 که ادات ربط، مرز و کناره‌ای است که بین اسم و فعل رابطه ایجاد می‌کند و یک سوی کلام در این مرز به سوی دیگر می‌پیوندد. 
2- حرف: هر کلمه‌ای که به وجوهی از قرآن قرائت شود. مثلاً می‌گویند: «هذا فی حرف ابن مسعود» یعنی در قرائت ابن مسعود(4) . پیداست این متن در لسان العرب خلط بین دو معناست زیرا مراد از حرف در «هذا فی حرف ابن مسعود» کلمه‌ای نیست که بر وجوهی از قرآن قرائت می‌شود بلکه مراد از آن، قرائت ابن مسعود است که معنای دیگری از معنای کلمه حرف می‌باشد. به دیگر بیان، مراد از اطلاق حرف در این جا آن است که هر وجهی از وجوه کلمه در قرائت، حرف نامیده می‌شود که رابطة بین این معنا و معنای حقیقی آن روشن است. 
3- حرف: قرائتی است که بر وجوهی قرائت شود(5)  مثل حرف ابن مسعود و حرف ابی و حرف ابن عباس. 
4- حرف: لهجه‌ای که قبیله‌ای به آن سخن می‌گوید. در حدیث رسول(ص) است که: «قرآن به هفت حرف نازل شده است که همگی کافی و شافی هستند» یعنی به هفت لهجه، ابوعبیده و ابوالعباس می‌گویند: بر هفت لهجه عرب (لغت) نازل شده است و معنای آن، این نیست که در یک حرف، هفت وجه وجود داشته باشد چه این شنیده نشده است. بلکه این لهجه‌ها (لغات) در قرآن پراکنده است به طوری که برخی از آن به لهجه قریش و برخی به لهجه یمن و برخی به لهجة هوازن و برخی به لهجة هذیل و برخی به دیگر لهجه‌هاست که معانی آنها یکی است»(6) . 
ما در این جا متن لسان العرب را به طور کامل آوردیم تا روشن شود که مراد از حرف در آن «لهجه» است چنان که مراد از اطلاق لغت هم در متن لسان و متن حاضر همین است. 
بنابراین، در لسان العرب پنج معنای مجازی کلمه حرف آمده است که اگر به تفسیر طبری مراجعه کنیم می‌بینیم طبری این کلمه را در سه معنای قاموسی پیشین به کار برده است. 
1- به معنای لغت یا زبان [لغة أو لسان]. وی می‌گوید: «حروف هفتگانه یعنی زبان‌های هفتگانه یا لغات هفتگانه(7)  [الألسن السبعة أو اللغات السبعة]. 
2- به معنای «قرائت»، او می‌گوید: «حرف او» یعنی «قرائت او» ... هر کس به حرف ابی یا حرف زید و یا حرف برخی از اصحاب پیامبر(ص)، به برخی از حروف هفتگانه، قرائت کند نباید از حرف خود رو بر تافته و به حرف دیگری برگردد»(8) . 
3- به معنای «وجه» چنان که می‌گوید: «ابن حمید ما را حدیث کرد و گفت: 
که جریر از مغیره و او از ابراهیم و او از عبدالله روایت کرده است که عبدالله گفت: 

«هر کس به حرفی از قرآن یا آیه‌ای از آن کافر شود، به همة آن کافر شده است»(9) . 
طبری معنای وجه را تا حدی گسترش داده که آن را داخل در مراد آیه: 
(وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ )(حج، 22 / 11)
«و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل] می‌پرستد ...».
قرار داده است بدین معنا که حرف به معنای شک است (علی حرف = علی وجه الشک) نه بر وجه یقین و تسلیم اوامر الهی(10) . 
اما طبری «حرف» را به معنای دیگری خارج از معانی قاموسی پیشین اطلاق می‌کند. وی وقتی که از واژگان دخیل در زبان عرب که در قرآن آمده است سخن می‌گوید، برای سخنش عنوان «سخن در باب حروفی که واژگان عرب و غیر عرب از دیگر ملت‌ها در آن هماهنگ است»(11)  می‌نهد. وی بعد از شمردن روایت‌هایی که برخی واژگان بیگانه [عجمی] را در بردارد می‌گوید: «پس در آنچه از احرف و امثال آن یادآور شدیم، محال نیست که احرفی عربی باشند که برخی از آن غیر عربی [عجمی] است و یا حروفی حبشی باشند که برخی از آن، عربی است زیرا استعمال آن در هر دو امت وجود داشته است»(12) . پس مراد از «حرف» در این جا کلمه‌ای مشترک است. همچنین ابن جنی را می‌بینیم که حرف را بر ساختارهای قیاسی صرفی در کلام عرب اطلاق می‌کند هر چند این ساختارهای صرفی را تلفظ ننموده باشد»(13) . ابن قتیبه بسیاری از این معانی مختلف در این سخن موجزش خلاصه کرده است که «حرف بر مثال‌هایی قطعی از حروف قاموس، بر یک کلمة واحد، بر کلمه به معنای کلی، بر خطبة کامل و بر تمام قصیده اطلاق می‌شود»(14) . 
آنچه که آوردیم معانی قاموسی و اصطلاحی «حرف» بود که دانشمندان بعدی، به تمامی یا به بعضی از آنها پایبند بوده‌اند، از جمله مکی بن‌ابیطالب در کتاب «الإبانة عن معانی القراءات»(15)  و ابن جزری در کتاب «النشر فی القراءات العشر»(16)  کتاب «الإبانة» متنی در دفع شبهه‌های زیادی به شمار می‌آید که برخی از آن شبهات را در خلال بحث تاریخ قرآن آورده‌ایم. 
با نظری دقیق به این اطلاقات، بدون نظر به اطلاق نحوی حرف، می‌بینیم که همگی به یک مفهوم باز می‌گردند، همسان مفاهیم لغوی که به یک مفهوم مشترک باز می‌گردند. در معانی حرف به «وجه، قرائت و لهجه» تنها تفاوت در عناصر آوایی یا معنایی آنهاست بدین معنا که وجهی در قرائت با وجهی دیگر در آوا و معنا مباین است چنان که قرائتی از قرائت دیگر به واسطة وجود دسته‌ای از اختلافات وجوه قرائتی متمایز می‌گردد و لهجه‌ها هم از لهجه‌های دیگر به میزان در برداشتن ویژگی‌های آوایی و معنایی از هم متمایز می‌شوند. با وجود این، قدر جامع بین معنای حقیقی و اطلاق مجازی این معانی، همان طرف و سمتی بودن، می‌باشد که هر دو جنبة معنایی، نمایانگر وجهی مشخص به طور خاص یا عام هستند. 
در پایان این بررسی، به دیدگاه خود در معنای «حرف» در حدیث رسول (ص): «قرآن بر هفت حرف نازل شده است» اشاره می‌کنیم. در این حدیث معنای «حرف» همان «وجه» است که با وجهی دیگر متفاوت می‌نماید چه در بردارندة تفاوت لهجه‌ای و به طور کلی تفاوت در سطوح بیانی می‌باشد. این همان معنایی است که از مقایسة روایت‌هایی که برای حدیث در ضمیمه آورده‌ایم، استنباط شده است. 
--------------------------------------------------------------------------------------
1) ابن منظور الافریقی، لسان العرب، ج 9، ص 42.
2) همان، ص 41. 
3) ابن منظور الافریقی، لسان العرب، ج 9، ص 41. 
4) همان. 
5) همان. 
6) همان. 
7) ابن جریر الطبری، جامع البیان (تفسیر الطبری)، ج 1، ص 47. 
8) همان، ص 52. 
9) همان، ص 55. 
10) ابن جریر الطبری، تفسیر الطبری، ج 1، ص 70. 
11) همان، ص 13. 
12) ابن جریر الطبری، تفسیر الطبری، ص 17. 
13) عثمان‌بن جنی، الخصائص، ج 1، ص 360. 
14) محمدبن عبدالله بن مسلم ابن قتیبه، تأویل مشکل القرآن، ص 27. 
15) این کتاب با تحقیق دکتر عبدالفتاح شلبی چلپ شده است. 
16) این کتاب با تحقیق و بازبینی مرحوم شیخ علی محمد الضباع منتشر شده است. از دیرباز که درون‌مایه‌های پویای حرکت تاریخی این امت را شناخته و به ابهاماتی که در طول قرن‌ها، اطراف این حرکت را برگرفته بود؛ پی بردم، مسألة تاریخ قرآن و مشکلات مربوط به آن مرا به خود مشغول ساخته بود به طوری که مشکلات تاریخی آن زیر طبقاتی فشرده و متراکم روی هم مانده و تقریباً نشانه‌ها و مشخصه‌های اندکی از آن ظاهر می‌گشت که بسیاری از مردم آن را اساس این مشکلات به شمار می‌آوردند؛ اما افسوس! 
کسانی که عبارت «تاریخ قرآن» را می‌خوانند، چه بسا تصور کنند که مطلب واضح و روشن است؛ به طوری که صفحات اندکی دربارة این موضوع که غیر محققانه به جنبه‌های این تا