گان و هدایت کنندگان بگرداند و ما را از گمراهان و گمراه کنندگان نگرداند و صلی الله علی نبینا محمد و علی آله و صحبه اجمعین.

دکتر مازن بن عبد الکریم الفریح
ترجمه: عبدالواحد توفیقی
منبع:‌ اصلاح وب
نقش روزه درساختارفرد وجامعه
عبدالظاهر داعي

بر اساس ارشادات قرآني و با استفاده از احاديث نبوي (صلي الله عليه وآله و سلم) روزه⁯ي ماه مبارک رمضان يکي از ارکان اساسي دين مقدس اسلام بوده که از جمله⁯ي پنچ بناي اساسي اسلام، رکن سوم دين مقدس اسلام مي⁯باشد، روزه⁯ي ماه مبارک رمضان اگر چه در ظاهر نگهداشتن اعضاي بدن از خوراک ها ، نوشيدني ها وشهوت راني ها ميباشد ، ولي هرگاه به مفاهيم آن عميقا دقت کنيم ، ودر مورد آن از نگاه حقيقت هاي فلسفي اين حکم اسلامي فكر نماييم ، رمضان و روزه گرفتن در اين ماه داراي بعضي از مزاياي بسيار مهمي است که ميتوان آنرا در موارد ذيل مورد مطالعه قرار داد.

روزه⁯ي ماه مبارک رمضان و ساير روزه هاي واجب و سنت مانند ساير احکام و دستورات اسلامي نقش مهمي را در زندگي انسان مومن بازي نموده که اين نقش ها هم در ساختار شخصيت از ديدگاه مادي ومعنوي آن ، وهم از ديدگاه اجتماعي آن تاثير مهمي را بجا ميگذارد ، که در اين مبحث اين مطالب را مورد مطالعه قرار مي⁯دهيم :

نقش روزه در ساختار شخصيت فردي انسان :
روزه در ساختار شخصيت فرد مومن نقش بسيار مهمي داشته ، وانسان را بعنوان يک فرد مومن در دو بخش مادي و معنوي آن تربيت ميکند:
الف دربخش معنوي : هر مومن يکتاپرست را لازم است که براي ارتقاي سطح معنويت خويش هميشه سعي وتلاش ورزد ، زيرا اساس دين مقدس اسلام بر معنويت گذاشته شده است ، و يک مومن حقيقي تمامي زندگي خويش را بر معيارهاي معنوي آراسته ميسازد.
الله (جل جلاله) براي رشد سطح معنوي مومنان راه هاي زيادي را بيان داشته است، تا انسان مومن علاوه بر جنبه⁯ي مادي وجود خويش و استفاده از ماديات در بخش معنويات نيز پيشگام باشد، روزه⁯ي ماه مبارک رمضان يکي از راه هاي رشد معنويت مومنان ميباشد ، و اين امر را در نقاط ذيل مي⁯توان بيان داشت:
1- حاصل نمودن تقوا : يکي از مهمترين اثر روزه ، متقي ساختن بندگان بيان شده است «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره/ 183) «اي مومنان روزه بر شما فرض شده است، چنانچه بر امت هاي قبل از شما فرض شده بود ، شايد که شما تقوا حاصل نماييد.»
در ماه مبارک رمضان انسان مومن بسياري از اموري را که برايش حلال بوده است، ترک مي⁯نمايد ، خوردني هاي حلال ، نوشيدني هاي حلال ، ارتباطات جنسي با همسران که برايشان همه حلال بود، فقط بخاطر رضايت الله جل جلاله ترک مي⁯گردد ، به اين صورت ، اين انسان مومن صاحب تقوا ميگردد، اين تقوا در ماه رمضان به مثابه⁯ي يک درس عملي تربيت تقوا است که آثار آن در يازده ماه ديگر در وجود انسان روزه دار باقيمانده، و بعد ازينکه اين انسان مومن به تقوا عادت نموده ، ماههاي بعد از رمضان را نيز با تقوا سپري مي⁯نمايد.
اصلا انسان روزه دار مطابق احکام الهي و ارشادات نبوي (صلي الله عليه وآله و سلم) سعي و تلاش مي⁯ورزد که تمامي احکام الهي را بصورت کامل انجام دهد از تمامي اموري⁯که الله (جل جلاله) او را منع نموده است اجتناب ورزد و حتي کسانيکه قبل از رمضان به يک سلسله از گناهان مبتلا بودند نمي⁯توانند که در اين ماه گناهان خويش را دوام دهند زيرا با ارتکاب هرگناهي روزه⁯ي وي به فساد کشانده ميشود او مجبور است که عادات قبلي را ترک نموده ، مجالس فسق وفساد را به مجالس عبادت مبدل سازد ، بسياري از اماکن فساد در اين ماه بسته مي⁯گردد، کسيکه حقيقتا از اعمال زشت قبلي خويش پشيمان باشد ميتواند در خلال اين يکماه کاملا خود را به نيکي ها عادت دهد و با استفاده از اين ماه مبارک خود را متقي سازد.
2- تربيت روحي: در جامعه⁯ي امروزي بزرگ⁯ترين مشکل مردم ، ضعف در بخش روحي ومعنوي آنهاست، اين ضعف معنويت سبب بسياري از بدبختي⁯ها ميگردد، و بالاخره انسان را به يک حيوان درنده مبدل مي⁯کند که يک انسان ، انسان ديگري را شکار ميکند ، به قتل مي⁯رساند ، از وجود و سرمايه اش استفاده ميکند ، وفقط در باره⁯ي خود فکر ميکند ، روزه⁯ي ماه مبارک رمضان ، روح انسان را تقويت کرده و در وجود انسان روحانيت ومعنويت زنده ميگرداند ، انسان مومن ارتباط قوي با خالق حاصل نموده ، اين قوت روحاني وي سبب ميشود ، که به فکر فقراء بيافتد و با آنان کمک کند ، بخاطر آشتي با کسانيکه با ايشان مخالفت داشته فکر ميکند ، به فکر ديگران مي افتد ، از خوردن حرام اجتناب مي ورزد ، و با اين همه ارتباطات قوي که با خالق و ساير مخلوقات پيدا مي کند ، براي اين انسان مومن يک نوع راحت معنوي پيدا ميشود ، که همه⁯ي روان شناسان جهان در مورد همين آرامش روحي سرگردان ميباشند.
3- تربيت اخلاقي : يکي از بالاترين مراتب اخلاق ارتقاي سطح اخلاق به عاليترين مقام آن يعني اخلاق اسلامي است؛ اخلاق اسلامي همان اخلاقي را گويند که مطابقت با احکام و ارشادات اسلامي داشته باشد. اگرچه هر فرد مومن در ارتقاي سطح اخلاقي خويش هميشه سعي و تلاش ورزيده و از ارشادات اسلامي براي اين هدف استفاده مي⁯کند، ولي کسانيکه خود را آراسته به %100 اخلاق اسلامي ميسازند ، مراحل اخلاقي را نيز مد نظر داشته و سعي ميورزند که به همان مرحله⁯ي عالي آن، خود را نايل سازند . ماه مبارک رمضان يکي از راه هايي⁯ست که براي رسيدن به اين مرحله، انسان مومن را آماده ميسازد.
اکنون لازم است نخست اين مراحل را مورد مطالعه قرار دهيم و سپس نقش ماه مبارک رمضان را در آن ارزيابي نماييم:
- اخلاق خوب : اخلاقي است که خود انسان داراي صفات عالي اخلاقي باشد.
- اخلاق عالي : اخلاقي است که با وجود متصف بودن خود انسان به صفات عالي اخلاقي ، ضرري به ديگران نرساند ، و⁯ هيچگاه در تعامل با مردم آسيبي متوجه ديگران نسازد ، در بسياري از حالات کساني وجود دارند که متصف به اخلاق خوب هستند ، واحکام و ارشادات الهي را بر خود خوب تطبق مي دهند ، ولي در تعامل با ديگران بعضي از امور را فراموش ميکنند⁯.
- اخلاق اعلا (ممتاز) : اخلاقي را گويند که با وجود اينکه خودش داراي صفات عالي است و به ديگران نيز ضرري نميرساند ،بلکه درهنگام ضرر رسانيدن ديگران نير عکس العمل منفي نداشته ، و چنانچه در ماه مبارک رمضان انسان به عالي ترين مقام اخلاقي مي⁯رسد که «وَإِنْ امْرُؤٌ قَاتَلَهُ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ مَرَّتَيْنِ» «هرگاه کسي با او جنگ نمايد و يا دشنامش دهد به او ميگويد که من روزه دار هستم.»
قوت و تونايي انسان زماني در جامعه ثابت ميگردد که او در هنگام توانايي⁯ها الله (جل جلاله) را فراموش نکرده و اخلاق خود را به مراتب عالي آن برساند، انسان زماني داراي اخلاق بسيار عالي ميباشد که درهنگام غضب، خشم خود را تحت تاثير عقل خويش قرار داده خشمگين نشود و زماني به مراحل عالي اخلاقي ميرسد که درهنگام جنگ و دشنام دادن ديگران صبر نموده زبان خود را از گفتن سخنان زشت حفظ نموده و درمقابل آن شخص عکس العمل فيزيکي نشان نداده، اين لحظات بسيار سخت و دشوار براي بسياري از انسان⁯هاي ضعيف الاخلاق اين امر بسيار مشکل ميباشد، ولي انسانهايکه اخلاق شان مثل اخلاق رسول الله(صلي الله عليه وآله و سلم) شده است، اين عملکرد را در ماه مبارک رمضان جامه⁯ي عمل پوشانده و خود را براي نيل به اين اخلاق عالي عادت ميدهند.
عنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الصِّيَامُ جُنَّةٌ فَلَا يَرْفُثْ وَلَا يَجْهَلْ وَإِنْ امْرُؤٌ قَاتَلَهُ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ مَرَّتَيْنِ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ يَتْرُكُ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَشَهْوَتَهُ مِنْ أَجْلِي الصِّيَامُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ وَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا) (بخاري 1761)حضرت أَبِي هُرَيْرَةَ (رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ) ميفرمايد که رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ) فرمود: «روزه سپر است، انسان روزه دارد نه به زشتي ها رو آورده و نه هم به گناه مبادرت مي⁯ورزد وهرگاه کسي با او بحنگد ويا دشنامش دهد، به او دو مرتبه بگويد: من روزه دار هستم. قسم به ذاتي که نفس محمد درتصرف اوست، بوي دهان روزه دار به نزد الله(جل جلاله) از بوي مشک بهترست، او خوراک، نوشيدني وساير شهواتش را براي الله (جل جلاله) ترک ميکند، الله (جل جلاله) مي⁯فرمايد که روزه براي من است، ومن پاداشش را ميدهم، وهر نيکي ده برابر ثواب داده مي⁯شود.
4- تربيت نفس و ارتقاي آن به نفس مطمئنه: روزه⁯ي ماه مبارک رمضان يک سيستم تربيتي براي تربيت نفس انسان مي⁯باشد، درحقيقت نفس انسان با ارتباط داشتن با محيط فاسد و دوستان گمراه و ساير خواهشات به نفس (اماره بالسوء ) تبديل ميشود، اين نفس هميشه انسان⁯ را به بدي ها سوق داده، او را از حقيقت عبادات دور ميسازد، ولي انسان مومن کوشش ميکند، که اين سيستم منفي خويش را با عبادت⁯هاي پي⁯در پي از حالت علاقمندي به گناه به نفس ( لوامه ) مبدل سازد، نفس لوامه نفسي است که زماني انسان گناهي ميکند نفسش او را از داخل ملامت مينمايد و به او ميگويد که در اشتباه است، به اين معنا که وجدانش را زنده ساخته، درهنگام ارتکاب و يا نزديک شدن به گناه احساس ملامت وشرم مي⁯نمايد.
انسان مومن باز هم با عبادات بيشتر، کوشش مي⁯کند، تا نفس خود را به مراحل عالي رسانده، او را به نفس ( مطمئنـه ) برساند، نفس مطمئنه نفسي است که با درک حقيقت هاي زندگي و ارتباط قوي با خالق يکتا کاملا مطمئنانه زندگي مي⁯کند، او مي⁯داند که اکنون ذات بزرگي با وي است درتمامي مشکلات او را ياري ميرساند، واين ارتباط قوي با خالق جهان اطميناني را نصيب وي ميکند که بسياري از انسان⁯هاي بي⁯دين با مليون⁯ها رفاهيت مالي حاصل نميتوانند.
نفس مطمئنه همان نفسي که در روز آخرت به او خطاب مي⁯شود که «يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ (27) ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً (28) فَادْخُلِي فِي عِبَادِي (29) وَادْخُلِي جَنَّتِي» :«اي نفس مطمئنه! بسوي پروردگارت برگرد در حاليکه تو از پروردگارت راضي هستي و او نيز از تو راضي است، در صف بنده⁯هايم داخل شو و به جنتم داخل شو.»
5- ارتقاي ايمان به در جه⁯ي 100 % : در ماه مبارک رمضان قوت ايمان اوج مي⁯گيرد ، رمضان براي هرکسي ثابت مي⁯کند که او چقدر خدا شناس است، زيرا در لحظات روز انسان در مقابل يخچال پر از ميوه ، غذا ، آب و غيره خوردني⁯ها ونوشيدني⁯ها قرار مي⁯گيرد در حالي که هيچکس با وي نيست ، او مي⁯تواند هرچيزي خواسته باشد، بخورد ولي اين انسان به اين عقيده است که در اينجا مراقبي وجود دارد ، که ذات الله جل جلاله است که مرا مراقبت مي⁯کند ، او با وجود تنهايي بازهم الله (جل جلاله) را مراقب خود دانسته از خوردن و نوشيدن اجتناب مي⁯کند.
قوي⁯ترين ايمان همين است که انسان مراقب خود را الله جل جلاله دانسته در هنگام مقابل شدن با گناهان و اشتباهات او را بياد آورده، از آن گناه اجتناب ورزد.
الله (جل جلاله) ميفرمايد :«إِنَّ اللهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقِيباً» (انساء، 1) : «همانا الله تعالي مراقب شماست.»
اين قوت ايمان براي هر روزه دار ، پديد مي آيد به همين دليل است که الله جل جلاله فرموده است که (الصِّيَامُ لِي وَأَنَا أَجْزِي بِهِ ) (بخاري 1761) »روزه براي من است ، ومن آنرا پاداش ميدهم.»
6- آمادگي براي مبارزه با خواهشات : ماه مبارک رمضان به انسان قدرت مي⁯بخشد تا عليه خواهشات نفساني و شهواني خويش آماده⁯ي مبارزه گردد.
حضرت علقمه (رضي الله عنه) ميفرمايد: که قَالَ لَنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ «يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنْ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ»: «نبي کريم (صلي الله عليه وسلم) فرمودند: هرکسي از شما که توانايي داشته باشد، ازدواج نمايد، و هرکسي که نميتواند بروي لازم است که روزه بگيرد، زيرا روزه براي وي وقايه است.» (‏بخاري4677) با روزه گرفتن براي انسان تقوا حاصل ميگردد، و تقوا يگانه راهي است براي مبارزه با خواهشات نفساني.
منظور ا