 هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ(الأنعام/78)
ترجمه: و ذکر کن وقتی که ابراهیم به پدرش آزر گفت: آیا بت‌ها را معبودها و ملجأها گرفته‌ای، براستی که من تو قوم تو را در ضلالت آشکار می‌بینم(74) و بدین گونه ملکوت آسمانها و زمین را به ابراهیم نمودیم تا به نظر عقلی بنگرد و از یقین‌کنندگان باشد(75) پس چون شب بر او تاریک شد اختری را دید گفت: این است پروردگار من، پس چون غروب کرد گفت: دوست ندارم فروروندگان را(76) پس چون ماه را دید که برآمد گفت: این است پروردگار من پس چون غروب کرد گفت: هر آینه اگر پروردگارم مرا هدایت نکند البته از گروه گمراهانم(77) پس چون خورشید را دید که برآمده گفت: این است پروردگارم این بزرگتر است، پس چون فرو رفت گفت: ای قوم من براستیکه من بیزارم از آنچه شریک او قرار می‌دهید.(78)
نکات: مقصود از ارائة ملکوت آسمانها و زمین پی‌بردن از قوانین منظم علمی و قدرت‌نمائی حق‌تعالی به وجود مقدس حق است وإرائه إرائة عقلی است نه بصری زیرا استدلالات ابراهیم همه عقلی است، باضافه إرائة به بصر مدحی نمی‌شود وکسانیکه به بصر ملکوت را ندیده‌اند چگونه از او باور دارند. وحضرت ابراهیم(ع) افول وغروب را دلیل برحدوث گرفته زیرا موجودی که آثار او کم شود ویا تغییر کند و یا دارای حرکت و سکون باشد واجب‌الوجود نیست وخود محتاج به مؤثر دیگری است و خود محرکی دارد.آيه 79 الي 81
متن آيه:
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِي لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ(الأنعام/79) وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يشَاءَ رَبِّي شَيئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ(الأنعام/80) وَكَيفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ ينَزِّلْ بِهِ عَلَيكُمْ سُلْطَانًا فَأَي الْفَرِيقَينِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ(الأنعام/81)
ترجمه: براستی من روی خود را توجه دادم بسوی آنکه آسمانها و زمین را از نیستی بیرون آورده و من از مشرکین نیستم(79) و قوم او با او محاجه کردند، گفت: آیا دربارة خدا با من محاجه می‌کنید و حال آنکه او مرا هدایت کرده، ونمی‌ترسم از آنچه به او شریک قرار داده‌اید مگر آنکه پروردگار من چیزی را بخواهد پروردگارم از جهت دانش به هر چیز احاطه دارد آیا متذکر نمی‌شوید(80) و چگونه از چیزی که شما شریک او قرار داده‌اید بترسم، وحال آنكه شما نمی ترسيد از اينكه شريك برای خدا قرار داده ايد، چیزی را که بر شما دلیلی بر آن نازل نشده، پس کدامیک از گروه سزاوارتر به ایمنی است اگر دانسته باشید.(81)
نکات: از این آیات استفاده می‌شود که دین حق باید با حجت ودلیل باشد، و دین انبیاء از روی حجت بوده نه تقلیدی، و اینکه فرموده: مَا لَمْ ينَزِّلْ بِهِ عَلَيكُمْ سُلْطَانًا مقصود او این است که شما دلیلی از طرف خدا ندارید برای توجه به سوی بتان، که بگوئید؛ مثلا خدا کلامی نازل نموده که بتان را قبله قرار دهید و یا در پیشگاه بت خدا را بخوانید و یا بتان را واسطه قرار دهید مانند آیات: ... هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ.آيه 82 الي 88
متن آيه:
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ(الأنعام/82) وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَينَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ(الأنعام/83) وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيعْقُوبَ كُلًّا هَدَينَا وَنُوحًا هَدَينَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيمَانَ وَأَيوبَ وَيوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ(الأنعام/84) وَزَكَرِيا وَيحْيى وَعِيسَى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ(الأنعام/85) وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيسَعَ وَيونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ(الأنعام/86) وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّياتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَينَاهُمْ وَهَدَينَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ(الأنعام/87) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يهْدِي بِهِ مَنْ يشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يعْمَلُونَ(الأنعام/88)
ترجمه: آنانکه ایمان آورده وایمانشان را به ظلم نیامیختند ایشانند که برایشان ایمنی است و آنان هدایت یافتگانند(82) و این است حجت ما که به ابراهیم دادیم در مقابل قومش، بالا می‌بریم درجات هر کس را که بخواهیم، براستیکه پروردگارت حکیم داناست(83) و بخشیدیم به او اسحاق و یعقوب را، هر یک را هدایت نمودیم، و نوح را از پیش هدایت کردیم و از ذریة او است داود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون، و این چنین جزا می‌دهیم نیکوکاران را(84) و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس هر یک از شایستگانند(85) و اسماعیل و الیسع و یونس و لوط و هر یک را برتری دادیم بر جهانیان(86) و بعضی از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان را برتری دادیم و برگزیدیم ایشان را و هدایتشان کردیم به راه راست(87) این است هدایت خدا، راهنمائی می‌کند به آن هر کس از بندگانش را که بخواهد و اگر شرک آورده بودند هر آینه هدر شده بود از ایشان آنچه کرده بودند.(88)
نکات: مقصود از جملة: لَمْ يلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ، این است که ایمانشان را به شرک آلوده نکردند. و جملة: تِلْكَ حُجَّتُنَا... دلالت دارد که استدلالات عقلی ابراهیم(ع) را خدا تصویب نموده و از إلهام و توفیق خود دانسته است و مردم دیگر نیز باید بواسطة عقل راه را از چاه تمیز دهند. در اینجا عیسی(ع) از ذریة ابراهیم محسوب البته بتوسط مادر پس اولاد دختری ذریه محسوب می‌شوند.آيه 89 الي 91
متن آيه:
أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَينَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ(الأنعام/89) أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ(الأنعام/90) وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يلْعَبُونَ(الأنعام/91)
ترجمه: ایشانند که کتاب و حکم و نبوت دادیمشان، پس اگر این قوم تو به آن کافر شوند پس به تحقیق گماردیم به آن قومی را که به آن کافر نشوند(89) ایشانند 