ند: اجازه بده از آب استفاده کنیم. پس معاویه به أبوأعور گفت: بگذار برادران ما از آب استفاده نمایند.(3) 
جنگ بر سر آب در اولین روزی که در آن با هم رویاروی شدند در آغاز ماه ذی الحجه بود و گشاینده شر برای هر دو گروه مسلمان بود، زیرا در طول این ماه جنگ میان دو گروه پیوسته ادامه داشت. جنگ به شکل دسته های کوچکی بود و علی دسته کوچکی را از سپاه خود می‏فرستاد و کسی را امیر آن می‭کرد و اینان در روز و در صبح یا عصر یک بار و در برخی از اوقات دوبار در یک روز جنگ می‭کردند. کسانی که غالباً فرماندهی این دستهها را در سپاه علی بر عهده داشتند، عبارت بودند از: اشتر، حجر بن عدی، شبث بن ربعی، خالد بن معتمر، معقل بن یسار ریاحی. از سپاه معاویه غالباً این افراد فرماندهی را بدست داشتند: حبیب بن مسلمه، عبدالرحمن بن خالد بن ولید، عبیدالله بن عمر بن خطاب، أبوالأعور سلمی‏ و شرحبیل بن سمط. هر دو گروه از اینکه دو سپاه به طور کامل با هم روبه رو شوند اجتناب می‭کردند، زیرا خوف این را داشتند که جنگ سبب فنای دو گروه شود. نیز به‭این امید که شاید میان دو گروه صلح روی دهد و در نتیجه جان افراد مصون بماند.(4) 
--------------------------------------------------------------------------------------------------
1) خلافة علی بن أبی طالب، عبدالحمید، ص196.
2) مصنف ابن أبی شیبة15/294. سند آن حسن است.
3) سیر أعلام النبلاء2/41؛ مرویات أبی مخنف، ص296.
4) خلافة علی بن أبی طالب، عبدالحمید، ص197-198؛ البدایة و النهایة7/266؛ تاریخ طبری5/614. ثوري از حبيب ابن ابي صائب و او از ابي طفيل روایت می‌کنند که گفت: شنيدم (ابن الكواء) از علي ابن ابيطالب درباره‌ي تفسير (وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا) سؤال مي‌كند، در پاسخ فرمود: منظور بادهاست در تفسير (فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا) گفت: منظور ابرهاست و گفت منظور از (فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا) كشتيهاست و منظور از (فَالْمُقَسِّمَاتِ أَمْرًا) فرشتگان(1) ، هستند. حاكم اين روايت را كه به صورت ديگري آورده‌ از ابي طفيل صحيح دانسته و طبري در تخريج راههای سند این روایت تا علي بحثي طولاني ارائه نموده و عبدالرزاق همين روايت را به صورت ديگري از علي (رض) روايت كرده، ابي طفيل می‌گويد: «در خدمت علي – در مسجد – بودم كه سخنراني می‌كرد و می‌گفت: از من بپرسيد.... از من درباره‌ي تفسير و مفاهيم آيات قرآن سؤال كنيد كه به خدا سوگند هيچ آيه‌اي نيست مگر اينكه مي‌دانم در شب نازل شده ‌يا در روز، در دشت نازل شده‌ يا كوه، ابن الكواء – در حالي كه پشت سر من بود و من بين او و علي بودم – گفت: ﭽ ﯤ ﯥ ﯦ ﭼ چيست؟ تا آخر روايت مذكور و در آن آمده كه علي (رض) گفت: واي بر تو! جهت آگاهی و افزایش معلومات سؤال بپرس، نه به منظور بهانه و خیره سری و در همين روايت سؤال از چيزهايي ديگر غير از اين نيز هست(2).
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) الخلافة الراشده، ‌يحيي اليحيي/486.
2) منبع سابق.همین که ماه محرم فرارسید دو گروه با هدف دستیابی به صلحی که بتواند جان مسلمانان را نجات دهد برای ایجاد آتش بس شتافتند و از این ماه برای نامه نگاری به هم استفاده بردند، اما اطلاعاتی که در مورد مفاد این نامه‌ها- نامه‌های ماه محرم- وارد شده از طرق ضعیف و مشهوری روایت شده‏اند، (1)  لکن ضعف این روایات نافی وجود آنها نیست. کسی که در ابتدا شروع به نامه نگاری کرد، امیر المؤمنین علی بود. بدین منظور وی بشیر بن عمرو انصاری و سعید بن قیس همدانی و شبث بن ربعی تمیمی‏را نزد معاویه فرستاد تا به مانند قبل او را به پیوستن به دیگر مسلمانان و بیعت با خود کند، اما معاویه همان جواب سابق و معروف خود را به وی داد و گفت که باید ابتدا قاتلان عثمان تسلیم شوند یا اینکه قصاص در مورد آنان به اجرا درآید و بعد از آن وی بیعت کند. قبلاً موضع علی نسبت به‭این قضیه بیان شد.(2)  همچنین قاریان دو گروه که تعدادشان زیاد بود در ناحیه‭ای از صفین گرد هم جمع شدند و به منظور دستیابی به صلح تلاشهایی را انجام دادند، اما این تلاشها با موفقیت مواجه نشدند، زیرا هر دو گروه به موضع و رأی خود ملتزم بودند.(3)  دو نفر از صحابه‭ یعنی ابودرداء و ابوامامه تلاش کردند میان دو گروه صلح ایجاد کنند، اما به همان سبب سابق، این دو در این کار موفق نشدند و این دو هر دو گروه را ترک کردند و در کار آنان حضور نیافتند.(4)  همچنین مسروق بن أجدع- یکی از بزرگان تابعین- در این ماجرا حضور یافت و آن را موعظه کرد و بیم داد و با آنان نجنگید.(5) 
ابن کثیر تفصیلات طولانی‌ای را که در روایات أبومخنف و نصر بن مزاحم و خصوصاً در نامه‌های دو طرف آمده است مورد انتقاد قرار داده و می‭گوید: سیره نویسان ماجرای بین آنان و علی را به صورت کامل و طولانی ذکر کرده‭اند، اما صحت این روایات در مورد این دو گروه جای بحث دارد، زیرا در لابلای آن سخن از علی چیزی نقل کرده که بیانگر این است علی معاویه و پدرش را مورد طعن قرار می‏دهد و به آن دو می‭گوید که آنان گرچه داخل اسلام شده‏اند اما هنوز دچار تردید هستند و چیزهایی دیگر. نیز علی در این سخنان می‭گوید: من نمی‏گویم که عثمان ظالمانه کشته شده‭یا مظلومانه..... به نظر من انتساب این قول به علی صحیح نیست.(6)  موضع گیری علی در قبال قتل عثمان روشن و واضح است و بنده آن را در کتاب خود در مورد سیره عثمان بن عفان ذکر کردهام.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاریخ طبری5/612-613؛ خلافة علی بن أبی طالب، عبدالحمید، ص199. 
2) تاریخ طبری5/613؛ خلافة علی بن أبی طالب، عبدالحمید، ص199.
3) تاریخ طبری5/614.
4) البدایة و النهایة7/270.
5) سیر أعلام النبلاء4/67بدون سند است.
6) البدایة و النهایة7/269.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:532.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:533.txt">1- روز اول</a><a class="text" href="w:text:534.txt">2- روز دوم</a><a class="text" href="w:text:535.txt">3- لیله الهریر و شب جمعه</a><a class="text" href="w:text:536.txt">4- دعوت به حکمیت</a><a class="text" href="w:text:537.txt">5- کشته شدن عمار بن یاسر و تأثیر آن بر مسلمانان</a><a class="text" href="w:text:538.txt">6- فهم علما از حدیث «گروهی باغی عمار را به قتل می‏رسانند»</a><a class="text" href="w:text:539.txt">7- جواب این سخن معاویه «کسی که عمار را به اينجا آورد او را كشته است»</a><a class="text" href="w:text:540.txt">8- قاتل عمار بن یاسر چه کسی است؟</a><a class="text" href="w:text:541.txt">9- برخورد بزرگوارانه در اثنای نبرد</a><a class="text" href="w:text:542.txt">10- برخورد با اسرا</a><a class="text" href="w:text:543.txt">11- تعداد کشته‏ ها</a><a class="text" href="w:text:544.txt">12- جستجوی امیرالمؤمنین علی از کشتگان و ترحم بر آنان</a><a class="text" href="w:text:545.txt">13- موضع معاویه در برابر پادشاه روم</a><a class="text" href="w:text:546.txt">14- داستانی باطل در مورد عمرو بن عاص در نبرد صفین</a><a class="text" href="w:text:547.txt">15- عبور امیرالمؤمنین بر قبرها بعد از بازگشت از صفین</a><a class="text" href="w:text:548.txt">16- اصرار قاتلان عثمان بر استمرار جنگ در صفین</a><a class="text" href="w:text:549.txt">17- حضرت علی مردم را از دشنام دادن معاویه و نفرین ا