تفسیر آسان
تهیه و تنظیم:
منتخبی از علما
ترجمه:
د. أبوفؤاد عبدالمنعم توحيدی
به قلم: شیخ بزرگوار صالح بن عبدالعزیز بن محمّد آل شیخ
وزیر امور اسلامی و اوقاف و دعوت و ارشاد
و مدیر مجمع ملک فهد برای چاپ قرآن کریم
إنّ الحمد لله، نحمده ونستعینه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، وسیّئات أعمالنا، من یهده الله فلا مضلّ له، ومن یضلل فلا هادی له، وأشهد أن لا إله إلّا الله وحده لاشریك له، وأشهد أنّ محمّداً عبده ورسوله.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ﴾ [آلعمران: ۱۰۲]
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! از الله آنگونه که شایستۀ ترسیدن از اوست، بترسید و نمیرید مگر اینکه مسلمان باشید.»
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا﴾[النّساء: ۱]
«ای مردم! از پروردگارتان بترسید؛ آن ذاتی که شما را از یک تن آفرید و همسرش را (نیز) از او آفرید، و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد. و از پروردگاری که به (نام) او، از همدیگر درخواست میکنید و (همچنین) از (گسستن) پیوند خویشاوندی بپرهیزید. قطعا الله تعالی همواره بر شما مراقب (و نگهبان) است.»
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدٗا٧٠ يُصۡلِحۡ لَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ فَازَ فَوۡزًا عَظِيمًا﴾[الأحزاب: ۷۰- ۷۱]
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! از الله بترسید و سخن درست (و حق) بگوییدتا (الله) کارهای شما را برایتان اصلاح کند و گناهانتان را بیامرزد. و هر کس که از الله و پیامبرش اطاعت کند، یقیناً به کامیابی عظیمی نائل شده است.»
بدون تردید راستترین سخن، قرآن کریم است که مایۀ بینیازی و سعادت آدمی میشود، انسانها از [شنیدن و خواندن] آن خسته نمیگردند، شگفتیهایش پایانی ندارد و بشر در طول تاریخ، کتابی همچون قرآن یا نزدیک به آن سراغ ندارد که اینگونه بر شنوندگان و خوانندگانش تاثیر گذاشته باشد. الله متعال این معجزه را بر قلب خاتم پیامبران و رسولان، پیامبر و رسول ما؛ محمّدج که رحمتی برای جهانیان است، نازل کرد و دوام و حفظ و اعجاز و هدایتش، نشانهای آشکار و دلیلی قاطع به شمار میرود. تلاوت و شنیدن این کتاب نیز عبادت است و انسان همواره به هدایتش نیاز دارد و باید در اعتقاد و قول و عمل، به این کتاب آسمانی ایمان آورد.
اللهﻷ بوسیلۀ قرآن کریم، بشر را از تاریکیهای بردگی و نادانی، به سوی نور توحید و علم بُرد:
﴿يَهۡدِي بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ وَيُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِهِۦ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾[المائدة: ۱۶]
«الله متعال به وسیلۀ آن، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند به راههای سلامت هدایت میکند و به فرمان خود، آنان را از تاریکیها به سوی روشنایی میبرد و این افراد را به راه راست هدایت میکند.»
قرآن مجید معیاری روشن برای شناخت اوضاع امّت اسلام است؛ هر گاه که به هدایتش چنگ زده و در تمامی امور زندگی، به دستوراتش عمل کردهاند، به رستگاری و عزّت رسیدهاند و زمانی که از آن دور شدهاند و کمتر به قرآن چنگ زدهاند، دچار خواری و تفرقه شدهاند و ملّتهای دیگر علیه آنان به بهانهجویی و مبارزه به پا خواستهاند. الله تعالی میفرماید:
﴿وَإِنَّهُۥ لَذِكۡرٞ لَّكَ وَلِقَوۡمِكَۖ وَسَوۡفَ تُسَۡٔلُونَ﴾[الزّخرف: ۴۴]
«و همانا این (قرآن) برای تو و قومت پند (و مایۀ سربلندی) است، و به زودی باز خواست خواهید شد.»
ابن عبّاس در تفسیر آیۀ فوق میگوید: «یعنی این قرآن، باعث شرافت تو و قوم توست.»
چون به زبان آنان نازل شد، مایۀ شرافتشان بوده و این افراد داناترین مردم نسبت به آن هستند و از این رو، شایسته است که بیشتر از سایر اقوام، دستوراتش را اجرا نمایند و مفاهیمش را بدانند، چنانکه حافظ ابن کثیر این مطلب را بیان کرده است. الله متعال افرادی را که از قرآن دوری کنند خوار و ذلیل میگرداند. ابن عمر چنین میگوید: «آگاه باشید که پیامبرتان فرمود: «إِنَّ اللهَ يَرْفَعُ بِهَذَا الْكِتَابِ أَقْوَامًا، وَيَضَعُ بِهِ آخَرِينَ»[۱]؛ «قطعا الله تعالی با این کتاب، اقوامی را عزّت میدهد و برخی دیگر را خوار میگرداند. » در نتیجه، کسی که به ریسمان محکم قرآن چنگ زند، رستگار میگردد، و هر کس از آن روی گرداند، بسیار زیان خواهد کرد.
امام شافعی در «الرّسالة» چنین میآورد: «فردی که احکام الهی را در قرآن کریم بداند و استدلال نماید و الله متعال وی را در بیان آنها و عمل به آنچه دانسته است، توفیق دهد، از لحاظ دینی و دنیوی سعادتمند میگردد و تردیدها و شبهات از وی دور میشود و حکمت بر دلش میتابد.»
الله حفاظت از قرآن را بر عهده گرفته و میفرماید:
﴿إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ﴾[الحجر: ۹]
«همانا ما قرآن را نازل کردیم و قطعاً ما نگهبان آن هستیم.»
بنابراین قرآن همواره در دلها، محفوظ و در سطرها نوشتهشده خواهد ماند:
﴿لَّا يَأۡتِيهِ ٱلۡبَٰطِلُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَلَا مِنۡ خَلۡفِهِۦۖ تَنزِيلٞ مِّنۡ حَكِيمٍ حَمِيدٖ﴾[فصّلت: ۴۲]
«که هیچ گونه باطلی نه از پیش روی آن و نه از پشت سرش، به او راه نیابد [و] از سوی حکیم ستوده نازل شده است.»
بر این اساس، قرآن کریم سبب نجات هر مسلمانی است که به وسیلۀ آیاتش راه یابد، از موعظهها و امثالش پند گیرد، حلال و حرامش را بپذیرد و از اخبار و قصّههایش عبرت گیرد و از این طریق، نفسش را تزکیه کند، توحید را در قلبش استوار و پابرجا سازد، اسباب کفر و فساد و گناه را بزداید و جامعه را همچون صفی واحد بگرداند.
بدون تردید الله متعال الفاظ این معجزۀ جاوید را برای تلاوت و حفظ، و معانیاش را برای فهم و تدبّر، آسان گردانیده و میفرماید:
﴿وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ﴾ [القمر: ۱۷].
«و قطعا ما قرآن را برای پندپذیری آسان نمودیم، پس آیا کسی هست که متذکّر شود؟!»
رسولالله همانگونه که الفاظ قرآن را برای صحابه روشن ساختند، مفاهیمش را نیز بیان کردند. شیخ الاسلام ابن تیمیّه در کتاب «اصول التّفسیر» میگوید: «باید بدانیم که پیامبرمعانی قرآن را برای یارانشان بیان فرمود، چنانکه الفاظش را روشن ساخت. پس آیۀ: ﴿لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيۡهِمۡ﴾ [النّحل: ۴۴]؛ «تا برای مردم آنچه به سویشان نازل شده است را روشن سازی.» شامل تبیین الفاظ و معانی قرآن است.» صحابه نیز برای درک معانی و مفاهیمی از این کتاب که برایشان مشکل بود، به پیامبر رجوع میکردند.
پس از اتمام دورۀ صحابۀ بزرگوار، شماری از بزرگان تابعان، نزد برخی صحابه زانوی تلمّذ زده و تفسیر کتاب الله را از آنان آموخته و بر اساس استنباط و فهم خویش، آنچه را بر مردم زمانشان مبهم بود روشن ساخته و بر تفسیر قرآن افزودند.
همواره علم تفسیر رو به گسترش بود تا اینکه مطالب بسیاری در این زمینه جمع گردید و کمکم نشانههای مکاتب تفسیری با گرایشهای مختلف نمایان گشت و این مورد همزمان با مرحلۀ تدوین علوم، آشکار گردید.
یکی از مهمترین مکاتب تفسیری، تفسیر به مأثور است که شامل بیان و توضیح خود قرآن در تبیین برخی آیات و نیز آنچه از پیامبرج روایت شده و آنچه از صحابه؛ یعنی شاهدان نزول وحی و آگاهان به تفسیر و همچنین آنچه از تابعان؛ شاگردان مدرسۀ نبوّت از طریق صحابه و مفسّران نخبه نقل گشته است، میشود.
از مهمترین کتابهای تفسیر به مأثور، «جامع البیان» نوشتۀ طبری متوفّای سال (۳۱۰ هـ) را میتوان نام برد که از بهترین و با ارزشترین تفاسیر به شمار میرود؛ آنگونه که شیخ الإسلام ابن تیمیّه در فتاوایش این کتاب را توصیف مینماید. نیز کتاب «معالم التّنزیل» از بغوی متوفّای سال (۵۱۶ هـ)؛ زیرا وی در بیشتر اقوال و روایاتی که بیان نموده، به دنبال حقیقت بوده و صحّت آنها را بررسی کرده است. همچنین تفسیر حافظ ابن کثیر متوفّای سال (۷۷۴ هـ) که از بهترین و مفیدترین تفاسیر به شمار میرود.
سپس مرحلۀ جدیدی در تدوین تفسیر شکل گرفت؛ یعنی مرحلۀ تفاسیری که ویژگی اجتهاد عالمانی که در زمینههای مختلفی از علوم توانمند شده بودند، بر آنها غلبه داشت. برخی در تفسیر خود، بر علمی که در آن تخصّص داشتند، اکتفا مینمودند و از این رو، فرد فقیه به بیان مسایل فقهی میپرداخت و فروع بسیاری را بازگو مینمود، مفسّر قصّهگو به آوردن حکایات و داستانها اهمّیت میداد و دانشمند نحوی صنعت و فنون نحو را آشکار میساخت، بلاغتشناس جنبۀ بلاغی و اعجاز بیان قرآن را بیان مینمود و ... . گروهی نیز چندین علم مرتبط به قرآن را در تفاسیرشان جمع میکردند. برخی از این مفسّران از میان اهل سنّت و جماعت و گروهی دیگر پیرو اعتقاداتی نوپیدا و خارج از دین بودند.
با وجود تنوّع گرایشهای تفسیری – پس از دوران صحابه- قرآن کریم با آرا و نظریاتی مخالف با تفسیر صحیح یا متضاد با قواعد و اصول تفسیری، تأویل و تفسیر گشت و در توضیح کلام الهی، اشتباه روی داد و در نتیجه، باعث دوری و محرومیّت مردم از هدایت و اعجاز قرآن مجید شد.
انحراف از فهم صحیح قرآن کریم، دلایل متعددی دارد که مهمترین آنها دوری از منابع معتبر تفسیری و اصول صحیح آن، دقّتنکردن در فهم معانی آیات، تفسیر آیات بر اساس تمایلات نفسانی و بدعتها و نیز کوتاهی در اجرای شروط لازم برای تفسیر است.
گروهی از عالمان مسلمان اقدام به اصلاح تفسیر و زدودن تحریف و مطالب زائد نمودند و آن را هماهنگ با اسلوب صحیح و فهم سلیم در پرتو مکتب تفسیر به مأثور ساختند، که این کارشان به تلاوتکنندۀ آیات الهی کمک میکند تا مفهوم صحیح آیات ارزشمند قرآن را درک نماید و به هدف اصلی تفسیر دست یابد.
در حال حاضر، نیاز فراوانی به تفسیری مختصر که تمامی اصول و شروط تفسیری بر اساس شیوۀ سلف صالح در آن رعایت گردد، وجود دارد، به گونهای که بیان تفسیر را به شیوهای که دلها با آن آرام گیرند و مطمئن شوند تضمین نماید و تفسیری مختصر و آسان ارائه دهد و مفاهیم و اهداف قرآن از این طریق روشن گردد و معانی و ترکیب الفاظ را آشکار سازد؛ معانی و ترکیبهایی که از ذهن و درک عموم مردم، پنهان است.
مجمع ملک فهد برای چاپ قرآن کریم در مدینۀ منوّره، افتخار تبلیغ مفاهیم قرآن را برای افرادی که به زبان عربی سخن نمیگویند و از این زبان آگاه نیستند دارد؛ در حالی که برخی افراد نالایق و کسانی که قصد افترا و دسیسه علیه کتاب الله را دارند در این حوزه مشغول شدهاند.
مجمع مذکور به این مشکل برخورد که بسیاری از ترجمهها و تفاسیر، مفاهیم قرآن را به درستی بیان نکرده بودند؛ زیرا ترجمههای فراوانِ موجود نیاز به اصلاحات زیادی داشتند. و هر ترجمهای که برای چاپ در مجمع انتخاب میشد، چندین مرحله توسّط کمیتههایی معتبر و متخصّص، مورد بازبینی و بررسی قرار میگرفت تا ایراداتش برطرف شود. با این وجود، ترجمۀ مذکور، باز هم آنگونه که مورد نظر مجمع بود، درنمیآمد.
پس از بررسیها و مشورتهای طولانی، این مجمع تصمیم گرفت که تفسیری آسان از قرآن کریم به زبان عربی و موافق با اصول و منابع اصلی تفسیر ارائه دهد تا پایه و اساسی برای ترجمۀ مفاهیم این معجزۀ الهی که توسّط مجمع به زبانهای ملّتهای مسلمان و غیر مسلمان منتشر میشود، باشد.
به منظور تعیین فرم و طرح اولیۀ آن، منتخبی از استادان تفسیر که به علم و شایستگی معروف بودند، انتخاب شدند و قوانینی مشخّص گردید که مهمترین آنها از این قرار بود:
۱- تفسیر آیات بر اساس اعتقاد سلف صالح؛
۲- ترجیح تفسیر به مأثوری که صحّتش اثبات شده بر سایر تفاسیر؛
۳- اکتفا به نقل قول صحیح یا ارجح؛
۴- ابراز رهنمودهای قرآنی و مقاصد شرعی در لابلای تفسیر؛
۵- آوردن عباراتی مختصر و آسان با بیان مفاهیم الفاظ مبهم در خلال تفسیر؛
۶- اکتفای مفسِّر به معنایی مساوی با آیه و دوری از آوردن مطالبی که در آیات دیگر بیان شده است، تا در همان موضع خود تفسیر گردند؛
۷- ارایه مفهوم مستقیم آیه بدون نیاز به اخبار، مگر اینکه آوردن آنها ضروری باشد؛
۸- بیان تفسیری موافق با روایت حفص از عاصم؛
۹- دوری از بیان قرائتها و مسایل نحو و صرف و اعراب و بلاغت؛
۱۰- تفسیر هر آیه به صورت جداگانه، و تکرار الفاظ متن قرآن فقط در موقع ضرورت، و نیز بیان شمارۀ هرآیه در ابتدای تفسیر آن؛
۱۱- آیات به اندازهای تفسیر شوند که حاشیه، گنجایش آن را داشته باشد (یعنی حاشیۀ مصحف مدینۀ منوّره)؛
۱۲- مفسّر در نظر داشته باشد که این تفسیر، به زبانهای مختلفی ترجمه خواهد شد و به این منظور، از بیان اصطلاحاتی که ترجمۀ آنها مشکل است، دوری نماید؛
استادانی که تهیّۀ چنین تفسیری به آنان واگذار شد، قوانین مذکور را رعایت کردند و بررسی آنچه این افراد نوشته بودند، در اولین کمیتۀ دبیرخانۀ مجمع ملک فهد بازبینی شد، سپس توسّط دو کمیته در وزارت امور اسلامی و اوقاف و دعوت و ارشاد در ریاض، مورد بررسی و بازبینی قرار گرفت، تا اینکه تفسیر مزبور، به گونهای که مورد هدف بود، محقّق شود و از لحاظ معنا و مبنا صحیح گردد.
سپس در چاپ اول، به شکلهای مختلفی منتشر گشت و مردم به سبب روانی و آسانبودن این تفسیر در ارایۀ معنای مقصود، برای به دستآوردن آن بسیار مشتاق بودند.
از آنجا که تلاش بشر خالی از اشتباه نیست و هرگز به کمال نمیرسد و همواره فرصتی برای تکمیل آن وجود دارد، وزارت و نیز مجمع، تعدادی از اصلاحات و ایرادات این تفسیر را دریافت کردند و از این رو، لازم بود چاپ دوبارۀ آن متوقّف شود تا با دقّت، مورد بررسی و بازبینی قرار گیرد.
بررسی تمامی نکات و ایرادات، توسّط کمیتهای که به همین هدف در مجمع تشکیل شد انجام گرفت و اصلاحات و نکات خوبی با توجّه به منهج سلف صالح در زمینۀ اصول و منابع تفسیری و قوانین معیّن در نگارش «تفسیر آسان» پذیرفته شد.
به علاوه، برخی الفاظ پرتکرار تفسیر، مورد توجّه و بررسی قرار گرفت؛ مانند واژۀ «تصدیق»، «جحد» و «یقین»؛ زیرا تفسیر با این اصطلاحات، به اعتقاد سلف صالح مرتبط است.
همچنین معانی اسماء و صفات الهی، و نیز کلمات مترادف و هممعنا؛ مانند ﴿ٱلصُّورِ﴾ و ﴿ٱلصَّٰبِِٔينَ﴾، به دقّت مورد توجّه قرار گرفت، به گونهای که در هر جایی، مفهوم اصلی و دقیق آنها بیان گردید.
در جایی که سیاق آیه در رابطه با دعوت مشرکان یا مباحثه با آنان یا بیان عادات و رسومشان و یا تبلیغ عمومی بود، عبارت «یا محمّد» در تفسیر برخی آیات که مخاطب آنها پیامبرج بود، به «أیّها الرّسول» تغییر یافت.
یا در جایی که سیاق آیه، خطاب مؤمنان یا بیان حکمی شرعی بود، به «أیّها النّبی» تغییر یافت مگر در ۱۱ مورد از این تفسیر که ندای «یا محمّد!» باقی ماند؛ زیرا نقل قولی کسانی بود که نبوّت پیامبرج را قبول نداشتند.
این کمیتۀ ویژه، معنایی دیگر برای الفاظی که احتمال بیش از معنای مذکور و قبلی را داشتند، افزود بدون اینکه یکی از دو معنا را ترجیح دهد، چون در قرآن کریم، واژگان اندکی که بیانگر مفاهیم بسیاری هستند، آورده شده است.
اگر فهم یک آیه، موقوف بر ربط میان آیات بوده، این رابطه با ماقبل ایجاد شده و در پایان تفسیر آیات فراوانی که مخاطب اصلی آنها رسولاللهج بوده است، یادآوری گشته که خطاب به تمامی مسلمانان است، هر چند خطاب آن مخصوص پیامبرج باشد.
کمیتۀ مذکور، به آسانی و وضوحِ اصلاحات ایجادشده و تناسب بیان الفاظ با سیاق تفسیر آیۀ مورد نظر در حدّ امکان توجّه داشت، هر چند امیدوار بودیم که عبارتی آسانتر و نزدیکتر به فهم خواننده آورده شود.
اگر چه هدف از تهیّۀ «تفسیر آسان»، این بوده که پایه و اساسی برای سایر ترجمههای منتشره از سوی مجمع باشد، امّا چون خوانندگان عربزبان هنوز هم به آن نیاز داشتند، تصمیم گرفتیم تا برای مرتبۀ دوم، با برخی اصلاحات و اضافات چاپ گردد.
از الله تعالی تقاضا دارم به تمامی کسانی که در تهیّه و تنظیم این تفسیر یا بازبینی آن شرکت داشتهاند و باعث شدند که با ساختاری نو و تصحیحشده منتشر گردد پاداش دهد و در برابر تلاشهایی که به کار بردند، مزد و ثواب فراوانی به آنان عطا فرماید.
همچنین از او تعالی میخواهم که تمامی ما را برای فهم کتاب گرامیاش و بهرهبردن از هدایتش توفیق دهد و نیز خادم حرمین شریفین؛ ملک عبدالله بن عبدالعزیز آلسعود را جزا دهد که از هیچ تلاشی در خدمت به قرآن مجید و انتشار و پخش آن فروگذار نبوده و همچنین ولیعهد بزرگوارش، عالیجناب؛ سلطان بن عبدالعزیز را به سبب تلاشهای مبارکش در خدمت به اسلام و مسلمانان پاداش عطا نماید و همگی را به آنچه خودش دوست دارد و میپسندد، توفیق دهد، چرا که فقط او شنوندۀ تقاضا و دعاست.
والحمد لله الّذي بنعمته تتمّ الصّالحات، وصلّی الله وسلّم وبارك علی عبده ورسوله نبیّنا محمّد وعلی آله وصحبه أجمعین.
صالح بن عبدالعزیز بن محمّد آل شیخ
وزیر امور اسلامی و اوقاف و دعوت و ارشاد
مدیر مجمع ملک فهد برای چاپ قرآن کریم
[۱] صحیح مسلم، ش ۸۱۷.
إنّ الحمد لله، نحمده ونستعینه ونستغفره ونستهدیه، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، ومن سیّئات أعمالنا، من یهده الله فلا مضلّ له، ومن یضلل فلا هادی له، ولن تجد له ولیّاً مرشداً.
والصّلاة والسّلام علی خیر من بعثه الله إلی العالمین، بالرّحمة والهدی، وعلی آله وصحبه، ومن تبعهم بإحسان إلی یوم الدّین، أمّا بعد:
قرآن کریم، وحی الهی به بهترین و کاملترین رسولانش است و الله تعالی عقاید، احکام، آداب و اخباری را که مایۀ سعادت انسان در دنیا و آخرت میشود در آن آورده است، چنانکه میفرماید:
﴿فَمَنِ ٱتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشۡقَىٰ﴾ [طه: ۱۲۳].
«پس هر کس از هدایت من پیروی کند، نه گمراه میشود و نه بدبخت میگردد.»
بنابراین بر خواننده و شنوندۀ قرآن شایسته است تفسیر آیاتی را که به آنها نیاز دارد بداند؛ زیرا الفاظ این کتاب گرامی در اوج بیان و فصاحت و بلاغت آورده شدهاند.
چاپ نخست «تفسیر آسان» توسّط مجمع ملک فهد منتشر گشت و - به فضل و توفیق الهی- عالمان و عموم مردم از آن استقبال فراوانی کردند.
روشن است که اصطلاح «تفسیر» تلاشی بشری بوده و باید از برخی جنبهها تکمیل گردد و بر این اساس، وزارت امور اسلامی و نیز مجمع ملک فهد اصلاحات متفاوتی را بر این «تفسیر آسان» دریافت نمودند و به همین منظور، کمیتهای در مجمع تشکیل شد تا تمامی اصلاحات خواستهشده را بررسی نماید و کمیتۀ مذکور، با لحاظ روش و قوانین این مختصر در ارایه تفسیر، و مناسبت آن با ترجمه به زبانهای دیگر، تمام این اصلاحات را مورد توجّه قرار داد و از هیچ یک از آنها غافل نشد و ایراداتی را که مناسب بود تایید کرد.
این کمیته کار بازبینی و یکیکردن دیدگاهها را نیز انجام داد، به گونهای که هر یک از الفاظ در محلّ خود، به طور مختصر و کامل و به اندازۀ نیاز تفسیر شدند و تناسب آنها با سیاق تفسیر آیه، حفظ گردید و افزون بر آن، الفاظی که برای خواننده مبهم به نظر میرسید، توضیح داده شد تا پوشیدگی و ابهامی در سیاق آیات به وجود نیاید.
در تمامی اصلاحاتی که صورت گرفت، کمیتۀ مزبور مراقب بود که تفسیر مورد پذیرش، از نظر معنا و اعراب، با روایت حفص از عاصم هماهنگ باشد.
لازم به ذکر است که این «تفسیر آسان» یکی از منابع تفسیری موجود در سایت مجمع ملک فهد در اینترنت به شمار میرود.
در این چاپ اصلاحشده، باید از تمام کسانی که در تهیّۀ این عمل مبارک شریک بودند و تلاش کردند تا با این شکل و ساختار زیبا و خوب آماده گردد، تشکّر کنم.
از وزیر امور اسلامی و اوقاف و دعوت و ارشاد، و نیز مدیر مجمع؛ شیخ بزرگوار صالح بن عبدالعزیز بن محمّد آل شیخ تشکّر میکنم که نکات شایسته و به موقع و راهنماییهای درست وی، تاثیر آشکاری در تهیّۀ تفسیر حاضر با این ساختار جدید داشت.
نیز از رهبران این کشور سپاسگزارم؛ در رأس آنان خادم حرمین شریفین؛ ملک عبدالله بن عبدالعزیز و ولیعهد امین ایشان، عالیجناب امیر سلطان بن عبدالعزیز، که الله تعالی آنان را به سبب خدمات بزرگی که برای اسلام و مسلمانان داشتند و امورشان را سر و سامان دادند، حفظ نماید.
والحمد لله علی فضله وإنعامه، والحمد لله الّذي بنعمته تتمّ الصّالحات.
استاد دکتر محمّد سالم بن شدَیّد عَوفی
دبیر کل مجمع ملک فهد برای چاپ قرآن کریم
استعاذه: «أَعوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيم»
الله تعالی به همۀ تلاوتکنندگان قرآن کریم حکم کرده است که از [شرّ] شیطان راندهشده، به الله تعالی پناه ببرند، چنانکه میفرماید:
﴿فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ﴾ [النّحل: ۹۸].
«پس هنگامی که قرآن میخوانی، از (شرّ) شیطان راندهشده، به الله متعال پناه ببر.»
زیرا قرآن مجید، مایۀ هدایت مردم و شفای دلها، ولی ابلیس سبب شرارت و فساد و گمراهیهاست و به همین سبب، الله به خوانندگان قرآن فرمان داده که از شیطان نفرینشده و وسوسهها و افرادش، به او تعالی پناه ببرند.
عالمان اجماع دارند که استعاذه، از آیات قرآن کریم نیست و از این رو، در مصاحف نوشته نمیشود.
«أَعوذُ بِاللهِ»؛ یعنی فقط به الله یگانه پناه میبرم.
«مِنَ الشَّيطانِ»؛ یعنی از [شرّ] هر جن و انس متکبّر و سرکش که مرا از اطاعت پروردگارم و تلاوت کتابش باز میدارد.
« الرَّجيم»؛ یعنی راندهشده از رحمت الله.
﴿بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ١ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٣ مَٰلِكِ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٤ إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ٥ ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ٦ صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِمۡ غَيۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَيۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ٧﴾
سبب نامگذاری این سوره به فاتحه این است که قرآن عظیم با آن آغاز میشود و چون در تمام رکعات خوانده میشود المثانی نام گرفته است. این سوره نامهای دیگری نیز دارد.
۱- قرائت قرآن با نام الله آغاز میشود تا از او تعالی یاری و استعانت طلبیده شود. «الله» اسم عَلَم است برای پروردگار – تبارک و تعالی-، که فقط او معبود بر حق است. این نام، برترین و خاصترین نام الله تعالی است و غیر او سبحانه، به این اسم نامیده نمیشوند.
«الرّحمن» دارای رحمت عامه که رحمتش تمام مخلوقات را فرا گرفته است. «الرّحیم» به مؤمنان؛ این دو نام، دو مورد از نامهای او تعالی هستند که اثبات صفت رحمت برای الله تعالی را در بردارند، همانگونه که سزاوار شکوه اوست.
۲- تمام ستایشها برای الله است به سبب صفاتش که تمام آنها صفات کمال هستند، و به سبب نعمتهای ظاهری و باطنی، دینی و دنیویاش. در ضمن آن، به بندگانش امر شده که او را بستایند؛ زیرا فقط او مستحق این کار است، و او سبحانه پدیدآورندۀ مخلوقات است، کارهایشان را برپا میدارد، و مربی تمام مخلوقاتش با نعمتهای خویش، و اولیایش با ایمان و عمل صالح است.
۳- «الرّحمن» دارای رحمت عامه که رحمتش تمام مخلوقات را فرا گرفته است. «الرّحیم» به مؤمنان؛ این دو نام، دو مورد از نامهای او تعالی هستند.
۴- او سبحانه به تنهایی، مالک روز قیامت، یعنی روز جزا در قبال اعمال است.
مسلمان وقتی این آیه را در هر رکعت از نمازش میخواند به یاد روز آخرت میافتد، و بر آمادگی با عمل صالح، و خودداری از گناهان و بدیها تشویق میشود.
۵- تمام عبادتها را فقط به تو اختصاص میدهیم، و در تمام کارهایمان فقط از تو یاری میجوییم؛ زیرا تمام امور به دست توست و هیچ کس به اندازۀ ذرهای مالک آن نیست.
این آیه دلالت دارد بر اینکه برای بنده جایز نیست که چیزی از انواع عبادت مانند دعا، استغاثه، ذبح و طواف را جز برای الله صرف کند. همچنین شفای دلها از بیماری وابستگی به غیر الله، و از بیماریهای ریا، خودپسندی و غرور در این آیه وجود دارد.
۶- ما را به راه راست هدایت و راهنمایی و موفق بفرما، و بر آن پایدار بدار تا اینکه با تو ملاقات کنیم. این راه، همان اسلام است که راه واضح و رساننده به خشنودی و بهشت الله است، همان راهی که خاتم رسولان و پیامبرانش محمدج را بر آن راهنمایی کرد؛ زیرا هیچ راهی برای سعادت بنده جز با استقامت بر این راه وجود ندارد.
۷- راه کسانی که به آنان نعمت دادی؛ از پیامبران، و صدیقان و شهدا و صالحان، که آنان اهل هدایت و استقامت هستند؛ و ما را در زمرۀ افرادی که راه کسانی را که بر آنان خشم گرفته شده است پیمودند قرار مده، همان کسانی که حق را شناختند و هرگز از آن پیروی نکردند یعنی یهود؛ و کسانی که همانند آنان هستند؛ و ما را از گمراهان قرار مده، همان افرادی که به سبب جهل هدایت نیافتند، و راه را گم کردند، یعنی نصاری و کسانی که از روش آنان پیروی کردند.
این دعا، سبب شفای قلب مسلمان از بیماری ناسپاسی و جهالت و گمراهی است، و بر این امر دلالت دارد که بزرگترین نعمت به طور مطلق، همان نعمت اسلام است، پس هر کس که حق را بشناسد و از آن پیروی کند، به راه راست سزاوارتر است، و بدون تردید، اصحاب رسولالله سزاوارترین مردم بر این امر پس از پیامبران هستند؛ بنابراین، آیه مذکور بر فضیلت و جایگاه والای آنان دلالت دارد.
مستحب است که قاری پس از قرائت فاتحه در نماز بگوید: (آمین)، یعنی: پروردگارا اجابت کن. به اتفاق علما، آمین آیهای از سورۀ فاتحه نیست؛ از این رو، بر عدم نوشتهشدن آن در مصاحف اجماع دارند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ لَا رَيۡبَۛ فِيهِۛ هُدٗى لِّلۡمُتَّقِينَ٢ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡغَيۡبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَ وَبِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَىٰ هُدٗى مِّن رَّبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥﴾
۱- ﴿الٓمٓ﴾ این حروف و سایر حروف مقطّعه در آغاز سورهها، بر اعجاز قرآن اشاره دارند، چون مشرکان با آن به مبارزه طلبیده شدهاند، و از معارضه با آن ناتوان ماندهاند، در حالی که قرآن از همین حروف که زبان عربی از آن تشکیل شده، ترکیب یافته است. بنابراین، ناتوانی عرب از آوردن مانند آن – با وجود اینکه سخنورترین مردم هستند- بر این امر دلالت دارد که قرآن وحیی از جانب الله است.
۲- این قرآن همان کتاب بزرگی است که بدون تردید از جانب الله نازل شده است، پس به سبب وضوحش، صحیح نیست که احدی در آن تردید کند، پرهیزگاران با عمل سودمند و عمل صالح از آن بهرهمند میشوند، آنان کسانی هستند که از الله میترسند، و از احکامش پیروی میکنند.
۳- همان کسانی که غیب را که حواس و خردهایشان به تنهایی آن را درک نمیکنند و فقط از طریق وحی الله به رسولانش شناخته میشود، تصدیق میکنند؛ مانند ایمان به فرشتگان و بهشت و جهنم و سایر مواردی که الله از آنها خبر داده است یا رسولش از آنها خبر داده است. (ایمان: کلمهای جامع است برای اقرار به الله و فرشتگانش و کتابهایش و رسولانش و روز آخرت و خیر و شر تقدیر، و تصدیق و اقرار به قول و عمل به قلب و زبان و جوارح) و افزون بر اینکه غیب را تصدیق میکنند، بر ادای صحیح نماز در وقتهای مشخص آن، بر اساس آنچه الله به پیامبرش محمدج تشریع کرده است مراقبت میکنند، و از اموالی که به آنان دادهایم صدقۀ واجب و مستحب اموالشان را میپردازند.
۴- همان کسانی که قرآن را که بر تو نازل شده است، و حکمت، یعنی سنت، را که بر تو نازل شده است، و تمام کتابهایی را که پیش از تو بر رسولان نازل شده است مانند تورات و انجیل و سایر کتابها را تصدیق میکنند، و سرای زندگی پس از مرگ و حساب و جزای آن را تصدیق میکنند، تصدیقی با قلبهایشان که بر زبانها و جوارحشان آشکار میگردد. روز آخرت را به تنهایی بیان فرمود؛ زیرا ایمان به آن از بزرگترین انگیزهها بر انجام طاعات، و ترک محرمات و محاسبۀ نفس است.
۵- کسانی که صفات مذکور را دارند، بر نوری از جانب پروردگارشان و به توفیقی از جانب آفریدگار و هدایتگرشان قرار دارند، و همان رستگارانی هستند که به آنچه در جستجویش بودند دست یافتند و از شر آنچه از آن میگریختند نجات پیدا کردند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ ءَأَنذَرۡتَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تُنذِرۡهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٦ خَتَمَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَعَلَىٰ سَمۡعِهِمۡۖ وَعَلَىٰٓ أَبۡصَٰرِهِمۡ غِشَٰوَةٞۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَمَا هُم بِمُؤۡمِنِينَ٨ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَمَا يَخۡدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٩ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡذِبُونَ١٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ لَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ قَالُوٓاْ إِنَّمَا نَحۡنُ مُصۡلِحُونَ١١ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡمُفۡسِدُونَ وَلَٰكِن لَّا يَشۡعُرُونَ١٢ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ ءَامِنُواْ كَمَآ ءَامَنَ ٱلنَّاسُ قَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ كَمَآ ءَامَنَ ٱلسُّفَهَآءُۗ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلسُّفَهَآءُ وَلَٰكِن لَّا يَعۡلَمُونَ١٣ وَإِذَا لَقُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوۡاْ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمۡ قَالُوٓاْ إِنَّا مَعَكُمۡ إِنَّمَا نَحۡنُ مُسۡتَهۡزِءُونَ١٤ ٱللَّهُ يَسۡتَهۡزِئُ بِهِمۡ وَيَمُدُّهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلۡهُدَىٰ فَمَا رَبِحَت تِّجَٰرَتُهُمۡ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ١٦﴾
۶- - ای رسول- همانا کسانی که از روی استکبار و طغیان آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است را انکار کردند، هرگز ایمان نخواهند آورد، چه آنان را از عذاب الله بترسانی و بر حذر داری یا از این کار دست بکشی؛ زیرا بر باطل خویش پافشاری میکنند.
۷- به سبب کفر و دشمنیشان پس از اینکه حق برایشان آشکار شد، الله بر دلها و بر گوشهایشان مُهر زده است، و بر چشمانشان پوششی قرار داده است؛ بنابراین آنان را توفیق هدایت نمیدهد، و عذاب سختی در آتش جهنم دارند.
۸- گروهی از مردم میان مومنان و کافران سرگشته و حیرانند، آنان منافقان هستند که با زبانهایشان میگویند: الله و روز آخرت را تصدیق کردیم، حال آنکه در باطن دروغگویند و ایمان نیاوردهاند.
۹- آنان به سبب جهلی که دارند بر این باورند که با اظهار ایمان و پنهانکردن کفر، الله و مومنان را فریب میدهند، در حالی که فقط خودشان را میفریبند؛ زیرا سرانجامِ فریبشان به خودشان بازمیگردد. اما چون دلهایشان فاسد است، به سبب جهل زیاد این موضوع را احساس نمیکنند.
۱۰- در دلهایشان تردید و فسادی وجود دارد؛ از این رو، به گناهانی که موجب کیفرشان است مبتلا شدند و الله بر تردیدشان افزود، و به سبب دروغگویی و نفاقشان، عذاب دردناکی در انتظارشان است.
۱۱- و هنگامی که مورد نصیحت قرار میگیرند تا از ایجاد فساد در زمین بر اثر کفر و گناهان، و افشای اسرار مومنان و دوستی با کافران دست بکشند، - از روی دروغ و جدال- میگویند: ما فقط اهل اصلاح هستیم.
۱۲- در حقیقت، این کاری که انجام میدهند و ادعا میکنند که اصلاح است، عین فساد است، اما به سبب جهل و دشمنیشان آن را احساس نمیکنند.
۱۳- و هر گاه به منافقان گفته شود: - مثل ایمان صحابه، یعنی ایمان به قلب و زبان و جوارح- ایمان بیاورید، به جدال برمیخیزند و میگویند: آیا همانند سبکسران و کمخردان ایمان بیاوریم، آنگاه ما و آنان در نادانی یکسان باشیم؟ الله به آنان پاسخ داد که نادانی، منحصر به خودشان است و آنان نمیدانند که آنچه در آن قرار دارند همان گمراهی و تباهی است.
۱۴- این منافقان هنگام رویارویی با مؤمنان، میگویند: همانند شما اسلام را تصدیق کردیم، اما زمانی که برمیگردند و نزد سران کافرشان که در برابر الله سرکشی میکنند میروند، به آنان تأکید مینمایند که بر آیین کفر هستند و آن را رها نکردهاند، بلکه فقط مومنان را سبکسر دانسته و مسخره میکردند.
۱۵- الله جزای تمسخرشان را داده و به آنان مهلت میدهد؛ تا بر گمراهی و حیرت و سرگردانی بیفزایند، و آنان را در قبال اینکه مومنان را مسخره میکنند مورد مجازات قرار میدهد.
۱۶- این منافقان خودشان را در معاملهای زیانده فروختند، یعنی کفر را گرفتند و ایمان را رها کردند، و هیچ چیز به دست نیاوردند، بلکه هدایت را از دست دادند. و این امر همان زیان آشکار است.
﴿مَثَلُهُمۡ كَمَثَلِ ٱلَّذِي ٱسۡتَوۡقَدَ نَارٗا فَلَمَّآ أَضَآءَتۡ مَا حَوۡلَهُۥ ذَهَبَ ٱللَّهُ بِنُورِهِمۡ وَتَرَكَهُمۡ فِي ظُلُمَٰتٖ لَّا يُبۡصِرُونَ١٧ صُمُّۢ بُكۡمٌ عُمۡيٞ فَهُمۡ لَا يَرۡجِعُونَ١٨ أَوۡ كَصَيِّبٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فِيهِ ظُلُمَٰتٞ وَرَعۡدٞ وَبَرۡقٞ يَجۡعَلُونَ أَصَٰبِعَهُمۡ فِيٓ ءَاذَانِهِم مِّنَ ٱلصَّوَٰعِقِ حَذَرَ ٱلۡمَوۡتِۚ وَٱللَّهُ مُحِيطُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ١٩ يَكَادُ ٱلۡبَرۡقُ يَخۡطَفُ أَبۡصَٰرَهُمۡۖ كُلَّمَآ أَضَآءَ لَهُم مَّشَوۡاْ فِيهِ وَإِذَآ أَظۡلَمَ عَلَيۡهِمۡ قَامُواْۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ٢١ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فِرَٰشٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ فَلَا تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٢ وَإِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّمَّا نَزَّلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا فَأۡتُواْ بِسُورَةٖ مِّن مِّثۡلِهِۦ وَٱدۡعُواْ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٣ فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ وَلَن تَفۡعَلُواْ فَٱتَّقُواْ ٱلنَّارَ ٱلَّتِي وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُۖ أُعِدَّتۡ لِلۡكَٰفِرِينَ٢٤﴾
۱۷- حال منافقانی که – در ظاهر و نه در باطن- به رسالت محمد ایمان آوردند، سپس کفر ورزیدند، و در حالی که احساس نمیکنند در تاریکیهای گمراهیشان غوطهور شدند، و هیچ امیدی برای خروج از آن برایشان نیست، به حال گروهی در شبی بسیار تاریک میماند، که یکی از آنان آتشی بزرگ برای کسب گرما و روشنایی بیفروزد، اما آنگاه که آتش زبانه کشد و پیرامونش را روشن گرداند، خاموش گردد و فروکش کند، به گونهای که اصحاب آتش در تاریکیهایی که هیچ چیز نمیبینند بمانند و هیچ راه و خروجیای نیابند.
۱۸- آنان در برابر شنیدن حق، شنیدنی که با تدبر همراه باشد، کر هستند، از بیان آن گنگند، و از دیدن نور هدایت کورند؛ از این رو، نمیتوانند به ایمانی که آن را رها کردهاند بازگردند و آن را جایگزین گمراهی کنند.
۱۹- یا حال گروهی دیگر از منافقان که گاهی حق برایشان آشکار میشود، و گاهی دیگر در آن تردید میکنند، به حال گروهی میماند که در بیابان بیآب و علف در حرکتند، آنگاه بارانی شدید همراه با تاریکیهای متراکم، با بمباران رعد و تابش برق و صاعقههای آتشزا بر آنان فرو میریزد، که باعث میشود آنان از شدت هراس به سبب ترس از نابودی، انگشتانشان را در گوشهای خویش قرار دهند. در حالی که الله بر کافران احاطه دارد به گونهای که نه میتوانند از او فرار کنند و نه اینکه او را ناتوان سازند.
۲۰- نزدیک است که برق - به سبب تابش و درخشندگی زیاد- چشمانشان را برباید، با این وجود، هر گاه برق برایشان بدرخشد در روشناییاش پیش میروند، و هر گاه برود راه را بر آنان تاریک میگرداند و در مکان خویش میایستند. و اگر الله به آنان مهلت نداده بود به طور قطع گوشها و چشمانشان را میربود، و او تعالی در هر زمانی بر این کار قادر است؛ زیرا او بر هر چیزی تواناست.
۲۱- ندایی از جانب الله برای تمام انسانها: اینکه الله که شما را با نعمتهایش پروراند عبادت کنید، و از او بترسید و با دینش مخالفت نکنید؛ زیرا شما و کسانی را که قبل از شما بودند از نیستی به وجود آورده است؛ تا از پرهیزگارانی باشید که الله از آنان خشنود شده است و آنها از او تعالی خشنود شدهاند.
۲۲- پروردگارتان که زمین را برایتان فرشی قرار داد؛ تا زندگیتان بر روی آن آسان شود، و آسمان را به صورت بنایی محکم قرار دارد، و باران را از ابر فرو فرستاد آنگاه از میوهای رنگارنگ و انواع گیاهان به عنوان روزی شما برایتان درآورد، پس همانندهایی در عبادت برای الله قرار ندهید، در حالی که از یگانگی او تعالی در آفرینش و روزی، و سزاواربودنش در عبودیت آگاه هستید.
۲۳- و – ای کافران معاند- اگر نسبت به قرآنی که آن را بر بندۀ خویش محمدج نازل کردهایم تردید دارید، و ادعا میکنید که از جانب الله نیست، اگر در ادعای خویش راستگو هستید یک سوره همانند سورهای از قرآن بیاورید و از هر کس از یارانتان که میتوانید بر این کار کمک بگیرید.
۲۴- اگر اکنون ناتوان ماندید- که قطعاً در آینده نیز ناتوان خواهید ماند- با ایمان به پیامبر، از آتش بترسید. این آتشی که هیزم آن، مردم و سنگها هستند، برای کافران به الله و رسولانش مهیا شده است.
﴿وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ كُلَّمَا رُزِقُواْ مِنۡهَا مِن ثَمَرَةٖ رِّزۡقٗا قَالُواْ هَٰذَا ٱلَّذِي رُزِقۡنَا مِن قَبۡلُۖ وَأُتُواْ بِهِۦ مُتَشَٰبِهٗاۖ وَلَهُمۡ فِيهَآ أَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞۖ وَهُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٥ ۞إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسۡتَحۡيِۦٓ أَن يَضۡرِبَ مَثَلٗا مَّا بَعُوضَةٗ فَمَا فَوۡقَهَاۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلٗاۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرٗا وَيَهۡدِي بِهِۦ كَثِيرٗاۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٦ ٱلَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهۡدَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مِيثَٰقِهِۦ وَيَقۡطَعُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٢٧ كَيۡفَ تَكۡفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمۡ أَمۡوَٰتٗا فَأَحۡيَٰكُمۡۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٨ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَسَوَّىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٩﴾
۲۵- – ای رسول- به اهل ایمان و صالحان خبری که آنان را سرشار از سرور میگرداند بده، به اینکه در آخرت باغهایی شگفت برایشان است، که از زیر کاخهای مرتفع و درختان انبوهش، نهرها جاری است. هر گاه الله در این باغها نوعی از میوههای لذیذ به آنان روزی دهد میگویند: الله این نوع را قبلا به ما روزی داده است، اما وقتی آن را بچشند طعم و لذتی جدید در آن مییابند، هر چند در رنگ و ظاهر و نام شبیه میوۀ قبلیاش است. و در این باغها برایشان همسرانی پاکیزه از تمام انواعِ پلیدیِ حسی مانند ادرار و حیض، و پلیدیِ معنوی مانند دروغ و بدخلقی است. آنان در بهشت و نعمتهایش جاویدانند، به گونهای که نه در آن میمیرند و نه از آن بیرون رانده میشوند.
۲۶- قطعاً الله از حق شرم نمیکند به اینکه هر چیزی، کم یا زیاد، را بیان کند، هر چند مانند کوچکترین چیز باشد، مانند پشه و مگس و مانند اینها از مواردی که الله برای ناتوانی آنچه به جای الله عبادت میشود به عنوان مثال ذکر کرده است. اما مومنان حکمت الله در تمثیل به کوچک و بزرگ مخلوقاتش را میدانند، ولی کافران مسخره میکنند و میگویند: منظور الله از مثالآوردنِ این حشرات حقیر چیست؟ الله به آنان پاسخ میدهد که منظور همان آزمایش، و تمییز مومن از کافر است؛ از این رو، الله با این مثل، بسیاری از مردم را که آن را به تمسخر گرفتند از حق گمراه میکند، و دیگران را با آن به ایمان و هدایت بیشتر توفیق میدهد. الله تعالی به هیچ کس ستم نمیکند؛ زیرا او تعالی فقط کسانی را از حق گمراه میسازد که از طاعتش خارج میشوند.
۲۷- کسانی که پیمان الله را که با ارسال رسولان و فروفرستادن کتابها از آنان بر توحید و طاعت عهد گرفته است میشکنند، و با دین الله مخالفت میکنند مانند قطع روابط خویشاوندی و انتشار فساد در زمین، همان زیاندیدگان در دنیا و آخرت هستند.
۲۸ - ای مشرکان- چگونه یگانگی الله تعالی را انکار میکنید، و دیگران را در عبادت با او شریک میگردانید حال آنکه برهان قاطع بر آن در خودتان وجود دارد؟ چون شما خلق نشده بودید آنگاه شما را آفرید و زندگی در شما دمید، سپس وقتی اجلتان را که برای شما مشخص کرده است به پایان برسد شما را میمیراند، سپس در روز رستاخیز شما را زنده میگرداند، سپس برای حسابرسی و جزا به سوی او بازگردانیده میشوید.
۲۹- الله به تنهایی همان ذاتی است که تمام نعمتهایی را که در زمین است و از آنها بهره میبرید به خاطر شما آفرید، سپس قصد آفرینش آسمانها را کرد و آنها را هفت آسمان هموار قرار داد، و بر همه چیز داناست. پس علم او سبحانه بر تمام آنچه آفریده است احاطه دارد.
﴿وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ قَالَ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٣٠ وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلۡأَسۡمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمۡ عَلَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبُِٔونِي بِأَسۡمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣١ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ لَا عِلۡمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٣٢ قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ أَنۢبِئۡهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡۖ فَلَمَّآ أَنۢبَأَهُم بِأَسۡمَآئِهِمۡ قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ غَيۡبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَأَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ٣٣ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ وَٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٤ وَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ وَكُلَا مِنۡهَا رَغَدًا حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٣٥ فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ عَنۡهَا فَأَخۡرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِۖ وَقُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ٣٦ فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٖ فَتَابَ عَلَيۡهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ٣٧﴾
۳۰- و – ای رسول- به مردم یادآوری کن آنگاه که پروردگارت به فرشتگان گفت: همانا من قومی در زمین قرار میدهم که برای آبادانی آن از پی یکدیگر میآیند. فرشتگان گفتند: ای پروردگارمان! ما را آگاه و راهنمایی کن که حکمت آفرینش اینان چیست، با وجود اینکه شأن آنان برپایی فساد در زمین و ریختن خون از روی ستم و دشمنی است، حال آنکه ما فرمانبردار امر توییم، آنگونه که سزاوار ستایش و شکوه توست، تو را منزه میداریم، و تو را با تمام صفات کمال و جلال بزرگ میشماریم؟ الله به آنان فرمود: در حقیقت، من از مصلحت برتر در آفرینش آنان که شما نمیدانید آگاه هستم.
۳۱- و الله برای بیان برتری آدم، نام تمام اشیاء را به او آموخت، سپس مسمیات آنها را به فرشتگان عرضه کرد و خطاب به آنان فرمود: اگر در اینکه برای جانشینی در روی زمین از آنها سزاوارتر هستید راستگویید، نام این موجودات را به من خبر دهید.
۳۲- فرشتگان گفتند: ای پروردگار ما! تو را منزه میدانیم؛ ما هیچ علمی نداریم جز آنچه که آن را به ما آموختهای. همانا تو به تنهایی به امور مخلوقاتت آگاه هستی، و در تدبیر خویش حکیمی.
۳۳- الله فرمود: ای آدم! آنان را از نامهای این اشیاء که از شناخت آنها ناتوان بودند باخبر ساز. هنگامی که آدم آنان را از آنها باخبر کرد، الله به فرشتگان فرمود: به تحقیق به شما خبر دادم که من آنچه را که در آسمانها و زمین بر شما پوشیده است را میدانم، و نیز آنچه را که آشکار میکنید و آنچه را که پنهان میدارید میدانم.
۳۴- و – ای رسول- گرامیداشتهشدن آدم توسط الله را برای مردم به یاد آور آنگاه که او سبحانه به فرشتگان فرمود: برای گرامیداشتن آدم و اظهار بر فضلش بر او سجده کنید، آنگاه همگی به سجده درافتادند مگر ابلیس که از روی تکبر و حسادت از سجده سر باز زد، و از ناسپاسان الله، و نافرمانان امرش گردید.
۳۵- و الله فرمود: ای آدم تو و همسرت حواء در بهشت سکونت کن، و از میوههایش گوارا و زیاد در هر مکانی از آن که خواستید برخوردار شوید، و به این درخت نزدیک شوید تا در گناه نیفتید، و از کسانی نباشید که از فرمان الله تجاوز میکنند.
۳۶- اما شیطان آن دو را به گناه انداخت به این نحو که: آن دو را وسوسه کرد تا از درخت مورد نظر خوردند، آنگاه سبب اخراج آن دو از بهشت و نعمتهایش شد. و الله به آنان فرمود: به زمین فرود آیید، در حالی که - ای آدم و حواء و شیطان- با یکدیگر دشمنی میکنید و تا زمان انتهای اجلهایتان در زمین استقرار و اقامت دارید و از آنچه در آن است بهرهمند میشوید.
۳۷- آنگاه آدم کلماتی را که الله برای توبه و استغفار برایش الهام کرد با رضایت دریافت کرد. این کلمات از این قرار است: ﴿رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣﴾ [الأعراف: ۲۳] «پروردگارا! ما به خود ستم کرديم، و اگر ما را نيامرزی و بر ما رحم نکنی، مسلّماً از زيانکاران خواهيم بود.» الله نیز توبۀ او را پذیرفت و گناهش را بخشید؛ زیرا او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
﴿قُلۡنَا ٱهۡبِطُواْ مِنۡهَا جَمِيعٗاۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٣٩ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِيٓ أُوفِ بِعَهۡدِكُمۡ وَإِيَّٰيَ فَٱرۡهَبُونِ٤٠ وَءَامِنُواْ بِمَآ أَنزَلۡتُ مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَكُمۡ وَلَا تَكُونُوٓاْ أَوَّلَ كَافِرِۢ بِهِۦۖ وَلَا تَشۡتَرُواْ بَِٔايَٰتِي ثَمَنٗا قَلِيلٗا وَإِيَّٰيَ فَٱتَّقُونِ٤١ وَلَا تَلۡبِسُواْ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُواْ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤٢ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرۡكَعُواْ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ٤٣ ۞أَتَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبِرِّ وَتَنسَوۡنَ أَنفُسَكُمۡ وَأَنتُمۡ تَتۡلُونَ ٱلۡكِتَٰبَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٤٤ وَٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلۡخَٰشِعِينَ٤٥ ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَأَنَّهُمۡ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ٤٦ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَنِّي فَضَّلۡتُكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٧ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا لَّا تَجۡزِي نَفۡسٌ عَن نَّفۡسٖ شَيۡٔٗا وَلَا يُقۡبَلُ مِنۡهَا شَفَٰعَةٞ وَلَا يُؤۡخَذُ مِنۡهَا عَدۡلٞ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤٨﴾
۳۸- الله به آنان فرمود: همگی از بهشت فرود آیید، و آنچه که هدایت شما به سوی حق در آن است نزد شما و نسلهای بعدی خواهد آمد. پس کسانی که به آن عمل کنند در امر آخرت که پیش رو دارند هیچ ترسی بر آنان نیست، و در قبال آنچه از امور دنیا از دست بدهند غمگین نخواهند شد.
۳۹- افرادی که آیات خواندهشده و دلایل توحید ما را انکار و تکذیب کنند، ملازم آتش خواهند بود، در آن جاویدانند و از آن بیرون آورده نمیشوند.
۴۰- ای فرزندان یعقوب! نعمتهای زیاد من بر خودتان را یاد کنید، و شکر مرا به جای آورید، و توصیهای را که به شما کردم کامل کنید که: به تمام کتابها و رسولانم ایمان آورید، و به شرایع من عمل کنید. که اگر این کار را کردید رحمت در دنیا و نجات در آخرت را که به شما وعده دادم برایتان کامل میکنم. و فقط از من بترسید، و از خشم من در صورتی که این پیمان را نقض کنید و به من کفر ورزید بر حذر باشید.
۴۱- و – ای بنیاسرائیل- به قرآن که آن را بر محمدج پیامبر و رسول الله نازل کردم و موافق مواردی است که از صحیح تورات میدانید ایمان بیاورید، و اولین گروهی از اهل کتاب نباشید که به قرآن کفر میورزند، و آیات مرا با بهایی اندکی از بهره نابودشدنی دنیا مبادله نکنید، و فقط به فرمان من عمل کنید و از نافرمانی از من بپرهیزید.
۴۲- و حقی را که برایتان بیان کردم با باطلی که آن را به دروغ بستید درنیامیزید، و بپرهیزید از اینکه حق صریح در مورد صفت پیامبر و رسول الله را که در کتابهایتان است، و آن را نزد خویش مکتوب مییابید، و از طریق کتابهایی که در دستتان است از آن آگاه هستید، کتمان کنید.
۴۳- و در دین اسلام درآیید: به اینکه نماز را به صورت صحیح ادا کنید، همانگونه که پیامبر و رسول الله آن را آورده است، و زکات مفروض را به وجه مشروع بپردازید، و با رکوعکنندگان امت اسلام باشید.
۴۴- چه زشت است حال شما و حال علمایتان آنگاه که مردم را بر انجام کارهای خیر امر میکنید، و نفس خودتان را رها مینمایید و آن را به خیر عظیم، یعنی اسلام، امر نمیکنید، در حالی که تورات را میخوانید و صفات محمدج و وجوب ایمان به او در آن است!! پس آیا خردهایتان را به صورت صحیح به کار نمیاندازید؟!
۴۵، ۴۶- در تمام امورتان از تمام انواع صبر و همچنین از نماز کمک بگیرید. قطعاً نماز بسیار دشوار است مگر بر فروتنان، همان کسانی که در برابر الله فروتنی میکنند و به آنچه نزد او تعالی است امیدوارند، و یقین دارند که پس از مرگ، پروردگارشان جلَّ وعلا را دیدار میکنند، و اینکه در روز قیامت برای حسابرسی و جزا به سوی او بازگردانیده میشوند.
۴۷- ای فرزندان یعقوب! نعمتهای بسیار من بر خودتان را به یاد آورید، و شکر من در قبال آنها را به جای آورید، و به یاد آورید که من شما را با کثرت پیامبران، و کتابهای نازلشده مانند تورات و انجیل بر جهانیان زمانتان برتری دادم.
۴۸- و از روز قیامت بترسید، روزی که هیچکس ذرهای دیگری را بینیاز نمیسازد، و الله شفاعتی در مورد کافران نمیپذیرد، و نیز فدیهای از آنان قبول نمیکند، هر چند تمام اموال زمین باشد، و در این روز هیچ کس این اختیار را ندارد که برای یاری و نجات آنان از عذاب پیش آید.
﴿وَإِذۡ نَجَّيۡنَٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ٤٩ وَإِذۡ فَرَقۡنَا بِكُمُ ٱلۡبَحۡرَ فَأَنجَيۡنَٰكُمۡ وَأَغۡرَقۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ٥٠ وَإِذۡ وَٰعَدۡنَا مُوسَىٰٓ أَرۡبَعِينَ لَيۡلَةٗ ثُمَّ ٱتَّخَذۡتُمُ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَنتُمۡ ظَٰلِمُونَ٥١ ثُمَّ عَفَوۡنَا عَنكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٥٢ وَإِذۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡفُرۡقَانَ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ٥٣ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ إِنَّكُمۡ ظَلَمۡتُمۡ أَنفُسَكُم بِٱتِّخَاذِكُمُ ٱلۡعِجۡلَ فَتُوبُوٓاْ إِلَىٰ بَارِئِكُمۡ فَٱقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ عِندَ بَارِئِكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ٥٤ وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ فَأَخَذَتۡكُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ٥٥ ثُمَّ بَعَثۡنَٰكُم مِّنۢ بَعۡدِ مَوۡتِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٥٦ وَظَلَّلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡغَمَامَ وَأَنزَلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰۖ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٥٧﴾
۴۹- و نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که شما را از ستم فرعون و پیروانش نجات دادیم، در حالی که سختترین عذاب را به شما میچشاندند، یعنی پسرانتان را زیاد میکشتند، و زنانتان را برای خدمت و تحقیر نگه میداشتند. و در این امر آزمونی برای شما از جانب پروردگارتان بود، و در رهانیدن شما از آن، نعمتی بزرگ وجود دارد، که مستوجب شکر الله متعال در تمام عصرهای شما و نسلهایتان است.
۵۰- نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که دریا را به خاطر شما شکافتیم، و راهی خشک در آن قرار دادیم، تا از آن عبور کردید، و شما را از فرعون و لشکریانش نجات، و از نابودی در آب رهایی دادیم. اما هنگامی که فرعون و لشکریانش در راه شما وارد شدند آنان را در برابر چشمانتان در آب نابود کردیم.
۵۱- نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید زمانی که برای فروفرستادن تورات به عنوان هدایت و نور برایتان، چهل شب با موسی قرار گذاشتیم، آنگاه شما در مدت غیبت او در این مدت کوتاه، فرصت را غنیمت شمردید، و گوسالهای را که با دستان خودتان ساختید به جای الله، معبود خویش قرار دادید- و این زشتترین کفر به الله است- و با قراردادن گوساله به عنوان معبود ستمکار بودید.
۵۲- سپس از این کار بسیار ناپسند درگذشتیم، و پس از بازگشت موسی توبۀ شما را پذیرفتیم؛ تا شکر الله را در قبال نعمتها و بخششهایش به جای آورید، و بر کفر و سرکشی مداومت نکنید.
۵۳- و نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که کتاب جداکنندۀ میان حق و باطل – یعنی تورات- را به موسی عطا کردیم؛ تا از گمراهی هدایت یابید.
۵۴- و نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که موسی به قومش گفت: قطعاً شما با قراردادن گوساله به عنوان معبود، بر خودتان ستم کردید، پس به سوی آفریدگارتان توبه کنید: به اینکه برخی از شما برخی دیگر را بکشند، و این کار نزد آفریدگارتان از جاودانگی ابدی در آتش برایتان بهتر است، آنگاه شما از این امر اطاعت کردید، و الله نیز با پذیرش توبهتان بر شما منت نهاد. به راستی که او تعالی نسبت به بندگان توبهکارش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
۵۵- و به یاد آورید هنگامی که گفتید: ای موسی ما هرگز تو را در اینکه کلامی که آن را از تو میشنویم همان کلام الله است تصدیق نخواهیم کرد، تا اینکه الله را آشکارا به ما نشان دهی، آنگاه کیفر نابودگری که آن را با چشمانتان میدیدید شما را فرا گرفت، و شما را به سبب گناهانتان، و جسارت بر الله تعالی کُشت.
۵۶- سپس شما را پس از مرگتان با صاعقه زنده گردانیدیم؛ تا شکر نعمت الله بر خودتان را به جای آورید. پس این مرگ کیفری برای آنان بود، سپس الله آنان را برای کاملشدن اجلهایشان برانگیخت.
۵۷- و نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که در زمین سرگردان بودید؛ آنگاه ابرها را برای سایهانداختن بر شما از گرمای خورشید قرار دادیم، و ترنجبین- چیزی که شبیه صمغ است و طعمی مانند طعم عسل دارد- را بر شما فرو فرستادیم، و مرغ بلدرچین- پرندهای شبیه سُمانی- را بر شما فرو فرستادیم، و به شما گفتیم: از پاکیزههایی که به شما روزی دادیم بخورید، و با دینتان مخالفت نکنید، اما شما اطاعت نکردید. آنان با ناسپاسی نعمتها بر ما ستم نکردند، بلکه بر خودشان ستم میکردند؛ چون سرانجام ستم به خودشان بازمیگردد.
﴿وَإِذۡ قُلۡنَا ٱدۡخُلُواْ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةَ فَكُلُواْ مِنۡهَا حَيۡثُ شِئۡتُمۡ رَغَدٗا وَٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا وَقُولُواْ حِطَّةٞ نَّغۡفِرۡ لَكُمۡ خَطَٰيَٰكُمۡۚ وَسَنَزِيدُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٨ فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ قَوۡلًا غَيۡرَ ٱلَّذِي قِيلَ لَهُمۡ فَأَنزَلۡنَا عَلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٥٩ ۞وَإِذِ ٱسۡتَسۡقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ فَقُلۡنَا ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡحَجَرَۖ فَٱنفَجَرَتۡ مِنۡهُ ٱثۡنَتَا عَشۡرَةَ عَيۡنٗاۖ قَدۡ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٖ مَّشۡرَبَهُمۡۖ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ مِن رِّزۡقِ ٱللَّهِ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٦٠ وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نَّصۡبِرَ عَلَىٰ طَعَامٖ وَٰحِدٖ فَٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُخۡرِجۡ لَنَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۢ بَقۡلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَاۖ قَالَ أَتَسۡتَبۡدِلُونَ ٱلَّذِي هُوَ أَدۡنَىٰ بِٱلَّذِي هُوَ خَيۡرٌۚ ٱهۡبِطُواْ مِصۡرٗا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلۡتُمۡۗ وَضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلذِّلَّةُ وَٱلۡمَسۡكَنَةُ وَبَآءُو بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۧنَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ٦١﴾
۵۸- و نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که به شما گفتیم: به شهر «بیت المقدس» وارد شوید و از غذاهای پاکیزهاش از هر مکانی از آن، گوارا بخورید و در لحظۀ ورود به شهر، برای الله خاضع و فروتن باشید و بگویید: پروردگار ما! گناهانمان را از ما بزدای؛ تا شما را اجابت کنیم و از شما درگذریم و گناهانتان را بر شما بپوشانیم، و بر خیر و پاداش نیکوکاران خواهیم افزود.
۵۹- اما افراد ستمکار و گمراه بنیاسرائیل قول الهی را تغییر دادند، و هم قول و هم فعل را تحریف کردند، وقتی در حالی که بر نشیمنگاهشان میخزیدند وارد شده و گفتند: حَبَّةٌ فی شَعرَةٍ؛ دانهای در جویی، و دین الله را به ریشخند گرفتند. الله نیز به سبب سرکشی و خروجشان از طاعت الله، عذابی از آسمان بر آنان فرو فرستاد.
۶۰- نعمت ما بر خودتان را به یاد آورید- در حالی که در بیابان تیه تشنه بودید- آنگاه که موسی – با تضرع- به سوی ما دعا کرد تا قومش را سیراب کنیم، سپس گفتیم: عصایت را به سنگ بزن، پس او زد، و دوازده چشمه، به تعداد قبایل- از آن جوشید، و به هر قبیله اعلام شد که از چشمۀ مخصوص به خودش بنوشد تا با یکدیگر نزاع نکنند. و به شما گفتیم: از روزی الله بخورید و بیاشامید و برای ایجاد فساد در زمین مکوشید.
۶۱- به یاد آورید زمانی را که غذای شیرین، و پرندۀ لذیذ بر شما فرو فرستادیم، اما طبق عادتتان کفران نعمت کردید و بیتابی و ناراحتی به شما رسید، و گفتید: ای موسی هرگز بر طعامی ثابت که با گذشت ایام تغییر نکند صبر نخواهیم کرد، پس از پروردگارت برایمان بخواه که از گیاهان زمین از ترهبار و سبزی و قثاء [شبیه خیار اما بزرگتر از آن] و حبوبات خوردنی و عدس و پیاز به عنوان غذا برایمان برویاند. آنگاه موسی- برای زشتشمردن کارتان- گفت: آیا این خوردنیهایی را که مقدار کمتری دارند میطلبید، و این روزی سودمند که الله آن را برایتان برگزیده است رها میکنید؟ از این بیابان به هر شهری فرود آیید، که هر آنچه میخواهید بسیار در کشتزارها و بازارها خواهید یافت. و هنگامی که فرود آمدند برایشان آشکار شد که – در هر محلی- انتخابشان را بر انتخاب الله مقدم میکردند، و خواستههایشان را بر آنچه الله برایشان برگزیده بود ترجیح میدادند؛ بنابراین، خواری و فقر نفس [حرص و طمع] همنشین آنان شد و به خشمی از جانب الله بازگشتند؛ زیرا از دین الله روی گرداندند، به آیاتش کفر ورزیدند و از روی ستم و دشمنی، آیات الله را انکار میکردند و پیامبران را به قتل میرساندند؛ این عذابها، به این سبب بود که از حدود پروردگارشان نافرمانی و تجاوز میکردند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلنَّصَٰرَىٰ وَٱلصَّٰبِِٔينَ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱذۡكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ٦٣ ثُمَّ تَوَلَّيۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۖ فَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ لَكُنتُم مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٦٤ وَلَقَدۡ عَلِمۡتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعۡتَدَوۡاْ مِنكُمۡ فِي ٱلسَّبۡتِ فَقُلۡنَا لَهُمۡ كُونُواْ قِرَدَةً خَٰسِِٔينَ٦٥ فَجَعَلۡنَٰهَا نَكَٰلٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهَا وَمَا خَلۡفَهَا وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٦٦ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تَذۡبَحُواْ بَقَرَةٗۖ قَالُوٓاْ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوٗاۖ قَالَ أَعُوذُ بِٱللَّهِ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٦٧ قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ لَّا فَارِضٞ وَلَا بِكۡرٌ عَوَانُۢ بَيۡنَ ذَٰلِكَۖ فَٱفۡعَلُواْ مَا تُؤۡمَرُونَ٦٨ قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوۡنُهَاۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ صَفۡرَآءُ فَاقِعٞ لَّوۡنُهَا تَسُرُّ ٱلنَّٰظِرِينَ٦٩﴾
۶۲- همانا مومنان این امت، کسانی که الله و رسولانش را تصدیق کردند و به شریعتش عمل نمودند، و کسانی که قبل از بعثت محمدج از امتهای پیشین یهود، نصاری و صابئان – مردمی که بر فطرتشان باقی ماندند، و دینی مقرر نداشتند که از آن پیروی کنند- بودند، همگی اینان اگر به طور صحیح و خالصانه، الله و روز رستاخیز و جزا را تصدیق کنند، و اعمال پسندیده نزد الله را انجام دهند، پاداش آنان نزد پروردگارشان ثابت است، و در آنچه از امر آخرت که پیش رو دارند هیچ ترسی بر آنان نیست، و بر آنچه از امور دنیا که از دست دادهاند اندوهگین نمیشوند. اما الله پس از بعثت محمدج؛ خاتم پیامبران و فرستادهشدگان به سوی تمام مردم، دینی جز آنچه او آورده است، یعنی اسلام، از هیچ کس نمیپذیرد.
۶۳-– ای بنیاسرائیل- به یاد آورید هنگامی را که پیمان محکمی بر ایمان به الله و یگانهشمردن او در عبادت از شما گرفتیم، و کوه طور را بر بالای سرتان برافراشتیم، و به شما گفتیم: کتابی را که به شما عطا کردیم با جد و تلاش برگیرید و آن را حفظ کنید، و گر نه کوه را بر شما فرود میآوریم، و تورات را در قول و عمل فراموش نکنید؛ تا تقوای مرا پیشه سازید و از عذابم بترسید.
۶۴- اما پس از گرفتن پیمان و برداشتن کوه، بار دیگر مخالفت و نافرمانی کردید، چنانکه کار همیشگی شماست. و اگر بخشش الله بر شما و رحمت او به توبه، و درگذشتن از گناهانتان نبود، به طور قطع از زیانکاران در دنیا و آخرت بودید.
۶۵- – ای گروه یهود- به طور قطع از عذابی که به پیشینان شما از اهالی شهری که از امر الله نافرمانی کردند باخبر شدهاید، در بزرگداشت روز شنبه که از آنان پیمان گرفت، اما آنان با قراردادن تورها و حفر گودالهای آب در روز شنبه به قصد شکار ماهی، حیلهای برای انجام حرام به کار بردند، سپس ماهیها را در روز یکشنبه شکار کردند، و وقتی مرتکب این کار شدند، الله آنان را بوزینگانی منفور و طردشده قرار داد.
۶۶- به این ترتیب، این شهر را عبرتی برای شهرهای نزدیکش قرار دادیم، تا خبر آن و آنچه بر سرش آمد به آنان برسد، و آن را عبرتی برای کسانی که پس از آنان، مرتکب چنین گناهانی شوند قرار دادیم، و آن را پندی برای صالحان قرار دادیم؛ تا بدانند که آنان بر حق هستند، و بر حق پایداری کنند.
۶۷- – ای بنیاسرائیل- جنایت پیشینیانتان، و آزاررسانی و جدال زیاد آنان با موسی را به یاد آورید، آنگاه که به آنان گفت: همانا الله به شما فرمان میدهد تا مادهگاوی قربانی کنید، اما – با گردنکشی- گفتند: آیا ما را به تمسخر گرفتهای و سبکمغز میشماری؟ موسی اینگونه به آنان پاسخ داد: به الله پناه میبرم از اینکه از مسخرهکنندگان باشم.
۶۸- گفتند: از پروردگارت برایمان بخواه تا صفت این ماده گاو را برایمان روشن سازد، موسی به آنان پاسخ: الله به شما میفرماید: صفت این مادهگاو، آن است که نه پیر و فرتوت است و نه بسیار جوان، بلکه بین این دو [میانسال] است، پس بر اجرای امر پروردگارتان مبادرت ورزید.
۶۹- آنان به جدالشان بازگشتند و گفتند: از پروردگارت برای ما بخواه تا رنگش را برای ما مشخص کند. گفت: الله میفرماید: گاوی بسیار زردرنگ است، که هر بینندهای را به وجد میآورد.
﴿قَالُواْ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَ إِنَّ ٱلۡبَقَرَ تَشَٰبَهَ عَلَيۡنَا وَإِنَّآ إِن شَآءَ ٱللَّهُ لَمُهۡتَدُونَ٧٠ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٞ لَّا ذَلُولٞ تُثِيرُ ٱلۡأَرۡضَ وَلَا تَسۡقِي ٱلۡحَرۡثَ مُسَلَّمَةٞ لَّا شِيَةَ فِيهَاۚ قَالُواْ ٱلۡـَٰٔنَ جِئۡتَ بِٱلۡحَقِّۚ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفۡعَلُونَ٧١ وَإِذۡ قَتَلۡتُمۡ نَفۡسٗا فَٱدَّٰرَٰٔتُمۡ فِيهَاۖ وَٱللَّهُ مُخۡرِجٞ مَّا كُنتُمۡ تَكۡتُمُونَ٧٢ فَقُلۡنَا ٱضۡرِبُوهُ بِبَعۡضِهَاۚ كَذَٰلِكَ يُحۡيِ ٱللَّهُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٧٣ ثُمَّ قَسَتۡ قُلُوبُكُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَٱلۡحِجَارَةِ أَوۡ أَشَدُّ قَسۡوَةٗۚ وَإِنَّ مِنَ ٱلۡحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنۡهُ ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخۡرُجُ مِنۡهُ ٱلۡمَآءُۚ وَإِنَّ مِنۡهَا لَمَا يَهۡبِطُ مِنۡ خَشۡيَةِ ٱللَّهِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٧٤ ۞أَفَتَطۡمَعُونَ أَن يُؤۡمِنُواْ لَكُمۡ وَقَدۡ كَانَ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ يَسۡمَعُونَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُۥ مِنۢ بَعۡدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٥ وَإِذَا لَقُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ قَالُوٓاْ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ لِيُحَآجُّوكُم بِهِۦ عِندَ رَبِّكُمۡۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٧٦﴾
۷۰- بنواسرائیل به موسی گفتند: از پروردگارت برای ما بخواه تا صفات بیشتری را برایمان روشن سازد؛ زیرا گاوهای زیادی صفات مذکور را دارند و امر بر ما مشتبه شده است چه موردی را انتخاب کنیم؟ و همانا – اگر الله بخواهد- به گاوی که به ذبح آن امر شده است هدایت خواهیم شد.
۷۱- موسی به آنان گفت: الله میفرماید: گاوی است که نه برای شخمزدن زمین جهت کشاورزی رام است و نه برای آبیاری آماده است، و هیچ عیبی ندارد، و غیر از رنگ پوستش هیچ نشانهای از رنگی دیگر در آن نیست. گفتند: اکنون توصیف دقیقی از گاو آوردی، آنگاه پس از بهانهگیریهای طولانی ناچار به ذبح آن شدند، و نزدیک بود که به سبب عنادشان این کار را انجام ندهند. به این ترتیب سخت گرفتند و الله نیز بر آنان سخت گرفت.
۷۲- و به یاد آورید آنگاه که شخصی را کشتید و در مورد آن با یکدیگر نزاع میکردید، و هر کس اتهام قتل را از خود دفع میکرد، حال آنکه الله آنچه را در مورد قتل مقتول پنهان میکردید آشکار کرد.
۷۳- آنگاه گفتیم: بخشی از این مادهگاو ذبحشده را به مقتول بزنید؛ که الله او را زنده خواهد گردانید، و شما را از قاتلش باخبر میسازد. آنان نیز چنین کردند و سپس الله آن را زنده کرد و از قاتلش خبر داد. الله مردگان را در روز قیامت زنده میگرداند و – ای بنیاسرائیل- معجزات خویش را که بر کمال قدرتش دلالت دارند به شما نشان میدهد تا با خردهایتان بیندیشید و از نافرمانی کردن با اوامرش خودداری کنید.
۷۴- اما شما از این امر بهره نبردید؛ زیرا پس از تمام این معجزات خارقالعاده، دلهایتان سخت و خشن شد، و هیچ خیری به آنها نفوذ نکرد، و در برابر آیات آشکاری که به شما نشان داد نرم نشد، تا اینکه دلهایتان همانند سنگهای سخت و محکم شد، بلکه از آنها سختتر و خشنتر گشت؛ زیرا برخی از سنگها فراخ شده و میشکافد تا اینکه آب فراوانی از آنها روان میگردد، آنگاه رودهایی جاری ایجاد میشود، و برخی از سنگها پارهپاره شده و از هم جدا میشود، آنگاه رودها و چشمهها از آنها خارج میشود، و برخی از سنگها از ترس و بزرگداشت الله تعالی از اوج کوهها سرازیر میشوند، و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست.
۷۵ – ای مسلمانان! آیا کارهای بنیاسرائیل را فراموش کردید، که امیدوار شدید یهود دین شما را تصدیق کنند؟! در حالی که علمایشان کلام الله را در تورات میشنیدند، سپس آن را با بازگرداندن به غیر معنای صحیحش پس از اینکه آن را میفهمیدند، یا با تحریف الفاظش، تحریف میکردند، در حالی که میدانستند کلام پروردگار جهانیان را آگاهانه و به دروغ تحریف میکنند.
۷۶- این یهودیان هنگامی که با مومنان روبرو میشوند به زبان میگویند: به دین شما و رسولتان که در تورات به او بشارت داده شده است ایمان آوردیم، اما هنگامی که این منافقان یهودی با یکدیگر خلوت میکنند در انکار میگویند: آیا به آنچه الله در تورات از امر محمدج برایتان بیان کرده است با مومنان سخن میگویید، تا حجتی علیه شما نزد پروردگارتان در روز قیامت باشد؟ آیا نمیاندیشید تا از این کار پرهیز کنید؟
﴿أَوَ لَا يَعۡلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٧ وَمِنۡهُمۡ أُمِّيُّونَ لَا يَعۡلَمُونَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّآ أَمَانِيَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَظُنُّونَ٧٨ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ يَكۡتُبُونَ ٱلۡكِتَٰبَ بِأَيۡدِيهِمۡ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ لِيَشۡتَرُواْ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلٗاۖ فَوَيۡلٞ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتۡ أَيۡدِيهِمۡ وَوَيۡلٞ لَّهُم مِّمَّا يَكۡسِبُونَ٧٩ وَقَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَةٗۚ قُلۡ أَتَّخَذۡتُمۡ عِندَ ٱللَّهِ عَهۡدٗا فَلَن يُخۡلِفَ ٱللَّهُ عَهۡدَهُۥٓۖ أَمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨٠ بَلَىٰۚ مَن كَسَبَ سَيِّئَةٗ وَأَحَٰطَتۡ بِهِۦ خَطِيَٓٔتُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٨١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٨٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ لَا تَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَانٗا وَذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسۡنٗا وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ ثُمَّ تَوَلَّيۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنكُمۡ وَأَنتُم مُّعۡرِضُونَ٨٣﴾
۷۷- آیا تمام این جرایم را انجام میدهند و نمیدانند که الله از تمام آنچه پنهان میدارند و آشکار میکنند آگاه است؟!
۷۸- گروهی از یهودیان خواندن و نوشتن را بلد نیستند، و تورات و آنچه از صفات پیامبرج در آن آمده است را نمیدانند، و از آن، چیزی جز دروغها و گمانهای فاسد ندارند.
۷۹- پس نابودی و عذاب سختی در انتظار علمای سوء یهود است که کتاب را با دستان خود مینویسند، سپس میگویند: این از جانب الله است، در حالی که مخالف آن چیزی است که الله بر موسی فرو فرستاده است؛ تا در قبال این کار، متاع دنیا را بگیرند. پس به سبب اینکه این باطل را با دستانشان نوشتند کیفری نابودگر دارند، و به سبب مال حرام، مانند رشوه و غیر آن، که در مقابل میگیرند کیفر نابودگری دارند.
۸۰- بنواسرائیل گفتند: در آخرت هرگز آتش به ما نخواهد رسید مگر روزهای اندکی. – ای رسول! برای ابطال ادعایشان- به آنان بگو: آیا برای این کار پیمانی از جانب الله دارید؟! که قطعا الله پیمانش را نقض نمیکند، اما شما با این افترای دروغتان چیزی را که نمیدانید به الله نسبت میدهید.
۸۱- پس حکم الله ثابت است که: هر کس مرتکب گناهان شود تا اینکه او را به سوی کفر بکشانند، و گناهانش از هر جهتی بر او مستولی شوند- که این حالت فقط بر کسی عارض میشود که به الله شرک ورزد- آنان همان مشرکان و کافرانی هستند که برای همیشه و جاویدان همنشین آتش هستند.
۸۲- و در مقابل این حکم، حکم ثابت الله است که: کسانی که خالصانه الله و رسولشج را تصدیق کردهاند، و اعمال متفق با شریعت الله که به رسولانش وحی کرده انجام دادهاند، در آخرت برای همیشه و جاویدان همنشین بهشت هستند.
۸۳- ای بنیاسرائیل! به یاد آورید آنگاه که پیمان محکمی از شما گرفتیم مبنی بر اینکه: الله را به تنهایی و بدون هیچ شریکی عبادت کنید، و به پدر و مادر، و به خویشاوندان، و به فرزندانی که قبل از سن بلوغ پدرانشان را از دست دادهاند، و به نیازمندانی که مالک آنچه کفایتشان را بکند و نیازهایشان را برطرف سازد نیستند نیکی کنید، و پاکیزهترین سخن را به مردم بگویید، به علاوه نماز را ادا کنید و زکات را بپردازید، اما روی گرداندید و پیمان را شکستید- جز شمار اندکی از شما که بر آن پایداری کردند- و به رویگردانی خویش ادامه دادید.
﴿وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ لَا تَسۡفِكُونَ دِمَآءَكُمۡ وَلَا تُخۡرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ ثُمَّ أَقۡرَرۡتُمۡ وَأَنتُمۡ تَشۡهَدُونَ٨٤ ثُمَّ أَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ تَقۡتُلُونَ أَنفُسَكُمۡ وَتُخۡرِجُونَ فَرِيقٗا مِّنكُم مِّن دِيَٰرِهِمۡ تَظَٰهَرُونَ عَلَيۡهِم بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَإِن يَأۡتُوكُمۡ أُسَٰرَىٰ تُفَٰدُوهُمۡ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيۡكُمۡ إِخۡرَاجُهُمۡۚ أَفَتُؤۡمِنُونَ بِبَعۡضِ ٱلۡكِتَٰبِ وَتَكۡفُرُونَ بِبَعۡضٖۚ فَمَا جَزَآءُ مَن يَفۡعَلُ ذَٰلِكَ مِنكُمۡ إِلَّا خِزۡيٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰٓ أَشَدِّ ٱلۡعَذَابِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٨٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا بِٱلۡأٓخِرَةِۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٨٦ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَقَفَّيۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ بِٱلرُّسُلِۖ وَءَاتَيۡنَا عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدۡنَٰهُ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِۗ أَفَكُلَّمَا جَآءَكُمۡ رَسُولُۢ بِمَا لَا تَهۡوَىٰٓ أَنفُسُكُمُ ٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡ فَفَرِيقٗا كَذَّبۡتُمۡ وَفَرِيقٗا تَقۡتُلُونَ٨٧ وَقَالُواْ قُلُوبُنَا غُلۡفُۢۚ بَل لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفۡرِهِمۡ فَقَلِيلٗا مَّا يُؤۡمِنُونَ٨٨﴾
۸۴– - ای بنیاسرائیل- به یاد آورید آنگاه که پیمان محکمی در تورات از شما گرفتیم که: اینکه اگر برخی از شما خون برخی دیگر را بریزند و برخی از شما برخی دیگر را از دیارشان بیرون کنند، حرام است، سپس به این پیمان اعتراف کردید، و خودتان بر صحت این پیمان گواه هستید.
۸۵- اما این شما هستید که یکدیگر را از روی ستم و تجاوز میکشید، و گروهی از خودتان را از سرزمینشان میرانید، و هر گروهی از شما برادرانشان را در مقابل دشمنان تقویت میکنند. و اگر به عنوان اسیر در دست دشمنان نزد شما بیایند، تلاش میکنید تا با پرداخت فدیه آنان را از اسارت درآورید، در حالی که اخراج آنان از سرزمینشان بر شما حرام است. چه زشت است آنچه انجام میدهید که به برخی احکام تورات ایمان میآورید و به برخی دیگر کفر میورزید! بنابراین، هر کس از شما که چنین عملی مرتکب شود، مجازاتی جز خواری و رسوایی در دنیا ندارد. و الله در آخرت آنان را به شدیدترین عذاب در جهنم باز میگرداند. و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست.
۸۶- آنان همان کسانی هستند که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دادند، پس عذاب بر آنان تخفیف داده نمیشود و هیچ یاوری ندارند که در برابر عذاب الله به آنان یاری برساند.
۸۷- همانا به موسی تورات را دادیم و در پی او، رسولانی از بنیاسرائیل فرستادیم، و به عیسی پسر مریم آیات آشکاری دادیم و او را با جبرئیل تقویت کردیم، پس چرا هر گاه رسولی وحیی را از جانب الله برایتان آورد که موافق تمایلات شما نبود، بر او برتری جستید، چنانکه گروهی از آنان را تکذیب کردید و گروهی دیگر را به قتل رساندید؟
۸۸- و بنواسرائیل به محمدج گفتند: دلهایمان در غلاف است، و سخن تو در آنها نفوذ نمیکند. اما امر چنان که آنان ادعا کردند نبود، بلکه به سبب کفرشان، دلهایشان نفرین شده و بر آنها مهر خورده است، و از رحمت الله راندهشده هستند؛ از این رو، جز به مقدار اندکی که سودی به حالشان ندارد، ایمان نمیآورند.
﴿وَلَمَّا جَآءَهُمۡ كِتَٰبٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٞ لِّمَا مَعَهُمۡ وَكَانُواْ مِن قَبۡلُ يَسۡتَفۡتِحُونَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُواْ كَفَرُواْ بِهِۦۚ فَلَعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٨٩ بِئۡسَمَا ٱشۡتَرَوۡاْ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمۡ أَن يَكۡفُرُواْ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بَغۡيًا أَن يُنَزِّلَ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ فَبَآءُو بِغَضَبٍ عَلَىٰ غَضَبٖۚ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٞ مُّهِينٞ٩٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ ءَامِنُواْ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ نُؤۡمِنُ بِمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَيَكۡفُرُونَ بِمَا وَرَآءَهُۥ وَهُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَهُمۡۗ قُلۡ فَلِمَ تَقۡتُلُونَ أَنۢبِيَآءَ ٱللَّهِ مِن قَبۡلُ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٩١ ۞وَلَقَدۡ جَآءَكُم مُّوسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ ثُمَّ ٱتَّخَذۡتُمُ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَنتُمۡ ظَٰلِمُونَ٩٢ وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَكُمۡ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱسۡمَعُواْۖ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَعَصَيۡنَا وَأُشۡرِبُواْ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡعِجۡلَ بِكُفۡرِهِمۡۚ قُلۡ بِئۡسَمَا يَأۡمُرُكُم بِهِۦٓ إِيمَٰنُكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٩٣﴾
۸۹- و هنگامی که قرآن از جانب الله که تصدیقکنندۀ آنچه از تورات همراهشان است نزدشان آمد آن را تکذیب نموده و نبوت محمدج را انکار کردند، در حالی که قبل از بعثت او، در برابر مشرکان عرب از آن کمک میگرفتند و میگفتند: مبعث پیامبر آخر الزمان نزدیک است، و ما از او پیروی خواهیم کرد و همراهش با شما خواهیم جنگید. اما وقتی رسولی که صفات و راستگوییاش را میشناختند نزدشان آمد به او کفر ورزیدند و وی را تکذیب کردند. پس نفرین الله بر هر کسی باد که به پیامبر و رسول الله، و کتابش که الله آن را بر او وحی کرده است، کفر ورزد.
۹۰- بسیار ناپسند است آنچه که بنواسرائیل برای خودشان برگزیدند؛ چون از روی ستم و حسادت به اینکه الله از فضل خویش قرآن را بر پیامبر و رسول الله محمدج نازل کرد کفر را با ایمان عوض کردند، بنابراین به سبب اینکه به پیامبر کفر ورزیدند به خشمی از جانب الله بازگشتند، پس از اینکه الله چون تورات را تحریف کردند بر آنان خشم گرفت. و برای کافران به نبوت محمدج، عذابی است که آنان را خوار و ذلیل میگرداند.
۹۱- هنگامی که برخی مسلمانان به یهودیان میگویند: به قرآن که الله آن را نازل کرده است ایمان بیاورید، میگویند: ما به آنچه که الله بر پیامبرانمان نازل کرده است ایمان میآوریم، و به آنچه الله پس از آن نازل کرده است کفر میورزند، در حالی که این قرآن، همان حقیقتی است که موافق چیزی است که همراه آنان است، و اگر به کتابهایشان، ایمان واقعی آورده بودند، به طور قطع، به قرآن که آنها را تصدیق میکند نیز ایمان میآوردند.- ای رسول- به آنان بگو: اگر به آنچه الله بر شما نازل کرد ایمان داشتید، پس چرا پیش از این، پیامبران الله را میکشتید؟!
۹۲- و به طور قطع، پیامبر الله – موسی-، با معجزات آشکار و دال بر راستگویی مانند طوفان و ملخ و شَتّه و قورباغهها و غیر اینها از آنچه که الله در قرآن عظیم بیان فرموده است نزدتان آمده است، اما با این وجود، پس از اینکه موسی برای دیدار با پروردگارش رفت، آن گوساله را به عنوان معبود گرفتید، و شما متجاوزان از حدود الله هستید.
۹۳- و به یاد آورید هنگامی که پیمان محکمی مبنی بر پذیرش تورات که موسی نزدتان آورد از شما گرفتیم، اما شما این پیمان را شکستید، آنگاه کوه طور را بر فراز سرتان بالا بردیم، و به شما گفتیم: با تلاش و کوشش بسیار، آنچه را به شما دادیم برگیرید، و بشنوید و فرمانبرداری کنید، و گرنه کوه را بر سر شما فرو میریزیم، آنگاه گفتید: سخنت را شنیدیم و با امرت نافرمانی کردیم؛ زیرا به سبب پایداری شما بر کفر، عبادت گوساله با دلهایتان درآمیخته بود. – ای رسول- به آنان بگو: چه بد است کفر و گمراهیای که ایمانتان شما را به آن امر میکند، اگر به آنچه الله بر شما نازل کرده است ایمان دارید.
﴿قُلۡ إِن كَانَتۡ لَكُمُ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ عِندَ ٱللَّهِ خَالِصَةٗ مِّن دُونِ ٱلنَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٩٤ وَلَن يَتَمَنَّوۡهُ أَبَدَۢا بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٩٥ وَلَتَجِدَنَّهُمۡ أَحۡرَصَ ٱلنَّاسِ عَلَىٰ حَيَوٰةٖ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْۚ يَوَدُّ أَحَدُهُمۡ لَوۡ يُعَمَّرُ أَلۡفَ سَنَةٖ وَمَا هُوَ بِمُزَحۡزِحِهِۦ مِنَ ٱلۡعَذَابِ أَن يُعَمَّرَۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ٩٦ قُلۡ مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّـجِبۡرِيلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلۡبِكَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٩٧ مَن كَانَ عَدُوّٗا لِّلَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَجِبۡرِيلَ وَمِيكَىٰلَ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَدُوّٞ لِّلۡكَٰفِرِينَ٩٨ وَلَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۖ وَمَا يَكۡفُرُ بِهَآ إِلَّا ٱلۡفَٰسِقُونَ٩٩ أَوَ كُلَّمَا عَٰهَدُواْ عَهۡدٗا نَّبَذَهُۥ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠٠ وَلَمَّا جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٞ لِّمَا مَعَهُمۡ نَبَذَ فَرِيقٞ مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ كِتَٰبَ ٱللَّهِ وَرَآءَ ظُهُورِهِمۡ كَأَنَّهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٠١﴾
۹۴- - ای رسول- به یهودیان که ادعا میکنند بهشت، مخصوص برای آنهاست؛ چون ادعا میکنند که از میان مردم فقط آنان دوستداران الله هستند، و اینکه آنان پسران و دوستان او تعالی هستند بگو: اگر امر اینگونه است پس علیه دروغگویان خودتان یا سایر دروغگویان، مرگ را دعا کنید، اگر در این ادعای خویش راستگو هستید.
۹۵- اما هرگز این کار را نخواهند کرد؛ چون از راستگویی محمدج و از دروغگویی و افترای خودشان آگاه هستند، و نیز به سبب کفر و نافرمانیای که مرتکب شدند که باعث محرومیت آنان از بهشت و ورود به جهنم است. و الله تعالی نسبت به بندگان ستمکارش بسیار داناست، و آنان را در قبال این کار مجازات خواهد کرد.
۹۶- - ای رسول- به طور قطع، خواهی دانست که یهود حریصترین مردم برای زندگی طولانی هستند، هر چند این زندگی پست و خوار باشد، بلکه تمایل آنان به زندگی طولانی از تمایلات مشرکان بیشتر است. هر یهودی آرزو میکند که هزار سال زندگی کند، در حالی که این عمر طولانی – حتی اگر حاصل شود- او را از عذاب الله دور نمیسازد. و ذرهای از اعمالشان بر الله تعالی پوشیده نمیماند و آنان را در قبال اعمالشان به عذابی که سزاوارش هستند مجازات خواهد کرد.
۹۷- - ای رسول- به یهودیان هنگامی که میگویند: همانا از میان فرشتگان، جبرئیل دشمن ماست، بگو: هر کس دشمن جبرئیل است، (باید بداند که) جبرئیل همان کسی است که به اذن الله قرآن را بر قلبت نازل کرد، در حالی که قرآن مؤید کتابهای پیشین الله، و راهنما به سوی خیر، و بشارتدهنده برای تصدیقکنندگانِ آن به تمام خیرهای دنیا و آخرت است.
۹۸- هر کس با الله و فرشتگانش و رسولانش، و به خصوص دو فرشته جبرئیل و میکائیل دشمنی کند؛ زیرا یهود ادعا میکردند که جبرئیل دشمنشان، و میکال دوستشان است، پس الله آنان را آگاه کرد که هر کس با یکی از این دو دشمنی کند با دیگری دشمنی کرده است، و نیز با الله دشمنی کرده است، (باید بداند که) قطعاً الله دشمن کسانی است که بر آنچه بر رسولش محمد نازل کرده است کفر میورزند.
۹۹- و- ای رسول- به طور قطع دلایل روشنی بر تو نازل کردهایم، که دلالت دارند بر اینکه تو به راستی و در حقیقت، رسولی از جانب الله هستی، و کسی جز برگشتگان از دین الله، این آیات را انکار نمیکنند.
۱۰۰- حال بنیاسرائیل در شکستن پیمانها بسیار زشت است!! زیرا هر گاه پیمانی بستند گروهی از آنان آن پیمان را دور افکندند، و آن را شکستند، چنانکه آنان را میبینی که امروز پیمان را امضا میکنند و فردا آن را نقض میکنند، بلکه اکثر آنان آنچه محمدج آورده است را تصدیق نمیکنند.
۱۰۱- و هنگامی که محمدج قرآن موافق با آنچه که از تورات همراهشان است برایشان آورد، گروهی از آنان کتاب الله را دور افکندند، و آن را پشت سرشان قرار دادند، کار آنان همانند کار جاهلانی است که حقیقت قرآن را نمیدانند.
﴿وَٱتَّبَعُواْ مَا تَتۡلُواْ ٱلشَّيَٰطِينُ عَلَىٰ مُلۡكِ سُلَيۡمَٰنَۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيۡمَٰنُ وَلَٰكِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ ٱلنَّاسَ ٱلسِّحۡرَ وَمَآ أُنزِلَ عَلَى ٱلۡمَلَكَيۡنِ بِبَابِلَ هَٰرُوتَ وَمَٰرُوتَۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنۡ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَآ إِنَّمَا نَحۡنُ فِتۡنَةٞ فَلَا تَكۡفُرۡۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنۡهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِۦ بَيۡنَ ٱلۡمَرۡءِ وَزَوۡجِهِۦۚ وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِۦ مِنۡ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمۡ وَلَا يَنفَعُهُمۡۚ وَلَقَدۡ عَلِمُواْ لَمَنِ ٱشۡتَرَىٰهُ مَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنۡ خَلَٰقٖۚ وَلَبِئۡسَ مَا شَرَوۡاْ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمۡۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ١٠٢ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَمَثُوبَةٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ خَيۡرٞۚ لَّوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ١٠٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقُولُواْ رَٰعِنَا وَقُولُواْ ٱنظُرۡنَا وَٱسۡمَعُواْۗ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٠٤ مَّا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَلَا ٱلۡمُشۡرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيۡكُم مِّنۡ خَيۡرٖ مِّن رَّبِّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَخۡتَصُّ بِرَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ١٠٥﴾
۱۰۲- و یهود از آنچه که شیاطین به ساحران در عهد پادشاهی سلیمان بن داود خبر میدادند پیروی کردند. در حالی که سلیمان کفر نورزید و سحر فرا نگرفت، بلکه شیاطین بودند که به الله کفر ورزیدند آنگاه که برای فاسدکردن دین مردم، سحر را به آنان آموزش میدادند. و نیز یهود سحری را که بر دو فرشته – هاروت و ماروت- در سرزمین بابل عراق برای امتحان و آزمایش از جانب الله برای بندگانش نازل شد پیروی کردند، و این دو فرشته، به هیچ کس سحر نمیآموختند مگر اینکه او را نصیحت میکردند و او را از آموختن سحر برحذر میداشتند، و به او میگفتند: با فراگرفتن سحر و پیروی شیاطین کفر نورز. پس مردم آنچه را باعث ایجاد نفرت میان زوجین میشود تا اینکه از هم جدا شوند را از این دو فرشته میآموختند. هر چند آن ساحران نمیتوانستند به هیچ کس آسیبی برسانند مگر به اذن و حکم الله. و ساحران چیزی نمیآموختند مگر شری را که به آنان زیان میرساند و نفعی برایشان نداشت، و شیاطین آن را به یهود نقل کرده بودند، و میان آنان شایع شد تا اینکه آن را بر کتاب الله ترجیح دادند. و آن یهودیان دریافته بودند که هر کس سحر را انتخاب، و حق را رها کند، در آخرت هیچ سهمی از خیر ندارد. و چه بد بود سحر و کفری که به جای ایمان و پیروی از رسول، خودشان را به آن فروختند، اگر دانشی داشتند از آنچه که به آن اندرز داده شدند عمل حاصل میشد.
۱۰۳- و اگر یهودیان ایمان آورده بودند و از الله میترسیدند به طور قطع یقین میکردند که پاداش الله از سحر و آنچه با آن به دست آوردند برایشان بهتر است، و اگر واقعا میدانستند که چه پاداش و جزایی در برابر ایمان و تقوا به دست میآید به طور قطع ایمان میآوردند.
۱۰۴- ای کسانی که ایمان آوردهاید! به رسولالله نگویید: راعنا، یعنی گوشَت را به ما بسپار، آنگاه منظور ما را بفهم و منظورت را به ما بفهمان؛ زیرا یهود آن را به پیامبر میگفتند، اما زبانشان را با آن میچرخاندند، و دشنام به رسولالله و نسبتدادن رعونۀ (کودنی و نادانی) را به ایشان قصد میکردند، و – ای مومنان- به جای آن بگویید: انظرنا، یعنی به ما مهلت بده و رعایت حالمان را بکن، این کلمه، همان معنای مطلوب را میرساند، و آنچه را از کتاب پروردگارتان بر شما خوانده میشود بشنوید و بفهمید. و عذاب دردناکی برای انکارکنندگان است.
۱۰۵- کافران، چه اهل کتاب و چه مشرکان دوست ندارند که کوچکترین خیری از جانب پروردگارتان، قرآن باشد یا علم، یا پیروزی یا بشارت، بر شما نازل شود. در حالی که الله نبوت و رسالت را به هر یک از بندگانش که بخواهد اختصاص میدهد. و الله صاحب بخشش و عطای بسیار و گسترده است.
﴿۞مَا نَنسَخۡ مِنۡ ءَايَةٍ أَوۡ نُنسِهَا نَأۡتِ بِخَيۡرٖ مِّنۡهَآ أَوۡ مِثۡلِهَآۗ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١٠٦ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ١٠٧ أَمۡ تُرِيدُونَ أَن تَسَۡٔلُواْ رَسُولَكُمۡ كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِن قَبۡلُۗ وَمَن يَتَبَدَّلِ ٱلۡكُفۡرَ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١٠٨ وَدَّ كَثِيرٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يَرُدُّونَكُم مِّنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِكُمۡ كُفَّارًا حَسَدٗا مِّنۡ عِندِ أَنفُسِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَٱعۡفُواْ وَٱصۡفَحُواْ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٠٩ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَمَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُم مِّنۡ خَيۡرٖ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١٠ وَقَالُواْ لَن يَدۡخُلَ ٱلۡجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰۗ تِلۡكَ أَمَانِيُّهُمۡۗ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١١١ بَلَىٰۚ مَنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَلَهُۥٓ أَجۡرُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١١٢﴾
۱۰۶- هر آیهای را که تبدیل کنیم یا آن را از دلها و اذهان برداریم سودمندتر از آن یا همانند آن در تکلیف و پاداش را برایتان میآوریم، و هر یک حکمتی دارد. – ای پیامبر- آیا تو و امتت ندانستهاید که الله ذات توانایی است که هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد.
۱۰۷– - ای پیامبر- آیا تو و امتت ندانستهاید که الله، همان مالک متصرف در آسمانها و زمین است؟ هر چه بخواهد انجام میدهد، به هر چه بخواهد حکم میکند، و هر گونه که بخواهد بندگانش را فرمان میدهد و آنان را نهی میکند، و وظیفۀ بندگان، فرمانبرداری و پذیرش است. و هر کس که نافرمانی کند باید بداند که برای هیچ کس کارسازی جز الله نیست تا کارشان را بر عهده بگیرد، و هیچ یاوری ندارند که آنان را در برابر عذاب الله محافظت کند.
۱۰۸- - ای مردم- آیا میخواهید چیزهایی را به قصد ستیز و لجبازی از رسولتان محمدج طلب کنید، همانگونه که مثل آن از موسی طلب شد. و بدانید که هر کس کفر را برگزیند و ایمان را رها کند به طور قطع از راه مستقیم الله به سوی جهل و گمراهی خارج شده است.
۱۰۹- بسیاری از اهل کتاب، پس از آنکه راستگویی پیامبرج در آنچه آورده است برایشان مشخص شد، به سبب حقد و کینهای که در نفسهایشان از آن سرشار است، آرزو میکنند که شما را پس از ایمانتان به کفر بازگردانند چنانکه قبلا نمادها (مجسمهها، تندیسها و یادوارهها که به عنوان نمادی از افراد ساخته میشوند و به بت معروف شدهاند) را عبادت میکردید، پس بدیها و خطاهایشان را ببخشید و از جهل آنان درگذرید، تا اینکه الله حکم خویش را در مورد آنان مبنی بر قتال با آنان بیاورد (که این حکم آمده و واقع شده است)، و آنان را به سبب کارهای بدشان مجازات خواهد کرد. همانا الله بر هر چیزی تواناست و هیچ چیز او تعالی را ناتوان نمیسازد.
۱۱۰- - ای مومنان- نماز را به صورت صحیح آن ادا کنید، و زکات فرض را بپردازید. و بدانید که هر خیری که برای خودتان پیش فرستید پاداش آن را نزد الله در آخرت مییابید. به راستی که او تعالی تمام اعمال شما را میبیند، و در قبال آن به شما جزا خواهد داد.
۱۱۱- هر یک از یهود و نصارا ادعا کردند که بهشت مخصوص گروه آنان است و دیگران در آن وارد نمیشوند، این سخنان، توهمات فاسد آنان است، - ای رسول- به آنان بگو: اگر در ادعای خویش صادق هستید، دلیل صحت ادعایتان را بیاورید.
۱۱۲- امر آنگونه نیست که ادعا کردند بهشت فقط به یک گروه اختصاص دارد، بلکه تنها کسی وارد بهشت میشود که برای الله یگانه و بدون شریک اخلاص ورزد، در حالی که در تمام اقوال و اعمالش پیرو محمّدج است. چنین کسی پاداش عملش نزد پروردگارش در آخرت است، که همان ورود به بهشت است، و آنان در آنچه از امر آخرت که پیش رو دارند نمیترسند، و در مورد آنچه از بهره دنیا از دست دادهاند غمگین نیستند.
﴿وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ لَيۡسَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ لَيۡسَتِ ٱلۡيَهُودُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُمۡ يَتۡلُونَ ٱلۡكِتَٰبَۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ مِثۡلَ قَوۡلِهِمۡۚ فَٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١١٣ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذۡكَرَ فِيهَا ٱسۡمُهُۥ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمۡ أَن يَدۡخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَۚ لَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٞ١١٤ وَلِلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ١١٥ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۖ بَل لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ١١٦ بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ١١٧ وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ لَوۡلَا يُكَلِّمُنَا ٱللَّهُ أَوۡ تَأۡتِينَآ ءَايَةٞۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِم مِّثۡلَ قَوۡلِهِمۡۘ تَشَٰبَهَتۡ قُلُوبُهُمۡۗ قَدۡ بَيَّنَّا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يُوقِنُونَ١١٨ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗاۖ وَلَا تُسَۡٔلُ عَنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡجَحِيمِ١١٩﴾
۱۱۳- یهودیان گفتند: نصاری بر هیچ دین صحیحی نیستند، و نصاری نیز همین سخن را در مورد یهود گفتند، در حالی که تورات و انجیل را میخوانند که وجوب ایمان به تمام پیامبران در این دو کتاب آمده است. مشرکان عرب و سایر مشرکان نیز مانند سخن آنان گفتند، یعنی برای هر صاحب دین گفتند: بر چیزی نیستی، پس الله در روز قیامت در آنچه از امر دین که در آن اختلاف دارند داوری میکند، و هر یک را به عملش جزا میدهد.
۱۱۴- هیچ کس ستمکارتر از کسانی نیست که از یاد الله در مساجد، از برپایی نماز و تلاوت قرآن و مانند آن جلوگیری کنند، و در تخریب آن با ویرانی، یا بستن، یا بازداشتن مومنان از آن بکوشند. سزاوار این ستمکاران نیست که وارد مساجد شود مگر با ترس و بیم از عقوبت. به سبب این کار، خواری و رسوایی در دنیا، و عذابی سخت در آخرت برایشان است.
۱۱۵- هر دو جهت مشرق و مغرب خورشید و آنچه میان آن دو است مخصوص الله است، یعنی او تعالی مالک تمام زمین است. پس به هر جهتی که بر اساس امری که الله به شما داده است روی آورید در جستجوی وجه او تعالی هستید، و از فرمانروایی و طاعت او خارج نشدهاید. همانا الله نسبت به بندگانش رحمت گستردهای دارد، نسبت به افعالشان بسیار داناست، و هیچ چیز از آن بر او پنهان نمیماند.
۱۱۶- یهودیان و نصاری و مشرکان گفتند: الله فرزندی برای خودش برگزیده است! الله – سبحانه- از این قول باطل پاک و مقدس است؛ بلکه تمام آنچه در آسمانها و زمین است ملک و بندگان او هستند، و همگی در برابر او فروتن، و تحت تدبیر او تعالی رام هستند.
۱۱۷- الله تعالی، همان آفریدگار آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی است. و هر گاه چیزی را مقدر نماید و وجود آن را اراده کند، فقط به آن چیز میفرماید: ﴿كُن﴾؛ باش؛ و فورا موجود میشود.
۱۱۸- افراد نادان از اهل کتاب و غیر آنان از روی ستیز، به پیامبرج گفتند: چرا الله بدون واسطه با ما سخن نمیگوید تا به ما خبر دهد که تو رسولش هستی، یا معجزهای از جانب الله برایمان بیاور که بر راستگوییات دلالت کند. امتهای پیشین نیز همانند این سخن را از روی ستیز و لجبازی به رسولانشان گفتند، چون دلهای پیشینیان و افراد پس از آنان، در کفر و گمراهی شبیه هم است. ما نشانهها را برای کسانی که ایمان جازم دارند آشکار کردهایم؛ چون به الله تعالی ایمان دارند، و از آنچه برایشان تشریع کرده است پیروی میکنند.
۱۱۹- - ای رسول- ما تو را با دین بر حقی که با دلایل و معجزات پشتیبانی شده است فرستادیم، پس آن را با بشارتدادن مومنان به خیر دنیا و آخرت، و ترساندن معاندان از عذاب الله که در انتظارشان است به مردم ابلاغ کن، و – پس از ابلاغ- مسئول کفر کسی که به تو کفر ورزد نیستی؛ زیرا آنان در روز قیامت وارد جهنم میشوند و از آن بیرون آورده نمیشوند.
﴿وَلَن تَرۡضَىٰ عَنكَ ٱلۡيَهُودُ وَلَا ٱلنَّصَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمۡۗ قُلۡ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلۡهُدَىٰۗ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم بَعۡدَ ٱلَّذِي جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ١٢٠ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَتۡلُونَهُۥ حَقَّ تِلَاوَتِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٢١ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتِيَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ وَأَنِّي فَضَّلۡتُكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢٢ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا لَّا تَجۡزِي نَفۡسٌ عَن نَّفۡسٖ شَيۡٔٗا وَلَا يُقۡبَلُ مِنۡهَا عَدۡلٞ وَلَا تَنفَعُهَا شَفَٰعَةٞ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ١٢٣ ۞وَإِذِ ٱبۡتَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمَٰتٖ فَأَتَمَّهُنَّۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامٗاۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِيۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهۡدِي ٱلظَّٰلِمِينَ١٢٤ وَإِذۡ جَعَلۡنَا ٱلۡبَيۡتَ مَثَابَةٗ لِّلنَّاسِ وَأَمۡنٗا وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ إِبۡرَٰهِۧمَ مُصَلّٗىۖ وَعَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡعَٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ١٢٥ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنٗا وَٱرۡزُقۡ أَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ مَنۡ ءَامَنَ مِنۡهُم بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ قَالَ وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُۥ قَلِيلٗا ثُمَّ أَضۡطَرُّهُۥٓ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلنَّارِۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٢٦﴾
۱۲۰- – ای رسول- یهود و نصاری هرگز از تو راضی نخواهند شد مگر زمانی که دینت را رها و از دین آنان پیروی کنی. به آنان بگو: همانا دین اسلام همان دین صحیح است. و اگر پس از وحیی که نزد تو آمد، از خواهشات نفسی اینان پیروی کنی، نزد الله هیچ کارسازی نداری که به تو سود برساند، و هیچ یاوری نداری که به تو یاری کند. هر چند این خطاب مخصوص پیامبرج است، اما متوجه تمام امت است.
۱۲۱- کسانی از یهودیان و نصاری که کتاب به آنان دادهای، آن را به صورت صحیح میخوانند، و آنگونه که باید از آن پیروی میکنند، و به ایمان به رسولان الله از جمله خاتم آنان پیامبر و رسول ما محمدج، که در کتاب آمده است ایمان دارند، و آنچه در آن آمده است را تحریف نمیکنند و تغییر نمیدهند. اینان همان کسانی هستند که به محمدج و به آنچه بر او نازل شده است ایمان میآورند، اما کسانی که بخشی از کتاب را تغییر دادند و بخشی از آن را کتمان کردند، اینان کافران به پیامبرج و به آنچه بر او نازل شده است هستند، و کسانی که به او کفر ورزند زیانکارترین مردم نزد الله به شمار میروند.
۱۲۲- ای فرزندان یعقوب! نعمتهای زیاد من بر خودتان را به یاد آورید، و اینکه شما را با کثرت پیامبرانتان و کتابهایی که بر آنان نازل شده است، بر جهانیان زمان خودتان برتری دادم.
۱۲۳- و از هول و هراسهای روز حساب بترسید، آنگاه که هیچ کس ذرهای، دیگری را بینیاز نمیسازد، و الله فدیهای که او را از عذاب نجات دهد از او نمیپذیرد، و وساطتی به او سود نمیرساند، و هیچ کس او را یاری نمیکند.
۱۲۴- – ای پیامبر- به یاد آور هنگامی را که الله ابراهیم را با تکالیفی که به او تشریع کرد آزمود، و ابراهیم به کاملترین وجه آنها را انجام داد، الله به او فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم. ابراهیم گفت: پروردگارا به فضل خویش، برخی از افراد نسلم را نیز پیشوایانی قرار بده. الله سبحانه در پاسخ به او فرمود: پیشوایی در دین به ستمکاران نمیرسد.
۱۲۵- – ای پیامبر- به یاد آور زمانی را که کعبه را جای بازگشت مردم قرار دادیم، که به سوی آن میآیند، سپس به سوی خانوادههایشان بازمیگردند، و آن را محل اجتماع آنان در حج و عمره، طواف، نماز و محل امنی برایشان قرار دادیم که دشمنی در آنجا بر آنان تجاوز نمیکند. و گفتیم: از مقام ابراهیم، مکانی برای ادای نماز در آن انتخاب کنید، منظور حجر است که ابراهیم هنگام ساخت کعبه بر روی آن میایستاد. و به ابراهیم و پسرش اسماعیل وحی کردیم که: خانهام را برای عبادتگزاران در آن با طواف پیرامون کعبه، یا اعتکاف در مسجد، و نماز در آن، از هر گناه و پلیدی پاکیزه سازید.
۱۲۶- و - ای پیامبر- به یاد آور هنگامی را که ابراهیم در حال دعا گفت: پروردگارا مکه را شهری امن از ترس قرار بده، و به مردمانش از انواع میوهها روزی بده و این روزی را خاص برای مومنان به الله و روز آخرت قرار بده. الله متعال فرمود: هر کس از آنان را که کفر ورزد، در دنیا روزی میدهم، و او را از متاع اندکی بهرهمند میسازم، سپس وی را خوار و ذلیل به سوی عذاب آتش میافکنم و این محل بازگشت، چه بازگشتگاه و مقام بدی است.
﴿وَإِذۡ يَرۡفَعُ إِبۡرَٰهِۧمُ ٱلۡقَوَاعِدَ مِنَ ٱلۡبَيۡتِ وَإِسۡمَٰعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلۡ مِنَّآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٢٧ رَبَّنَا وَٱجۡعَلۡنَا مُسۡلِمَيۡنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةٗ مُّسۡلِمَةٗ لَّكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبۡ عَلَيۡنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٢٨ رَبَّنَا وَٱبۡعَثۡ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَيُزَكِّيهِمۡۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٢٩ وَمَن يَرۡغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبۡرَٰهِۧمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَقَدِ ٱصۡطَفَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٣٠ إِذۡ قَالَ لَهُۥ رَبُّهُۥٓ أَسۡلِمۡۖ قَالَ أَسۡلَمۡتُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٣١ وَوَصَّىٰ بِهَآ إِبۡرَٰهِۧمُ بَنِيهِ وَيَعۡقُوبُ يَٰبَنِيَّ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰ لَكُمُ ٱلدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٣٢ أَمۡ كُنتُمۡ شُهَدَآءَ إِذۡ حَضَرَ يَعۡقُوبَ ٱلۡمَوۡتُ إِذۡ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعۡبُدُونَ مِنۢ بَعۡدِيۖ قَالُواْ نَعۡبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ ءَابَآئِكَ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ إِلَٰهٗا وَٰحِدٗا وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ١٣٣ تِلۡكَ أُمَّةٞ قَدۡ خَلَتۡۖ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَلَكُم مَّا كَسَبۡتُمۡۖ وَلَا تُسَۡٔلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٣٤﴾
۱۲۷- - ای پیامبر- به یاد آور هنگامی را که ابراهیم و اسماعیل پایههای کعبه را بالا میبردند و با خضوع و فروتنی میگفتند: ای پروردگار! اعمال صالح ما و دعایمان را از ما بپذیر، به راستی که تو سخنان بندگانت را میشنوی، و از احوالشان آگاه هستی.
۱۲۸- پروردگارا! ما را بر اسلام استوار و فرمانبردار احکامت قرار بده، و از نسل ما امتی فرمانبردار خودت به ایمان برگزین، و نشانههای عبادت ما برای خودت را برایمان بنمایان، و از گناهانمان درگذر. به راستی که تو نسبت به بندگانت، بسیار توبهپذیر و دارای رحمتی گسترده هستی.
۱۲۹- ای پروردگار ما! از نسل اسماعیل رسولی در این امت برانگیز تا آیات تو را بر آنان بخواند و قرآن و سنت به آنان بیاموزاند و آنان را از شرک و اخلاق بد پاکیزه گرداند. به راستی که تو ذات شکستناپذیری هستی که هیچ چیز بر او غیر ممکن نیست، و ذات حکیمی هستی که هر چیز را در جای خودش قرار میدهد.
۱۳۰- هیچ کس از دین ابراهیم – یعنی اسلام- روی نمیگرداند مگر کسی که سفیه و جاهل باشد، و به تحقیق که ابراهیم را در دنیا به عنوان پیامبر و رسول آزمودیم، و در آخرت قطعا از صالحانی است که بالاترین درجات را دارند.
۱۳۱- سبب آزمایش مذکور این بود که به سرعت و بدون تردید به اسلام روی آورد، آنگاه که پروردگارش به او فرمود: خودت را خالص برای الله و فرمانبردار او قرار بده، پس ابراهیم پاسخ داد و گفت: با اخلاص و توحید و محبت و توبه، تسلیم پروردگار جهانیان شدم.
۱۳۲- و ابراهیم و یعقوب پسرانشان را اینگونه بر پایداری بر اسلام تشویق کردند: ای پسران ما! همانا الله این دین – یعنی دین اسلام- را برایتان برگزید، پس در طول زندگیتان از آن جدا نشوید، و مرگ به سراغتان نیاید مگر اینکه بر آن باشید.
۱۳۳- - ای یهود- آیا هنگامی که مرگ، یعقوب را فرا گرفت حاضر بودید، آنگاه که پسرانش را گرد آورد و از آنان پرسید: پس از مرگ من چه کسی را عبادت میکنید؟ آنان گفتند: معبود تو و معبود پدرانت ابراهیم و اسماعیل و اسحاق، معبود یگانه را عبادت میکنیم، و ما در برابر او فرمانبردار و فروتن هستیم.
۱۳۴- آن امت از جمله امتهای قبل از شما بودند که گذشتند، اعمال آنان برای خودشان و اعمال شما برای خودتان است، و در مورد اعمال آنان، شما بازخواست نمیشوید و در مورد اعمال شما نیز از آنان سوال نمیشود، و هر کس به خاطر آنچه انجام داده است جزا داده خواهد شد، هیچ کس به خاطر گناه هیچ کس دیگر مورد مؤاخذه قرار نمیگیرد، و به هیچ کس سودی نمیرساند مگر ایمان و تقوای خودش.
﴿وَقَالُواْ كُونُواْ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰ تَهۡتَدُواْۗ قُلۡ بَلۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِۧمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٣٥ قُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَآ أُوتِيَ ٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ١٣٦ فَإِنۡ ءَامَنُواْ بِمِثۡلِ مَآ ءَامَنتُم بِهِۦ فَقَدِ ٱهۡتَدَواْۖ وَّإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا هُمۡ فِي شِقَاقٖۖ فَسَيَكۡفِيكَهُمُ ٱللَّهُۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٣٧ صِبۡغَةَ ٱللَّهِ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ صِبۡغَةٗۖ وَنَحۡنُ لَهُۥ عَٰبِدُونَ١٣٨ قُلۡ أَتُحَآجُّونَنَا فِي ٱللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمۡ وَلَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُخۡلِصُونَ١٣٩ أَمۡ تَقُولُونَ إِنَّ إِبۡرَٰهِۧمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطَ كَانُواْ هُودًا أَوۡ نَصَٰرَىٰۗ قُلۡ ءَأَنتُمۡ أَعۡلَمُ أَمِ ٱللَّهُۗ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَٰدَةً عِندَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٤٠ تِلۡكَ أُمَّةٞ قَدۡ خَلَتۡۖ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَلَكُم مَّا كَسَبۡتُمۡۖ وَلَا تُسَۡٔلُونَ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤١﴾
۱۳۵- یهودیان به امت محمدج گفتند: به دین یهودیت درآیید تا راه هدایت را بیابید، و نصاری نیز همانند این سخن را به آنان گفتند. – ای رسول- به آنان بگو: بلکه هدایت این است که – همگی- از آیین ابراهیم پیروی کنیم، همان کسی که از تمام ادیان باطل به سوی دین حق روی آورد و هرگز از مشرکان به الله تعالی نبود.
۱۳۶- - ای مؤمنان- به این یهودیان و نصاری بگویید: به الله یگانه و معبود بر حق، و به قرآن که بر ما نازل شده و الله آن را به پیامبر و رسولش وحی کرده است ایمان آوردیم و به صحیفههایی که بر ابراهیم و دو پسرش اسماعیل و اسحاق و به یعقوب و اسباط – یعنی پیامبرانی از نسل یعقوب که در قبائل دوازدهگانۀ بنیاسرائیل بودند- نازل شده ایمان آوردیم، و به تورات که به موسی و انجیل که به عیسی نازل شده ایمان آوردیم و به تمام آنچه بر پیامبران از وحی پروردگارشان به آنان نازل شده ایمان آوردیم، در ایمان، میان هیچ یک از آنان تفاوت نمیگذاریم، و ما با طاعت و عبادت، در برابر الله فروتن هستیم.
۱۳۷- پس اگر یهود و نصاری و سایر کفار، ایمانی مانند ایمان شما به آنچه رسول آورده است بیاورند؛ به تحقیق که به سوی حقیقت راه یافتهاند، و اگر روی بگردانند قطعا در اختلاف شدیدی هستند، پس- ای رسول- الله در برابر شرارتهایشان برای تو کافی است و در برابر آنان به تو یاری میرساند. و او نسبت به گفتار شما شنواست و از احوالتان آگاه است.
۱۳۸- به دین الله که شما را بر اساس آن سرشت، پایبند باشید؛ زیرا هیچ دینی نیکوتر از سرشتی که الله مردم را بر اساس آن سرشته است نیست، پس به آن پایبند باشید و بگویید: ما در پیروی از آیین ابراهیم، فروتن و فرمانبردار پروردگارمان هستیم.
۱۳۹- - ای رسول- به اهل کتاب بگو: آیا در توحید الله و اخلاص برای او با ما مجادله میکنید، در حالی که او پروردگار تمام جهانیان است، و به قوم خاصی اختصاص ندارد، و اعمال ما برای خود ماست و اعمال شما برای خودتان است، و ما در عبادت و طاعت به الله اخلاص میورزیم و هیچ چیز را با او شریک نمیگردانیم، و هیچ کس را غیر او عبادت نمیکنیم؟
۱۴۰- یا آیا مجادلهکنان در مورد الله میگویید: ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط – پیامبرانی از نسل یعقوب که در دوازده قبیلۀ بنیاسرائیل بودند -، بر آیین یهودیت یا نصرانیت بودند؟ و این دروغ است؛ زیرا قبل از نزول تورات و انجیل مبعوث شده و مردهاند. – ای رسول- به آنان بگو: آیا شما در مورد دین آنان آگاهترید یا الله تعالی؟ که در قرآن خبر داده است آنان حنیف و مسلمان بودند، و هیچ کس از شما ستمکارتر نیست که گواهی ثابت نزد خودتان از الله تعالی را پنهان میسازید، و برای افترازدن بر الله، خلاف آن را ادعا میکنید. در حالی که الله از هیچ یک از اعمالتان غافل نیست، بلکه آنها را برمیشمرد و شما را در قبال آنها مجازات میکند.
۱۴۱- آن امت از جمله امتهای قبل از شما بودند که گذشتند، اعمال آنان برای خودشان و اعمال شما برای خودتان است، و در مورد اعمال آنان، شما بازخواست نمیشوید و در مورد اعمال شما نیز از آنان سوال نمیشود. این آیه، به قطعِ وابستگی به مخلوقات، و مغرورنشدن به انتساب به آنان دلالت دارد، و اینکه ایمان به الله و عبادت او به تنهایی، و پیروی از رسولانش معیار است، و اینکه هر کس به یک رسول کفر ورزد در حقیقت، به سایر رسولان کفر ورزیده است.
﴿۞سَيَقُولُ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَ ٱلنَّاسِ مَا وَلَّىٰهُمۡ عَن قِبۡلَتِهِمُ ٱلَّتِي كَانُواْ عَلَيۡهَاۚ قُل لِّلَّهِ ٱلۡمَشۡرِقُ وَٱلۡمَغۡرِبُۚ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٤٢ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَٰكُمۡ أُمَّةٗ وَسَطٗا لِّتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيۡكُمۡ شَهِيدٗاۗ وَمَا جَعَلۡنَا ٱلۡقِبۡلَةَ ٱلَّتِي كُنتَ عَلَيۡهَآ إِلَّا لِنَعۡلَمَ مَن يَتَّبِعُ ٱلرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِۚ وَإِن كَانَتۡ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَٰنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ١٤٣ قَدۡ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجۡهِكَ فِي ٱلسَّمَآءِۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبۡلَةٗ تَرۡضَىٰهَاۚ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ لَيَعۡلَمُونَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ١٤٤ وَلَئِنۡ أَتَيۡتَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ بِكُلِّ ءَايَةٖ مَّا تَبِعُواْ قِبۡلَتَكَۚ وَمَآ أَنتَ بِتَابِعٖ قِبۡلَتَهُمۡۚ وَمَا بَعۡضُهُم بِتَابِعٖ قِبۡلَةَ بَعۡضٖۚ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ إِنَّكَ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٥﴾
۱۴۲- به زودی یهودیان نادان و سبکسر و امثال آنان خواهند گفت: چه چیز این مسلمانان را از قبلهشان که در ابتدای اسلام به سوی آن نماز میگزاردند (یعنی بیت المقدس) برگرداند؟! – ای رسول- در پاسخ به آنان بگو: مشرق و مغرب و آنچه میان این دو وجود دارد ملک الله است، پس هیچ جهتی از ملک او تعالی خارج نیست، هر یک از بندگانش را که بخواهد به راه استوار هدایت میکند، و این موضوع نشان میدهد که تمام امور از آنِ الله و در امتثال اوامرش است، پس به هر جا که ما را متوجه سازد روی میآوریم.
۱۴۳- و – ای مسلمانان- همانگونه که شما را به راه صحیح در دین هدایت کردیم؛ شما را امتی برگزیده و میانهرو قرار دادیم؛ تا در آخرت بر امتها گواهی دهید که رسولانشان رسالتهای پروردگارشان را به آنان رساندند، و – نیز- محمدج در آخرت بر شما گواه باشد که رسالت پروردگارش را به شما رسانده است. و – ای رسول- قبلهای را که به آن روی میآوردی- یعنی بیت المقدس- مقرر کردیم، سپس چهرۀ تو را از آنجا به کعبه در مکه برنگرداندیم، مگر برای اینکه - به علمی که پاداش و کیفر بر آن مترتب میشود- آنچه را در ازل میدانستیم آشکار شود؛ تا مشخص گردانیم چه کسی از تو پیروی و فرمانبرداری میکند و همراه تو به جایی که روی آوری روی میآورد، و چه کسی ایمانش ضعیف است و به سبب شک و نفاقش، از دین خویش مرتد میگردد. و این حالت، یعنی برگشتن مسلمان در نمازش از رویآوردن به «بیت المقدس» به سوی کعبه، قطعا سنگین و دشوار است، مگر بر کسانی که الله آنان را هدایت کرده است و ایمان و تقوا را به آنان بخشیده است. و الله قصد نداشت که ایمان شما به خودش و پیروی شما از رسولش را تباه سازد، و نمازتان را به سوی قبلۀ قبلی باطل کند. به راستی که الله با رحمتی گسترده در دنیا و آخرت مردم، بر آنان رحم میکند.
۱۴۴- - ای رسول- به راستی که ما برگردانیدنهای پیاپی صورت تو به سوی آسمان را میبینیم که در انتظار نزول وحی در مورد قبله به خودت هستی، پس چهرهات را در عوض بیت المقدس به سوی قبلهای که آن را دوست داری و تو را خشنود میکند، یعنی سمت مسجد الحرام در مکه میگردانیم، پس رویت را به سوی آن بگردان. و – ای مسلمانان- هر جا که بودید و ارادۀ نماز کردید به سوی مسجد الحرام روی بیاورید. و قطعاً یهود و نصاری که الله علم کتاب را به آنان داده است، به خوبی میدانند که رویگرداندن تو به سوی کعبه، همان حقیقت ثابت در کتابهایشان است. و الله از اعمال این خردهگیران و شکاکان غافل نیست و آنان را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
۱۴۵- و – ای رسول- اگر به کسانی که تورات و انجیل به آنان داده شده است هر نوع دلیل و برهانی بیاوری که رویآوردن تو به سوی کعبه در نماز، حقیقت از جانب الله است، از روی ستیز و تکبر، از قبلۀ تو پیروی نمیکنند، و تو نیز بار دیگر از قبلۀ آنان پیروی نمیکنی، و آنان در میان خودشان نیز به قبلۀ یکدیگر روی نمیآورند. و اگر پس از اینکه علم نزدت آمد که تو بر حق هستی و آنان بر باطل هستند، از هوسهایشان در مورد قبله و غیر آن پیروی کنی، آنگاه از کسانی خواهی بود که بر خویشتن ستم کردهاند. این خطاب به تمام امت است، و تهدید و هشداری است برای کسانی که از هوسهای مخالفان شریعت اسلام پیروی میکنند.
﴿ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمۡۖ وَإِنَّ فَرِيقٗا مِّنۡهُمۡ لَيَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٤٦ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ١٤٧ وَلِكُلّٖ وِجۡهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَاۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ أَيۡنَ مَا تَكُونُواْ يَأۡتِ بِكُمُ ٱللَّهُ جَمِيعًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٤٨ وَمِنۡ حَيۡثُ خَرَجۡتَ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۖ وَإِنَّهُۥ لَلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٤٩ وَمِنۡ حَيۡثُ خَرَجۡتَ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيۡكُمۡ حُجَّةٌ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡ فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِي وَلِأُتِمَّ نِعۡمَتِي عَلَيۡكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥٠ كَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِيكُمۡ رَسُولٗا مِّنكُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمۡ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمۡ تَكُونُواْ تَعۡلَمُونَ١٥١ فَٱذۡكُرُونِيٓ أَذۡكُرۡكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لِي وَلَا تَكۡفُرُونِ١٥٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٥٣﴾
۱۴۶- علمای یهود و نصاری که تورات و انجیل را به آنان دادهایم، همانگونه که فرزندانشان را میشناسند، محمد رسولالله را با اوصاف مذکور در کتابهایشان میشناسند. هر چند، گروهی از آنان قطعا حقیقت را کتمان میکنند در حالی که از راستگویی او، و ثبوت اوصافش آگاه هستند.
۱۴۷- - ای پیامبرج- آنچه به سوی تو نازل شده، حقیقت از جانب پروردگارت است؛ پس، از تردیدکنندگان در آن مباش. هر چند رسول مورد خطاب قرار گرفته، اما این آیه متوجه امت است.
۱۴۸- و هر یک از امتها قبلهای دارند که در نماز خویش به سوی آن روی میآورند، پس - ای مؤمنان- بر انجام اعمال صالحی که الله آنها را در دین اسلام برایتان تشریع کرده است از یکدیگر پیشی بگیرید. و الله همگی شما را از هر مکانی که در آن باشید در روز قیامت یکجا میگرداند. به راستی که الله بر هر چیزی تواناست.
۱۴۹- و - ای پیامبر- از هر مکانی که به عنوان مسافر بیرون آمدی، و قصد ادای نماز کردی، به سوی مسجد الحرام روی آور؛ زیرا رویآوری تو به سوی آن، قطعا حقیقتی ثابت از جانب پروردگارت است. و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۵۰- و - ای پیامبر- از هر مکانی که خارج شدی، به سوی مسجد الحرام روی آور، و – ای مسلمانان- در هر مکانی، در هر جهتی از جهات زمین، که بودید صورتهایتان را به سوی مسجد الحرام بگردانید؛ تا پس از این رویآوری به سوی مسجد الحرام، حجتی برای مردم مخالف نباشد که با آن علیه شما مخاصمه و مجادله کنند؛ مگر ستمکاران و ستیزهجویان آنان، که بر جدالشان باقی خواهند ماند؛ پس از آنان نترسید و با اجرای اوامر و پرهیز از نواهیام، فقط از من بترسید؛ و تا نعمت خویش بر شما را با انتخاب کاملترین شریعت برایتان، کامل کنم، و باشد که به حقیقت و صواب راه یابید.
۱۵۱- همانگونه که با قبلهقراردادن کعبه به شما نعمت بخشیدیم؛ رسولی از میان خودتان به سوی شما فرستادیم که آیات روشنگر حق از باطل را برایتان میخواند و شما را از پلیدی شرک و اخلاق بد پاک میگرداند و قرآن و سنت و احکام شریعت را به شما میآموزاند، و از سرگذشت پیامبران، و قصص امتهای پیشین آنچه را که نمیدانید به شما میآموزاند.
۱۵۲- الله تعالی مومنان را به ذکر خویش فرمان داد، و بهترین پاداش را بر این کار وعده داد، یعنی ستایش در ملأ اعلی برای کسی که او تعالی را یاد کند، و – ای مومنان- در قول و عمل فقط از من شکرگزاری کنید، از نعمتهایی که به شما ارزانی داشتم ناسپاسی نکنید.
۱۵۳- -ای مؤمنان!- در تمام کارهایتان از الله یاری بخواهید: با صبر بر مصیبتها و دشواریها، و با صبر بر ترک معاصی و گناهان، و با صبر بر طاعات و قُرُبات، و با نماز که جانها با آن آرام میگیرد، و از فحشا و منکر بازمیدارد. به راستی که الله با یاری و توفیق و تسدید خویش با شکیبایان است. در این آیه، اثبات همراهی مخصوص الله با مومنان است، که مقتضی موردی است که بیان شد؛ اما معیت عامه، که مقتضی علم و احاطه است برای تمام مخلوقات است.
﴿وَلَا تَقُولُواْ لِمَن يُقۡتَلُ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتُۢۚ بَلۡ أَحۡيَآءٞ وَلَٰكِن لَّا تَشۡعُرُونَ١٥٤ وَلَنَبۡلُوَنَّكُم بِشَيۡءٖ مِّنَ ٱلۡخَوۡفِ وَٱلۡجُوعِ وَنَقۡصٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ١٥٥ ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتۡهُم مُّصِيبَةٞ قَالُوٓاْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ١٥٦ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَيۡهِمۡ صَلَوَٰتٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَرَحۡمَةٞۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُهۡتَدُونَ١٥٧ ۞إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلۡمَرۡوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِۖ فَمَنۡ حَجَّ ٱلۡبَيۡتَ أَوِ ٱعۡتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَاۚ وَمَن تَطَوَّعَ خَيۡرٗا فَإِنَّ ٱللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ١٥٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡتُمُونَ مَآ أَنزَلۡنَا مِنَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلۡهُدَىٰ مِنۢ بَعۡدِ مَا بَيَّنَّٰهُ لِلنَّاسِ فِي ٱلۡكِتَٰبِ أُوْلَٰٓئِكَ يَلۡعَنُهُمُ ٱللَّهُ وَيَلۡعَنُهُمُ ٱللَّٰعِنُونَ١٥٩ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ وَأَصۡلَحُواْ وَبَيَّنُواْ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَتُوبُ عَلَيۡهِمۡ وَأَنَا ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٦٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٌ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَيۡهِمۡ لَعۡنَةُ ٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١٦١ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ١٦٢ وَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ١٦٣﴾
۱۵۴- ای مؤمنان- به کسانی که در جهاد در راه الله کشته میشوند نگویید که: آنان مردگان هستند، بلکه زندگی مخصوص به خودشان را در قبرهایشان دارند، که چگونگی آن را فقط الله تعالی میداند، و شما آن را احساس نمیکنید. این امر بر نعمتهای قبر دلالت دارد.
۱۵۵- و قطعاً شما را با اندکی از ترس، گرسنگی و کمبود اموال با دشواری در کسب آن یا از بین بردن آن، و نقص در جانها: با مرگ یا شهادت در راه الله، و کمبود در میوههای خرما و انگور و حبوبات، با قلت یا فساد محصولاتشان میآزماییم، و- ای پیامبرج- شکیبایان در برابر این امور و امثال آن را به عاقبت نیکو در دنیا و آخرت که آنان را شاد و خوشحال میگرداند بشارت بده.
۱۵۶- یکی از صفات این شکیبایان این است که هر گاه امری که آن را ناپسند میدانند به آنان میرسد میگویند: به راستی که ما بندگان و مملوک الله هستیم، تحت تدبیر امر و مدیریت اوییم، آنچه را بخواهد در مورد ما انجام میدهد، و به راستی که ما با مرگ، سپس با رستاخیز برای حساب و جزا به سوی او بازمیگردیم.
۱۵۷- این شکیبایان، تحسین و رحمتی بزرگ از جانب پروردگارشان سبحانه دارند، و اینان همان هدایتیافتگان به راه حق هستند.
۱۵۸- همانا صفا و مروه – دو کوه کوچک در نزدیکی کعبه از سمت شرق- از نشانههای ظاهری دین الله هستند که با سعی بین این دو، الله عبادت میشود. پس هر کس قصد کعبه را برای ادای حج یا عمره کند؛ گناه و حرجی بر او نیست که سعی میان این دو را به جای آورد، بلکه این کار بر او واجب است، و هر کس طاعات را داوطلبانه و مخلصانه برای الله انجام دهد؛ قطعاً الله پاداشدهندهای است که در قبال کار اندک، پاداش زیاد میدهد، و نسبت به اعمال بندگانش آگاه است و آنها را تباه نمیسازد، و هموزن ذرهای از هیچ کس نمیکاهد.
۱۵۹- همانا کسانی که آیات روشن و دلالتکننده بر نبوت محمدج و آنچه آورده است را که نازل کردیم مخفی میدارند، یعنی علمای یهود و علمای نصاری و غیر آنان که آنچه را که الله نازل کرده است پس از اینکه آن را در تورات و انجیل برای مردم آشکار کردیم پنهان میکنند، الله آنان را از رحمت خویش میراند و تمام مخلوقات آنان را لعنت میکنند.
۱۶۰- مگر کسانی که با استغفار به سوی الله از گناهانشان بازگشتند، و آنچه را که فاسد کرده بودند اصلاح کردند، و آنچه را که پنهان داشتند آشکار نمودند، که توبهشان را میپذیرم و آنان را با آمرزش پاداش میدهم، و من نسبت به بندگانِ توبهکارم، بسیار توبهپذیر و مهربان هستم؛ چون آنان را توفیق توبه دادم و توبهشان را پذیرفتم.
۱۶۱- قطعاً کسانی که به ایمان کفر ورزیدند و حق را پنهان کردند، و تا زمان مرگ بر این کار ادامه دادند، لعنت الله بر آنان است؛ اینگونه که آنان را از رحمت خویش دور میکند و نفرین تمام فرشتگان و مردم بر آنان است.
۱۶۲- برای همیشه در لعنت و آتش هستند؛ عذاب آنان تخفیف داده نمیشود، و مهلت هیچ عذری به آنان داده نمیشود تا با آن عذرخواهی کنند.
۱۶۳- و - ای مردم- معبود شما، معبود یگانهای است که در ذات و اسما و صفات و افعالش یکتاست، و بندگیکردن مخلوقاتش برای اوست (یکتاست)، هیچ معبود بر حقی جز او نیست، ذات بخشندهای است که در ذات و افعالش برای تمام مخلوقات، متصف به رحمت است و نسبت به مومنان مهربان است.
﴿إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱلۡفُلۡكِ ٱلَّتِي تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِمَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ وَمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن مَّآءٖ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٖ وَتَصۡرِيفِ ٱلرِّيَٰحِ وَٱلسَّحَابِ ٱلۡمُسَخَّرِ بَيۡنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ١٦٤ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادٗا يُحِبُّونَهُمۡ كَحُبِّ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَشَدُّ حُبّٗا لِّلَّهِۗ وَلَوۡ يَرَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِذۡ يَرَوۡنَ ٱلۡعَذَابَ أَنَّ ٱلۡقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا وَأَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعَذَابِ١٦٥ إِذۡ تَبَرَّأَ ٱلَّذِينَ ٱتُّبِعُواْ مِنَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُواْ وَرَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَ وَتَقَطَّعَتۡ بِهِمُ ٱلۡأَسۡبَابُ١٦٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُواْ لَوۡ أَنَّ لَنَا كَرَّةٗ فَنَتَبَرَّأَ مِنۡهُمۡ كَمَا تَبَرَّءُواْ مِنَّاۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ ٱللَّهُ أَعۡمَٰلَهُمۡ حَسَرَٰتٍ عَلَيۡهِمۡۖ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنَ ٱلنَّارِ١٦٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ كُلُواْ مِمَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٌ١٦٨ إِنَّمَا يَأۡمُرُكُم بِٱلسُّوٓءِ وَٱلۡفَحۡشَآءِ وَأَن تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ١٦٩﴾
۱۶۴- همانا در آفرینش آسمانها با ارتفاع و گستردگی آنها، و زمین با کوهها و زمینهای هموار و دریاهایش، و در اختلاف شب و روز از نظر طولانی و کوتاهی، و تاریکی و نور، و از پی هم درآمدن آن دو که هر یک از آن دو به دنبال دیگری میآید، و در کشتیهای روان در دریاها که کالاهای سودمند به مردم را حمل میکنند، و در آب باران که الله از آسمان فرستاد، آنگاه زمین را با آن زنده گردانید، آنگاه پس از اینکه خشک و بدون گیاه بود سرسبز و زیبا شد، و در تمام جنبندگان روی زمین که الله آنها را بر روی آن پراکنده ساخته است، و در آنچه بر شما ارزانی داشته است از گردانیدن و رویآوری بادها، و ابر روان میان آسمان و زمین، در تمام این دلایل، نشانههایی بر یگانگی الله، و بزرگی نعمتهایش وجود دارد برای کسانی که در مواضع حجتها میاندیشند و دلایل او سبحانه را بر یگانگیاش، و استحقاق او به تنهایی در عبادت را درک میکنند.
۱۶۵- با وجود این برهانهای قاطع، گروهی از مردم، به جای الله، تندیسها و نمادها و اولیا را انتخاب میکنند و آنها را همانندهایی برای الله تعالی قرار میدهند، و محبت و بزرگداشت و طاعتی را که فقط سزاوار الله است به آنان میدهند. اما مومنان محبت بیشتری به الله میورزند از محبتی که این کافران برای الله و معبودهایشان دارند؛ زیرا مومنان تمام محبت را خالص برای الله قرار دادهاند، و آنان در محبت شرک ورزیدهاند. و کسانی که با شرک در زندگی دنیا به خودشان ستم کردند، آنگاه که عذاب آخرت را مشاهده میکنند، اگر میدانستند تمام نیروها فقط از آنِ الله است، و اینکه الله سختعذاب است، به طور قطع معبودانی به جای الله نمیگرفتند که آنان را به جای او تعالی عبادت کنند، و با آنها به سوی او نزدیکی بجویند.
۱۶۶- هنگامی که عذاب آخرت را مشاهده میکنند، سران پیشوا، از کسانی که بر شرک از آنها پیروی میکردند بیزاری میجویند، و تمام پیوندها مانند خویشاوندی، و پیروی، و دین که در دنیا آنان را به هم پیوند میداد میانشان بریده میشود.
۱۶۷- و پیروان میگویند: کاش برایمان بازگشتی به سوی دنیا بود تا بیزاری خویش را از این سران اعلام میکردیم، همانگونه که آنان از ما بیزاری جستند. و همانگونه که الله عذاب سختش را در روز قیامت به آنان نمایاند، اعمال باطل آنان را که مایۀ حسرت و اندوهشان است را به آنان مینمایاند، و هرگز از آتش بیرون نمیآیند.
۱۶۸- - ای مردم- از روزی الله که در زمین برایتان مباح کرد، یعنی موارد پاکیزه و غیر نجس، و سودمند و غیر مضر بخورید، و از راههای شیطان در تحلیل و تحریم و در بدعتها و معاصی پیروی نکنید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست.
۱۶۹- قطعاً شیطان شما را به هر گناه زشتی که شما را غمگین میسازد امر میکند، و به اینکه حرامنمودنِ حلالها و سایر موارد را بدون علم بر الله افترا ببندید.
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ بَلۡ نَتَّبِعُ مَآ أَلۡفَيۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ شَيۡٔٗا وَلَايَهۡتَدُونَ١٧٠ وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ ٱلَّذِي يَنۡعِقُ بِمَا لَا يَسۡمَعُ إِلَّا دُعَآءٗ وَنِدَآءٗۚ صُمُّۢ بُكۡمٌ عُمۡيٞ فَهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ١٧١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لِلَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ١٧٢ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيۡرِ ٱللَّهِۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٧٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡتُمُونَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَشۡتَرُونَ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلًا أُوْلَٰٓئِكَ مَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ إِلَّا ٱلنَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ١٧٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡعَذَابَ بِٱلۡمَغۡفِرَةِۚ فَمَآ أَصۡبَرَهُمۡ عَلَى ٱلنَّارِ١٧٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ نَزَّلَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِي ٱلۡكِتَٰبِ لَفِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ١٧٦﴾
۱۷۰- و هر گاه مومنان از روی خیرخواهی به گمراهان بگویند: قرآن و هدایتی را که الله نازل فرموده پیروی کنید، با اصرار بر تقلید از پیشینیان مشرک خویش میگویند: از دین شما پیروی نمیکنیم، بلکه از آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم پیروی میکنیم. آیا از پدرانشان پیروی میکنند حتی اگر ذرهای در مورد الله نفهمیده باشند و هیچ هدایتی نیافته باشند؟!
۱۷۱- و صفت کسانی که کفر ورزیدند و داعی آنان به سوی هدایت و ایمان، مانند صفت چوپانی است که چارپایانش را میراند و بر آنها بانگ میزند، اما معانی سخنش را نمیفهمند، بلکه فقط فریاد و بازتاب صدا را میشنوند. این کافران کرانی هستند که گوشهایشان در برابر شنیدن حق بسته شده است، گنگانی هستند که زبانشان از گفتن حق لال است، کورانی هستند که چشمانشان براهین آشکار حق را نمیبیند، از این رو، عقلشان را در آنچه به سودشان است به کار نمیگیرند.
۱۷۲- ای مومنان از غذاهای لذیذ و حلالی که به شما روزی دادهایم بخورید، و مانند کافران نباشید که پاکیزهها را حرام کردند، و پلیدیها را حلال قرار دادند، و با قلب و زبان و جوارحتان، شکر نعمتهای بزرگ الله را به جای آورید، اگر واقعا فرمانبردار امر او، و شنوا و مطیعش هستید، و وی را به تنهایی و بدون هیچ شریکی عبادت میکنید.
۱۷۳- الله فقط آنچه برای شما زیانآور بوده را برایتان حرام گردانیده است مانند مرداری که به روش شرعی ذبح نشده است، خون ریختهشده و جاری، گوشت خوک و آنچه برای غیر الله ذبح شده است. و از فضل و آسانگیری الله بر شما این است که او تعالی خوردن این محرمات را هنگام ضرورت به شما اجازه داده است؛ پس اگر کسی بر اثر ضرورت ناچار به خوردن چیزی از محرمات شد، به شرط آنکه با خوردن بیش از حد نیازش در خوردن آن ستم نکند و از حدود الله در آنچه به او اجازه داده شده است نگذرد، در این مورد گناهی بر وی نیست. به راستی که الله نسبت به بندگانش، بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۷۴- کسانی که آنچه را الله در کتابهایش در مورد صفات محمدج و سایر حقیقتها نازل کرده است پنهان میکنند، و در برابر این پنهانکاری، بر گرفتن عوضی ناچیز از کالای زندگی دنیا حرص میورزند، در واقع در برابر کتمان حق، چیزی نمیخورند مگر آتش جهنم که در شکمهایشان برمیافروزد، و الله در روز قیامت به سبب غضب و خشمی که بر آنان گرفته است با آنان سخن نمیگوید، و آنان را از پلیدی گناهان و کفرشان پاکیزه نمیسازد، و عذاب دردناکی دارند.
۱۷۵- کسانی که دارای صفات مذکور هستند هدایت را به گمراهی و عذاب الله را به مغفرت او تعالی تبدیل کردهاند، پس چه زیاد است جسارتشان بر جهنم که اعمال جهنمیان را انجام میدهند!!! الله از اقدام آنان بر این کار تعجب میکند، پس – ای مردم- شما نیز از جسارت آنان، و صبرشان در برابر جهنم و ماندن در آن تعجب کنید. این سخن از باب تحقیر آنان، و خوارشمردن کارشان است.
۱۷۶- این عذاب که سزاوارش شدند، به این سبب است که الله تعالی کتابهایش را که مشتمل بر حقیقت روشن هستند به رسولان خویش نازل فرمود، اما به آنها کفر ورزیدند. و قطعاً کسانی که در کتابهای الهی اختلاف کردند به این نحو که به بخشی از آن ایمان آوردند و به بخشی از آن کفر ورزیدند، در ستیز و فاصلۀ دوری از هدایت و راستی هستند.
﴿۞لَّيۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ قِبَلَ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلۡكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّۧنَ وَءَاتَى ٱلۡمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُوفُونَ بِعَهۡدِهِمۡ إِذَا عَٰهَدُواْۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِي ٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلۡبَأۡسِۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ١٧٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِصَاصُ فِي ٱلۡقَتۡلَىۖ ٱلۡحُرُّ بِٱلۡحُرِّ وَٱلۡعَبۡدُ بِٱلۡعَبۡدِ وَٱلۡأُنثَىٰ بِٱلۡأُنثَىٰۚ فَمَنۡ عُفِيَ لَهُۥ مِنۡ أَخِيهِ شَيۡءٞ فَٱتِّبَاعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيۡهِ بِإِحۡسَٰنٖۗ ذَٰلِكَ تَخۡفِيفٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَرَحۡمَةٞۗ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٧٨ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٧٩ كُتِبَ عَلَيۡكُمۡ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ إِن تَرَكَ خَيۡرًا ٱلۡوَصِيَّةُ لِلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَ بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُتَّقِينَ١٨٠ فَمَنۢ بَدَّلَهُۥ بَعۡدَ مَا سَمِعَهُۥ فَإِنَّمَآ إِثۡمُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١٨١﴾
۱۷۷- خیر نزد الله تعالی، در رویآوردنِ صِرف به سوی مشرق و مغرب در نماز، اگر به امر و شرع الله نباشد، نیست، بلکه تمام خیر فقط ایمان کسی است که به الله ایمان آورد و او را به عنوان معبودی یگانه و بدون شریک تصدیق کند، و به روز رستاخیز و جزا، تمام فرشتگان و تمام کتابهای نازلشده و تمام پیامبران بدون گذاشتن تفاوت میان آنان، ایمان آورد و مال را - با وجود دوستداشتن زیادش- داوطلبانه به خویشاوندان و یتیمان نیازمندی که در کمتر از سن بلوغ پدرانشان را از دست دادهاند، و مساکینی که مالک چیزی نیستند تا برایشان کفایت کند و نیازشان را برطرف سازد، و مسافران نیازمندی که از خانواده و مالشان دور افتادهاند، و کسانی که به سبب نیاز شدید مجبور به گدایی میشوند بدهد، و در راه آزادی بردگان و اسیران هزینه کند، و نماز را برپا دارد، و زکات فرض را بپردازد، و کسانی که چون عهد بندند به عهد خویش وفا کنند، و کسی که در برابر فقر و بیماری و سختی قتال شکیبایی کند. کسانی که چنین صفاتی دارند همان افرادی هستند که در ایمان خویش راست بودند، و همان کسانی هستند که از کیفر الله ترسیدند و از نافرمانی کردن با اوامرش پرهیز نمودند.
۱۷۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! الله بر شما فرض کرده است که از قاتلی که از روی عمد مرتکب قتل شده است، به شرط مساوات و مماثلت، قصاص بگیرید: آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده و زن در برابر زن کشته میشود. اما اگر در موردی، ولیِّ مقتول به گذشت از قصاص و اکتفا به گرفتن دیه - مقدار مالی مشخص است که قاتل آن را در برابر عفوی که او را کردهاند میپردازد- با قاتل به توافق رسید، هر دو طرف باید به حسن خلق پایبند باشند، یعنی ولیّ دم باید دیه را بدون خشونت مطالبه کند، و قاتل نیز باید به نیکی و بدون تاخیر و نقصان، حقش را به او بپردازد. این عفو و گرفتن دیه، تخفیف و رحمتی از جانب پروردگارتان برای شماست؛ زیرا تسهیل و انتفاع در آن است. پس هر کس پس از عفو قاتل و گرفتن دیه، او را بکشد، عذاب دردناکی با کشتهشدن از باب قصاص در دنیا، یا جهنم در آخرت دارد.
۱۷۹- و – ای صاحبان عقل سلیم- در تشریع و اجرای قصاص، زندگیای ایمن برای شماست؛ تا با فرمانبرداری همیشگی از الله، تقوای الهی را پیشه کنید و از او بترسید.
۱۸۰- الله بر شما فرض کرده است که هر گاه نشانهها و مقدمات مرگ بر یکی از شما حاضر شد- اگر مالی به جای میگذارد- بخشی از مالش را برای پدر و مادر و خویشاوندان، با رعایت عدالت، وصیت کند؛ یعنی فقیر را رها نکند و به ثروتمند وصیت کند، و از یک سوم نگذرد، این امر، حق ثابتی است که پرهیزگارانی که از الله میترسند به آن عمل میکنند. این حکم، قبل از نزول آیات میراث بوده و با نزول آیات میراث، الله سهم هر وارث را مشخص فرمود.
۱۸۱- پس هر کس که وصیت متوفی را پس از اینکه آن را قبل از مرگ متوفی از او شنید تغییر دهد، گناه فقط بر کسی است که وصیت را تغییر داده و تبدیل کرده است. به راستی که الله وصیت و سخنانتان را میشنود، از تمایل به حق و عدالت یا جور و ستمی را که سینههایتان مخفی میکند آگاه است، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿فَمَنۡ خَافَ مِن مُّوصٖ جَنَفًا أَوۡ إِثۡمٗا فَأَصۡلَحَ بَيۡنَهُمۡ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٨٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٨٣ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۚ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدۡيَةٞ طَعَامُ مِسۡكِينٖۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيۡرٗا فَهُوَ خَيۡرٞ لَّهُۥۚ وَأَن تَصُومُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٨٤ شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٨٥ وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌۖ أُجِيبُ دَعۡوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لِي وَلۡيُؤۡمِنُواْ بِي لَعَلَّهُمۡ يَرۡشُدُونَ١٨٦﴾
۱۸۲- اما اگر کسی از انحرافی خطایی یا عمدی از حق در وصیتِ موصی آگاه باشد؛ و هنگام وصیت، موصی را به آنچه عادلانهتر است نصیحت کند، و این امر اتفاق نیفتد، آنگاه برای موافقت با شریعت، با تغییر وصیت، میان اطراف را اصلاح کند، در این اصلاح، گناهی بر او نیست. به راستی که الله نسبت به بندگانش بسیار بخشنده و مهربان است.
۱۸۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! الله روزه را بر شما فرض کرده است همانگونه که آن را بر امتهای قبل از شما فرض کرده بود؛ باشد که تقوای پروردگارتان را پیشه کنید، و با طاعت و عبادت او به تنهایی، سپری میان خودتان و میان گناهان قرار دهید.
۱۸۴- الله روزۀ روزهای مشخصی از نظر تعداد، یعنی روزهای ماه رمضان را بر شما فرض کرده است. اما اگر کسی از شما چنان بیمار بود که روزه بر او دشوار میشد، یا مسافر بود؛ میتواند افطار کند، سپس باید از روزهای دیگر به تعداد روزههایی که خورده است روزه بدارد. و بر کسانی که روزهگرفتن بر آنان دشوار و غیر قابل تحمل است مانند پیر کهنسال، و بیماری که امیدی به بهبودیاش نیست، فدیهای است در ازای هر روزی که افطار کردهاند، و این فدیه، غذای نیازمندی است که چیزی ندارد تا کفایت او را بکند و نیازش را برطرف سازد، اما اگر کسی تبرعاً در مقدار فدیه بیفزاید برایش بهتر است، و اگر از فضیلت بزرگ روزه نزد الله تعالی آگاه باشید، روزۀ شما- با تحمل مشقت- از پرداخت فدیه برایتان بهتر است.
۱۸۵- ماه رمضان، ماهی است که در آن الله نزول قرآن را برای هدایت مردم به سوی حق، در شب قدر بر پیامبرج آغاز کرد، که واضحترین دلایل بر هدایت الله، و بر فارق میان حق و باطل در آن وجود دارد. پس هر کس از شما در حالی که مقیم و سالم است ماه رمضان را دریابد باید روزش را روزه بگیرد. و به بیمار و مسافر اجازۀ افطار داده شده است، سپس باید به تعداد روزهایی که افطار کردهاند روزه بگیرند. الله تعالی آسانی و سهولت در احکام خویش را برایتان میخواهد، و سختی و مشقت را برایتان نمیخواهد، و تا شما روزۀ تمام ماه را کامل کنید، و روزهداری را با تکبیر الله در عید فطر به پایان برسانید، و تا او تعالی را در قبال اینکه شما را هدایت فرمود بزرگ شمارید، و باشد که از الله در برابر هدایت و توفیق و آسانگیریای که به شما ارزانی داشت شکرگزاری کنید.
۱۸۶- و - ای پیامبر- هنگامی که بندگانم در مورد من میپرسند، به آنان بگو: همانا من به آنان نزدیک هستم، دعای دعاکننده را هنگامی که مرا به دعا بخواند اجابت میکنم، پس باید در آنچه آنان را به آن امر کردم و آنچه آنان را از آن نهی کردم از من فرمانبرداری کنند، و به من ایمان آورند، تا به مصالح دین و دنیایشان راه یابند. این آیه بر خبر دادن الله از نزدیکی او سبحانه به بندگانش، آنگونه که سزاوار شکوه اوست، دلالت دارد.
﴿أُحِلَّ لَكُمۡ لَيۡلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمۡۚ هُنَّ لِبَاسٞ لَّكُمۡ وَأَنتُمۡ لِبَاسٞ لَّهُنَّۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَخۡتَانُونَ أَنفُسَكُمۡ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡ وَعَفَا عَنكُمۡۖ فَٱلۡـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبۡتَغُواْ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمۡ عَٰكِفُونَ فِي ٱلۡمَسَٰجِدِۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقۡرَبُوهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ١٨٧ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ وَتُدۡلُواْ بِهَآ إِلَى ٱلۡحُكَّامِ لِتَأۡكُلُواْ فَرِيقٗا مِّنۡ أَمۡوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلۡإِثۡمِ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٨٨ ۞يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡأَهِلَّةِۖ قُلۡ هِيَ مَوَٰقِيتُ لِلنَّاسِ وَٱلۡحَجِّۗ وَلَيۡسَ ٱلۡبِرُّ بِأَن تَأۡتُواْ ٱلۡبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ ٱلۡبِرَّ مَنِ ٱتَّقَىٰۗ وَأۡتُواْ ٱلۡبُيُوتَ مِنۡ أَبۡوَٰبِهَاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٨٩ وَقَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَكُمۡ وَلَا تَعۡتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ١٩٠﴾
۱۸۷- الله به شما اجازه داد که در شبهای رمضان با زنانتان آمیزش کنید، آنان پوشش و سبب پاکدامنی شما هستند و شما پوشش و سبب پاکدامنی آنان هستید. الله میدانست که شما بر اثر مخالفت با آنچه الله برایتان حرام کرده بود، یعنی آمیزش با زنان پس از نماز عشاء در شبهای روزه – این حکم در ابتدای اسلام بود-، بر خودتان خیانت میکنید، پس الله توبۀ شما را پذیرفت و در این کار به شما گشایش داد، پس اکنون با آنان آمیزش کنید و فرزندانی را که الله برای شما مقدر فرموده است بطلبید، و بخورید و بیاشامید تا با ظهور فجر صادق، روشنایی صبح از تاریکی شب بر شما آشکار شود، سپس با خودداری از مبطلات روزه تا دخول شب بر اثر غروب خورشید روزه را کامل کنید. و در حالی که در مساجد به اعتکاف نشستهاید با زنانتان آمیزش نکنید یا آنچه را که منجر به جماع با آنان میشود را انجام ندهید؛ زیرا این کار، اعتکاف را باطل میکند (اعتکاف، ماندن در مسجد به مدت مشخص با نیت تقرب به سوی الله تعالی است). این احکام که الله آنها را برایتان تشریع فرموده، مرزهای او تعالی است که جداکنندۀ میان حلال و حرام هستند، پس به آنها نزدیک نشوید تا در حرام نیفتید. همانند این بیان واضح، الله آیات و احکامش را برای مردم بیان میکند، تا تقوای او تعالی را پیشه کنند و از او بترسند.
۱۸۸- و مال یکدیگر را به سبب باطل مانند سوگند دروغین، غصب، دزدی، رشوه، ربا و مانند اینها نخورید، و دلایل باطل را نزد حکام نبرید؛ تا از طریق خصومت و کشمکش، اموال گروهی از مردم را به باطل بخورید، در حالی که از تحریم آن بر خودتان آگاه هستید.
۱۸۹- - ای پیامبر- یارانت در مورد هلالهای ماه و تغییر احوالش از تو میپرسند، به آنان بگو: الله هلالهای ماه را نشانههایی قرار داده است که مردم با آنها زمان عبادتهایشان را که وقت مشخصی دارند مانند روزه و حج و معاملاتشان را میشناسند. و خیر این نیست که هنگام احرام به حج یا عمره از پشت خانهها در آن درآیید، چنانکه در جاهلیت و ابتدای اسلام این کار را میکردید، به این گمان که چنین کاری سبب نزدیکی به سوی الله است، بلکه خیر، کار کسی است که از الله بترسد و از نافرمانی از او بپرهیزد، و هنگام احرام به حج یا عمره از درهای خانهها به آنها درآیید، و در تمام کارهایتان از الله تعالی بترسید؛ تا به هر آنچه از خیر دنیا و آخرت که دوست دارید برسید.
۱۹۰- و- ای مومنان- برای نصرت دین الله با کسانی که با شما میجنگند پیکار کنید، و مرتکب امور ممنوعه مانند مُثلهکردن، غُلول [خیانت در غنیمت و دزدیدن از آن]، و کشتن زنان و کودکان و پیران که کشتنشان حلال نیست، و کسانی که در حکم آنان هستند، نشوید. به راستی که الله کسانی را که از حدودش میگذرند، و آنچه را الله و رسولش حرام کردهاند حلال میکنند دوست ندارد.
﴿وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ ثَقِفۡتُمُوهُمۡ وَأَخۡرِجُوهُم مِّنۡ حَيۡثُ أَخۡرَجُوكُمۡۚ وَٱلۡفِتۡنَةُ أَشَدُّ مِنَ ٱلۡقَتۡلِۚ وَلَا تُقَٰتِلُوهُمۡ عِندَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِيهِۖ فَإِن قَٰتَلُوكُمۡ فَٱقۡتُلُوهُمۡۗ كَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٩١ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٩٢ وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَةٞ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ لِلَّهِۖ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَلَا عُدۡوَٰنَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٩٣ ٱلشَّهۡرُ ٱلۡحَرَامُ بِٱلشَّهۡرِ ٱلۡحَرَامِ وَٱلۡحُرُمَٰتُ قِصَاصٞۚ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَٱعۡتَدُواْ عَلَيۡهِ بِمِثۡلِ مَا ٱعۡتَدَىٰ عَلَيۡكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ١٩٤ وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٩٥ وَأَتِمُّواْ ٱلۡحَجَّ وَٱلۡعُمۡرَةَ لِلَّهِۚ فَإِنۡ أُحۡصِرۡتُمۡ فَمَا ٱسۡتَيۡسَرَ مِنَ ٱلۡهَدۡيِۖ وَلَا تَحۡلِقُواْ رُءُوسَكُمۡ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡهَدۡيُ مَحِلَّهُۥۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ بِهِۦٓ أَذٗى مِّن رَّأۡسِهِۦ فَفِدۡيَةٞ مِّن صِيَامٍ أَوۡ صَدَقَةٍ أَوۡ نُسُكٖۚ فَإِذَآ أَمِنتُمۡ فَمَن تَمَتَّعَ بِٱلۡعُمۡرَةِ إِلَى ٱلۡحَجِّ فَمَا ٱسۡتَيۡسَرَ مِنَ ٱلۡهَدۡيِۚ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ ثَلَٰثَةِ أَيَّامٖ فِي ٱلۡحَجِّ وَسَبۡعَةٍ إِذَا رَجَعۡتُمۡۗ تِلۡكَ عَشَرَةٞ كَامِلَةٞۗ ذَٰلِكَ لِمَن لَّمۡ يَكُنۡ أَهۡلُهُۥ حَاضِرِي ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١٩٦﴾
۱۹۱- و مشرکانی را که با شما میجنگند هر کجا یافتید آنان را بکُشید و از مکانی که شما را از آنجا بیرون راندند، یعنی مکه، آنان را بیرون برانید. و فتنه – یعنی کفر و شرک و بازداشتن مردم از اسلام- از اینکه شما آنان را بکشید بدتر است. برای بزرگداشت حرمات مسجدالحرام، در آنجا آغازگر جنگ با آنان نباشید مگر اینکه آنان در آنجا با شما جنگ را آغاز کنند، پس اگر در مسجد الحرام با شما جنگیدند، آنان را در آنجا بکشید. مانند این مجازات بازدارنده، مجازات کافران است.
۱۹۲- اما اگر از کفر و جنگ با شما در مسجدالحرام دست کشیدند، و در ایمان وارد شدند، به راستی که الله نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۹۳- و – ای مومنان- به پیکار با مشرکان متجاوز ادامه دهید، تا فتنهای برای مسلمانان در دینشان و هیچ شرکی برای الله نباشد، و دین فقط برای الله بماند به گونهای که خالص برای او باشد و غیر او همراهش عبادت نشود. پس اگر از کفر و جنگ بازایستادند، از آنان دست بکشید؛ زیرا کیفر فقط بر کسانی است که بر کفر و تجاوزشان ادامه میدهند.
۱۹۴- - ای مومنان- پیکار شما با مشرکان در ماه حرام که الله پیکار در آن را حرام گردانیده است، در برابر پیکار آنان با شما در ماه حرام است. و هر کس بر مکان و زمانی که الله آن را حرام کرده است تجاوز کند، به مانند کارش، و از جنس عملش کیفر داده میشود. پس هر کس با پیکار یا غیر آن بر شما تجاوز کرد، کیفری همانند جنایتی که وارد کرده است بر او وارد کنید، و در این مورد گناهی بر شما نیست؛ زیرا آنان ابتدا تجاوز را آغاز کردند، و از الله بترسید یعنی از مماثلت در مجازات نگذرید، و بدانید که الله با کسانی است که از او بترسند و با ادای فرایض و ترک محارمش از او فرمانبرداری کنند.
۱۹۵- و – ای مومنان- به انفاق اموال برای یاری دین الله تعالی، و جهاد در راه او ادامه دهید، و با ترک جهاد در راه الله و عدم انفاق در آن، خودتان را در مواضع نابودی نیندازید، و به نیکی انفاق و طاعت کنید، و تمام عملتان را خالص برای رضای الله تعالی قرار دهید. به راستی که الله مخلصان و نیکوکاران را دوست دارد.
۱۹۶- و حج و عمره را خالصانه برای رضای الله تعالی، به صورت کامل ادا کنید، پس اگر بعد از بستن احرام برای حج و عمره، مانعی مانند دشمن و بیماری، شما را از رفتن برای اتمام این دو بازداشت، باید هر آنچه از شتر یا گاو یا گوسفند که برایتان میسر شد برای نزدیکیجستن به سوی الله تعالی ذبح کنید، تا زمانی که با تراشیدن یا کوتاهکردن موی سر از احرام درآیید. و اگر مُحصَر هستید موی سرتان را نتراشید تا اینکه محصر قربانیاش را در جایی که در آن احصار شده است نحر کند سپس از احرامش بیرون آید، همانگونه که پیامبرج در «حدیبیه» نحر کرد سپس سرش را تراشید، و غیر محصر نباید هَدی را نحر کند مگر در حرم، که محل آن در روز عید، یعنی روز دهم و روزهای بعد آن از ایام تشریق است. هر یک از شما که بیمار بود، یا ناراحتیای در موی سرش داشت که نیاز به تراشیدن داشت – در حالی که مُحرِم است- بتراشد، و باید فدیه بدهد به این نحو که: یا سه روز روزه بگیرد، یا شش مسکین را طعام بدهد، برای هر مسکین نصف صاع طعام، یا گوسفندی برای فقرای حرم ذبح کند. اما اگر در امنیت و سلامتی بودید: هر کس از عمره برخوردار شد تا اینکه به حج مُحرم شد، این امر در حالتی است که پس از پایان عمرهاش، آنچه را که به سبب احرام بر او حرام شده است برایش مباح شود، باید هدیی را که بر او میسر میشود ذبح کند، اما اگر توان ذبح هدی را نیافت باید سه روز در ماههای حج روزه بگیرد و هفت روز نیز پس از اینکه از اعمال حج فارغ شدید و نزد خانوادههایتان بازگشتید، این ده روز کامل باید روزه گرفته شود. این هدی و روزهای که بر آن مترتب میشود برای کسی است که خانوادهاش از ساکنان سرزمین حرم نیست، و از الله تعالی بترسید و بر اجرای اوامر و ترک نواهیاش مراقبت کنید، و بدانید که الله نسبت به کسی که با امرش مخالفت کند، و آنچه را که از آن بازداشته است مرتکب شود سختکیفر است.
﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلۡحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي ٱلۡحَجِّۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَتَزَوَّدُواْ فَإِنَّ خَيۡرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩٧ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَبۡتَغُواْ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكُمۡۚ فَإِذَآ أَفَضۡتُم مِّنۡ عَرَفَٰتٖ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ عِندَ ٱلۡمَشۡعَرِ ٱلۡحَرَامِۖ وَٱذۡكُرُوهُ كَمَا هَدَىٰكُمۡ وَإِن كُنتُم مِّن قَبۡلِهِۦ لَمِنَ ٱلضَّآلِّينَ١٩٨ ثُمَّ أَفِيضُواْ مِنۡ حَيۡثُ أَفَاضَ ٱلنَّاسُ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٩٩ فَإِذَا قَضَيۡتُم مَّنَٰسِكَكُمۡ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَذِكۡرِكُمۡ ءَابَآءَكُمۡ أَوۡ أَشَدَّ ذِكۡرٗاۗ فَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا وَمَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنۡ خَلَٰقٖ٢٠٠ وَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ حَسَنَةٗ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ٢٠١ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ نَصِيبٞ مِّمَّا كَسَبُواْۚ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٢٠٢﴾
۱۹۷- زمان حج، ماههای مشخصی دارد که از این قرار است: شوال، ذوالعقده، و ده روز از ذوالحجه. پس هر کس حج در این ماهها را بر خود واجب گرداند، جماع و مقدمات قولی و فعلی آن بر او حرام میشود، و خروج از طاعت الله تعالی با انجام معاصی، و جدال در حج که به خشم و نفرت منجر میگردد بر وی حرام میشود. و هر خیری را که انجام میدهید الله آن را میداند و هر کس را در قبال عملش جزا میدهد. و توشهای از غذا و نوشیدنی برای سفر حج، و توشهای از اعمال صالح برای سرای آخرت برای خودتان برگیرید، به راستی که بهترین توشه، تقوای الله متعال است؛ و ای صاحبان عقل سلیم! از من بترسید.
۱۹۸- بر شما گناهی نیست که در روزهای حج، با سود تجارت، از پروردگارتان روزی بجویید. پس هنگامی که بعد از غروب خورشید از عرفات- یعنی مکانی که حاجیان در روز نهم ذوالحجه در آنجا میایستند- بازگشتید الله را با تسبیح و تلبیه و دعا نزد مشعر الحرام – مزدلفه- یاد کنید، و الله را به روش صحیحی که شما را به آن راهنمایی کرده است یاد کنید، در حالی که قبل از این راهنمایی، در گمراهیای قرار داشتید که حق را نمیشناختید.
۱۹۹- اما کوچ شما از «عرفات» که ابراهیم از آنجا روان میشد است، بر خلاف کسانی از اهل جاهلیت که در آنجا وقوف نمیکردند، و از الله بخواهید که گناهانتان را برای شما بیامرزد. به راستی که الله نسبت به بندگان آمرزشخواه و توبهکارش بسیار بخشنده و مهربان است.
۲۰۰- پس هنگامی که عبادتتان را تمام کردید و از اعمال حج فارغ شدید، الله را بسیار یاد کنید و بستایید، همانگونه که مفاخر پدرانتان را یاد میکنید و بیشتر از آن. گروهی از مردم غم و اندوه خویش را فقط دنیا قرار میدهند و اینگونه دعا میکنند: ای پروردگار ما! در دنیا به ما سلامتی و مال و فرزندان بده، و اینان به سبب تمایل به دنیا و محدودبودن غم و اندوهشان به آن، هیچ سهم و نصیبی در آخرت ندارند.
۲۰۱- و گروهی از مردم مومن بوده و در دعای خویش میگویند: ای پروردگار ما! در دنیا عافیت و روزی و علم سودمند و عمل صالح و سایر امور دین و دنیا، و در آخرت بهشت را برایمان عطا کن، و ما را از عذاب جهنم نجات بده. این دعا، از جامعترین دعاهاست؛ از این رو، همانگونه که در صحیحین ثابت است، پیامبرج بیشتر اوقات این دعا را میکرد.
۲۰۲- برای کسانی که این دعا را میکنند، به سبب اعمال صالحی که کسب کردهاند، پاداش بزرگی است. و الله سریع الحساب است، اعمال بندگانش را میشمارد و آنان را در قبال اعمالشان جزا میدهد.
﴿۞وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ فِيٓ أَيَّامٖ مَّعۡدُودَٰتٖۚ فَمَن تَعَجَّلَ فِي يَوۡمَيۡنِ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثۡمَ عَلَيۡهِۖ لِمَنِ ٱتَّقَىٰۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٠٣ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُعۡجِبُكَ قَوۡلُهُۥ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَيُشۡهِدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلۡبِهِۦ وَهُوَ أَلَدُّ ٱلۡخِصَامِ٢٠٤ وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُفۡسِدَ فِيهَا وَيُهۡلِكَ ٱلۡحَرۡثَ وَٱلنَّسۡلَۚ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلۡفَسَادَ٢٠٥ وَإِذَا قِيلَ لَهُ ٱتَّقِ ٱللَّهَ أَخَذَتۡهُ ٱلۡعِزَّةُ بِٱلۡإِثۡمِۚ فَحَسۡبُهُۥ جَهَنَّمُۖ وَلَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ٢٠٦ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡرِي نَفۡسَهُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ رَءُوفُۢ بِٱلۡعِبَادِ٢٠٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱدۡخُلُواْ فِي ٱلسِّلۡمِ كَآفَّةٗ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٠٨ فَإِن زَلَلۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡكُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٢٠٩ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن يَأۡتِيَهُمُ ٱللَّهُ فِي ظُلَلٖ مِّنَ ٱلۡغَمَامِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٢١٠﴾
۲۰۳- و الله را با تسبیح و تکبیر در روزهای اندکی، یعنی ایام تشریق: یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذوالحجه، یاد کنید. اما هر کس عجله کند و پس از رمی جِمار، قبل از غروب خورشید در روز دوازدهم از «منی» خارج شود گناهی بر او نیست، و هر کس تأخیر کند به این نحو که شب را در «منی» بماند تا اینکه در روز سیزدهم رمی جمار کند گناهی بر او نیست، هر دوی این امر برای کسی است که در حج خویش از الله بترسد. اما تأخیر بهتر است؛ زیرا توشهگرفتن از عبادت و اقتدا به فعل پیامبرج است.
و – ای مسلمانان- از الله بترسید و در تمام اعمالتان مراقب او باشید، و بدانید که پس از مرگتان، برای حساب و جزا فقط به سوی او محشور میشوید.
۲۰۴- - ای رسول- از میان مردم منافق کسی است که سخن فصیح او که سهمی از بهره دنیا و نه آخرت را میخواهد، و با شاهدآوردن الله بر محبت اسلام که در قلبش است سوگند یاد میکند، تو را به شگفت میآورد، و در این کار نهایت گستاخی (جسارت) بر الله است، حال آنکه دشمنی و عداوت شدیدی نسبت به اسلام و مسلمانان دارد.
۲۰۵- و هنگامی که ای رسول! از نزد تو خارج میشود، در زمین بسیار فعالیت میکند و میکوشد تا در آن فساد برپا کند، و کشتزارهای مردم را نابود سازد، و چارپایانشان را بکشد. و الله فساد را دوست ندارد.
۲۰۶- و هنگامی که این منافق مفسد مورد نصیحت قرار میگیرد و به او گفته میشود: از الله بترس و از کیفرش برحذر باش، و از فساد در روی زمین دست بکش، نصیحت را نمیپذیرد، بلکه غرور و حمیت جاهلی او را بر انجام گناهان بیشتر میکشاند، پس جهنم برای عذاب او کافی و بسنده است، و جهنم بستر بسیار بدی است.
۲۰۷- و از میان مردم، کسی است که برای طلب خشنودی الله از او، جانش را با جهاد در راه الله و پایبندی به طاعتش میفروشد. و الله نسبت به بندگان بسیار مهربان است، و به بندگان مومن خویش با رحمتی گسترده در دنیا و آخرتشان رحم میکند، و بهترین پاداش را به آنان میدهد.
۲۰۸- ای کسانی که به الله به عنوان پروردگار و به محمدج به عنوان پیامبر و رسول و به اسلام به عنوان دین ایمان آوردهاید، در تمام شریعت اسلام درآیید، در حالی که به تمام احکامش عمل میکنید، و ذرهای از آن را رها نکنید، و راههای شیطان را در گناهانی که شما را به سوی آنها فرامیخواند دنبال نکنید؛ زیرا او دشمن آشکاری برای شماست پس از او دوری کنید.
۲۰۹- پس اگر بعد از اینکه دلایل آشکار از قرآن و سنت نزد شما آمد، از راه حق منحرف شدید، بدانید که الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر است، در امر و نهی خویش حکیم است، و هر چیزی را در مکان مناسب همان چیز قرار میدهد.
۲۱۰- این ستیزهجویان کافر پس از اقامۀ دلایل روشن، در انتظار چیزی نیستند جز اینکه الله روز قیامت چنانکه سزاوار او سبحانه است در سایههایی از ابر نزدشان بیاید؛ تا عادلانه میان آنان داوری کند، و فرشتگان بیایند، و در این هنگام، الله حکم خویش را در مورد آنان صادر میکند. و امور تمام مخلوقات، فقط به سوی او تعالی بازگردانیده میشود.
﴿سَلۡ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ كَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُم مِّنۡ ءَايَةِۢ بَيِّنَةٖۗ وَمَن يُبَدِّلۡ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢١١ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَيَسۡخَرُونَ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۘ وَٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَٱللَّهُ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٢١٢ كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ فَبَعَثَ ٱللَّهُ ٱلنَّبِيِّۧنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَ ٱلنَّاسِ فِيمَا ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَمَا ٱخۡتَلَفَ فِيهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ أُوتُوهُ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۖ فَهَدَى ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِمَا ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ مِنَ ٱلۡحَقِّ بِإِذۡنِهِۦۗ وَٱللَّهُ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٍ٢١٣ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تَدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ وَلَمَّا يَأۡتِكُم مَّثَلُ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِكُمۖ مَّسَّتۡهُمُ ٱلۡبَأۡسَآءُ وَٱلضَّرَّآءُ وَزُلۡزِلُواْ حَتَّىٰ يَقُولَ ٱلرَّسُولُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ مَتَىٰ نَصۡرُ ٱللَّهِۗ أَلَآ إِنَّ نَصۡرَ ٱللَّهِ قَرِيبٞ٢١٤ يَسَۡٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَۖ قُلۡ مَآ أَنفَقۡتُم مِّنۡ خَيۡرٖ فَلِلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۗ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ٢١٥﴾
۲۱۱- - ای رسول- از بنیاسرائیل که معاند تو هستند بپرس: چه تعداد نشانههای روشنی که آنان را به سوی حق هدایت میکند در کتابهایشان به آنان عطا کردیم، اما به تمام آنها کفر ورزیدند و از آنها روی گرداندند، و آنها را از مواضع خودش برگرداندند. و هر کس نعمت الله- یعنی دینش- را پس از اینکه آن را شناخت و حجت آن برایش آشکار شد، تبدیل کند و به آن کفر ورزد؛ (باید بداند که) الله نسبت به او سختکیفر است.
۲۱۲- زندگی دنیا و خواستنیها و لذتهایش، برای کسانی که یگانگی الله را انکار میکنند آراسته شده است، و مؤمنان را به تسمخر میگیرند. حال آنکه اینان که تقوای پروردگارشان را پیشه میکنند، در روز قیامت بر فراز تمام کافران قرار دادند؛ چون الله آنان را به بالاترین درجات بهشت درمیآورد، و کافران را به پایینترین طبقات جهنم میافکند. و الله هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد، بدون شمارش و محاسبه روزی میدهد.
۲۱۳- مردم گروهی واحد بودند و بر ایمان به الله اتفاق داشتند سپس در دینشان اختلاف ورزیدند، آنگاه الله پیامبران را به عنوان دعوتگرانی به سوی الله، بشارتدهندۀ کسی که از الله اطاعت کند به بهشت، و انذاردهندۀ کسی که به الله کفر ورزد و از او نافرمانی کند به جهنم، برانگیخت، و همراه آنان، کتابهای آسمانی را با حقیقتی که شامل آن است نازل فرمود؛ تا با آنچه در آنهاست، در اختلافات میان مردم داوری کنند. و کسی از روی ستم و حسادت، در مورد محمدج و کتابش اختلاف نکرد مگر کسانی که الله به آنان تورات داد، و دلایل و احکام موجود در آن را شناختند، پس الله به فضل خویش، مومنان را به شناخت حق از باطل، و شناخت آنچه در آن اختلاف ورزیدند توفیق داد. و الله هر کس از بندگانش را که بخواهد به راه راست هدایت میکند.
۲۱۴- - ای مؤمنان- آیا گمان کردید که وارد بهشت میشوید در حالی که هنوز مانند مومنانی که قبل از شما گذشتند آزمایش نشدهاید که به فقر و بیماریها و ترس و رعب مبتلا شدند، و با انواع ترس و دلهرهها لرزیدند تا آنجا که رسولشان و مومنان همراه او – از روی استعجال در یاری از جانب الله- گفتند: یاری الله چه زمانی فرا میرسد؟ بدانید که یاری الله به مومنان نزدیک است.
۲۱۵- - ای پیامبر- یارانت از تو میپرسند: از اموال گوناگون خویش چه چیزی و برای چه کسانی، جهت تقرب به سوی الله تعالی انفاق کنند؟ به آنان بگو: هر خیری از اصناف مال حلال و پاکیزه که برایتان میسر شد انفاق کنید، و انفاقتان را برای پدر و مادر و نزدیکان خانوادهتان و خویشاوندانتان، و یتیمانی که قبل از سن بلوغ آنان، پدرانشان از دنیا رفتهاند، و نیازمندانی که مالک چیزی نیستند تا کفایت آنان را بکند و نیازشان را برطرف سازد، و مسافر نیازمندی که از خانواده و مالش دور شده است قرار دهید. هر کار خیری که انجام دهید قطعاً الله از آن آگاه است.
﴿كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ وَهُوَ كُرۡهٞ لَّكُمۡۖ وَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡٔٗا وَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّواْ شَيۡٔٗا وَهُوَ شَرّٞ لَّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٢١٦ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلشَّهۡرِ ٱلۡحَرَامِ قِتَالٖ فِيهِۖ قُلۡ قِتَالٞ فِيهِ كَبِيرٞۚ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَكُفۡرُۢ بِهِۦ وَٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَإِخۡرَاجُ أَهۡلِهِۦ مِنۡهُ أَكۡبَرُ عِندَ ٱللَّهِۚ وَٱلۡفِتۡنَةُ أَكۡبَرُ مِنَ ٱلۡقَتۡلِۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَٰتِلُونَكُمۡ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمۡ عَن دِينِكُمۡ إِنِ ٱسۡتَطَٰعُواْۚ وَمَن يَرۡتَدِدۡ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَيَمُتۡ وَهُوَ كَافِرٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢١٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ يَرۡجُونَ رَحۡمَتَ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢١٨ ۞يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡخَمۡرِ وَٱلۡمَيۡسِرِۖ قُلۡ فِيهِمَآ إِثۡمٞ كَبِيرٞ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثۡمُهُمَآ أَكۡبَرُ مِن نَّفۡعِهِمَاۗ وَيَسَۡٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَۖ قُلِ ٱلۡعَفۡوَۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَتَفَكَّرُونَ٢١٩﴾
۲۱۶- - ای مؤمنان- الله پیکار با کافران را بر شما فرض گردانیده است، هر چند پیکار به سبب مشقت و خطرات زیادش، طبعا ناپسند است؛ و شاید شما چیزی را دوست ندارید در حالی که آن چیز در واقع برای شما خیر باشد، و شاید شما چیزی را به سبب راحتی یا لذت سریع آن دوست دارید در حالی که برایتان شر است. و الله نسبت به آنچه برایتان خیر است داناست و شما آن را نمیدانید. پس به جهاد در راه او مبادرت ورزید.
۲۱۷- - ای رسول- مشرکان در مورد ماه حرام از تو میپرسند که: آیا پیکار در آن حلال است؟ به آنان بگو: حلالشمردن پیکار و ریختن خون در ماه حرام، گناه بزرگی نزد الله است، و اینکه با آزاررساندن و ترساندن، مردم را از ورود در اسلام بازمیدارید، و اینکه به الله و رسول و دینش کفر میورزید، و بازداشتن مسلمانان از ورود به مسجدالحرام، و بیرونراندن پیامبران و مهاجران از آن، در حالی که آنان اهل و دوستارانش هستند، نزد الله گناهی بزرگتر و جرمی سنگینتر از پیکار در ماه حرام است. و شرکی که شما در آن قرار دارید، بزرگتر و شدیدتر از قتل در ماه حرام است. و این کافران از جرایم خویش دست برنمیدارند، بلکه بر آنها ادامه میدهند، و پیوسته با شما میجنگند که اگر بتوانند شما را از اسلام به سوی کفر برگردانند. و – ای مسلمانان- هر یک از شما که از آنان اطاعت کند و از دینش بازگردد و در حال کفر بمیرد، قطعاً عملش در دنیا و آخرت تباه شده است، و از ساکنان آتش جهنم شده است که هرگز از آن بیرون آورده نخواهد شد.
۲۱۸- همانا کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شرعش عمل کردند، و کسانی که سرزمینهایشان را رها کردند، و در راه الله جنگیدند، آنان به بخشش و پاداش الله امیدوارند. و الله گناهان بندگان مومن خویش را میبخشد، و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۲۱۹- - ای پیامبر- مسلمانان در مورد نوشیدن و خرید و فروش خمر از تو میپرسند، خمر هر مستکنندهای است که عقل را میپوشاند، چه نوشیدنی باشد و چه خوردنی، و در مورد حکم قِمار گرفتن یا دادن مال از طریق قمار بازی، یعنی مسابقاتی که عوضی از جانب دو طرف حاضر در مسابقه در آن وجود دارد- از تو میپرسند؟ به آنان بگو: در این دو، زیانها و مفاسد زیادی در دین و دنیا، و خردها و اموال است، و منافعی از جهت کسب اموال و غیر آن در این دو برای مردم وجود دارد، اما گناه این دو، از سودشان بزرگتر است؛ زیرا از یاد الله و نماز بازمیدارند، و دشمنی و کینه را میان مردم میکارند، و مال را تلف میکند. این آیه، مقدمهای برای تحریم خمر و قمار است. و در مورد مقداری از اموالشان را که باید تبرعی و از روی صدقه انفاق کنند از تو میپرسند، به آنان بگو: مقداری را که مازاد بر نیاز شماست انفاق کنید. الله مانند این بیان واضح، آیات و احکام شریعت را برایتان بیان میفرماید؛ تا در آنچه در دنیا و آخرت به شما نفع میرساند بیندیشید.
﴿فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۗ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡيَتَٰمَىٰۖ قُلۡ إِصۡلَاحٞ لَّهُمۡ خَيۡرٞۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ ٱلۡمُفۡسِدَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَعۡنَتَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٢٠ وَلَا تَنكِحُواْ ٱلۡمُشۡرِكَٰتِ حَتَّىٰ يُؤۡمِنَّۚ وَلَأَمَةٞ مُّؤۡمِنَةٌ خَيۡرٞ مِّن مُّشۡرِكَةٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَتۡكُمۡۗ وَلَا تُنكِحُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤۡمِنُواْۚ وَلَعَبۡدٞ مُّؤۡمِنٌ خَيۡرٞ مِّن مُّشۡرِكٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَكُمۡۗ أُوْلَٰٓئِكَ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلنَّارِۖ وَٱللَّهُ يَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱلۡجَنَّةِ وَٱلۡمَغۡفِرَةِ بِإِذۡنِهِۦۖ وَيُبَيِّنُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٢١ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡمَحِيضِۖ قُلۡ هُوَ أَذٗى فَٱعۡتَزِلُواْ ٱلنِّسَآءَ فِي ٱلۡمَحِيضِ وَلَا تَقۡرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطۡهُرۡنَۖ فَإِذَا تَطَهَّرۡنَ فَأۡتُوهُنَّ مِنۡ حَيۡثُ أَمَرَكُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلۡمُتَطَهِّرِينَ٢٢٢ نِسَآؤُكُمۡ حَرۡثٞ لَّكُمۡ فَأۡتُواْ حَرۡثَكُمۡ أَنَّىٰ شِئۡتُمۡۖ وَقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُم مُّلَٰقُوهُۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٢٣ وَلَا تَجۡعَلُواْ ٱللَّهَ عُرۡضَةٗ لِّأَيۡمَٰنِكُمۡ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ وَتُصۡلِحُواْ بَيۡنَ ٱلنَّاسِۚ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٢٤﴾
۲۲۰- و – ای پیامبر- در مورد یتیمانی که قبل از سن بلوغ، پدرانشان را از دست میدهند از تو میپرسند که در معاش و اموالشان چگونه با آنان رفتار کنند؟ به آنان بگو: اصلاح شما برایشان بهتر است، پس همیشه سودمندترین کار را برای آنان انجام دهید، و اگر در سایر امور معاش با آنان درمیآمیزید، این افراد برادران دینی شما هستند، و برادر باید مصلحت برادرش را رعایت کند. و الله از کسی که اموال یتیمان را تباه میکند و کسی که بر اصلاح اموالشان مشتاق هست آگاه است. و اگر الله میخواست به طور قطع در تحریمِ آمیختن، بر شما سخت و دشوار میگرفت. همانا الله در فرمانروایی خود شکستناپذیر و در آفرینش و تدبیر و تشریع خویش حکیم است.
۲۲۱- - ای مسلمانان- با زنان مشرکی که معبودهای باطل را عبادت میکنند ازدواج نکنید تا اینکه در دین اسلام درآیند. و بدانید که کنیز مومن به الله که هیچ مال و حسبی ندارد از زن آزاد مشرک بهتر است، هر چند آن زن آزاد مورد پسند شما واقع شود. و زنان مسلمان خویش – چه کنیز و چه آزاد- را به ازدواج مردان مشرک درنیاورید تا به الله و رسولش ایمان آورند. و بدانید بردۀ مملوک مؤمن با وجود فقرش، از مرد آزاد مشرک بهتر است هر چند آن مشرک مورد پسند شما واقع شود. این مردان و زنان متصف به شرک، هر کس را که با آنان معاشرت داشته باشد به آنچه که سبب ورود به آتش میگردد فرامیخوانند، و الله سبحان بندگانش را به سوی دین حقی که به اذن الهی آنان را به بهشت و آمرزش گناهانشان میکشاند فرامیخواند، و آیات و احکامش را برای مردم بیان میکند؛ تا متذکر شوند، و عبرت بگیرند.
۲۲۲- و در مورد حیض - خونی طبیعی که در زمانهای مخصوصی از رحم زنان خارج میشود- از تو میپرسند. – ای پیامبر- به آنان بگو: حیض آزار ناپاکی است که به هر کس به آن نزدیک شود زیان میرساند، پس در مدت حیض با زنان نزدیکی نکنید تا اینکه خون قطع شود، پس هنگامی که خون قطع شد و غسل کردند، از جایی که الله به شما اجازه داده، یعنی از قُبُل (اندام پیش زن) نه از دُبُر (اندام پس)، با آنان آمیزش کنید. همانا الله آن بندگانش را که بسیار استغفار و توبه میکنند دوست دارد و بندگان پاکیزهاش را که از امور فاحشه و پلیدیها دوری میکنند دوست دارد.
۲۲۳- همسرانتان کشتزار شما هستند، که نطفه را در رحم آنان میکارید، آنگاه به ارادۀ الله فرزندان از آن بیرون میآیند، پس فقط در محل جماع، یعنی قُبُل (اندام پیش زن)، به هر نحوی که میخواهید با آنان درآمیزید، و با رعایت اوامر الله، اعمال صالح برای خود از پیش بفرستید، و تقوای الله تعالی را پیشه کنید، و بدانید که شما در روز قیامت برای حساب با او دیدار میکنید. و – ای پیامبر- مومنان را به پاداش نیکو در آخرت که آنان را شاد و خوشحال میگرداند، مژده بده.
۲۲۴- و – ای مسلمانان!- سوگند به الله را مانعی برای خودتان از انجام نیکی و صلۀ رحم و تقوا و اصلاح میان مردم قرار ندهید: به اینکه به انجام چیزی از این موارد دعوت شوید، آنگاه استدلال کنید که به الله سوگند یاد کردهاید که آن را انجام ندهید، بلکه چنین سوگندیادکنندهای باید از سوگند خویش بازگردد، و اعمال نیکو را انجام دهد، و کفارۀ سوگندش را بپردازد، و به این کار عادت نکند. و الله سخنان شما را میشنود و از تمام احوالتان آگاه است.
﴿لَّا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغۡوِ فِيٓ أَيۡمَٰنِكُمۡ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتۡ قُلُوبُكُمۡۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٢٥ لِّلَّذِينَ يُؤۡلُونَ مِن نِّسَآئِهِمۡ تَرَبُّصُ أَرۡبَعَةِ أَشۡهُرٖۖ فَإِن فَآءُو فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٢٦ وَإِنۡ عَزَمُواْ ٱلطَّلَٰقَ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٢٧ وَٱلۡمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٖۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكۡتُمۡنَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِيٓ أَرۡحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤۡمِنَّ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنۡ أَرَادُوٓاْ إِصۡلَٰحٗاۚ وَلَهُنَّ مِثۡلُ ٱلَّذِي عَلَيۡهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيۡهِنَّ دَرَجَةٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٢٢٨ ٱلطَّلَٰقُ مَرَّتَانِۖ فَإِمۡسَاكُۢ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ تَسۡرِيحُۢ بِإِحۡسَٰنٖۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَأۡخُذُواْ مِمَّآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ شَيًۡٔا إِلَّآ أَن يَخَافَآ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَا فِيمَا ٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعۡتَدُوهَاۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٢٩ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُۥ مِنۢ بَعۡدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوۡجًا غَيۡرَهُۥۗ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ إِن ظَنَّآ أَن يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِۗ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٢٣٠﴾
۲۲۵- الله شما را به سبب سوگندهایی که بدون قصد بر زبانهایتان جاری میشود مورد محاسبه قرار نمیدهد، اما شما را به خاطر سوگندهایی که از روی قصد یاد میکنید مؤاخذه میکند. و الله نسبت به کسی که به سوی او توبه کند بسیار آمرزنده است، و نسبت به کسی که از او نافرمانی کند بسیار بردبار است به گونهای که در کیفر او عجله نمیکند.
۲۲۶- برای کسانی که به الله سوگند میخورند برای همیشه، یا بیشتر از چهار ماه با زنانشان نزدیکی نکنند، چهار ماه انتظار است، پس اگر قبل از گذشت چهار ماه، رجوع کردند؛ الله به سبب رجوع آنان، سوگندی را که از جانبشان واقع شده است میبخشد، و نسبت به آنان مهربان است.
۲۲۷- و اگر با استمرار در سوگند و ترک جماع، تصمیم بر طلاق داشتند؛ همانا الله سخنان آنان را میشنود، از اهدافشان آگاه است و آنان را به خاطر آن جزا خواهد داد.
۲۲۸- و زنان مطلقهای که حیض میبینند، باید پس از طلاق به مدت سه طهر یا سه حیض از باب عده، بدون نکاح انتظار بکشند؛ تا از خالیبودن رحم از جنین مطمئن شوند. و بر آنان جایز نیست که تا پایان این عده، با مردی دیگر ازدواج کنند. و نیز برایشان حلال نیست که جنین یا حیضی را که الله در رحمهایشان قرار داده است پنهان کنند، اگر این زنان مطلقه، واقعاً به الله و روز آخرت ایمان دارند. و شوهرانشان به بازگرداندن آنان در مدت عده از دیگران سزاوارترند. این کار باید به قصد اصلاح و خیر باشد نه به قصد رساندن آزار؛ تا بخواهند با طولانیکردن عده، زنان را اذیت کنند. و همسران، حقوقی بر عهدۀ شوهران دارند، مانند حقوقی که به طور پسندیده بر عهدۀ زنان است، و نیز مردان درجهای دیگر از حسن همنشینی، و معاشرت نیکو، و سرپرستی خانه، و مالکیت طلاق زنان را دارند. و الله ذات شکستناپذیری است که نیروی برتر از آن اوست، و ذات حکیمی است که هر چیزی را در محل مناسبش قرار میدهد.
۲۲۹- طلاقی که حق رجوع در آن وجود دارد دو مرتبه است، که یکی پس از دیگری واقع میشود، پس حکم الله بعد از هر طلاقی، یا نگهداشتن زن به روش نیکو، و حسن معاشرت بعد از رجوع به اوست، یا رهاکردن وی با رفتار نیکو با او و ادای حقوقش، و اینکه شوهر طلاقدهندهاش او را به بدی یاد نکند. و – ای شوهران- برای شما حلال نیست که ذرهای از مهریه و مانندش که به آنان پرداخت کردهاید بگیرید، مگر اینکه زن و شوهر بیم آن داشته باشند که حقوق زناشویی را رعایت نکنند، که در این صورت کارشان را به اولیا عرضه میکنند، پس اگر اولیا از عدم اجرای حدود الله توسط زوجین ترسیدند، گناهی بر آن دو نیست که زن مالی را در مقابل طلاق خویش به شوهر بپردازد. این احکام، همان حدود جداکنندۀ الله میان حلال و حرام است، پس از آنها تجاوز نکنید، و کسانی که از حدود الله تجاوز کنند، بر خودشان ستم کردهاند چون خویشتن را در برابر عذاب الله قرار دادهاند.
۲۳۰- و اگر مرد همسرش را برای بار سوم طلاق داد، برای شوهر حلال نیست مگر اینکه مردی دیگر به صورت ازدواج صحیح و از روی رغبت، نه به قصد تحلیل زن با شوهر اولش، با او ازدواج و در این نکاح با وی آمیزش کند؛ پس اگر شوهر دوم او را طلاق داد یا در عقد وی فوت کرد و عدهاش سپری شد، گناهی بر زن و شوهر اولش نیست که به عقد و مهر جدید با یکدیگر ازدواج کنند، اگر ظن غالب دارند بر اینکه احکام الله را که برای زن و شوهر تشریع کرده است برپا میدارند. و این احکام مشخص الله است که آنها را برای مردمی که احکام و حدودش را میدانند بیان میکند؛ چون آنان هستند که از آن بهره میبرند.
﴿وَإِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٖۚ وَلَا تُمۡسِكُوهُنَّ ضِرَارٗا لِّتَعۡتَدُواْۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَقَدۡ ظَلَمَ نَفۡسَهُۥۚ وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ هُزُوٗاۚ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَمَآ أَنزَلَ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡحِكۡمَةِ يَعِظُكُم بِهِۦۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٣١ وَإِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعۡضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحۡنَ أَزۡوَٰجَهُنَّ إِذَا تَرَٰضَوۡاْ بَيۡنَهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِۦ مَن كَانَ مِنكُمۡ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۗ ذَٰلِكُمۡ أَزۡكَىٰ لَكُمۡ وَأَطۡهَرُۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٢٣٢ ۞وَٱلۡوَٰلِدَٰتُ يُرۡضِعۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ حَوۡلَيۡنِ كَامِلَيۡنِۖ لِمَنۡ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَۚ وَعَلَى ٱلۡمَوۡلُودِ لَهُۥ رِزۡقُهُنَّ وَكِسۡوَتُهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ لَا تُكَلَّفُ نَفۡسٌ إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةُۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوۡلُودٞ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦۚ وَعَلَى ٱلۡوَارِثِ مِثۡلُ ذَٰلِكَۗ فَإِنۡ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٖ مِّنۡهُمَا وَتَشَاوُرٖ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَاۗ وَإِنۡ أَرَدتُّمۡ أَن تَسۡتَرۡضِعُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِذَا سَلَّمۡتُم مَّآ ءَاتَيۡتُم بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٢٣٣﴾
۲۳۱- و چون زنانتان را طلاق دادید و به پایان عدۀ خویش نزدیک شدند، به آنان رجوع کنید، در حالی که نیت شما ادای حقوق آنان به صورت پسندیدۀ شرعی و عرفی است، یا آنان را رها کنید تا عدهشان سپری شود. و به قصد آزاررساندن به آنان به خاطر تجاوز بر حقوقشان به آنان مراجعه نکنید. و هر کس این کار را انجام دهد، به طور قطع چون خودش را سزاوار مجازات کرده، بر خویشتن ستم کرده است، و آیات و احکام الله را به بازی و سرگرمی نگیرید. و قرآن و سنت را که الله بر شما نازل فرموده است به یاد آورید، و شکر او سبحانه را در برابر این نعمتهای بزرگ به یاد آورید، که با آنها به شما تذکر میدهد، و از مخالفت میترساند، پس تقوای الهی را پیشه کنید و از او تعالی بترسید، و بدانید که الله به هر چیزی داناست، هیچ چیز بر او پنهان نمیماند و هر کس را به آنچه که استحقاقش را دارد جزا خواهد داد.
۲۳۲- و هنگامی که زنانتان را کمتر از سه مرتبه، طلاق دادید و عدۀشان بدون اینکه به آنان رجوع شود سپری شد، - ای اولیا- در این هنگام با منع از بازگشت به شوهرانشان با عقد جدید اگر تمایل داشتند و سازش میان آنان از نظر شرعی و عرفی حاصل شد، بر زنان مطلقه سخت نگیرید. هر یک از شما که به الله و روز آخرت ایمان دارد، به این حکم پند داده میشود. قطعاً مانعنشدن و اجازهدادن به شوهران در ازدواج با همسرانشان، برای آبرو و اعتبار شما بابرکتتر و پاکیزهتر است، و منفعت و ثواب بزرگتری برایتان دارد. و الله آنچه را که به صلاح شماست میداند اما شما آن را نمیدانید.
۲۳۳- و مادران باید دو سال کامل فرزندانشان را شیر دهند، این تعیین دو سال، برای کسی است که قصد دارد مدت شیرخوارگی را کامل کند، و پدران باید غذا و پوشاک مادران شیرده مطلقه را به روش پسندیدۀ شرعی و عرفی بدهند؛ زیرا الله هیچ کس را بیشتر از حد توانش مکلف نمیکند، و هیچ یک از پدر و مادر این حق را ندارد که نوزاد را وسیلهای برای آزاررساندن دیگری قرار دهد، و در صورت مرگ پدر، مانند همان نفقه و پوشاکی که قبل از مرگ پدر بر عهدۀ اوست بر عهدۀ وارث است. پس اگر پدر و مادر خواستند قبل از دو سال کودک را از شیر بگیرند گناهی بر آن دو در این امر نیست، به شرط آنکه پس از مشورت و توافق دو طرف بر آنچه که مصلحت فرزند است باشد. و اگر پدر و مادر بر شیردادن نوزاد توسط زن شیرده دیگری با هم توافق کردند، گناهی بر آن دو نیست، به شرط آنکه پدر حق مادر را بدهد، و مزد زن شیرده را نیز بر اساس عرف رایج میان مردم بپردازد. و در تمام احوالتان از الله بترسید، و بدانید که الله اعمالتان را میبیند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗاۖ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٣٤ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا عَرَّضۡتُم بِهِۦ مِنۡ خِطۡبَةِ ٱلنِّسَآءِ أَوۡ أَكۡنَنتُمۡ فِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمۡ سَتَذۡكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّآ أَن تَقُولُواْ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗاۚ وَلَا تَعۡزِمُواْ عُقۡدَةَ ٱلنِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ ٱلۡكِتَٰبُ أَجَلَهُۥۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ٢٣٥ لَّا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمۡ تَمَسُّوهُنَّ أَوۡ تَفۡرِضُواْ لَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلۡمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلۡمُقۡتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعَۢا بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٣٦ وَإِن طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدۡ فَرَضۡتُمۡ لَهُنَّ فَرِيضَةٗ فَنِصۡفُ مَا فَرَضۡتُمۡ إِلَّآ أَن يَعۡفُونَ أَوۡ يَعۡفُوَاْ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ عُقۡدَةُ ٱلنِّكَاحِۚ وَأَن تَعۡفُوٓاْ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۚ وَلَا تَنسَوُاْ ٱلۡفَضۡلَ بَيۡنَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٣٧﴾
۲۳۴- و کسانی از شما که میمیرند و پس از خویش همسرانی به جای میگذارند، بر این زنان واجب است که مدت چهار ماه و ده روز به انتظار بنشینند، و در این مدت از خروج از خانۀ شوهر و آرایش و ازدواج خودداری کنند، و هر گاه این مدت سپری شد، - ای اولیا- گناهی بر شما نیست در اینکه آنان خروج، و آرایش، و ازدواج به روش معین شرعی را در مورد خویشتن انجام دهند. و الله سبحانه و تعالی نسبت به اعمال آشکار و نهانتان داناست، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۲۳۵- و – ای مردان- گناهی بر شما نیست که به صورت کنایه و اشاره از زنانی که در عدۀ وفات شوهرانشان قرار دارند، یا به صورت طلاق بائن طلاق داده شدهاند در اثنای عده درخواست ازدواج کنید، و همچنین گناهی بر شما نیست در آنچه که در دلهایتان از نیت ازدوج با آنان پس از سپریشدن عدهشان پنهان دارید. الله میدانست که شما به یاد زنان در حال عده خواهید افتاد، و به سبب ضعفتان، در برابر سکوت در مورد آنان شکیبایی نخواهید کرد، پس به شما اجازه داد که به صورت کنایه یا پنهانکردن در نفس، آنها را به یاد آورید، و بپرهیزید از اینکه در حالی که آنان در زمان عده هستند، به صورت پنهانی با زنا یا توافق بر ازدواج، با آنان وعدۀ نکاح بگذارید، مگر اینکه سخنی بگویید که از آن فهمیده شود که شوهران به مانند آن تمایل دارند، و در زمان عده، تصمیم بر بستن عقد نکاح نگیرید تا اینکه مدت عده تمام شود. و بدانید که الله از آنچه در دلهایتان وجود دارد آگاه است، و بدانید که الله نسبت به کسانی که از گناهانشان توبه کنند بسیار بخشنده است، و نسبت به بندگانش بسیار بردبار است و مجازات آنان را به تعجیل نمیاندازد.
۲۳۶- و – ای شوهران- گناهی بر شما نیست اگر زنان را پس از اینکه با آنان عقد نکاح بستید و پیش از آنکه با آنان نزدیکی کنید، یا پیش از آنکه مهر مشخصی برایشان قرار دهید طلاق دهید، پس اگر آنان را در این حالت طلاق دادید، برای تسلیدادنشان، و زدودن وحشت طلاق، و برطرفساختن کینهها، آنان را به چیزی که از آن منتفع میشوند برخوردار کنید. این متاع، بر اساس وضعیت مرد طلاقدهنده واجب است: بر ثروتمند به اندازۀ وسع روزیاش، و بر فقیر به اندازۀ آنچه که مالک است، متاعی به وجه پسندیدۀ شرعی. این پرداخت، حقی ثابتشده است بر کسانی که به زنان مطلقه، و به خودشان با فرمانبرداری از الله نیکی میکنند.
۲۳۷- و اگر زنانتان را بعد از بستن عقد نکاح و قبل از نزدیکی با آنان طلاق دادید، اما مهر مشخصی برایشان بر عهدۀ خودتان مقرر کردهاید، بر شما واجب است که نصف مهریۀ مورد توافق را به آنان بپردازید، مگر اینکه زنان مطلقه آسان بگیرند، و نصف مهریه را که مستحق هستند رها کنند، یا شوهر آسان بگیرد به این نحو که تمام مهر را برای زن مطلقه بگذارد، و ای مردان و زنان اگر به یکدیگر آسان بگیرید، به خشیت الله و فرمانبرداری از او تعالی نزدیکتر است، و – ای مردم- بخشش و نیکوکاری میان یکدیگر، یعنی اعطای آن چیزی که بر شما واجب نیست، و آسانگیری در حقوق را فراموش نکنید. به راستی که الله اعمال شما را میبیند، شما را به نیکی ترغیب، و به بخشش تشویق میکند.
﴿حَٰفِظُواْ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلۡوُسۡطَىٰ وَقُومُواْ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ٢٣٨ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ فَرِجَالًا أَوۡ رُكۡبَانٗاۖ فَإِذَآ أَمِنتُمۡ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمۡ تَكُونُواْ تَعۡلَمُونَ٢٣٩ وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا وَصِيَّةٗ لِّأَزۡوَٰجِهِم مَّتَٰعًا إِلَى ٱلۡحَوۡلِ غَيۡرَ إِخۡرَاجٖۚ فَإِنۡ خَرَجۡنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِي مَا فَعَلۡنَ فِيٓ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعۡرُوفٖۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٤٠ وَلِلۡمُطَلَّقَٰتِ مَتَٰعُۢ بِٱلۡمَعۡرُوفِۖ حَقًّا عَلَى ٱلۡمُتَّقِينَ٢٤١ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٢٤٢ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَهُمۡ أُلُوفٌ حَذَرَ ٱلۡمَوۡتِ فَقَالَ لَهُمُ ٱللَّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحۡيَٰهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٢٤٣ وَقَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢٤٤ مَّن ذَا ٱلَّذِي يُقۡرِضُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا فَيُضَٰعِفَهُۥ لَهُۥٓ أَضۡعَافٗا كَثِيرَةٗۚ وَٱللَّهُ يَقۡبِضُ وَيَبۡصُۜطُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٤٥﴾
۲۳۸- - ای مسلمانان- بر ادای نمازهای پنجگانۀ فرضی در اوقاتش با شروط و ارکان و واجباتش مراقبت کنید و بر نماز میانه میان نمازها که نماز عصر است مراقبت ورزید، و در نمازتان، با تواضع و فروتنی و فرمانبرداری برای الله به پا خیزید.
۲۳۹- پس اگر از دشمنی ترسیدید نماز را به صورت پیاده یا سواره، بر هر صورتی که میتوانید هر چند با اشاره، یا به غیر جهت قبله، بگزارید، و هر گاه ترس از شما برطرف شد، نماز حالت امنیت را بخوانید، و الله را در آن یاد کنید، و از هیئت اصلی آن نکاهید، و شکر الله را در قبال امور عبادی و احکامی که به شما آموخت و شما دانشی در مورد آنها نداشتید به جای آورید.
۲۴۰- و مردانی که میمیرند و پس از خود همسرانی به جای میگذارند باید به نفع همسران خویش وصیت کنند که: یک سال کامل از روز وفات، از سکونت در منزل شوهر بهرهمند شوند و در طول این سال، وارثان آنان را اخراج نکنند؛ این کار برای تسلای خاطر همسر، و نیکی به متوفی است. اما اگر آنان به اختیار خودشان قبل از پایان سال خارج شدند، - ای وارثان- گناهی در این مورد بر شما نیست، و گناهی بر همسران نیست در امور مباحی که در حق خودشان انجام دهند. و الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر، و در امر و نهی خود حکیم است. این آیه با آیۀ ۲۳۴ سوره بقره منسوخ شده است که میفرماید: ﴿وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوۡنَ مِنكُمۡ وَيَذَرُونَ أَزۡوَٰجٗا يَتَرَبَّصۡنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَعَشۡرٗاۖ﴾؛ «و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی باقی میگذارند؛ باید چهار ماه و ده روز انتظار بکشند (و عده نگه دارند)».
۲۴۱- برای زنان طلاقداده شده، متاعی از پوشاک و نفقه بنا بر وجه معروف و پسندیدۀ شرعی است، این حکم حقی است بر کسانی که از الله میترسند و در امر و نهیش تقوای او تعالی را پیشه میکنند.
۲۴۲- همانند این بیان واضح در احکام فرزندان و زنان، الله آیات و احکامش را در مورد تمام آنچه در زندگی و معادتان به آن نیاز دارید برایتان بیان میفرماید؛ تا در آنها بیندیشید و به آنها عمل کنید.
۲۴۳- - ای رسول- آیا از سرگذشت کسانی که هزاران نفر بودند، و از ترس مرگ با طاعون یا پیکار، از سرزمین و خانههایشان گریختند آگاه نشدهای، که الله به آنان فرمود: بمیرید، که یکباره به کیفر فرار از تقدیرِ الله مردند، سپس الله آنان را پس از گذشت مدتی زنده گردانید؛ تا اجلهایشان را سپری کنند، و برای اینکه پند گیرند و توبه نمایند؟ به راستی که الله با نعمتهای فراوانش، صاحب بخششی بزرگ بر مردم است، اما بیشتر آنان از بخشش الله بر خودشان سپاسگزاری نمیکنند.
۲۴۴- و - ای مسلمانان- برای یاری دین الله با کافران بجنگید، و بدانید که الله سخنان شما را میشنود، و از نیات و اعمالتان آگاه است.
۲۴۵- کیست که به امید کسب پاداش، انفاق نیکویی در راه الله بپردازد، تا چندین برابر پاداش و جزای نیکو که غیر قابل شمارش باشد برایش بیفزاید؟ و الله محدود میسازد و میگستراند، پس انفاق کنید و نگران نباشید؛ زیرا او تعالی روزیدهنده است، روزیِ هر یک از بندگانش را که بخواهد محدود میکند، و آن را برای دیگران گشایش میدهد، در این کار حکمت فراگیری دارد، و پس از مرگ فقط به سوی او بازگردانیده میشوید، آنگاه شما را در قبال اعمالتان جزا میدهد.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰٓ إِذۡ قَالُواْ لِنَبِيّٖ لَّهُمُ ٱبۡعَثۡ لَنَا مَلِكٗا نُّقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ قَالَ هَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡقِتَالُ أَلَّا تُقَٰتِلُواْۖ قَالُواْ وَمَا لَنَآ أَلَّا نُقَٰتِلَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَدۡ أُخۡرِجۡنَا مِن دِيَٰرِنَا وَأَبۡنَآئِنَاۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقِتَالُ تَوَلَّوۡاْ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٢٤٦ وَقَالَ لَهُمۡ نَبِيُّهُمۡ إِنَّ ٱللَّهَ قَدۡ بَعَثَ لَكُمۡ طَالُوتَ مَلِكٗاۚ قَالُوٓاْ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ ٱلۡمُلۡكُ عَلَيۡنَا وَنَحۡنُ أَحَقُّ بِٱلۡمُلۡكِ مِنۡهُ وَلَمۡ يُؤۡتَ سَعَةٗ مِّنَ ٱلۡمَالِۚ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰهُ عَلَيۡكُمۡ وَزَادَهُۥ بَسۡطَةٗ فِي ٱلۡعِلۡمِ وَٱلۡجِسۡمِۖ وَٱللَّهُ يُؤۡتِي مُلۡكَهُۥ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٢٤٧ وَقَالَ لَهُمۡ نَبِيُّهُمۡ إِنَّ ءَايَةَ مُلۡكِهِۦٓ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلتَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَبَقِيَّةٞ مِّمَّا تَرَكَ ءَالُ مُوسَىٰ وَءَالُ هَٰرُونَ تَحۡمِلُهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٤٨﴾
۲۴۶- - ای رسول- آیا از سرگذشت اشراف و سران بنیاسرائیل پس از زمان موسی آگاه نشدهای؟ آنگاه که از پیامبرشان خواستند پادشاهی برایشان بگمارد، تا زیر رهبری او جمع شوند، و با دشمنانشان در راه الله بجنگند. پیامبرشان خطاب به آنان گفت: آیا چنانکه پیشبینی میکنم اگر پیکار در راه الله بر شما فرض شود پیکار نمیکنید؟ زیرا من ترس و فرار شما از پیکار را پیشبینی میکنم. آنان با انکار پیشبینی پیامبرشان گفتند: چه مانعی ما را از پیکار در راه الله بازمیدارد، در حالی که دشمنمان ما را از سرزمینمان بیرون رانده، و ما را با کشتار و اسارت از فرزندانمان دور ساخته است؟ اما وقتی که الله پیکار را در کنار پادشاهی که برایشان مشخص کرد فرض گردانید، ترسیدند و از پیکار فرار کردند، جز اندکی که به فضل الله پایداری نمودند. و الله نسبت به ستمکارانی که پیمانهایشان را میشکنند داناست.
۲۴۷- و پیامبرشان به آنان گفت: همانا الله برای اجابت درخواست شما، طالوت را به عنوان پادشاه به سوی شما فرستاده است، که شما را در پیکار با دشمنتان رهبری کند همانگونه که خواستید. بزرگان بنیاسرائیل گفتند: طالوت چگونه میتواند پادشاه ما باشد، در حالی که شایستگی این کار را ندارد؟ زیرا او نه از نسل پادشاهان است، و نه از خانۀ نبوت، و اموال زیادی نیز به او داده نشده تا در پادشاهی از آنها کمک بگیرد، پس ما از او برای پادشاهی سزاوارتریم؛ زیرا از نسل پادشاهان و از خانۀ نبوت هستیم. پیامبرشان به آنان گفت: همانا الله او را بر شما برتری داده است و او سبحانه نسبت به امور بندگانش داناتر است، و دانش و نیروی بدنی زیادی به او داده است تا با دشمن بجنگد. و الله مالک الملک است که پادشاهی خویش را به هر یک از بندگانش که بخواهد میدهد، و الله دارای فضل و بخشش گسترده است، و از حقایق امور آگاه است، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۲۴۸- و پیامبرشان به آنان گفت: نشانۀ پادشاهی او این است که صندوقی را که تورات در آن است- و دشمنانشان آن را از آنان گرفته بودند- که در آن آرامش خاطری از جانب پروردگارتان برای استوارسازی دلهای مخلصان است، و بقایای اشیایی که خاندان موسی و هارون به جا گذاشته بودند، مانند عصا و برخی از ریزه و خردههای الواح در آن قرار دارد، که فرشتگان آن را حمل میکنند، برایتان میآورد. قطعاً در این رخداد، بزرگترین دلیل برای شما در انتخاب طالوت به عنوان پادشاه شما به امر الله است، اگر به الله و رسولانش ایمان دارید.
﴿فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِٱلۡجُنُودِ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ مُبۡتَلِيكُم بِنَهَرٖ فَمَن شَرِبَ مِنۡهُ فَلَيۡسَ مِنِّي وَمَن لَّمۡ يَطۡعَمۡهُ فَإِنَّهُۥ مِنِّيٓ إِلَّا مَنِ ٱغۡتَرَفَ غُرۡفَةَۢ بِيَدِهِۦۚ فَشَرِبُواْ مِنۡهُ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۚ فَلَمَّا جَاوَزَهُۥ هُوَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ قَالُواْ لَا طَاقَةَ لَنَا ٱلۡيَوۡمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦۚ قَالَ ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُواْ ٱللَّهِ كَم مِّن فِئَةٖ قَلِيلَةٍ غَلَبَتۡ فِئَةٗ كَثِيرَةَۢ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٢٤٩ وَلَمَّا بَرَزُواْ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦ قَالُواْ رَبَّنَآ أَفۡرِغۡ عَلَيۡنَا صَبۡرٗا وَثَبِّتۡ أَقۡدَامَنَا وَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٥٠ فَهَزَمُوهُم بِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُۥدُ جَالُوتَ وَءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلۡمُلۡكَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَعَلَّمَهُۥ مِمَّا يَشَآءُۗ وَلَوۡلَا دَفۡعُ ٱللَّهِ ٱلنَّاسَ بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لَّفَسَدَتِ ٱلۡأَرۡضُ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ ذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٥١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۚ وَإِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢٥٢﴾
۲۴۹- وقتی طالوت همراه لشکریانش برای پیکار با عمالقه خارج شد به آنان گفت: همانا الله شما را با صبر در برابر رودخانهای که در جلوی شماست و از آن عبور میکنید میآزماید؛ تا مومن را از منافق متمایز سازد، پس هر یک از شما که از آب این رودخانه بنوشد از اهل دین من نیست، و شایستگی جهاد همراه من را ندارد، و هر کس آب ننوشد از من است؛ زیرا فرمانبردار دستورم است و برای جهاد شایستگی دارد، مگر کسی که اجازه بگیرد و به اندازۀ کف دستش یکبار از آن بنوشد که سرزنشی بر او نیست. اما وقتی به رودخانه رسیدند به آب روی آوردند، و در نوشیدن از آن زیادهروی کردند، جز شمار اندکی از آنان که در برابر تشنگی زیاد و گرما شکیبایی نمودند و به نوشیدن یک کف دست اکتفا کردند، و در این هنگام نافرمانان تخلف ورزیدند. و هنگامی که طالوت و مومنان اندک همراهش- که سیصد و اندی مرد بودند- برای رویارویی با دشمن از رودخانه گذشتند، و افراد و تجهیزات زیاد دشمنشان را دیدند، گفتند: امروز توان رویارویی با جالوت و لشکریان سرسخت او را نداریم، آنگاه، کسانی که به ملاقات پروردگار خویش یقین داشتند، در حالی که الله و قدرتش را به برادرانشان یادآوری میکردند گفتند: چه بسیار گروههای مومن اندک و شکیبایی که – به اذن و فرمان الله- بر گروههای کافر و سرکش بزرگی پیروز شدند. و الله با توفیق و یاری، و پاداش نیکویش همراه شکیبایان است.
۲۵۰- و هنگامی که از جالوت و لشکریانش آگاه شدند، و خطر را با چشم سر مشاهده کردند، با دعا و تضرع اینگونه به سوی الله دعا کردند: پروردگارا! صبر زیادی بر دلهای ما فرو ریز، و گامهایمان را استوار ساز و در پیکار با دشمن راسخ گردان، تا از هول و هراس جنگ فرار نکنند، و با قدرت و تأیید خویش ما را بر گروه کافران پیروز گردان.
۲۵۱- آنگاه به اذن الله آنان را شکست دادند، و داود، جالوت رهبر ستمکاران را کشت، و – پس از این امر- الله پادشاهی و نبوت میان بنیاسرائیل را به داود عطا کرد، و علومی را که میخواست به او آموخت. و اگر الله برخی از مردم- یعنی کسانی که از الله نافرمانی میکنند و به او شرک میورزند- را به دست برخی دیگر – یعنی کسانی که از الله اطاعت میکنند و به او ایمان دارند- دفع نکند، به طور قطع زمین با تسلط کفر، و قدرتگرفتن سرکشان، و نافرمانان فاسد خواهد شد، اما الله بر تمام مخلوقات فضل و بخشش (برتری) دارد.
۲۵۲- - ای پیامبر- اینها دلایل و براهین الهی است که آنها را به راستی به تو حکایت میکنیم، و قطعا تو از فرستادهشدگان راستین هستی.
﴿۞تِلۡكَ ٱلرُّسُلُ فَضَّلۡنَا بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۘ مِّنۡهُم مَّن كَلَّمَ ٱللَّهُۖ وَرَفَعَ بَعۡضَهُمۡ دَرَجَٰتٖۚ وَءَاتَيۡنَا عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدۡنَٰهُ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِۗ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلَ ٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ وَلَٰكِنِ ٱخۡتَلَفُواْ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ وَمِنۡهُم مَّن كَفَرَۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلُواْ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ٢٥٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا بَيۡعٞ فِيهِ وَلَا خُلَّةٞ وَلَا شَفَٰعَةٞۗ وَٱلۡكَٰفِرُونَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٥٤ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُۚ لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞۚ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ مَن ذَا ٱلَّذِي يَشۡفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَۚ وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا ئَُودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ٢٥٥ لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٢٥٦﴾
۲۵۳- این رسولان ارجمند، الله بر اساس آنچه که بر آنان ارزانی داشته است برخی از این افراد را بر برخی دیگر برتری داد: از میان آنان کسی بود که الله با او سخن گفت مانند موسی و محمد، و در این امر اثبات صفت کلام برای الله به گونهای که سزاوار شکوه اوست وجود دارد، و از آنان کسی بود که الله او را به درجات والایی رساند مانند محمدج که وی را برای تمام مردم فرستاد و نبوت را با او به پایان رسانید و امتش را بر سایر امتها برتری بخشید، و سایر درجاتی که به او عطا کرد. و الله به عیسی پسر مریم نشانههای خارقالعاده و واضح داد، مانند شفای کور مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی، و زندهگردانیدن مردگان به اذن الله تعالی، و او را با جبرئیل تقویت کرد. و اگر الله میخواست کسانی که پس از رسولان آمدند پس از اینکه نشانههای واضح نزدشان آمد با یکدیگر نجنگند، با یکدیگر نمیجنگیدند، اما اختلاف کردند: چنانکه برخی از آنان بر ایمانشان ثابت ماندند، و برخی بر کفرشان پافشاری کردند. و اگر الله میخواست پس از اینکه اختلافی که موجب جنگ و درگیری است میان آنان واقع شد، با هم نمیجنگیدند، اما الله هر کس را که بخواهد به طاعت خویش و ایمان به او تعالی توفیق میدهد، و هر کس را که بخواهد هدایت نمیکند، آنگاه چنین فردی از الله نافرمانی میکند و به او کفر میورزد؛ زیرا او تعالی هر چه را بخواهد انجام میدهد و برمیگزیند.
۲۵۴- ای کسانی که به الله ایمان آوردهاید و رسولش را تصدیق کردهاید و به هدایت او عمل کردهاید! زکات فرض را بپردازید، و از آنچه که الله به شما بخشیده است صدقه بدهید قبل از اینکه روز قیامت فرا رسد که نه داد و ستدی در آن است تا سودی کسب شود، و نه مالی هست که خودتان را در برابر آن از عذاب الله برهانید، و نه رفاقت و دوستیای است که شما را نجات دهد، و نه شفاعتگری است که مالک کاهش عذاب از شما باشد. و کافران همان ستمکاران و متجاوزان از حدود الهی هستند.
۲۵۵- الله است که کسی جز او سزاوار الوهیت و عبودیت نیست، ذات زندهای که تمام مدلولات زندگی کامل را آنگونه که سزاوار جلالش است دارد، برپادارندۀ همه چیز است، هیچ گونه خواب سبک و سنگینی او را فرانمیگیرد، هر آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد مُلک اوست، و هیچ کس شهامت ندارد که جز به اذن او تعالی نزد وی شفاعت کند، علم او تعالی تمام موجودات و مخلوقات گذشته و حال و آینده را فراگرفته است، تمام اموری را که در پیش روی مخلوقات است و آنچه را که در پشت سرشان گذشته است میداند، و هیچ یک از مخلوقات بر ذرهای از علمش اطلاع نمییابد مگر بر آنچه که الله او را از آن آگاه و مطلع کند، کرسی او آسمانها و زمین را فراگرفته است، کرسی: موضع دو گام پروردگار – جل جلاله- است و کیفیتش را فقط الله سبحانه میداند، و حفظ آسمانها و زمین بر او سنگین نیست، و در ذات و صفات خویش بر تمام مخلوقاتش برتر است و تمام صفات عظمت و کبریا را با هم دارد. این آیه، با عظمتترین آیۀ قرآن است و (آیة الکرسی) نامیده میشود.
۲۵۶- به سبب کمال این دین و روشنبودن نشانههایش، نیازی برای اجبار کسانی که جزیه از آنان پذیرفته میشود بر پذیرش آن نیست؛ زیرا دلایل آشکار است و حق از باطل، و هدایت از گمراهی با این دلایل آشکار میگردد. پس هر کس به تمام آنچه به جای الله عبادت میشود کفر ورزد و به الله ایمان آورد، بر راه راست و حقیقت قرار گرفته و پایداری کرده است، و با مستحکمترین سبب که هیچ گسستی ندارد به دین چنگ زده است. و الله سخنان بندگانش را میشنود، از نیات و اعمالشان آگاه است، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿ٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡلِيَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ يُخۡرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِۗ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٥٧ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِي حَآجَّ إِبۡرَٰهِۧمَ فِي رَبِّهِۦٓ أَنۡ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلۡمُلۡكَ إِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّيَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا۠ أُحۡيِۦ وَأُمِيتُۖ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِي كَفَرَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٥٨ أَوۡ كَٱلَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥۖ قَالَ كَمۡ لَبِثۡتَۖ قَالَ لَبِثۡتُ يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۖ قَالَ بَل لَّبِثۡتَ مِاْئَةَ عَامٖ فَٱنظُرۡ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمۡ يَتَسَنَّهۡۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجۡعَلَكَ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِۖ وَٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡعِظَامِ كَيۡفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكۡسُوهَا لَحۡمٗاۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعۡلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٥٩﴾
۲۵۷- الله با یاری و توفیق و حفاظت خویش کار مومنان را بر عهده میگیرد، و آنان را از تاریکیهای کفر، به سوی نور ایمان بیرون میآورد. و کسانی که کفر ورزیدند، یاران و دوستانشان، شریکان و معبودهایی هستند که آنها را به جای الله عبادت میکردند، که آنان را از نور ایمان، به سوی تاریکیهای کفر بیرون آوردند، آنان ساکن و همنشین آتشند که برای همیشه در آن میمانند و از آن خارج نمیشوند.
۲۵۸- ای رسول- آیا چیزی شگفتآورتر از حال کسی که در توحید و ربوبیت الله تعالی با ابراهیم مجادله کرد دیدهای؟! این امر به سبب آن بود که الله پادشاهی بر او بخشیده بود آنگاه سرکشی کرد و از ابراهیم پرسید: پروردگارت کیست؟ ابراهیم پاسخ داد: پروردگار من ذاتی است که مخلوقات را زنده میگرداند آنگاه زنده میشوند، و زندگی را از آنان میگیرد آنگاه میمیرند؛ زیرا او در زندهگردانیدن و میراندن یگانه است. او گفت: من نیز زنده میگردانم و میمیرانم، یعنی هر کس را بخواهم میکشم و هر کس را بخواهم زنده نگه میدارم. آنگاه ابراهیم به او گفت: الله که او را عبادت میکنم خورشید را از سمت مشرق بیرون میآورد، پس آیا میتوانی این سنت الهی را تغییر دهی و آن را از سمت مغرب درآوری؟ آنگاه این کافر مبهوت ماند و دلیلی نداشت. حال او مانند حال ستمکارانی است که الله آنان را به حق و راستی هدایت نمیکند.
۲۵۹- یا – ای رسول- آیا دیدهای مانند کسی را که از کنار شهری که خانههایش ویران شده بود، و بر روی سقفهایش فرو ریخته بودند، گذشت، آنگاه گفت: الله چگونه این شهر را پس از مرگش زنده میگرداند؟ آنگاه الله او را به مدت صد سال میراند، سپس روحش را به وی بازگرداند، و از او پرسید: چه مدت به صورت مرده بودی؟ گفت: به مدت یک روز یا بخشی از یک روز. آنگاه به او خبر داد که مدت صد سال به صورت مرده باقی مانده است، و به او فرمان داد که غذا و نوشیدنیاش، و به اینکه چگونه الله در این مدت طولانی آنها را از تغییر حفظ کرده است بنگرد، و به او فرمان داد که به درازگوش خویش بنگرد که الله چگونه آن را پس از اینکه استخوانهایی پراکنده بود زنده گرداند، و به وی فرمود: و تا اینکه تو را نشانهای برای مردم قرار دهیم، یعنی: دلالتی آشکار بر توانایی الله بر رستاخیز پس از مرگ، به او فرمان داد تا به استخوانها بنگرد که الله چگونه آنها را بر روی یکدیگر قرار میدهد و به یکدیگر میچسباند، و پس از ادغام و چسباندن آنها به یکدیگر، گوشت بر آن پیوند میزند، سپس زندگی را در آن بازمیگرداند. وقتی این امر برایش آشکار شد بر عظمت الله، و اینکه او تعالی بر همه چیز تواناست اعتراف کرد، و نشانهای برای مردم شد.
﴿وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِۧمُ رَبِّ أَرِنِي كَيۡفَ تُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ قَالَ أَوَ لَمۡ تُؤۡمِنۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطۡمَئِنَّ قَلۡبِيۖ قَالَ فَخُذۡ أَرۡبَعَةٗ مِّنَ ٱلطَّيۡرِ فَصُرۡهُنَّ إِلَيۡكَ ثُمَّ ٱجۡعَلۡ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٖ مِّنۡهُنَّ جُزۡءٗا ثُمَّ ٱدۡعُهُنَّ يَأۡتِينَكَ سَعۡيٗاۚ وَٱعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٦٠ مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتۡ سَبۡعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنۢبُلَةٖ مِّاْئَةُ حَبَّةٖۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ٢٦١ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ لَا يُتۡبِعُونَ مَآ أَنفَقُواْ مَنّٗا وَلَآ أَذٗى لَّهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٦٢ ۞قَوۡلٞ مَّعۡرُوفٞ وَمَغۡفِرَةٌ خَيۡرٞ مِّن صَدَقَةٖ يَتۡبَعُهَآ أَذٗىۗ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٞ٢٦٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُبۡطِلُواْ صَدَقَٰتِكُم بِٱلۡمَنِّ وَٱلۡأَذَىٰ كَٱلَّذِي يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۖ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ صَفۡوَانٍ عَلَيۡهِ تُرَابٞ فَأَصَابَهُۥ وَابِلٞ فَتَرَكَهُۥ صَلۡدٗاۖ لَّا يَقۡدِرُونَ عَلَىٰ شَيۡءٖ مِّمَّا كَسَبُواْۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٦٤﴾
۲۶۰- و- ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم از پروردگارش خواست که چگونگی رستاخیز را به او بنمایاند، و الله به وی فرمود: آیا ایمان نیاوردهای؟ گفت: بله ایمان آوردهام، اما این درخواست را کردم تا یقینی بر یقینم افزوده شود، فرمود: چهار پرنده بگیر، و آنها را با یکدیگر مخلوط و ذبح و ریز ریز کن، آنگاه بر روی هر کوهی بخشی از آنها را قرار بده، سپس آنان را صدا بزن، آنگاه شتابان به سوی تو میآیند. ابراهیم نیز صدا زد، بلافاصله هر بخشی شتابان به جای خودش بازگشت. و بدان که الله ذات شکستناپذیری است که هیچ چیز بر او چیره نمیشود و در اقوال و افعال و شرع و تقدیرش حکیم است.
۲۶۱- و یکی از مواردی که بیشترین فایده را به مومنان میرساند انفاق در راه الله است. و مثال مومنان که اموالشان را در راه الله هزینه میکنند، مانند دانهای است که در زمین پاکی کشت میشود، آنگاه ساقهای میرویاند که هفت شاخه از آن منشعب میشود، و هر شاخه یک خوشه دارد و در هر خوشه صد دانه است. و الله مزد را برای هر کس که بخواهد، بر اساس ایمان و اخلاص کاملی که در قلب انفاقکننده یافت میشود، چندبرابر میکند. و بخشش الله گسترده است، و او سبحانه میداند که چه کسی استحقاق آن را دارد، و بر نیتهای بندگانش آگاه است.
۲۶۲- کسانی که اموالشان را در جهاد و انواع کارهای خیر میبخشند، سپس خیرات خویش را نه با منت بر کسی که به او بخشیدهاند، و نه از طریق آزار با سخن یا رفتاری که به او بفهماند بر وی بخشش شده است، دنبال نمیکنند، پاداش بزرگ آنان نزد پروردگارشان است، و در آنچه از امر آخرت که در پیش رو دارند بیمی بر آنان نیست و بر آنچه در این دنیا از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
۲۶۳- سخنی خوش و نیک که گدا را بازگردانَد، و گذشت از اصرار در گدایی، که از او صادر شده؛ بهتر است از صدقهای که آزار و رفتار ناخوشایندی را از جانب صدقهدهنده به همراه دارد. و الله از صدقات بندگان بینیاز است، و ذات بردباری است که در کیفر آنان تعجیل نمیکند.
۲۶۴- ای کسانی که به الله و روز آخرت ایمان آوردهاید! پاداش صدقاتتان را با منت و آزار از بین نبرید؛ زیرا این کار مانند کار کسی است که مالش را به این هدف که مردم او را ببینند و ستایش کنند میبخشد، در حالی که به الله ایمان ندارد و به روز آخرت یقین ندارد، پس مثال چنین شخصی، مانند سنگ صافی است که روی آن خاکی نشسته است، آنگاه باران شدیدی پیاپی بر روی آن سنگ میبارد و خاک را از سنگ دور میسازد و آن را صاف و بدون اینکه چیزی بر رویش باشد میگذارد، ثواب اعمال ریاکاران نیز اینگونه نزد الله از بین میرود، و ذرهای از پاداش آنچه انفاق کردهاند نمییابند. و الله کافران را نه در انفاقهایشان و نه در سایر امور، برای دستیابی و رسیدن به حق توفیق نمیدهد.
﴿وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِ وَتَثۡبِيتٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ كَمَثَلِ جَنَّةِۢ بِرَبۡوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٞ فََٔاتَتۡ أُكُلَهَا ضِعۡفَيۡنِ فَإِن لَّمۡ يُصِبۡهَا وَابِلٞ فَطَلّٞۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢٦٥ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمۡ أَن تَكُونَ لَهُۥ جَنَّةٞ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَابٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ لَهُۥ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَأَصَابَهُ ٱلۡكِبَرُ وَلَهُۥ ذُرِّيَّةٞ ضُعَفَآءُ فَأَصَابَهَآ إِعۡصَارٞ فِيهِ نَارٞ فَٱحۡتَرَقَتۡۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَتَفَكَّرُونَ٢٦٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا كَسَبۡتُمۡ وَمِمَّآ أَخۡرَجۡنَا لَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِۖ وَلَا تَيَمَّمُواْ ٱلۡخَبِيثَ مِنۡهُ تُنفِقُونَ وَلَسۡتُم بَِٔاخِذِيهِ إِلَّآ أَن تُغۡمِضُواْ فِيهِۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ٢٦٧ ٱلشَّيۡطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلۡفَقۡرَ وَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡفَحۡشَآءِۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغۡفِرَةٗ مِّنۡهُ وَفَضۡلٗاۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٢٦٨ يُؤۡتِي ٱلۡحِكۡمَةَ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُؤۡتَ ٱلۡحِكۡمَةَ فَقَدۡ أُوتِيَ خَيۡرٗا كَثِيرٗاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢٦٩﴾
۲۶۵- و مثال کسانی که اموالشان را برای طلب خشنودی الله و از روی اعتقاد راسخ به راستی وعدۀ او تعالی انفاق میکنند، مانند باغ بزرگی است که بر زمین مرتفع و پاکی قرار دارد، که باران شدیدی پیاپی به آن برسد، آنگاه میوههایش چندبرابر شود، و اگر باران شدیدی هم به آن نرسد، باران سبکی هم به آن برسد کافی است تا چندبرابر میوه بدهد، و همچنین است نفقات مخلصان که نزد الله پذیرفته میشود و پاداش آن چند برابر میشود، چه کم باشد و چه زیاد؛ زیرا الله از رازها آگاه است، آشکارها و نهانها را میبیند، و به هر کس بر اساس اخلاصش پاداش میدهد.
۲۶۶- آیا یکی از شما تمایل دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که آبهای گوارا از زیر درختانش جاری باشد، و در آن باغ از انواع میوهها داشته باشد، در حالی که چنان پیر و سالخورده شده است که توانایی کاشتن مانند آن را نداشته باشد، و فرزندانی خردسال داشته باشد که به این باغ نیاز دارند، و در این حالت، باد شدیدی که در آن آتش سوزانی وجود دارد به آن اصابت کند؟ و چنین است حال کسانی که در انفاق خویش مخلص نیستند؛ که در روز قیامت بدون اینکه نیکیای داشته باشند میآیند. همانند این بیان، الله آنچه را که به شما نفع میرساند بیان میکند، تا بیندیشید، آنگاه نفقات خویش را برای الله خالص گردانید.
۲۶۷- ای کسانی که به من ایمان آوردهاید و از رسولانم پیروی کردهاید! از مال حلال و پاکیزهای که به دست آوردهاید، و از آنچه که از زمین برایتان رویانیدهایم انفاق کنید، و به دنبال مال تباه و فاسد نروید که آن را به فقرا بدهید، و اگر به خودتان داده میشد آن را نمیگرفتید مگر اینکه از فساد و عیب آن چشمپوشی میکردید. پس چگونه آنچه را برای خود نمیپسندید برای الله میپسندید؟! و بدانید الله شما را روزی میدهد و از نفقات شما بینیاز بوده، سزاوار ستایش است و در هر حالی ستودهشده است.
۲۶۸- این بخل و انتخاب مال بد و فاسد برای صدقه، از جانب شیطان است که شما را از فقر میترساند و بر بخل تشویق میکند، و شما را به معاصی و مخالفت با الله تعالی امر میکند، ولی الله در قبال انفاق شما، آمرزش گناهانتان و روزی گسترده به شما وعده میدهد، و الله دارای فضل گسترده، و از نیات و اعمال آگاه است.
۲۶۹- الله درستی در گفتار و رفتار را به هر یک از بندگانش که بخواهد ارزانی میدارد، و هر کس که الله این امر را به او بخشیده باشد به طور قطع خیر فراوانی به او داده است. و فقط کسانی از این امر پند میگیرند و از آن سود میبرند که خردهایشان با نور و هدایت الله روشن شده است.
﴿وَمَآ أَنفَقۡتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوۡ نَذَرۡتُم مِّن نَّذۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُهُۥۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٍ٢٧٠ إِن تُبۡدُواْ ٱلصَّدَقَٰتِ فَنِعِمَّا هِيَۖ وَإِن تُخۡفُوهَا وَتُؤۡتُوهَا ٱلۡفُقَرَآءَ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۚ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَئَِّاتِكُمۡۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٧١ ۞لَّيۡسَ عَلَيۡكَ هُدَىٰهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَلِأَنفُسِكُمۡۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ ٱللَّهِۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ٢٧٢ لِلۡفُقَرَآءِ ٱلَّذِينَ أُحۡصِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ ضَرۡبٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ يَحۡسَبُهُمُ ٱلۡجَاهِلُ أَغۡنِيَآءَ مِنَ ٱلتَّعَفُّفِ تَعۡرِفُهُم بِسِيمَٰهُمۡ لَا يَسَۡٔلُونَ ٱلنَّاسَ إِلۡحَافٗاۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌ٢٧٣ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٧٤﴾
۲۷۰- هر مال یا چیز دیگری، کم یا زیاد، که برای طلب خشنودی الله صدقه کردهاید، یا مال یا چیز دیگری را که خودتان را به آن ملزم کردهاید، الله از آن آگاه است، و بر نیات شما اطلاع دارد، و پاداش آن را به شما خواهد داد. و هر کس مانع حق الله شود ستمکار است، و ستمکاران یاورانی ندارند که در برابر عذاب الهی از آنان محافظت کند.
۲۷۱- اگر آنچه را برای الله صدقه میکنید آشکار نمایید، صدقۀ خوبی است، و اگر آن را پنهان دارید و به فقرا بپردازید برایتان بهتر است؛ زیرا از ریا دورتر است، و صدقه – به شرط اخلاص- گناهانتان را محو میکند. و الله که از جزئیات امور آگاه است، ذرهای از احوال شما بر او پنهان نمیماند، و هر کس را در قبال عملش جزا خواهد داد.
۲۷۲- - ای رسول- تو مسئول توفیق کافران به سوی هدایت نیستی، بلکه الله سینۀ کسانی را که بخواهد به سوی دینش میگشاید و آنان را به آن هدایت میکند. و هر مالی که ببخشید، نفع آن از جانب الله به خودتان بازمیگردد، و مؤمنان فقط برای طلب خشنودی الله انفاق میکنند. و هر مالی که – خالص برای الله- انفاق کنید، پاداش آن به شما داده خواهد شد، و ذرهای از آن کاسته نمیشود. در این آیه، اثبات صفت وجه برای الله تعالی به گونهای که سزاوار او سبحانه باشد وجود دارد.
الله هنگامی که انفاق در راه خویش و فراخواندن مؤمنان به آن را ذکر فرمود، مصارفی که مالشان را در آنها انفاق میکنند نیز برایشان بیان میفرماید:
۲۷۳- صدقاتتان را برای فقرای مسلمانی قرار دهید که جهاد در راه الله آنان را از سفر برای طلب روزی بازداشته است، به دلیل خویشتنداریشان از گدایی، کسی که آنان را نشناسد، آنان را بینیاز از صدقه میپندارد، آنان را از روی نشانههایشان و آثار نیاز در آنها میشناسی، به طور کلی از مردم گدایی نمیکنند، و اگر از روی ناچاری گدایی کنند در این کار اصرار نمیورزند. و هر مالی که در راه الله انفاق کنید، ذرهای از آن بر الله پنهان نمیماند، و کاملترین و بهترین پاداش را در روز قیامت در قبال این کار خواهد داد.
۲۷۴- کسانی که اموالشان را برای طلب خشنودی الله در شب و روز، پنهانی و آشکارا انفاق میکنند، پاداش آنان نزد پروردگارشان است، و در آنچه از امر آخرت که پیش رو دارند ترسی بر آنان نیست، و در قبال آنچه از بهره دنیا که از دست دادهاند اندوهگین نیستند. این تشریع سنجیدۀ الهی، همان راه روشن اسلام در انفاق است، چون سبب برطرفساختن نیاز فقرا در کرامت و عزت، و پاکسازی مال ثروتمندان، و تحقق همکاری بر نیکی و تقوا؛ برای دستیابی به رضای الله بدون هیچ نوع اجبار یا اکراه، میشود.
﴿ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ ٱلرِّبَوٰاْ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِي يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مِنَ ٱلۡمَسِّۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡبَيۡعُ مِثۡلُ ٱلرِّبَوٰاْۗ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْۚ فَمَن جَآءَهُۥ مَوۡعِظَةٞ مِّن رَّبِّهِۦ فَٱنتَهَىٰ فَلَهُۥ مَا سَلَفَ وَأَمۡرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِۖ وَمَنۡ عَادَ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٧٥ يَمۡحَقُ ٱللَّهُ ٱلرِّبَوٰاْ وَيُرۡبِي ٱلصَّدَقَٰتِۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ٢٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٢٧٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٧٨ فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ فَأۡذَنُواْ بِحَرۡبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَإِن تُبۡتُمۡ فَلَكُمۡ رُءُوسُ أَمۡوَٰلِكُمۡ لَا تَظۡلِمُونَ وَلَا تُظۡلَمُونَ٢٧٩ وَإِن كَانَ ذُو عُسۡرَةٖ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيۡسَرَةٖۚ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٨٠ وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا تُرۡجَعُونَ فِيهِ إِلَى ٱللَّهِۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٨١﴾
۲۷۵- کسانی که به ربا – افزودن بر رأس المال- معامله میکنند، در آخرت از قبرهایشان برنمیخیزند مگر مانند کسی که شیطان او را مجنون و آشفته کرده است، این امر به سبب آن است که گفتند: همانا بیع در حلالبودن و اینکه منجر به فزونی مال میشود، همانند رباست، اما الله سخن آنان را تکذیب کرد و بیان فرمود که او تعالی بیع را حلال گردانیده و ربا را حرام قرار داده است؛ زیرا در خرید و فروش، نفع افراد و گروهها قرار دارد، و ربا سبب بهرهکشی و تباهی و نابودی است. پس هر کس که نهی الله از ربا به او رسید و از آن بازایستاد، آنچه قبل از رسیدن این تحریم به وی، گرفته، از آنِ اوست و گناهی در این مورد بر او نیست، و از زمان رسیدن تحریم به بعد، کارش به الله واگذار میشود، که اگر به توبۀ خود ادامه دهد الله مزد نیکوکاران را تباه نمیسازد، و هر کس پس از آنکه نهی الله از ربا به او رسید، به آن بازگردد، به تحقیق که سزاوار کیفر شده و حجت بر او اقامه گشته است؛ از این رو، الله سبحانه فرمود: ﴿فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ﴾.
۲۷۶- الله ربا را به صورت کامل از بین میبرد، یا صاحب آن را از برکت مالش محروم میسازد به گونهای که از آن بهرهمند نمیشود، و صدقات را رشد میدهد و میافزاید، و مزد صدقهکنندگان را چندبرابر میکند، و در اموالشان به آنان برکت میدهد. و الله هیچ کسی را که بر کفر اصرار میورزد، و خوردن ربا را حلال میگرداند و در انجام گناه و حرام و معاصی الله ادامه میدهد دوست ندارد.
۲۷۷- همانا کسانی که الله و رسولش را تصدیق کردند و اعمال صالح و پاکیزه انجام دادند و نماز را همانگونه که الله و رسولش به آن فرمان دادهاند به جای آوردند و زکات اموالشان را پرداختند، پاداش بزرگ و مخصوصی نزد پروردگار و روزیدهندهشان دارند، و در آخرت هیچ ترسی به آنان نمیرسد، و از آنچه از بهره دنیایشان که از دست دادهاند اندوهی ندارند.
۲۷۸- ای کسانی که به الله ایمان آوردهاید و از رسولش پیروی کردهاید! از الله بترسید، و افزودهای از سرمایههایتان که قبل از تحریم ربا برای شما بوده و برایتان باقی مانده است را طلب نکنید، اگر واقعاً در قول و عمل ایمان دارید.
۲۷۹- اما اگر از آنچه الله شما را از آن نهی کرده است دست نکشید، به جنگ از جانب الله و رسولش یقین داشته باشید، و اگر به سوی الله بازگشتید و خوردن ربا را رها کردید، میتوانید وامهایی را که دادهاید، بدون افزوده بگیرید، که در این صورت، با گرفتن زیاده بر سرمایهتان بر هیچ کس ستم نمیکنید و هیچ کس با کاستن از آنچه به او وام دادهاید بر شما ستم نمیکند.
۲۸۰- و اگر بدهکار، قادر بر پرداخت بدهیاش نیست، به او مهلت دهید تا الله روزی و رزقی برایش میسر گرداند تا مالتان را به شما بپردازد، و اگر تمام یا بخشی از سرمایهتان را بگذارید و آن را به بدهکار ببخشید برایتان بهتر است، اگر از فضیلت این کار آگاه باشید، و اینکه در دنیا و آخرت برایتان بهتر است.
۲۸۱- و – ای مردم- از روز قیامت بترسید که در آن روز به سوی الله بازگردانیده میشوید، آنجا که در برابر الله عرضه میشوید تا شما را مورد محاسبه قرار دهد، آنگاه هر یک از شما را در قبال عمل خیر یا شری که انجام داده است جزا میدهد بدون اینکه ستمی به او برسد. این آیه، به پرهیز از معاملات ربوی که الله حرام گردانیده است، برای تکمیل ایمان و حقوق آن از برپایی نماز و پرداخت زکات و انجام اعمال صالح اشاره دارد.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيۡنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى فَٱكۡتُبُوهُۚ وَلۡيَكۡتُب بَّيۡنَكُمۡ كَاتِبُۢ بِٱلۡعَدۡلِۚ وَلَا يَأۡبَ كَاتِبٌ أَن يَكۡتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُۚ فَلۡيَكۡتُبۡ وَلۡيُمۡلِلِ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبۡخَسۡ مِنۡهُ شَيۡٔٗاۚ فَإِن كَانَ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ سَفِيهًا أَوۡ ضَعِيفًا أَوۡ لَا يَسۡتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلۡيُمۡلِلۡ وَلِيُّهُۥ بِٱلۡعَدۡلِۚ وَٱسۡتَشۡهِدُواْ شَهِيدَيۡنِ مِن رِّجَالِكُمۡۖ فَإِن لَّمۡ يَكُونَا رَجُلَيۡنِ فَرَجُلٞ وَٱمۡرَأَتَانِ مِمَّن تَرۡضَوۡنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحۡدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحۡدَىٰهُمَا ٱلۡأُخۡرَىٰۚ وَلَا يَأۡبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُواْۚ وَلَا تَسَۡٔمُوٓاْ أَن تَكۡتُبُوهُ صَغِيرًا أَوۡ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقۡوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدۡنَىٰٓ أَلَّا تَرۡتَابُوٓاْ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةٗ تُدِيرُونَهَا بَيۡنَكُمۡ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَلَّا تَكۡتُبُوهَاۗ وَأَشۡهِدُوٓاْ إِذَا تَبَايَعۡتُمۡۚ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٞ وَلَا شَهِيدٞۚ وَإِن تَفۡعَلُواْ فَإِنَّهُۥ فُسُوقُۢ بِكُمۡۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٢٨٢﴾
۲۸۲- ای کسانی که به الله ایمان آوردهاید و از رسولش محمدج پیروی کردهاید! هر گاه به وامی تا زمانی مشخص معامله کردید، آن را برای حفظ مال و دفع نزاع بنویسید. و باید مردی امانتدار و باحافظه آن را بنویسد و نباید کسی که الله نوشتن را به او آموخته است از این کار خودداری کند، و بدهکار باید وامی را که بر عهدۀ اوست املا کند، و پروردگارش را به یاد داشته باشد، و ذرهای از بدهیاش نکاهد. اما اگر بدهکار به سبب تبذیر و اسراف، محجور است، یا خردسال یا مجنون است، یا به سبب لالبودن یا عدم قدرت کامل بر سخنگفتن، توانایی بیان را ندارد، کسی که مسئول انجام امور مدیون است باید از جانب وی املا کند. و گواهی دو مرد مسلمان بالغ و عاقل و عادل را بطلبید، پس اگر دو مرد را نیافتید، گواهی یک مرد و دو زن را که گواهی آنان مورد پسند شماست بجویید، تا اگر یکی از آن دو زن فراموش کرد، دیگری به یادش آورد، و گواهان باید هنگامی که گواهی از آنان طلب میشود بپذیرند، و باید هنگامی که برای ادای گواهی فراخوانده میشوند گواهی دهند، و از نوشتن وام، کم باشد یا زیاد تا مدت مشخص آن، ملول و خسته نشوید. زیرا این کار، در شریعت و سنت الله عادلانهتر و برای اقامه و ادای گواهی بهتر است و به نفی تردید در نوع و مقدار و مدت وام نزدیکتر است، اما اگر معاملهای انجام شود که گرفتن کالا و پرداخت قیمت، همزمان انجام میشود نیازی به نوشتن نیست، و گواهگرفتن بر این کار برای جلوگیری از نزاع و دشمنی مستحب است، و بر گواه و نویسنده واجب است که گواهی و نوشتن را به صورت آن همانگونه که الله امر کرده است ادا کنند، و صاحب حق و بدهکار نیز حق ضرررساندن به نویسندگان و شهود را ندارند و نویسندگان و گواهان نیز حق ندارند به کسانی که به نوشتن یا شهادت آنان نیاز دارند ضرر برسانند، و اگر آنچه از انجام آن نهی شدهاید را انجام دادید، این کار خروج از طاعت الله به شمار میرود، و سرانجام آن به خودتان بازمیگردد. و از الله در تمام آنچه شما را به آن امر کرده یا شما را از آن نهی نموده است بترسید، و الله آنچه را که صلاح دنیا و آخرت شما در آن است به شما میآموزاند، و الله به هر چیزی داناست و هیچ کاری از شما بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿۞وَإِن كُنتُمۡ عَلَىٰ سَفَرٖ وَلَمۡ تَجِدُواْ كَاتِبٗا فَرِهَٰنٞ مَّقۡبُوضَةٞۖ فَإِنۡ أَمِنَ بَعۡضُكُم بَعۡضٗا فَلۡيُؤَدِّ ٱلَّذِي ٱؤۡتُمِنَ أَمَٰنَتَهُۥ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥۗ وَلَا تَكۡتُمُواْ ٱلشَّهَٰدَةَۚ وَمَن يَكۡتُمۡهَا فَإِنَّهُۥٓ ءَاثِمٞ قَلۡبُهُۥۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٢٨٣ لِّلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَإِن تُبۡدُواْ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ أَوۡ تُخۡفُوهُ يُحَاسِبۡكُم بِهِ ٱللَّهُۖ فَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٢٨٤ ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ٢٨٥ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَعَلَيۡهَا مَا ٱكۡتَسَبَتۡۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تَحۡمِلۡ عَلَيۡنَآ إِصۡرٗا كَمَا حَمَلۡتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلۡنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦۖ وَٱعۡفُ عَنَّا وَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَآۚ أَنتَ مَوۡلَىٰنَا فَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٨٦﴾
۲۸۳- و اگر در سفر بودید و کسی را نیافتید که برایتان بنویسد، چیزی را به صاحب حق بدهید که به عنوان ضمانتی برای حقش نزد او باشد تا زمانی که بدهکار بدهیاش را پرداخت کند، پس اگر یکی از شما به دیگری اعتماد کرد، گناهی در ترک نوشتن و گواهگرفتن و رهن نیست، و بدهی، به عنوان امانت در عهدۀ بدهکار میماند، که باید آن را بپردازد، و در این امانت باید از الله بترسد و به طرف معامله خیانت نکند. اما اگر مدیون، بدهیای را که بر عهدۀ اوست انکار کرد، و کسی شاهد معامله بوده است، باید شهادت دهد، و هر کس این شهادت را کتمان کند، دلی خیانتکار و بدکار دارد، و الله از نهانها آگاه است، و علم او تعالی بر تمام کارهایتان احاطه دارد، و شما را در قبال آن مورد محاسبه قرار خواهد داد.
۲۸۴- فرمانروایی و مدیریت و احاطۀ آسمانها و زمین و آنچه در این دو وجود دارد، فقط از آنِ الله است، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند. و اگر آنچه را در دلهایتان است آشکار کنید یا پنهان دارید، الله آن را میداند و شما را در قبال آن محاسبه خواهد کرد، آنگاه از هر کس که بخواهد درمیگذرد، و هر کس را که بخواهد مورد مؤاخذه قرار میدهد، و الله بر همه چیز تواناست.
به علاوه، الله به مسلمانان بخشش کرده و از سخنگفتن شخص با خود و افکاری که بر دل وارد میشود، تا زمانی که کلام یا عملی را به دنبال نداشته باشد، درگذشته است، چنانکه از رسولالله ثابت است.
۲۸۵- رسولالله جآنچه را از جانب پروردگارش بر او نازل شده، تصدیق و باور کرد، و سزاوار اوست که باور کند، و مومنان نیز قرآن عظیم را تصدیق نموده و به آن عمل کردند. تمام آنان الله را به عنوان پروردگار و معبودی که متصف به صفات جلال و کمال است، تصدیق کردند، و اینکه الله فرشتگانی گرامی دارد، و اینکه کتابهایی نازل کرده است، و رسولانی به سوی مخلوقاتش فرستاده است. - ما مومنان- به صورت گزینشی به آنان ایمان نمیآوریم که به برخی از آنان ایمان آوریم و برخی دیگر از آنان را انکار کنیم، بلکه به همگی ایمان میآوریم. و رسول و مومنان گفتند: ای پروردگار ما! آنچه را وحی کردی شنیدیم، و در تمام آنها از تو فرمانبرداری کردیم، امیدواریم که – به فضل خویش- گناهانمان را بیامرزی؛ زیرا تو ذاتی هستی که با نعمتهایی که به ما ارزانی داشتی ما را پرورش دادی، و بازگشت و مقصد ما فقط به سوی توست.
۲۸۶- دین الله آسان و بدون مشقت است، یعنی الله از بندگانش چیزی را که در حد توانشان نیست نمیخواهد، پس هر کسی کار خیری انجام دهد به خیر میرسد، و هر کس کار شری انجام دهد به شر میرسد. ای پروردگار ما! اگر موردی از آنچه بر ما فرض کردهای را فراموش کردیم، یا در انجام کاری که ما را از انجام آن نهی فرمودهای اشتباه کردیم، ما را مجازات نکن، ای پروردگار ما! ما را به اعمال شاقهای که افراد نافرمان پیش از ما را به قصد مجازاتشان مکلف کردی، مکلف نفرما، ای پروردگار ما! تکالیف و مصیبتهایی را که توانش را نداریم بر ما تحمیل نکن، و گناهانمان را پاک کن، و عیوبمان را بپوشان، و به ما نیکی کن، تو مالک امر و مدبر ما هستی، پس ما را بر کسانی که به دین تو کفر ورزیدند و یگانگی تو را انکار کردند و پیامبرت محمدج را تکذیب کردند پیروز گردان، و در دنیا و آخرت عاقبت را به نفع ما و علیه آنان بگردان.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُ٢ نَزَّلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ٣ مِن قَبۡلُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ ٱلۡفُرۡقَانَۗ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ٤ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَخۡفَىٰ عَلَيۡهِ شَيۡءٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ٥ هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ مِنۡهُ ءَايَٰتٞ مُّحۡكَمَٰتٌ هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ وَأُخَرُ مُتَشَٰبِهَٰتٞۖ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمۡ زَيۡغٞ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَٰبَهَ مِنۡهُ ٱبۡتِغَآءَ ٱلۡفِتۡنَةِ وَٱبۡتِغَآءَ تَأۡوِيلِهِۦۖ وَمَا يَعۡلَمُ تَأۡوِيلَهُۥٓ إِلَّا ٱللَّهُۗ وَٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلّٞ مِّنۡ عِندِ رَبِّنَاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٧ رَبَّنَا لَا تُزِغۡ قُلُوبَنَا بَعۡدَ إِذۡ هَدَيۡتَنَا وَهَبۡ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةًۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡوَهَّابُ٨ رَبَّنَآ إِنَّكَ جَامِعُ ٱلنَّاسِ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ٩﴾
۱- ﴿الٓمٓ﴾ سخن در مورد این حروف در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- او الله است، معبود برحقی جز او نیست، به زندگی کاملی آنگونه که سزاوار شکوه اوست متصف است، بر همه چیز قائم است.
۳، ۴- - ای رسول- قرآن را به حقیقتی که هیچ تردیدی در آن نیست بر تو نازل کرد، که به راستیِ کتابها و رسولان قبل از خود گواهی میدهد، و پیش از نزول قرآن، تورات را بر موسی و انجیل را بر عیسی فرو فرستاد، برای راهنمایی پرهیزگاران به ایمان، و صلاح دین و دنیایشان، و آنچه را میان حق و باطل جدایی میافکند فرو فرستاد. و برای کسانی که به آیات نازلشدۀ الله کفر ورزیدند، عذاب بزرگی است. و الله ذات شکستناپذیری است که مغلوب نمیشود و از هر کس که دلایل و برهانهایش، و یگانگی او در الوهیت را انکار کند انتقام میگیرد.
۵- همانا علم الله به مخلوقات احاطه دارد، هیچ چیز نه در زمین و نه در آسمان، کم باشد یا زیاد، بر او پوشیده نمیماند.
۶- او به تنهایی ذاتی است که شما را در رحمهای مادرانتان، هر گونه که بخواهد، مذکر یا مؤنث، زیبا یا زشت، و بدبخت یا خوشبخت میآفریند، معبود بر حقی جز او نیست، ذات شکستناپذیری است که مغلوب نمیشود، و در امر و تدبیرش حکیم است.
۷- او به تنهایی ذاتی است که قرآن را بر تو فرو فرستاد، که بخشی از آن، آیاتی است که دلالت واضحی دارند، این آیات، اصل کتاب هستند که هنگام اشتباه به آنها مراجعه میشود، و آنچه با آنها مخالفت دارد به آنها بازگردانیده میشود، و بخشی از آن، آیات دیگری است که متشابه هستند و احتمال چند معنا دارند، که مراد از آنها جز با الحاق آنها به محکم مشخص نمیشود، اما صاحبان دلهای بیمار و منحرف، به سبب قصد بدی که دارند، فقط از این آیات متشابه پیروی میکنند؛ تا با افکندن شبهات نزد مردم، آنان را گمراه سازند، و برای اینکه آین آیات را برای مذاهب باطل خویش تأویل کنند. در حالی که معانی حقیقی این آیات را کسی جز الله نمیداند. و توانمندان در علم میگویند: به این قرآن ایمان آوردیم؛ زیرا تمام آن از جانب پروردگارمان بر زبان رسولش محمد نزد ما آمده است، و متشابه قرآن را به محکم آن بازمیگردانند، و فقط صاحبان عقل سلیم معانی را به روش صحیح آن میفهمند و در آن تفکر و تدبر میکنند.
۸- و میگویند: ای پروردگار ما! پس از اینکه با هدایت ما به سوی دینت بر ما منت نهادی دلهایمان را از ایمان بازنگردان، واز فضل خویش رحمتی گسترده بر ما ببخش؛ زیرا تو وهاب: بسیار بخشنده و عطاکننده، هستی، و به هر کس که بخواهی بیحساب عطا میکنی.
۹- ای پروردگار ما! ما اقرار میکنیم و گواهی میدهیم که تو همۀ مردم را در روزی که هیچ تردیدی در آن نیست، یعنی روز قیامت، گرد خواهی آورد؛ زیرا در آنچه به بندگانت وعده دهی خلاف نمیکنی.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ وَقُودُ ٱلنَّارِ١٠ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡۗ وَٱللَّهُ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١١ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ سَتُغۡلَبُونَ وَتُحۡشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٢ قَدۡ كَانَ لَكُمۡ ءَايَةٞ فِي فِئَتَيۡنِ ٱلۡتَقَتَاۖ فِئَةٞ تُقَٰتِلُ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَأُخۡرَىٰ كَافِرَةٞ يَرَوۡنَهُم مِّثۡلَيۡهِمۡ رَأۡيَ ٱلۡعَيۡنِۚ وَٱللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصۡرِهِۦ مَن يَشَآءُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ١٣ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلۡبَنِينَ وَٱلۡقَنَٰطِيرِ ٱلۡمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلۡفِضَّةِ وَٱلۡخَيۡلِ ٱلۡمُسَوَّمَةِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ وَٱلۡحَرۡثِۗ ذَٰلِكَ مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلۡمََٔابِ١٤ ۞قُلۡ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيۡرٖ مِّن ذَٰلِكُمۡۖ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ١٥﴾
۱۰- همانا کسانی که به دین حق کفر ورزیدند و آن را انکار کردند، نه اموالشان و نه فرزندانشان، ذرهای در برابر عذاب الله به آنان نفعی نخواهد رساند اگر در دنیا بر آنان واقع شود، و عذاب الله در آخرت را نیز از آنان دفع نخواهد کرد، اینان در روز قیامت هیزم جهنم هستند.
۱۱- کار کافران در تکذیب و آنچه بر آنان نازل میشود، مانند کار خاندان فرعون و کافران پیش از آنان است که آیات واضح الله را تکذیب کردند، آنگاه به سبب تکذیب و ستیزهجویی آنان، کیفرشان به تعجیل افتاد. و الله برای کسی که به او کفر ورزد و رسولانش را تکذیب کند، سختکیفر است.
۱۲- - ای رسول- به کسانی از یهود و غیر آنان که کفر ورزیدند و افرادی که پیروزی تو در «بدر» را کوچک پنداشتند بگو: شما در دنیا شکست خواهید خورد و بر کفر خواهید مرد، و به سوی آتش جهنم گرد آورده میشوید؛ تا بستری همیشگی برایتان باشد، و چه بستر بدی است.
۱۳- - ای یهودیان متکبر و معاند- به تحقیق در دو گروهی که در معرکۀ «بدر» با هم روبرو شدند دلالت و نشانۀ بزرگی است: یک گروه که به خاطر دین الله میجنگید، که محمدج و اصحابش بودند، و دیگری گروه کافر به الله بود، که به خاطر باطل میجنگید، و مومنان را از نظر تعداد، به چشم دو برابر خود میدیدند، و الله این کار را سبب پیروزی مسلمانان بر آنان قرار داد. و الله تعالی هر کس از بندگانش را که بخواهد با یاری خویش تقویت میکند. قطعاً در این رخداد، پند بزرگی است برای صاحبان بصیرت که به حکم و افعال الله هدایت میشوند.
۱۴- محبت خواستنیها، مانند زنان و پسران، و اموال زیاد طلا و نقره، و اسبان بسیار زیبا، و حیوانات از شتر و گاو و گوسفند، و زمین آماده برای درختکاری و کشاورزی، برای مردم آراسته شده است. اینها زیبایی و زینت فانی زندگی دنیاست. و بازگشت و پاداش نیکو، یعنی بهشت، نزد الله است.
۱۵- - ای رسول- به آنان بگو: آیا شما را به چیزی بهتر از آنچه در زندگی دنیا برای مردم آراسته شده است باخبر سازم؟ برای کسانی که تقوای الهی را پیشه کنند و از عذابش بترسند، بهشتهایی است که از زیر کاخها و درختانش، رودها جاری است، برای همیشه در آنها میمانند، و همسرانی پاکیزه از حیض و نفاس، و بدرفتاری در آنها دارند، و بزرگتر از این موارد: رضایتمندی الله برایشان است. و الله بر رازهای مخلوقاتش آگاه است، به احوالشان داناست، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ إِنَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ١٦ ٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡمُنفِقِينَ وَٱلۡمُسۡتَغۡفِرِينَ بِٱلۡأَسۡحَارِ١٧ شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٨ إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُۗ وَمَا ٱخۡتَلَفَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٩ فَإِنۡ حَآجُّوكَ فَقُلۡ أَسۡلَمۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِۗ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡأُمِّيِّۧنَ ءَأَسۡلَمۡتُمۡۚ فَإِنۡ أَسۡلَمُواْ فَقَدِ ٱهۡتَدَواْۖ وَّإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ٢٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۧنَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَيَقۡتُلُونَ ٱلَّذِينَ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡقِسۡطِ مِنَ ٱلنَّاسِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٢١ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٢﴾
۱۶- این بندگان پرهیزگار میگویند: همانا ما به تو ایمان آوردیم، و از رسولت محمدج پیروی کردیم، پس گناهانی را که مرتکب شدهایم از ما پاک کن، و ما را از عذاب آتش نجات بده.
۱۷- آنان کسانی هستند که بر انجام طاعات و ترک گناهان و در برابر تقدیرات دردناک الهی که به آنان میرسد شکیبا بوده، و در اقوال و اعمالشان راستگو هستند، و به صورت کامل اطاعت میکنند، و در نهان و آشکارا انفاق میکنند، و در پایان شب آمرزش میطلبند؛ زیرا دعا در این هنگام به پذیرش و اجابت نزدیکتر است.
۱۸- الله گواهی میدهد که او در معبودبودن یگانه است، و گواهی او تعالی، با گواهی فرشتگان و علما بر بزرگترین چیزی که بر آن گواهی داده میشود، یعنی توحید الله و برپایی عدالت توسط او تعالی، همراه است، هیچ معبود بر حقی جز او نیست، او شکستناپذیری است که هر چیزی اراده کند بر او غیرممکن نیست، و در اقوال و افعالش حکیم است.
۱۹- در حقیقت، دینی که الله برای مخلوقاتش پسندیده و رسولان را با آن فرستاده است، و غیر آن را نمیپذیرد اسلام بوده که عبارت است از فرمانبرداری از الله به تنهایی، با طاعت و تسلیمشدن در برابر او با عبودیت؛ و پیروی از رسولان در آنچه الله آنان را با آن فرستاده است در هر زمانی تا خاتم آنان محمدج؛ ذاتی که پس از بعثت محمدج، جز دین اسلام را که محمدج با آن رسالت یافته است از هیچ کس نمیپذیرد. و میان اهل کتاب یهود و نصاری اختلاف واقع نشد و در گروهها و دستهها پراکنده نشدند مگر پس از اینکه با ارسال رسولان و فروفرستادهشدن کتابها حجت بر آنان اقامه گشت، به سبب سرکشی و حسادتی که برای طلب دنیا داشتند. و هر کس به آیات نازلشدۀ الله و آیاتش که بر ربوبیت و الوهیت او تعالی دلالت دارند کفر ورزد؛ همانا الله سریع الحساب است، و آنان را در قبال کارهایی که میکردند جزا خواهد داد.
۲۰- - ای رسول- اگر اهل کتاب پس از اینکه حجت بر آنان اقامه شد در توحید با تو مجادله کردند، به آنان بگو: من و نیز مومنانی که از من پیروی کردند، فقط برای الله اخلاص ورزیدیم و هیچ کس را با او شریک نمیگردانیم. به الله اخلاص ورزید و در برابر او تسلیم شوید. و به آنان و مشرکان عرب و غیر عرب بگو: اگر اسلام آوردید بر راه مستقیم و هدایت و حق هستید، و اگر روی گردانید حسابتان بر عهدۀ الله است، و جز ابلاغ بر عهدۀ من نیست، که به شما ابلاغ کردهام و حجت را بر شما اقامه نمودهام. و الله نسبت به بندگان بیناست، و ذرهای از کارهایشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
۲۱- همانا کسانی که به دلایل روشن و آنچه فرستادگان آوردهاند کفر میورزند، و پیامبران الهی را از روی ستم و به ناحق میکشند، و امرکنندگان به عدالت و پیروی از راه پیامبران را به قتل میرسانند، آنان را به عذابی دردناک بشارت بده.
۲۲- اینان کسانی هستند که اعمالشان در دنیا و آخرت تباه شده است، پس هیچ عملی از آنان پذیرفته نمیشود، و هیچ یاوری ندارند که در برابر عذاب الله به آنان یاری رساند.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ كِتَٰبِ ٱللَّهِ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ وَهُم مُّعۡرِضُونَ٢٣ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٤ فَكَيۡفَ إِذَا جَمَعۡنَٰهُمۡ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٥ قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُۖ بِيَدِكَ ٱلۡخَيۡرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٦ تُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۖ وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٢٧ لَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ٢٨ قُلۡ إِن تُخۡفُواْ مَا فِي صُدُورِكُمۡ أَوۡ تُبۡدُوهُ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٩﴾
۲۳- - ای رسول- آیا شگفتآورتر از حال این یهودیان که الله بهرهای از کتاب را به آنان داد و دانستند که آنچه تو آوردهای حقیقت است، دیدهای که به آنچه در کتاب الله – قرآن- آمده است دعوت میشوند تا در آنچه اختلاف دارند میانشان داوری کند، آنگاه اگر با شهواتشان موافق نباشد بسیاری از آنان از حکم الله روی برمیگردانند؛ زیرا یکی از عادتهایشان رویگردانی از حقیقت است؟
۲۴- سبب این انحراف از حق، اعتقاد فاسد اهل کتاب است بر اینکه جز روزهای اندکی عذاب نخواهند شد، و این اعتقاد به گستاخی آنان در برابر الله و کوچکشمردن دینش، به استمرار آنان بر دین باطلشان که خودشان را با آن فریب دادند منجر شده است.
۲۵- پس چه حالی خواهند داشت آنگاه که الله آنان را در روزی که هیچ تردیدی در وقوعش نیست- یعنی روز قیامت- برای حسابرسی گرد آورد، و هر یک جزای آنچه را کسب کرده است بگیرد، در حالی که هیچ ستمی بر آنان نمیرود؟
۲۶- - ای رسول! با رویآوردن به سوی پروردگارت در حال دعا- بگو: ای ذاتی که تمام فرمانروایی از آنِ توست، تو هستی که فرمانروایی و مال و قدرت در زمین را برای هر یک از مخلوقاتت که بخواهی ارزانی میداری، و فرمانروایی را از هر کس که بخواهی میستانی، و عزت در دنیا و آخرت را برای هر کس که بخواهی میبخشی، و خواری را برای هر کس که بخواهی قرار میدهی، تو – به تنهایی- بر همه چیز توانایی. در این آیه اثبات صفت دست برای الله تعالی آنگونه که سزاوار او سبحانه است وجود دارد.
۲۷- و از دلایل قدرت تو این است که شب را در روز درمیآوری و روز را در شب، چنانکه یکی را طولانی میکنی و دیگری را کوتاه میگردانی، و زنده را از مردهای که هیچ حیاتی در آن نیست بیرون میآوری، مانند خارج نمودن گیاه از دانه، و مومن از کافر، و مرده را از زنده بیرون میآوری، مانند خارج نمودن تخم از مرغ، و به هر یک از مخلوقاتت که بخواهی بدون محاسبه و شمارش، روزی میدهی.
۲۸- الله مومنان را نهی میکند از اینکه به جای مومنان، کافران را برای محبت و یاری به دوستی بگیرند، و هر کس چنین کند، قطعاً از الله بیزاری جسته و الله از او بیزار است، مگر اینکه ضعیف و ترسان باشید که برای محافظت از شرشان، اجازۀ سازش با آنان را به شما داده است، تا اینکه توان شما تقویت شود. و الله شما را از خویشتن میترساند، پس تقوایش را پیشه کنید و از او بترسید. و بازگشت مخلوقات برای حساب و جزا فقط به سوی الله است.
۲۹- - ای پیامبر- به مؤمنان بگو: اگر دوستی با کافران و یاری آنان را که در دلهایتان جای گرفته است پنهان دارید یا آن را آشکار کنید، ذرهای از آن بر الله پوشیده نیست؛ زیرا علم او تعالی بر تمام آنچه در آسمانها و زمین است احاطه دارد، و قدرت کامل بر هر چیزی از آنِ اوست.
﴿يَوۡمَ تَجِدُ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ مِنۡ خَيۡرٖ مُّحۡضَرٗا وَمَا عَمِلَتۡ مِن سُوٓءٖ تَوَدُّ لَوۡ أَنَّ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَهُۥٓ أَمَدَۢا بَعِيدٗاۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَٱللَّهُ رَءُوفُۢ بِٱلۡعِبَادِ٣٠ قُلۡ إِن كُنتُمۡ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِي يُحۡبِبۡكُمُ ٱللَّهُ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣١ قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٢ ۞إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰٓ ءَادَمَ وَنُوحٗا وَءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ وَءَالَ عِمۡرَٰنَ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٣ ذُرِّيَّةَۢ بَعۡضُهَا مِنۢ بَعۡضٖۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٣٤ إِذۡ قَالَتِ ٱمۡرَأَتُ عِمۡرَٰنَ رَبِّ إِنِّي نَذَرۡتُ لَكَ مَا فِي بَطۡنِي مُحَرَّرٗا فَتَقَبَّلۡ مِنِّيٓۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٥ فَلَمَّا وَضَعَتۡهَا قَالَتۡ رَبِّ إِنِّي وَضَعۡتُهَآ أُنثَىٰ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا وَضَعَتۡ وَلَيۡسَ ٱلذَّكَرُ كَٱلۡأُنثَىٰۖ وَإِنِّي سَمَّيۡتُهَا مَرۡيَمَ وَإِنِّيٓ أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ٣٦ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٖ وَأَنۢبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنٗا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّاۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيۡهَا زَكَرِيَّا ٱلۡمِحۡرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزۡقٗاۖ قَالَ يَٰمَرۡيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَاۖ قَالَتۡ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٍ٣٧﴾
۳۰- و در روز قیامت- روز جزا-، هر کس هر خیری را که انجام داده باشد میبیند که بدون کاستی منتظر اوست تا به سبب آن جزا داده شود، و نیز هر عمل بدی را که مرتکب شده باشد میبیند که در انتظار است، آنگاه آرزو میکند میان او و عمل بدش زمانی طولانی باشد. پس برای این روز آماده شوید، و از عذاب معبود جبار بترسید. او سبحانه با وجود عذاب سختش، کمال مهربانی را نسبت به بندگان دارد.
۳۱- - ای رسول- بگو: اگر واقعاً الله را دوست دارید پس در ظاهر و باطن از من پیروی کنید و به من ایمان آورید، تا الله شما را دوست داشته باشد، و گناهانتان را پاک کند؛ زیرا او تعالی نسبت به گناهان بندگان مومن خویش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنان مهربان است.
این آیۀ کریمه بر هر کسی که ادعای محبت الله تعالی را دارد اما کاملاً پیرو پیامبرش محمدج نیست، و از امر و نهی او فرمانبرداری نمیکند، حکم میکند که در این ادعایش دروغگوست تا اینکه کاملاً پیرو رسول باشد.
۳۲- - ای رسول- بگو: از الله با پیروی از کتابش فرمانبرداری کنید، و از رسول با پیروی از سنت او در زمان حیات و پس از مرگش پیروی نمایید، پس اگر از تو روی گرداندند، و بر کفر و گمراهی خویش ادامه دادند، آنان سزاوار محبت الهی نیستند؛ زیرا الله کافران را دوست ندارد.
۳۳- همانا الله آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران† را برگزید، و آنان را بر مردم زمانشان برتری داد.
۳۴- این پیامبران زنجیرۀ پاک و متصلی در اخلاص برای الله و توحید وی و عمل به وحی او هستند. و الله سخنان بندگانش را میشنود، از اعمالشان آگاه است، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد.
۳۵- - ای رسول- بخشی از سرگذشتِ مریم و مادرش و پسرش عیسی را به یاد آور، تا با آن سخن کسانی را رد کنی که ادعای الوهیت عیسی یا پسربودن او برای الله سبحانه را دارند، آنگاه که زن عمران چون باردار شد گفت: پروردگارا! حملی را که در شکم من است خالص برای تو، جهت خدمت «بیت المقدس» قرار دادم، پس از من بپذیر، که فقط تو نسبت به دعایم بسیار شنوا و نسبت به نیتم بسیار دانا هستی.
۳۶- اما زمانی که بارداریاش تمام شد و نوزادش را به دنیا آورد گفت: پروردگارا! من دختر زادهام که برای خدمت در «بیت المقدس» مناسب نیست - و الله به آنچه او زاده، داناتر است، و شأن و مقامی برایش قرار خواهد داد- و گفت: پسر که او را برای خدمت اراده کرده بودم در این کار مانند دختر نیست؛ زیرا پسر برای خدمت قویتر و مناسبتر است، و من آن را مریم نامیدم، و او و فرزندانش را از شیطان راندهشده از رحمت تو، به تو پناه دادم.
۳۷- آنگاه الله دعایش را اجابت کرد و نذرش را به بهترین روش پذیرفت، و حفاظت دخترش مریم را بر عهده گرفت و او را به نیکویی رشد داد، و کفالتش را برای زکریا قرار داد، که زکریا او را در مکان عبادت خویش ساکن کرد، و زکریا هر گاه در این مکان نزد مریم وارد میشود، رزقی گوارا و مهیا نزد مریم مییافت و خطاب به او میگفت: ای مریم! این روزی پاکیزه از کجا برای تو آمده است؟ مریم اینگونه پاسخ میداد: این روزی از جانب الله است، همانا الله- به فضل خویش- هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد بیحساب روزی میدهد.
﴿هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُۥۖ قَالَ رَبِّ هَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةٗ طَيِّبَةًۖ إِنَّكَ سَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ٣٨ فَنَادَتۡهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُوَ قَآئِمٞ يُصَلِّي فِي ٱلۡمِحۡرَابِ أَنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحۡيَىٰ مُصَدِّقَۢا بِكَلِمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَسَيِّدٗا وَحَصُورٗا وَنَبِيّٗا مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٣٩ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَقَدۡ بَلَغَنِيَ ٱلۡكِبَرُ وَٱمۡرَأَتِي عَاقِرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكَ ٱللَّهُ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ٤٠ قَالَ رَبِّ ٱجۡعَل لِّيٓ ءَايَةٗۖ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَٰثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمۡزٗاۗ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ كَثِيرٗا وَسَبِّحۡ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ٤١ وَإِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰكِ وَطَهَّرَكِ وَٱصۡطَفَىٰكِ عَلَىٰ نِسَآءِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٢ يَٰمَرۡيَمُ ٱقۡنُتِي لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِي وَٱرۡكَعِي مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ٤٣ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهِ إِلَيۡكَۚ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يُلۡقُونَ أَقۡلَٰمَهُمۡ أَيُّهُمۡ يَكۡفُلُ مَرۡيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يَخۡتَصِمُونَ٤٤ إِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٖ مِّنۡهُ ٱسۡمُهُ ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ وَجِيهٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٤٥﴾
۳۸- در آن هنگام که زکریا آنچه از روزی و فضل الله تعالی که مریم را با آن گرامی داشت دید، به سوی پروردگارش روی آورد و گفت: پروردگارا! از نزد خودت فرزندی صالح و مبارک برایم ببخش، که تو دعای هر کس که تو را به دعا بخواند میشنوی.
۳۹- پس در حالی که در مکان نمازش در برابر الله ایستاده بود و او تعالی را به دعا میخواند، فرشتگان به وی ندا زدند: همانا الله خبری را به تو میدهد که تو را شاد میگرداند، و آن اینکه فرزندی به نام یحیی به تو روزی خواهد داد، که سخن الله - یعنی عیسی پسر مریم- را تصدیق میکند، و سرور قومش است، و جایگاه و منزلتی بالا دارد، و از گناهان و شهوات مضر خودداری میکند، پیامبری از صالحان که در صلاح به اوج رسیدهاند.
۴۰- زکریا با شادمانی و تعجب گفت: پروردگارا! چگونه فرزندی خواهم داشت در حالی که خودم پیر و سالخورده هستم و زنم نیز نازاست؟ الله فرمود: چنین است، الله هر چه از کارهای شگفت و خلاف عادت را که بخواهد انجام میدهد.
۴۱- زکریا گفت: پروردگارا! نشانهای برایم قرار بده تا با آن بر وجود فرزندی از جانب من راهنمایی شوم، تا سرور و شادمانی برایم حاصل شود، الله فرمود: نشانهای که میخواهی این است که: سه روز نمیتوانی با مردم سخن بگویی جز با اشاره، با وجود اینکه صحیح و سالم هستی، و در این مدت، ذکر پروردگارت را بسیار به جای آور، و در اواخر و اوایل روز برایش نماز بگزار.
۴۲- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که فرشتگان گفتند: ای مریم! الله تو را با طاعت خویش برگزیده و از اخلاق پست پاک گردانده است، و تو را بر زنان زمانهات برتری بخشیده است.
۴۳- - ای مریم- برای سپاسگزاری از الله در قبال نعمتهایی که به تو بخشیده است بر طاعت پروردگارت مواظبت کن، و بر خشوع و تواضع ادامه بده، و همراه رکوعکنندگان سجده و رکوع کن.
۴۴- - ای رسول- این خبر که برایت حکایت کردیم، از اخبار غیب است که الله آن را به تو وحی فرمود؛ زیرا همراهشان نبودی آنگاه که در مورد کفالت مریم با هم اختلاف کردند که کدام یک بر این کار سزاوارتر و بهتر است، و جر و بحث کردند، تا اینکه با افکندن قلمهایشان به قرعه روی آوردند، آنگاه به زکریا رسید، و او کفالت مریم را به دست آورد.
۴۵- - ای پیامبر- آنجا نبودی هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم! همانا الله تو را به فرزندی بشارت میدهد که با سخنی از جانب الله به وجود میآید، یعنی به او میفرماید: «باش» آنگاه موجود میشود. نام این فرزند، مسیح عیسی پسر مریم است، که مقام بزرگی در دنیا و آخرت دارد و از مقربان به او تعالی در روز قیامت است.
﴿وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗا وَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٤٦ قَالَتۡ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكِ ٱللَّهُ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٤٧ وَيُعَلِّمُهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ٤٨ وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنِّي قَدۡ جِئۡتُكُم بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ أَنِّيٓ أَخۡلُقُ لَكُم مِّنَ ٱلطِّينِ كَهَيَۡٔةِ ٱلطَّيۡرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ وَأُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأۡكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٤٩ وَمُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَلِأُحِلَّ لَكُم بَعۡضَ ٱلَّذِي حُرِّمَ عَلَيۡكُمۡۚ وَجِئۡتُكُم بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ٥٠ إِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٥١ ۞فَلَمَّآ أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنۡهُمُ ٱلۡكُفۡرَ قَالَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ٥٢﴾
۴۶- و قبل از هنگام سخنگفتن، یعنی در حال شیرخوارگی، با مردم سخن میگوید، و در حالی که بزرگسالی است که نیرومند شده و جوانیاش کامل شده است آنان را با آنچه که الله به سوی او وحی کرده است به سوی او تعالی دعوت میدهد. و این سخنگفتن، نبوت و دعوت و ارشاد است، و او در گفتار و رفتارش در زمرۀ صالحان و فضلا به شمار میرود.
۴۷- مریم با تعجب از این امر گفت: چگونه فرزندی خواهم داشت در حالی که نه شوهری داشتهام و نه بدکاره بودهام؟ فرشته به او گفت: این کاری که برایت اتفاق میافتد برای معبود توانا غیرممکن نیست، ذاتی که آنچه را بخواهد از نیستی میآفریند، و هر گاه ایجاد چیزی را اراده کند به آن چیز فقط میگوید: «باش» به ناگاه موجود میشود.
۴۸- و نوشتن و درستی در گفتار و رفتار را به او میآموزاند، و تورات را که بر موسی نازل کرد و انجیل که بر وی نازل خواهد کرد را به او میآموزاند.
۴۹- و او را رسولی به سوی بنیاسرائیل قرار میدهد، که به آنان میگوید: من نشانهای از جانب پروردگار شما برایتان آوردهام که دلالت میکند من فرستادهای از جانب الله هستم، و آن این است که من از گِل مانند شکل پرنده برایتان میسازم، سپس در آن میدمم آنگاه به اذن الله پرندهای واقعی میشود، و کور مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی را شفا میدهم، و مرده را به اذن الله زنده میگردانم، و شما را از غذایی که در خانههایتان میخورید و ذخیره میکنید باخبر میسازم. قطعاً این امور بزرگ که در توان انسان نیست دلالت دارند بر اینکه من پیامبر و رسول الله هستم، اگر دلایل و آیات الله را تصدیق میکنید، و به یگانگی او تعالی اقرار دارید.
۵۰- و نزد شما آمدهام در حالی که آنچه را در تورات آمده است تصدیق میکنم، و به این هدف که به وحیی از جانب الله، برای تخفیف و رحمتی از جانب الله بر شما، بعضی از آنچه را الله برایتان حرام گردانیده بود، حلال کنم، و از جانب پروردگارتان دلیل بر راستی آنچه به شما میگویم برایتان آوردهام، پس از الله بترسید و با فرمانش مخالفت نکنید و در آنچه از جانب الله به شما ابلاغ میکنم از من اطاعت کنید.
۵۱- همانا فقط الله که شما را به سوی او فرامیخوانم پروردگار من و پروردگار شماست، پس من و شما در بندگی و خضوع برای او تعالی یکسان هستیم، و این همان راه راستی است که هیچ کجی و انحرافی ندارد.
۵۲- اما هنگامی که عیسی از تصمیم آنان بر کفر آگاه شد، در میان یاران خالص خود ندا زد: چه کسی در یاری دین الله با من است؟ پیروان برگزیده و مخلص او گفتند: ما یاران دین الله و دعوتگران به سوی آن هستیم، به الله ایمان آوردیم و از تو پیروی کردیم، و – ای عیسی- گواه باش که ما با توحید و طاعت، در برابر الله تسلیم هستیم.
﴿رَبَّنَآ ءَامَنَّا بِمَآ أَنزَلۡتَ وَٱتَّبَعۡنَا ٱلرَّسُولَ فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ٥٣ وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ٥٤ إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوكَ فَوۡقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٥٥ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَأُعَذِّبُهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٥٦ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٧ ذَٰلِكَ نَتۡلُوهُ عَلَيۡكَ مِنَ ٱلۡأٓيَٰتِ وَٱلذِّكۡرِ ٱلۡحَكِيمِ٥٨ إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٥٩ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ٦٠ فَمَنۡ حَآجَّكَ فِيهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ فَقُلۡ تَعَالَوۡاْ نَدۡعُ أَبۡنَآءَنَا وَأَبۡنَآءَكُمۡ وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَكُمۡ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمۡ ثُمَّ نَبۡتَهِلۡ فَنَجۡعَل لَّعۡنَتَ ٱللَّهِ عَلَى ٱلۡكَٰذِبِينَ٦١﴾
۵۳- ای پروردگار ما! به انجیل که آن را فرو فرستادی ایمان آوردیم و از رسولت عیسی پیروی کردیم، پس ما را در زمرۀ کسانی قرار بده که به یگانگی تو و رسالت پیامبرانت گواهی دادند، امت محمدج منظور است که برای رسولان گواهی میدهند که آنان به امتهایشان ابلاغ کردند.
۵۴- و کافران بنیاسرائیل علیه عیسی مکر ورزیدند، اینگونه که کسی را بر او گماشتند تا به صورت ناگهانی وی را بکشد، اما الله مردی که آنان را به سوی عیسی راهنمایی کرد به شکل عیسی درآورد، پس آن مرد را گرفتند، و به قتل رساندند و به صلیب کشیدند به این گمان که عیسی است، و الله بهترین مکرزنندگان است. در این آیه اثبات صفت مکر برای الله تعالی آنگونه که سزاوار جلال و کمالش است وجود دارد؛ زیرا او تعالی به حق و در برابر مکر مکاران مکر زد.
۵۵- و الله سزای مکرشان را داد آنگاه که خطاب به عیسی فرمود: همانا من تو را بدون اینکه آسیبی به تو برسد از زمین برمیگیرم و بدن و روح تو را به سوی خودم بالا میبرم، و تو را از کسانی که به تو کفر ورزیدند پاک میگردانم، و تا روز قیامت، کسانی را که از تو پیروی کردند- یعنی بر دینت و آنچه از دین و بشارت به محمدج که از جانب الله آوردی از تو پیروی کردند و بعد از بعثت محمدج به او ایمان آوردند، و به شریعت او پایبند بودند- برتر از کسانی قرار میدهم که به نبوت تو کفر ورزیدند، سپس بازگشت همگی شما در روز حساب، فقط به سوی من است، آنگاه میان شما در مورد سرگذشتِ عیسی که در آن اختلاف میکردید داوری میکنم.
۵۶- اما یهود که به مسیح کفر ورزیدند یا نصاری که در مورد او غلو کردند، در دنیا با قتل و گرفتن اموال و نابودی ملک، و در آخرت با آتش عذاب میدهم، و هیچ یاوری ندارند که به آنان یاری رساند و عذاب الهی را از آنان دفع کند.
۵۷- و اما کسانی که به الله و رسولانش ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند؛ الله ثواب اعمالشان را کامل و بدون ذرهای کاستی میدهد. و الله ستمکاران بر اثر شرک و کفر را دوست ندارد.
۵۸- این خبر عیسی را که به تو حکایت میکنیم، از نشانههای روشنی است که بر صحت رسالت تو، و صحت قرآن حکیم که میان حق و باطل داوری میکند دلالت دارد، پس هیچ شک و تردیدی در آن نیست.
۵۹- همانا آفرینش عیسی بدون پدر توسط الله، مانند آفرینش آدم بدون پدر و مادر است؛ آنگاه که او را از خاک زمین آفرید، سپس به وی فرمود: «بشری باش» بلافاصله وجود یافت. پس ادعای الوهیت عیسی به این دلیل که بدون پدر آفریده شده، ادعایی باطل است؛ زیرا آدم بدون پدر و بدون مادر آفریده شده است، و همگی بر این امر که آدم یکی از بندگان الله است اتفاق دارند.
۶۰- - ای رسول- در مورد عیسی، حقیقتی که هیچ شکی در آن نیست، همان است که از جانب پروردگارت بر تو آمد، پس بر یقینت، و ترک افترا که بر آن هستی ادامه بده، و از تردیدکنندگان نباش. این آیه سبب آرامش و استقامت رسولاللهج میشد.
۶۱- پس – ای رسول- پس از آنکه علم در مورد عیسی برایت آمد، اگر کسانی در مورد مسیح پسر مریم با تو مجادله کردند، به آنان بگو: بیایید پسران ما و پسران شما، و زنان ما و زنان شما، و خود ما و خود شما را حاضر کنیم، سپس به سوی الله روی آوریم و دعا کنیم که کیفر و لعنت خویش را بر کسانی فرو فرستد که در گفتارشان دروغ میگویند، و بر عنادشان اصرار میورزند.
﴿إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡقَصَصُ ٱلۡحَقُّۚ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦٢ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُفۡسِدِينَ٦٣ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۢ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ٦٤ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تُحَآجُّونَ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمَآ أُنزِلَتِ ٱلتَّوۡرَىٰةُ وَٱلۡإِنجِيلُ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٥ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ حَٰجَجۡتُمۡ فِيمَا لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞ فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيۡسَ لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٦٦ مَا كَانَ إِبۡرَٰهِيمُ يَهُودِيّٗا وَلَا نَصۡرَانِيّٗا وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفٗا مُّسۡلِمٗا وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٦٧ إِنَّ أَوۡلَى ٱلنَّاسِ بِإِبۡرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا ٱلنَّبِيُّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۗ وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٨ وَدَّت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يُضِلُّونَكُمۡ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٦٩ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَأَنتُمۡ تَشۡهَدُونَ٧٠﴾
۶۲- - ای رسول- همانا این سخن در مورد عیسی که تو را از آن باخبر ساختیم، همان خبر حقی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد، و هیچ معبودی که سزاوار عبادت باشد جز الله یگانه وجود ندارد، و همانا الله در ملک خویش شکستناپذیر و در تدبیر و فعلش حکیم است.
۶۳- پس اگر از تصدیق و پیروی تو روی گرداندند، فسادکارند، و الله نسبت به آنان داناست، و این افراد را در قبال چنین کاری مجازات خواهد کرد.
۶۴- - ای رسول- به اهل کتاب؛ چه یهودیان و چه نصاری، بگو: بیایید همگی بر سخن عدل و حقی پایبند شویم و آن اینکه: فقط الله را عبادت کنیم و هیچ معبود یا تندیس یا صلیب یا طاغوتی یا غیر آن را همراه او تعالی شریک قرار ندهیم، و برخی از ما برخی دیگر را به جای الله عبادت نکنند. پس اگر از این دعوت پاک روی برگرداندند،– ای مؤمنان- به آنان بگویید: بر ما گواه باشید که ما با عبودیت و اخلاص در برابر پروردگارمان تسلیم و فرمانبرداریم. دعوت به سوی سخن عدل، همانگونه که متوجه یهود و نصاری است، متوجه کسانی که به روش آنان عمل میکنند نیز هست.
۶۵- ای اصحاب کتابهای نازلشده؛ چه یهود و چه نصاری! چگونه هر یک از شما مجادله میکند که ابراهیم بر آیین او بود، در حالی که تورات و انجیل پس از وی نازل شده است؟ آیا به اشتباه این سخنتان پی نمیبرید که میگویید: ابراهیم یهودی یا نصرانی بود، در حالی که میدانید یهودیت و نصرانیت مدتی پس از وفات وی به وجود آمد؟
۶۶- هان شما هستید که در موردی از امر دینتان که نسبت به آن دانشی دارید و به صحت آن در کتابهایتان باور دارید با رسولاللهج مجادله کردید، پس چرا در مورد چیزی درباره ابراهیم که نسبت به آن دانشی ندارید مجادله میکنید؟! در حالی که الله حقایق و نهانهای امور را میداند و شما نمیدانید.
۶۷- ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی، چون یهودیت و نصرانیت پس از او آمد، بلکه پیرو فرمان و طاعت الله، و تسلیم پروردگارش بود، و از مشرکان نبود.
۶۸- همانا سزاوارترین و خاصترین مردم به ابراهیم، کسانی هستند که به او ایمان آوردند و رسالتش را تصدیق کردند و او را بر دینش پیروی نمودند، و نیز این پیامبر محمدج و کسانی که به او ایمان آوردند. و الله دوست و کارساز مومنان به او و پیروان شریعتش است.
۶۹- - ای مسلمانان- گروهی از یهود و نصاری آرزو میکنند که شما را از اسلام گمراه میکردند، اما جز خودشان و پیروانشان را گمراه نمیکنند، در حالی که این امر را نمیدانند.
۷۰- ای اهل تورات و انجیل، چرا به آیات الله که بر رسولانش در کتابهایتان فرو فرستاده، و در آنها این امر وجود دارد که محمدج همان رسول منتظر است، و آنچه را که برایتان آورده همان حقیقت است، کفر میورزید، در حالی که آن را میبینید؟ اما این موضوع را انکار میکنید.
﴿يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَلۡبِسُونَ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٧١ وَقَالَت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ ءَامِنُواْ بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَجۡهَ ٱلنَّهَارِ وَٱكۡفُرُوٓاْ ءَاخِرَهُۥ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٧٢ وَلَا تُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمۡ قُلۡ إِنَّ ٱلۡهُدَىٰ هُدَى ٱللَّهِ أَن يُؤۡتَىٰٓ أَحَدٞ مِّثۡلَ مَآ أُوتِيتُمۡ أَوۡ يُحَآجُّوكُمۡ عِندَ رَبِّكُمۡۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡفَضۡلَ بِيَدِ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٧٣ يَخۡتَصُّ بِرَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٧٤ ۞وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مَنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِقِنطَارٖ يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِدِينَارٖ لَّا يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ إِلَّا مَا دُمۡتَ عَلَيۡهِ قَآئِمٗاۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَيۡسَ عَلَيۡنَا فِي ٱلۡأُمِّيِّۧنَ سَبِيلٞ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٥ بَلَىٰۚ مَنۡ أَوۡفَىٰ بِعَهۡدِهِۦ وَٱتَّقَىٰ فَإِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَشۡتَرُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَأَيۡمَٰنِهِمۡ ثَمَنٗا قَلِيلًا أُوْلَٰٓئِكَ لَا خَلَٰقَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ وَلَا يَنظُرُ إِلَيۡهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٧٧﴾
۷۱- ای اهل تورات و انجیل! چرا حقیقتی را که در کتابهایتان وجود دارد را با باطل تحریف کردید و به آنچه با دستانتان نوشتید درمیآمیزید، و توصیف محمدج و اینکه دین او همان حقیقت است، را که در کتابهایتان است پنهان میکنید، در حالی که از این امر آگاهید؟!
۷۲- گروهی از اهل کتاب یهودی گفتند: به آنچه بر مومنان نازل شده است در اول روز ایمان بیاورید و آخر روز به آن کفر ورزید، شاید آنان در دینشان تردید کنند و از آن بازگردند.
۷۳- و تصدیق نکنید مگر کسی را که از دینتان پیروی کند و یهودی باشد. - ای رسول- به آنان بگو: به راستی که هدایت و توفیق، همان هدایت الله و توفیق او به سوی ایمان صحیح است. و گفتند: دانشی را که دارید برای مسلمانان آشکار نکنید تا مبادا آن را از شما فراگیرند و در علم به آن با شما یکسان باشند، و بر آنان برتری داشته باشید، یا آن را حجتی نزد پروردگارتان بگیرند که بوسیلۀ آن بر شما غلبه کنند.- ای رسول- به آنان بگو: همانا فضل و عطاء و تمام امور به دست الله و تحت تصرف اوست، آن را به هر یک از کسانی که به وی و رسولانش ایمان آورند بخواهد میدهد. و الله ذات گشایشگر داناست، که علم و عطایش را بر تمام کسانی از مخلوقاتش که شایستۀ فضل و نعمتهایش هستند میگشاید.
۷۴- همانا الله نبوت و هدایت به سوی کاملترین شریعت را به هر یک از میان مخلوقاتش که بخواهد اختصاص میدهد. و الله دارای احسان و بخششی بسیار و گسترده است.
۷۵- و از اهل کتاب یهودی، کسی هست که اگر او را بر مال زیادی امین شماری، آن را بدون خیانت به تو بازمیگرداند، و از آنان کسی است که اگر او را بر یک دینار امین شماری، آن را به تو بازنمیگرداند، مگر اینکه نهایت تلاش را در مطالبۀ آن به کار گیری. این امر به سبب عقیدۀ فاسدی است که باعث میشود اموال عرب را به باطل حلال بشمارند، و میگویند: در خوردن اموال آنان، هیچ گناه و حرجی بر ما نیست، چون الله آن را برایمان حلال قرار داده است. حال آنکه این سخن، دروغی بر الله است، که آن را با زبانهایشان میگویند، و خودشان میدانند که دروغ میگویند.
۷۶- امر آنگونه که این دروغگویان ادعا کردند نیست؛ زیرا پرهیزکار واقعی کسی است که با پیمان خویش با الله مبنی بر ادای امانت و ایمان به او و رسولانش وفا کند و به هدایت و شرعش پایبند باشد، و از الله بترسد یعنی امرش را اجرا کند و از آنچه که نهی فرموده است دست بکشد. و الله پرهیزکارانی را که از شرک و معاصی دوری میکنند دوست دارد.
۷۷- همانا کسانی که پیمان الله و سفارش او تعالی را که در کتابهای نازلشده بر پیامبرانش توصیه نموده است، در برابر عوض و بدل پستی از متاع و بهره دنیا تبدیل میکنند، هیچ سهمی از ثواب در آخرت ندارند، و روز قیامت الله با آنچه آنان را شاد کند با آنان سخن نمیگوید، و با دید رحمت به آنان نمینگرد، و این افراد را از پلیدی گناهان و کفر پاک نمیگرداند، و عذابی دردناک دارند.
﴿وَإِنَّ مِنۡهُمۡ لَفَرِيقٗا يَلۡوُۥنَ أَلۡسِنَتَهُم بِٱلۡكِتَٰبِ لِتَحۡسَبُوهُ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمَا هُوَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَمَا هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٧٨ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤۡتِيَهُ ٱللَّهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادٗا لِّي مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن كُونُواْ رَبَّٰنِيِّۧنَ بِمَا كُنتُمۡ تُعَلِّمُونَ ٱلۡكِتَٰبَ وَبِمَا كُنتُمۡ تَدۡرُسُونَ٧٩ وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّۧنَ أَرۡبَابًاۗ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ٨٠ وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّۧنَ لَمَآ ءَاتَيۡتُكُم مِّن كِتَٰبٖ وَحِكۡمَةٖ ثُمَّ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مُّصَدِّقٞ لِّمَا مَعَكُمۡ لَتُؤۡمِنُنَّ بِهِۦ وَلَتَنصُرُنَّهُۥۚ قَالَ ءَأَقۡرَرۡتُمۡ وَأَخَذۡتُمۡ عَلَىٰ ذَٰلِكُمۡ إِصۡرِيۖ قَالُوٓاْ أَقۡرَرۡنَاۚ قَالَ فَٱشۡهَدُواْ وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٨١ فَمَن تَوَلَّىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٨٢ أَفَغَيۡرَ دِينِ ٱللَّهِ يَبۡغُونَ وَلَهُۥٓ أَسۡلَمَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَإِلَيۡهِ يُرۡجَعُونَ٨٣﴾
۷۸- و گروهی از یهودیان، کلمات را تحریف میکنند، و کلام الله را تغییر میدهند؛ تا دیگران را به این گمان بیندازند که این بخشی از کلام نازلشده، یعنی تورات است، در حالی که چیزی از آن نیست، و میگویند: این از جانب الله است که آن را به پیامبر موسی وحی کرد، در حالی که از جانب الله نیست، و آنها به خاطر دنیایشان بر الله دروغ میبندند، و خودشان میدانند که دروغ میگویند.
۷۹- برای هیچ بشری سزاوار نیست که الله کتابش را بر او فرو فرستد و وی را به عنوان داور میان مخلوقاتش قرار دهد و به عنوان پیامبر برگزیند، اما او به مردم بگوید: به جای الله، مرا عبادت کنید، بلکه میگوید: به سبب آنچه از وحی الله تعالی که به دیگران آموزش میدادید، و به سبب آن که برای حفظ و علم و فهم از آن درس میخواندید، حکیم و فقیه و عالم باشید.
۸۰- و برای هیچ یک از آنان نسزد که به شما امر کند فرشتگان و پیامبران را اربابانی بگیرید که به جای الله آنها را عبادت کنید. – ای مردم- آیا منطقی است پس از اینکه تسلیم فرمان او شدید، شما را به کفر به الله فرمان دهد؟!
۸۱- و - ای رسول- به یاد آور آنگاه که الله سبحان پیمان محکم از تمام پیامبران گرفت که: اگر کتاب و حکمتی به شما دادم، سپس رسولی از جانب من نزدتان آمد که آنچه را با شماست تصدیق کرد، به او ایمان بیاورید، و وی را یاری کنید. آیا بر این امر اقرار و اعتراف دارید، و پیمان محکم من در این مورد را پذیرفتید؟ پیامبران گفتند: به آن اقرار کردیم، الله فرمود: پس بر یکدیگر و بر امتهایتان بر این امر گواهی دهید، و من نیز همراه شما از گواهان بر شما و آنان هستم. آیه مذکور دلالت دارد بر اینکه الله این پیمان را از تمام پیامبران گرفت که به محمدج ایمان بیاورند، و این پیمان را از امتهای پیامبران نیز گرفت.
۸۲- بنابراین هر کس پس از این بیان و این پیمان که الله آن را از پیامبرانش گرفت، از دعوت اسلام روی بگرداند، آنان از دین الله و طاعت پروردگارشان خارج هستند.
۸۳- آیا این فاسقان اهل کتاب، غیر از دین الله- یعنی اسلام که الله محمدج را با آن فرستاد- میخواهند، در حالی که تمام آنچه در آسمانها و زمین است، به دلخواه - مانند مومنان-، و یا از سر اجبار، آنگاه که این امر سودی به آنان نمیرسانند - مانند کافران- تسلیم و فرمانبردار الله هستند و در برابر او فروتن شدهاند، همانگونه که سایر کائنات در برابر او تعالی خضوع کردهاند، و در روز معاد به سوی وی بازگردانیده میشوند، آنگاه هر یک را به عملش جزا میدهد. این هشداری از جانب الله تعالی برای مخلوقاتش است تا هر یک از آنان که بر غیر آیین اسلام است به سوی او بازگردد.
﴿قُلۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ٨٤ وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٨٥ كَيۡفَ يَهۡدِي ٱللَّهُ قَوۡمٗا كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ وَشَهِدُوٓاْ أَنَّ ٱلرَّسُولَ حَقّٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٦ أُوْلَٰٓئِكَ جَزَآؤُهُمۡ أَنَّ عَلَيۡهِمۡ لَعۡنَةَ ٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ٨٧ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٨٨ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٨٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّن تُقۡبَلَ تَوۡبَتُهُمۡ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلضَّآلُّونَ٩٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٞ فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡ أَحَدِهِم مِّلۡءُ ٱلۡأَرۡضِ ذَهَبٗا وَلَوِ ٱفۡتَدَىٰ بِهِۦٓۗ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٩١﴾
۸۴- - ای رسول- به آنان بگو: به الله ایمان آوردیم و از او اطاعت کردیم، پس هیچ پروردگاری غیر از او نداریم، و هیچ معبودی جز او تعالی برای ما نیست، و به وحیی که الله آن را بر ما نازل فرموده، و به آنچه بر ابراهیم خلیل الله، و دو پسرش اسماعیل و اسحاق، و پسر پسرش یعقوب بن اسحاق و به آنچه بر اسباط – پیامبران موجود از فرزندان و نسل یعقوب، که در دوازده قبیلۀ بنیاسرائیل بودند- و به تورات و انجیل که به موسی و عیسی داده شده است، و به آنچه الله بر پیامبرانش نازل فرموده است، به تمام اینها ایمان آوردیم، میان هیچ یک از آنان تفاوت نمیگذاریم، و ما با طاعت فقط فرمانبردار و تسلیم الله هستیم، و به ربوبیت و الوهیت و عبادت برای او تعالی اقرار داریم.
۸۵- و هر کس دینی غیر از دین اسلام که عبارت است از تسلیمشدن در برابر الله با توحید و فرمانبرداری از او تعالی با طاعت، و عبودیت، و تسلیمشدن در برابر رسولش پیامبر خاتم محمدج با ایمان به او و پیروی از وی و محبت او در ظاهر و باطن، بخواهد؛ هرگز از وی پذیرفته نخواهد شد، و در آخرت از زیانکارانی است که بهره و نصیب خودشان را تباه کردهاند.
۸۶- الله چگونه گروهی را برای ایمان به خود و رسولش توفیق میدهد که پس از اینکه به او ایمان آوردند و گواهی دادند که محمدج و آنچه را آورده حق است، و حجتها و دلایل آشکار بر صحت این امر از جانب الله برایشان آمد، به نبوت محمدج کفر ورزیدند؟! و الله گروه ستمکار را که از حق به سوی باطل منحرف شدند، و کفر را بر ایمان ترجیح دادند، به سمت حقیقت و صواب توفیق نمیدهد.
۸۷- جزای این ستمکاران این است که لعنت الله و فرشتگان و تمام مردم بر آنان است، پس این افراد از رحمت الله دور و رانده هستند.
۸۸- در آتش جاودانند، عذاب حتی برای زمان اندکی از آنان برداشته نمیشود تا استراحت کنند، و از آنان به تاخیر نیز نمیافتد تا عذری بیاورند.
۸۹- مگر کسانی که پس از کفر و ستمشان با توبۀ نصوح به سوی پروردگارشان بازگشتند، و با توبۀ خویش آنچه را که فاسد کرده بودند اصلاح نمودند که الله آن را میپذیرد؛ زیرا او تعالی نسبت به گناهان بندگانش بسیار آمرزنده و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۹۰- بدون تردید کسانی که پس از ایمانشان کفر ورزیدند و تا زمان مرگ بر کفر خویش ادامه دادند؛ هنگام فرارسیدن مرگ توبهای از آنان پذیرفته نخواهد شد، و آنان همان کسانی هستند که راه را گم کردند و بیراهه رفتند.
۹۱- همانا کسانی که به نبوت محمدج کفر ورزیدند و بر کفر به الله و رسولش مردند؛ از هیچ یک از آنان طلا به اندازۀ پری زمین پذیرفته نخواهد شد، تا در قبال آن، خودش را از عذاب الله برهاند، هر چند واقعاً آن را در برابر آزادی خویش تقدیم کند، برایشان عذابی دردآور است، و هیچ کس را ندارند که آنان را از عذاب الهی نجات دهد.
﴿لَن تَنَالُواْ ٱلۡبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ٩٢ ۞كُلُّ ٱلطَّعَامِ كَانَ حِلّٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسۡرَٰٓءِيلُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦ مِن قَبۡلِ أَن تُنَزَّلَ ٱلتَّوۡرَىٰةُۚ قُلۡ فَأۡتُواْ بِٱلتَّوۡرَىٰةِ فَٱتۡلُوهَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٩٣ فَمَنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٩٤ قُلۡ صَدَقَ ٱللَّهُۗ فَٱتَّبِعُواْ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٩٥ إِنَّ أَوَّلَ بَيۡتٖ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكٗا وَهُدٗى لِّلۡعَٰلَمِينَ٩٦ فِيهِ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ مَّقَامُ إِبۡرَٰهِيمَۖ وَمَن دَخَلَهُۥ كَانَ ءَامِنٗاۗ وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلۡبَيۡتِ مَنِ ٱسۡتَطَاعَ إِلَيۡهِ سَبِيلٗاۚ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩٧ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا تَعۡمَلُونَ٩٨ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ تَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَأَنتُمۡ شُهَدَآءُۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٩٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تُطِيعُواْ فَرِيقٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ يَرُدُّوكُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡ كَٰفِرِينَ١٠٠﴾
۹۲- هرگز به بهشت دست نمییابید مگر از آنچه دوست دارید صدقه بدهید، و هر صدقهای که بدهید، کم باشد یا زیاد، قطعاً الله نسبت به آن داناست و هر صدقهدهندهای را بر اساس عملش جزا میدهد.
۹۳- تمام غذاهای پاکیزه برای پسران یعقوب حلال بود مگر آنچه را یعقوب به سبب بیماریای که به آن گرفتار شد بر خودش حرام کرده بود، و این امر قبل از نزول تورات بود. اما با نزول تورات، الله برخی از غذاهایی را که برای بنیاسرائیل حلال بود به سبب ستم و سرکشیشان بر آنان حرام کرد. - ای رسول- به آنان بگو: اگر در این ادعا که الله در تورات، تحریم آنچه را که یعقوب بر خودش حرام کرده بود فرستاده است حق به جانب هستید، پس تورات را بیاورید و آنچه را در آن است بخوانید، تا از راستی آنچه در قرآن آمده است در مورد اینکه الله قبل از نزول تورات چیزی جز آنچه را یعقوب بر خودش حرام کرد را بر بنیاسرائیل حرام نگردانده است، آگاه شوید.
۹۴- پس کسانی که بعد از خواندن تورات و آشکارشدن حقیقت، بر الله دروغ ببندند، آنان همان ستمکارانی هستند که سخن باطل را به الله نسبت میدهند.
۹۵- - ای رسول- به آنان بگو: الله در آنچه خبر داده و در آنچه تشریع کرده است، راست گفت. پس اگر در محبت و انتساب خودتان به خلیل الله ابراهیم صادق هستید از آیین او که الله آن را بر زبان محمدج تشریع کرده است پیروی کنید؛ زیرا حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن نیست. و ابراهیم در توحید و عبادت الله، هیچ کس را با او شریک نگردانید.
۹۶- قطعاً اولین خانهای که در زمین برای عبادت الله ساخته شد، همان بیت الله الحرام در مکه است، و این خانه، خانۀ مبارکی است که نیکیها در آن مضاعف میشود، و رحمات در آن فرود میآیند، و در رویآوردن به سمت آن در نماز، و قصد آن برای ادای حج و عمره، صلاح و هدایتی برای تمام مردم است.
۹۷- در این خانه، نشانههای آشکاری وجود دارد که ساخت ابراهیم است، و اینکه الله آن را بزرگ و گرامی داشت، از جمله: مقام ابراهیم، یعنی سنگی که وقتی ابراهیم میخواست همراه پسرش اسماعیل پایههای خانه را بالا ببرد بر روی آن میایستاد. و یکی دیگر از آن نشانهها، این است که هر کس در این خانه وارد شود، امنیت دارد، و هیچ کس آسیبی به وی نمیرساند. و الله آهنگ این خانه برای ادای مناسک حج را بر مردم هر مکانی که توانایی رسیدن به آن را دارند واجب گردانیده است. و هر کس به فریضۀ حج کفر ورزد، کافر شده، و الله از او و حج و عملش، و از سایر مخلوقات بینیاز است.
۹۸- - ای رسول- به اهل کتاب، چه یهودی و چه نصاری- بگو: چرا به دلایل الله که بر این امر دلالت دارند که دین الله همان اسلام است کفر میورزید، و دلایل و براهین آن را که در کتابهایتان وجود دارد انکار میکنید، در حالی که میدانید؟ و الله بر کار شما گواه است. در این آیه تهدید و هشداری برای آنان وجود دارد.
۹۹- - ای رسول- به یهود و نصاری بگو: چرا هر کس را که قصد ورود به اسلام دارد از اسلام بازمیدارید و انحراف و تمایل از قصد و استقامت را برایش میجویید، در حالی که میدانید آنچه من آوردهام حق است؟! و الله از آنچه انجام میدهید غافل نیست و شما را به خاطر آن مجازات خواهد کرد.
۱۰۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت او عمل کردهاید! اگر از گروهی از یهودیان و نصاری که الله تورات و انجیل را به آنان داد پیروی کنید، شما را گمراه مینمایند، و شبهات در دینتان را به شما القا میکنند؛ تا پس از اینکه به حق ایمان داشتید به آن کفر ورزید، پس آنان را بر دینتان امین قرار ندهید، و هیچ نظر یا مشورتی را از این افراد نپذیرید.
﴿وَكَيۡفَ تَكۡفُرُونَ وَأَنتُمۡ تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ وَفِيكُمۡ رَسُولُهُۥۗ وَمَن يَعۡتَصِم بِٱللَّهِ فَقَدۡ هُدِيَ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٠١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٠٢ وَٱعۡتَصِمُواْ بِحَبۡلِ ٱللَّهِ جَمِيعٗا وَلَا تَفَرَّقُواْۚ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ كُنتُمۡ أَعۡدَآءٗ فَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِكُمۡ فَأَصۡبَحۡتُم بِنِعۡمَتِهِۦٓ إِخۡوَٰنٗا وَكُنتُمۡ عَلَىٰ شَفَا حُفۡرَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنۡهَاۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٠٣ وَلۡتَكُن مِّنكُمۡ أُمَّةٞ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلۡخَيۡرِ وَيَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٠٤ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ تَفَرَّقُواْ وَٱخۡتَلَفُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ١٠٥ يَوۡمَ تَبۡيَضُّ وُجُوهٞ وَتَسۡوَدُّ وُجُوهٞۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡوَدَّتۡ وُجُوهُهُمۡ أَكَفَرۡتُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ١٠٦ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبۡيَضَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فَفِي رَحۡمَةِ ٱللَّهِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١٠٧ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۗ وَمَا ٱللَّهُ يُرِيدُ ظُلۡمٗا لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٨﴾
۱۰۱- و – ای مومنان- چگونه به الله کفر میورزید، در حالی که آیات قرآن بر شما خوانده میشود، و رسولاللهج در میان شماست که آن را به شما ابلاغ میکند؟ و هر کس بر الله توکل کند و به قرآن و سنت چنگ بزند، قطعا به راه روشن و منهج مستقیم هدایت شده است.
۱۰۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! آنگونه که سزاوار ترسیدن از الله است از او بترسید، این مهم اینگونه محقق میشود که: اطاعت شود و نافرمانی نگردد، شکرگزاری شود و مورد ناسپاسی قرار نگیرد، و به یاد آورده شود و فراموش نشود، و تا پایان زندگی، بر چنگزدن به اسلام ادامه دهید تا در حال اسلام، الله را ملاقات کنید.
۱۰۳- و همگی به کتاب پروردگارتان و سیرۀ پیامبرتان چنگ زنید، و آنچه را که باعث پراکندگی شما میشود مرتکب نشوید. و نعمتهای بزرگی را به یاد آورید که الله آنها را بر شما ارزانی داشت: آنگاه که – ای مومنان- قبل از اسلام با یکدیگر دشمن بودید، پس الله دلهایتان را بر محبت خود و محبت رسولش جمع کرد، و محبت یکدیگر را در دلهایتان افکند، آنگاه به فضل او، برادران دوستدار یکدیگر شدید، و در لبۀ آتش جهنم بودید، سپس الله شما را به اسلام هدایت کرد و از آتش نجات داد. و الله همانگونه که نشانههای ایمان صحیح را برایتان بیان فرمود، تمام آنچه را سبب صلاح شماست نیز برایتان بیان میکند، تا به راه راست هدایت شوید، و آن را بپیمایید، و از آن منحرف نشوید.
۱۰۴- و – ای مومنان- باید گروهی از شما باشند که به خیر دعوت دهند، و به معروف، یعنی چیزی که حسن آن از طریق شرع و عقل شناخته میشود، امر کنند، و از منکر، یعنی آنچه قبحش از طریق شرع و عقل شناخته میشود، نهی کنند، و اینان همان کسانی هستند که به بهشتهای پرنعمت دست یافتهاند.
۱۰۵- و – ای مومنان- مانند اهل کتاب نباشید که دشمنی و کینه میانشان افتاد و به احزاب و گروهها پراکنده شدند، و پس از اینکه حق برایشان روشن شد، در اصول دینشان اختلاف ورزیدند، و آنان سزاوار عذابی بزرگ و دردناک هستند.
۱۰۶- روز قیامت چهرههای اهل سعادت که به الله و رسولش ایمان آوردند، و امرش را اجرا کردند سفید میشود و چهرههای اهل شقاوت که رسولش را تکذیب نموده و از امرش نافرمانی کردند سیاه میگردد. و به کسانی که چهرههایشان سیاه شده است از روی توبیخ گفته میشود: آیا پس از ایمانتان، کفر ورزیدید، و کفر را بر ایمان مقدم داشتید؟! پس به سبب کفرتان عذاب را بچشید.
۱۰۷- و اما کسانی که چهرههایشان به خرّمی و طراوت نعمت، و خیری که به آن بشارت داده شدهاند، سفید شده است، در بهشت الله و نعمتهای آن قرار دارند، و در آنجا باقی میمانند، و هرگز از آن خارج نمیشوند.
۱۰۸- - ای رسول- این آیات الهی و دلایل درخشان او را با راستی و یقین بر تو میخوانیم و حکایت میکنیم. و الله نسبت به هیچ یک از مخلوقاتش ستمکار نیست، و ذرهای از اعمالشان را نمیکاهد؛ زیرا او تعالی حاکم عادلی است که ستم نمیکند.
﴿وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ١٠٩ كُنتُمۡ خَيۡرَ أُمَّةٍ أُخۡرِجَتۡ لِلنَّاسِ تَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَتَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَتُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِۗ وَلَوۡ ءَامَنَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۚ مِّنۡهُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ١١٠ لَن يَضُرُّوكُمۡ إِلَّآ أَذٗىۖ وَإِن يُقَٰتِلُوكُمۡ يُوَلُّوكُمُ ٱلۡأَدۡبَارَ ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ١١١ ضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلذِّلَّةُ أَيۡنَ مَا ثُقِفُوٓاْ إِلَّا بِحَبۡلٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَحَبۡلٖ مِّنَ ٱلنَّاسِ وَبَآءُو بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَسۡكَنَةُۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ يَكۡفُرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ١١٢ ۞لَيۡسُواْ سَوَآءٗۗ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ أُمَّةٞ قَآئِمَةٞ يَتۡلُونَ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ ءَانَآءَ ٱلَّيۡلِ وَهُمۡ يَسۡجُدُونَ١١٣ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَيَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١١٤ وَمَا يَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَلَن يُكۡفَرُوهُۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُتَّقِينَ١١٥﴾
۱۰۹- و آفرینش و تدبیر تمام آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد، فقط از آنِ الله است، و سرانجام کار تمام مخلوقات فقط به سوی او تعالی است، آنگاه هر یک از آنان را به همان اندازه که استحقاقش را دارد جزا میدهد.
۱۱۰- - ای امت محمدج- شما بهترین امت و سودمندترین مردم نسبت به مردم هستید، که به معروف، یعنی آنچه که حسن آن از طریق شرع و عقل شناخته میشود امر میکنید، و از منکر، یعنی آنچه قبحش از طریق شرع و عقل شناخته میشود نهی میکنید، و به الله ایمان قطعی دارید که با عمل، آن را تأیید میکنید. و اگر اهل کتاب، چه یهود و چه نصاری، مانند شما به محمدج و آنچه از نزد الله برایشان آورد ایمان آورده بودند، به طور قطع در دنیا و آخرت برایشان بهتر بود. شمار اندکی از آنان به رسالت محمدج ایمان میآورند و آن را تصدیق و به آن عمل میکنند، و بیشترشان از دین و طاعت الله خارج هستند.
۱۱۱- این فاسقان اهل کتاب زیانی به شما نخواهند رساند مگر الفاظ شرک و کفر و غیر آن که گوشهایتان را آزار میدهد، و اگر با شما بجنگند، شکست میخورند، و پشت کرده و فرار میکنند، سپس هرگز یاری نخواهند شد.
۱۱۲- الله خواری و ذلت را امر لازمی قرار داده که از یهود جدا نمیشود، یعنی هر جا یافت شوند خوار و ناچیز هستند، جز به پیمانی از جانب الله متعال و پیمانی از جانب مردم که با آن بر جانها و اموالشان امنیت مییابند، این پیمان همان عقد ذمه بر آنان و الزامشان به احکام اسلام است، و به خشمی از جانب الله که سزاوارش هستند بازآمدند، و مُهر ذلت و بینوایی بر آنان زده شده است، چنانکه یهودی را نمیبینی مگر اینکه از مومنان ترس و وحشت دارد؛ این امر به سبب آن است که به آیات الله کفر ورزیدند، و از حدودش تجاوز کردند، و پیامبرانش را از روی ستم و تجاوز به قتل رساندند، و چیزی آنان را به این وضع نکشاند جز اینکه مرتکب گناهان شدند، و از حدود الهی گذشتند.
۱۱۳- اهل کتاب حالت یکسانی ندارند: زیرا از میان آنان، گروهی مستقیم بر امر الله و مومن به رسولش محمدج هستند، هنگام شب آیات قرآن کریم را در نماز میخوانند، و در نمازهایشان به مناجات الله روی میآورند.
۱۱۴- به الله و روز آخرت ایمان میآورند، به هر خیری امر، و از هر شری نهی میکنند، و به انجام کارهای خیر مبادرت میورزند، و آنان از بندگان صالح الله هستند.
۱۱۵- و این گروه مومن، هر عمل خیری که انجام دهند، کم باشد یا زیاد، نزد الله تباه نخواهد شد، بلکه از آنان قدردانی میشود، و در قبال آن جزا داده میشوند. و الله نسبت به پرهیزگاران که در جستجوی خشنودی الله و طلب پاداش او تعالی، کارهای خیر انجام میدهند و از محرمات دوری میکنند داناست.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١١٦ مَثَلُ مَا يُنفِقُونَ فِي هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَثَلِ رِيحٖ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتۡ حَرۡثَ قَوۡمٖ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَأَهۡلَكَتۡهُۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِنۡ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١١٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ بِطَانَةٗ مِّن دُونِكُمۡ لَا يَأۡلُونَكُمۡ خَبَالٗا وَدُّواْ مَا عَنِتُّمۡ قَدۡ بَدَتِ ٱلۡبَغۡضَآءُ مِنۡ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَمَا تُخۡفِي صُدُورُهُمۡ أَكۡبَرُۚ قَدۡ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡقِلُونَ١١٨ هَٰٓأَنتُمۡ أُوْلَآءِ تُحِبُّونَهُمۡ وَلَا يُحِبُّونَكُمۡ وَتُؤۡمِنُونَ بِٱلۡكِتَٰبِ كُلِّهِۦ وَإِذَا لَقُوكُمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوۡاْ عَضُّواْ عَلَيۡكُمُ ٱلۡأَنَامِلَ مِنَ ٱلۡغَيۡظِۚ قُلۡ مُوتُواْ بِغَيۡظِكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١١٩ إِن تَمۡسَسۡكُمۡ حَسَنَةٞ تَسُؤۡهُمۡ وَإِن تُصِبۡكُمۡ سَيِّئَةٞ يَفۡرَحُواْ بِهَاۖ وَإِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ لَا يَضُرُّكُمۡ كَيۡدُهُمۡ شَيًۡٔاۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ١٢٠ وَإِذۡ غَدَوۡتَ مِنۡ أَهۡلِكَ تُبَوِّئُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مَقَٰعِدَ لِلۡقِتَالِۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ١٢١﴾
۱۱۶- همانا کسانی که به آیات الله کفر ورزیدند، و رسولانش را تکذیب کردند، نه اموال و نه فرزندانشان ذرهای از عذاب الله را نه در دنیا و نه در آخرت از آنان دفع نخواهند کرد؛ و آنان همنشینان و ملازم جهنم هستند، و از آن بیرون آورده نمیشوند.
۱۱۷- مثال آنچه کافران در راههای خیر در این زندگی دنیا انفاق میکنند و ثوابی که به آن امید دارند، مانند یک باد دارای سرمایی شدید است که به کشتزار مردمی که به آن امید داشتند بوزد، و به سبب گناهانشان، باد ذرهای از آن را باقی نگذارد. و این کافران ثوابی در آخرت نمییابند، و الله با این کار بر آنان ستم نکرد، بلکه خودشان با کفر و نافرمانیشان بر خویشتن ستم روا داشتند.
۱۱۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! کافران را به جای مومنان به دوستی نگیرید، که آنان را بر اسرار خویش آگاه سازید؛ زیرا این افراد در فاسدکردن حالتان کوتاهی نمیورزند، و از هر زیان و امر ناگواری که به شما برسد خوشحال میشوند، و کینه و انزجار شدید در کلامشان آشکار شده است، و دشمنیای را که در سینههایشان از شما پنهان میکنند بزرگتر و بیشتر است. براهین و دلایل را برایتان بیان کردهایم؛ تا پند بگیرید و برحذر باشید، اگر در اندرزها و اوامر و نواهی الله میاندیشید.
۱۱۹- بدانید که این امر، دلیل اشتباه شما در محبت به آنهاست؛ زیرا شما آنان را دوست دارید و به آنان نیکی میکنید، در حالی که آنان شما را دوست ندارند و نسبت به شما دشمنی و نفرت میورزند، و شما به تمام کتابهای نازلشده از جمله کتاب آنان ایمان دارید، اما آنان به کتابتان ایمان ندارند، پس چگونه آنان را دوست دارید؟ و هر گاه با شما دیدار کنند – از روی نفاق- میگویند: ایمان آوردیم و تصدیق کردیم، اما هر گاه با یکدیگر خلوت کنند، غم و اندوه بر آنان آشکار میشود، آنگاه به سبب اینکه الفت مسلمانان و اجماع کلمۀ آنان، و ارجمندی اسلام، و خواربودن خودشان را مشاهده میکنند، سر انگشتانشان را میگزند. – ای پیامبرج- به آنان بگو: به شدت خشمتان بمیرید. به راستی که الله از آنچه سینههایتان پنهان میدارند آگاه است، و هر یک را بر خیر یا شری که پیش فرستاده باشد جزا خواهد داد.
۱۲۰- و - ای مؤمنان- یکی از موارد دشمنی اینان آن است که اگر امر نیکویی از پیروزی و غنیمت به شما برسد، غم و اندوه بر آنان آشکار میگردد، و اگر امر ناپسندی از شکست یا کمبود در اموال و جانها و میوهها به شما برسد به آن خرسند میگردند و اگر در برابر آنچه به شما میرسد شکیبایی کنید، و از الله در آنچه شما را به آن امر میکند و آنچه شما را از آن نهی مینماید بترسید، آزار مکرشان به شما زیانی نمیرساند. و الله به تمام فسادهایی که این کافران انجام میدهند احاطه دارد، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۲۱- - ای رسول- به یاد آور آنگاه که در حالی که ساز و برگ جنگ پوشیده بودی از خانهات خارج شدی، صفوف اصحابت را سامان دادی، و هر یک را در موضع خودش برای رویارویی با مشرکان در غزوۀ احد قرار دادی. و الله سخنان شما را میشنود و نسبت به اعمالتان داناست.
﴿إِذۡ هَمَّت طَّآئِفَتَانِ مِنكُمۡ أَن تَفۡشَلَا وَٱللَّهُ وَلِيُّهُمَاۗ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٢٢ وَلَقَدۡ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ بِبَدۡرٖ وَأَنتُمۡ أَذِلَّةٞۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢٣ إِذۡ تَقُولُ لِلۡمُؤۡمِنِينَ أَلَن يَكۡفِيَكُمۡ أَن يُمِدَّكُمۡ رَبُّكُم بِثَلَٰثَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُنزَلِينَ١٢٤ بَلَىٰٓۚ إِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ وَيَأۡتُوكُم مِّن فَوۡرِهِمۡ هَٰذَا يُمۡدِدۡكُمۡ رَبُّكُم بِخَمۡسَةِ ءَالَٰفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُسَوِّمِينَ١٢٥ وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ إِلَّا بُشۡرَىٰ لَكُمۡ وَلِتَطۡمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِۦۗ وَمَا ٱلنَّصۡرُ إِلَّا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١٢٦ لِيَقۡطَعَ طَرَفٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡ يَكۡبِتَهُمۡ فَيَنقَلِبُواْ خَآئِبِينَ١٢٧ لَيۡسَ لَكَ مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٌ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡ أَوۡ يُعَذِّبَهُمۡ فَإِنَّهُمۡ ظَٰلِمُونَ١٢٨ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٢٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُواْ ٱلرِّبَوٰٓاْ أَضۡعَٰفٗا مُّضَٰعَفَةٗۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٣٠ وَٱتَّقُواْ ٱلنَّارَ ٱلَّتِيٓ أُعِدَّتۡ لِلۡكَٰفِرِينَ١٣١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٣٢﴾
۱۲۲- - ای پیامبر- به یاد آور آنچه را که برای بنیسلمه و بنیحارثه رخ داد، آنگاه که بر اثر ترس از رویارویی با دشمن، تصمیم گرفتند همراه رهبر منافقشان عبدالله بن ابی، بازگردند، اما الله از آنان محافظت و نگهداری کرد، و همراه تو از توکلکنندگان بر الله شدند. و مومنان باید فقط بر الله توکل کنند.
۱۲۳- و – ای مومنان- الله شما را با وجود تعداد و تجهیزات اندکتان در بدر بر دشمنان مشرکتان پیروز گرداند، پس با انجام اوامر و ترک نواهی الله از او تعالی بترسید؛ باشد که از الله در قبال نعمتهایش سپاسگزاری کنید.
۱۲۴- - ای پیامبر- به یاد آور آنچه را که در بدر برای اصحابت رخ داد آنگاه که بر آنان دشوار آمد که نیروی کمکی مشرکان برسد، پس به تو وحی کردیم که به آنان بگویی: آیا یاری پروردگارتان برای شما کافی نخواهد بود اگر با سه هزار فرشتۀ فرودآمده از آسمان به سوی میدان کارزار، که شما را استوار میگردانند، و همراه شما میجنگند، به شما یاری رساند؟!
۱۲۵- آری، این نیروی کمکی برایتان کافی است. و بشارتی دیگر برایتان این است که: اگر در رویارویی با دشمن شکیبایی کنید، و از الله پروا دارید اینگونه که آنچه شما را به آن فرمان داده است انجام دهید و از آنچه شما را از آن نهی کرده است پرهیز نمایید، و کفار «مکه» فورا و به سرعت برای پیکار با شما بیایند، در حالی که گمان میکنند شما را ریشهکن میگردانند، الله شما را با پنج هزار فرشتۀ نشانهدار، یعنی: خودشان و اسبهایشان که با نشانههای واضح شناخته شده هستند، به شما یاری میرساند.
۱۲۶- و الله این امداد با فرشتگان را فقط به عنوان بشارتی شادیآور برایتان قرار داد، و به این هدف که دلهایتان به آن آرام گیرد، و به وعدۀ الله شادمان شوید. و پیروزی فقط از جانب الله شکستناپذیری است که هیچ کس بر او چیره نمیشود، و در تدبیر و فعل خویش حکیم است.
۱۲۷- و یاری الله به شما در «بدر» به این هدف بود که گروهی از کافران با کشتن نابود شوند، و افرادی از آنان که از قتل نجات مییابند، اندوهگین شوند و در حالی که سینههایشان بر آنان تنگ شده، و خواری و ننگ بر آنان آشکار شده است بازگردند.
۱۲۸- - ای رسول- ذرهای از کار بندگان در اختیار تو نیست، بلکه تمام کارها فقط در اختیار الله بدون شریک است، و شاید برخی از اینان که در برابر تو جنگیدند، سینههایشان را برای پذیرش اسلام بگشاییم آنگاه اسلام آورند، و الله آنان را ببخشد. و هر کس که بر کفرش باقی بماند الله او را در دنیا و آخرت، به سبب ستم و سرکشیاش عذاب میکند.
۱۲۹- و تمام آنچه در آسمانها و آنچه در زمین وجود دارد فقط از آنِ الله است، از روی رحمت خویش، برای هر یک از بندگانش که بخواهد میآمرزد، و بر اساس عدل خویش، هر یک را که بخواهد عذاب میکند. و الله نسبت به گناهان بندگانش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنان مهربان است.
۱۳۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! از تمام انواع ربا دوری کنید، و در قرض، افزون بر سرمایهتان را هر چند اندک باشد نگیرید، پس چگونه خواهد بود حکم حالتی که هر گاه موعد پرداخت قرض فرا رسد این افزوده مضاعف شود؟ و با پایبندی به شریعت الله از او تعالی بترسید، تا در دنیا و آخرت رستگار شوید.
۱۳۱- و میان خودتان و آتشی که برای کافران آماده شده است سپری برای خویش قرار دهید.
۱۳۲- و – ای مومنان- در طاعاتی که الله شما را به آن فرمان داده و در خوردن ربا و سایر مواردی که شما را از آن نهی فرموده است از او تعالی اطاعت کنید، و از رسول اطاعت نمایید، تا مورد رحمت قرار گیرید، و عذاب نشوید.
﴿۞وَسَارِعُوٓاْ إِلَىٰ مَغۡفِرَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ وَجَنَّةٍ عَرۡضُهَا ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ أُعِدَّتۡ لِلۡمُتَّقِينَ١٣٣ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ فِي ٱلسَّرَّآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَٱلۡكَٰظِمِينَ ٱلۡغَيۡظَ وَٱلۡعَافِينَ عَنِ ٱلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣٤ وَٱلَّذِينَ إِذَا فَعَلُواْ فَٰحِشَةً أَوۡ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ ذَكَرُواْ ٱللَّهَ فَٱسۡتَغۡفَرُواْ لِذُنُوبِهِمۡ وَمَن يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ إِلَّا ٱللَّهُ وَلَمۡ يُصِرُّواْ عَلَىٰ مَا فَعَلُواْ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٣٥ أُوْلَٰٓئِكَ جَزَآؤُهُم مَّغۡفِرَةٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَجَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَنِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ١٣٦ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِكُمۡ سُنَنٞ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ١٣٧ هَٰذَا بَيَانٞ لِّلنَّاسِ وَهُدٗى وَمَوۡعِظَةٞ لِّلۡمُتَّقِينَ١٣٨ وَلَا تَهِنُواْ وَلَا تَحۡزَنُواْ وَأَنتُمُ ٱلۡأَعۡلَوۡنَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٣٩ إِن يَمۡسَسۡكُمۡ قَرۡحٞ فَقَدۡ مَسَّ ٱلۡقَوۡمَ قَرۡحٞ مِّثۡلُهُۥۚ وَتِلۡكَ ٱلۡأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيۡنَ ٱلنَّاسِ وَلِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَيَتَّخِذَ مِنكُمۡ شُهَدَآءَۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٠﴾
۱۳۳- و برای به دست آوردن آمرزشی بزرگ از جانب پروردگارتان و بهشتی وسیع، که پهنایش به گستردگی آسمانها و زمین است و الله آن را برای پرهیزگاران آماده ساخته، به طاعت الله و رسولش مبادرت ورزید.
۱۳۴- پرهیزگاران همان کسانی هستند که اموالشان را در حالت گشایش و تنگدستی انفاق مینمایند، و با وجود خشمی که در دل دارند شکیبایی پیشه میکنند، و هر گاه قدرت یافتند از کسانی که بر آنان ستم کردهاند درمیگذرند. و الله کسانی را که دارای این نیکوکاری باشند دوست دارد.
۱۳۵- و کسانی هستند که هر گاه گناه کبیرهای مرتکب شوند، یا با ارتکاب گناهان صغیره به خودشان ستم کنند، وعد و وعید الهی را به یاد میآورند آنگاه توبهکنان به سوی پروردگارشان پناه میبرند، و از او میخواهند تا گناهانشان را برایشان ببخشد، در حالی که یقین دارند فقط الله است که گناهان را میبخشد، از این رو، به گناه ادامه نمیدهند، و میدانند که اگر توبه کنند الله متعال آنان را میبخشد.
۱۳۶- کسانی که دارای این صفات بزرگ هستند، پاداش آنان این است که الله گناهانشان را میپوشاند، و بهشتهایی برای آنان است که از زیر درختان و کاخهایش آبهای گوارا جاری است، برای همیشه در آن میمانند و هرگز از آن خارج نمیشوند. آمرزش و بهشت به عنوان پاداش عاملان، بسیار نیکوست.
۱۳۷- الله برای تسلی و دلداری به مومنان وقتی در روز احد آسیب دیدند، آنان را مورد خطاب قرار میدهد که قبل از شما، امتهایی گذشتهاند، که مومنانشان به پیکار با کافران آزمایش شدند و عاقبت به نفع مومنان شد، پس در زمین بگردید و از سرانجام کار تکذیبکنندگان به الله و رسولانش عبرت گیرید.
۱۳۸- این قرآن بیان و ارشادی به راه حق، و اندرزی است که دلهای مومنان در برابرش فروتن است، آنان کسانی هستند که از الله میترسند، و به این امر اختصاص داده شدهاند؛ زیرا فقط این افراد هستند که از قرآن بهرهمند میشوند.
۱۳۹- و - ای مؤمنان- در پیکار با دشمنتان سست نشوید، و به خاطر آسیبی که در «اُحد» به شما رسید اندوه مدارید، در حالی که چیره هستید و سرانجام برای شماست، اگر به الله و رسولش ایمان دارید، و از شریعتش پیروی میکنید.
۱۴۰- - ای مؤمنان- اگر در روز غزوۀ «اُحد» جراحت یا قتلی به شما رسید و به خاطر آن اندوهگین شدید، مانند این جراحت و قتل در غزوۀ «بدر» به مشرکان رسیده است. و الله به سبب حکمتی، این روزها را میان مردم میگرداند، گاهی پیروزی و گاهی شکست، تا آنچه را الله در ازل میدانست آشکار شود؛ برای اینکه الله سبحان مومن راستین را از غیر او معلوم کند [و جدا سازد]، و گروهی از شما را با شهادت گرامی دارد. و الله کسانی را که به خودشان ستم کردند، و از پیکار در راه او تخلف ورزیدند دوست ندارد.
﴿وَلِيُمَحِّصَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَيَمۡحَقَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٤١ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تَدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ وَلَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ مِنكُمۡ وَيَعۡلَمَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٤٢ وَلَقَدۡ كُنتُمۡ تَمَنَّوۡنَ ٱلۡمَوۡتَ مِن قَبۡلِ أَن تَلۡقَوۡهُ فَقَدۡ رَأَيۡتُمُوهُ وَأَنتُمۡ تَنظُرُونَ١٤٣ وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُۚ أَفَإِيْن مَّاتَ أَوۡ قُتِلَ ٱنقَلَبۡتُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡۚ وَمَن يَنقَلِبۡ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِ فَلَن يَضُرَّ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۗ وَسَيَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٤ وَمَا كَانَ لِنَفۡسٍ أَن تَمُوتَ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِ كِتَٰبٗا مُّؤَجَّلٗاۗ وَمَن يُرِدۡ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَا وَمَن يُرِدۡ ثَوَابَ ٱلۡأٓخِرَةِ نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَاۚ وَسَنَجۡزِي ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٥ وَكَأَيِّن مِّن نَّبِيّٖ قَٰتَلَ مَعَهُۥ رِبِّيُّونَ كَثِيرٞ فَمَا وَهَنُواْ لِمَآ أَصَابَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا ٱسۡتَكَانُواْۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلصَّٰبِرِينَ١٤٦ وَمَا كَانَ قَوۡلَهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسۡرَافَنَا فِيٓ أَمۡرِنَا وَثَبِّتۡ أَقۡدَامَنَا وَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٤٧ فََٔاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا وَحُسۡنَ ثَوَابِ ٱلۡأٓخِرَةِۗ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٤٨﴾
۱۴۱- و این شکست که در «اُحد» واقع شد آزمایش و پالایشی برای مومنان، و خالصسازی آنان از منافقان، و به قصد نابودی کافران بود.
۱۴۲- ای اصحاب محمدج! آیا گمان کردید بدون اینکه با پیکار و سختیها مورد آزمایش قرار گیرید وارد بهشت میشوید؟ وارد بهشت نخواهید شد مگر پس از اینکه آزمایش شوید، و الله مجاهدان شما را در راه خویش، و شکیبایان بر مقاومت در برابر دشمنان را برای مردم آشکارا معلوم کند.
۱۴۳- و - ای مومنان- شما قبل از غزوۀ «اُحد» رویارویی با کافران را آرزو میکردید؛ تا به افتخار جهاد و شهادت در راه الله که برادرانتان در غزوۀ «بدر» از آن بهرهمند شدند دست یابید، پس هان! این امر که آن را آرزو و درخواست کردید برایتان حاصل شده است، بنابراین آن را بگیرید و بجنگید و شکیبایی کنید.
۱۴۴- محمدج فقط رسولی از جنس رسولانی که قبل از او رسالت پروردگارشان را ابلاغ کردند است. پس آیا اگر با گذشتِ مدتِ زندگیاش بمیرد، یا آنگونه که دشمنان شایعه کردند کشته شود، از دینتان بازمیگردید، و آنچه را پیامبر شما برایتان آورده است رها میکنید؟! و هر یک از شما که از دینش بازگردد، ذرهای به الله زیان نخواهد رساند، بلکه فقط زیان بزرگی به خودش میرساند. اما هر کس که بر ایمان و شکر پروردگارش بر نعمت اسلام، پایداری کند، قطعاً الله بهترین پاداش را به او میدهد.
۱۴۵- هیچ کس نمیمیرد مگر به اذن و تقدیر الهی، و پس از اینکه مدتی را که الله برایش مقدر کرده است سپری نماید. الله این مدت را به صورت معین مقرر کرده است، که از اجل او نه پیش میافتد و نه به تاخیر میافتد. و هر کس که در قبال عمل خویش متاع دنیا را بخواهد، به همان اندازه روزی که برایش مقدر کردهایم به او میدهیم، آنچه را که خواسته است به وی میبخشیم، و پاداش او را به صورت کامل میدهیم با وجود اینکه روزی مقسوم خود را در دنیا نیز دارد؛ زیرا با طاعت و جهاد خویش از ما سپاسگزاری کرده است، و به سپاسگزاران جزای خیر خواهیم داد.
۱۴۶- بسیاری از پیامبران پیشین، گروههای زیادی از اصحابشان همراه آنان پیکار کردند، اما در برابر جراحت یا قتلی که به آنان رسید سست نشدند؛ زیرا در راه پروردگارشان بود، و ناتوان نشدند، و در برابر دشمنشان زانوی تسلیم نزدند، بلکه در برابر آنچه به آنان رسید فقط شکیبایی کردند. و الله شکیبایان را دوست دارد.
۱۴۷- و سخن این شکیبایان فقط همین بود که گفتند: ای پروردگار ما! گناهانمان و اشتباهات ما را در امر دینمان بیامرز، و گامهایمان را استوار گردان تا از پیکار با دشمنان نگریزیم، و ما را بر کسانی که به یگانگی تو و نبوت پیامبرانت کفر میورزند پیروز گردان.
۱۴۸- بنابراین الله پاداش این نیکوکاران را در دنیا با پیروزی بر دشمنانشان، و قدرتبخشیدن آنان در روی زمین، و در آخرت با پاداش نیک و بزرگ، یعنی بهشتهایی پرنعمت، به آنان داد. و الله هر کسی را که عبادت پروردگارش و رفتار با مخلوقاتش را به خوبی انجام دهد دوست دارد.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تُطِيعُواْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَرُدُّوكُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡ فَتَنقَلِبُواْ خَٰسِرِينَ١٤٩ بَلِ ٱللَّهُ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلنَّٰصِرِينَ١٥٠ سَنُلۡقِي فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلرُّعۡبَ بِمَآ أَشۡرَكُواْ بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗاۖ وَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ وَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٥١ وَلَقَدۡ صَدَقَكُمُ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥٓ إِذۡ تَحُسُّونَهُم بِإِذۡنِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَا فَشِلۡتُمۡ وَتَنَٰزَعۡتُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِ وَعَصَيۡتُم مِّنۢ بَعۡدِ مَآ أَرَىٰكُم مَّا تُحِبُّونَۚ مِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلدُّنۡيَا وَمِنكُم مَّن يُرِيدُ ٱلۡأٓخِرَةَۚ ثُمَّ صَرَفَكُمۡ عَنۡهُمۡ لِيَبۡتَلِيَكُمۡۖ وَلَقَدۡ عَفَا عَنكُمۡۗ وَٱللَّهُ ذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٥٢ ۞إِذۡ تُصۡعِدُونَ وَلَا تَلۡوُۥنَ عَلَىٰٓ أَحَدٖ وَٱلرَّسُولُ يَدۡعُوكُمۡ فِيٓ أُخۡرَىٰكُمۡ فَأَثَٰبَكُمۡ غَمَّۢا بِغَمّٖ لِّكَيۡلَا تَحۡزَنُواْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمۡ وَلَا مَآ أَصَٰبَكُمۡۗ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٥٣﴾
۱۴۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! اگر از یهود و نصاری و منافقان و مشرکانی که به الوهیت من کفر ورزیدند و به رسولانم ایمان نیاوردند در آنچه که شما را به آن امر و از آن نهی میکنند پیروی نمایید، شما را از راه حق گمراه میسازند، و از دینتان بازمیگردانند، آنگاه به زیانی آشکار و هلاکتی قطعی بازمیگردید.
۱۵۰- آنان هرگز شما را یاری نخواهند کرد، بلکه الله یاورتان بوده، و او بهترین یاور است، پس با وجود او تعالی به یاری هیچ کس نیازی ندارید.
۱۵۱- به زودی در دلهای کسانی که کفر ورزیدند شدیدترین ترس و وحشت را میافکنیم؛ زیرا معبودانی دروغین را با الله شریک قرار دادند که هیچ دلیل یا برهانی بر استحقاق آنها برای عبادت با الله ندارند، پس حالت و سرگذشتشان در دنیا: ترس و وحشت از مومنان است، اما جایگاهشان در آخرت که به آن بازمیگردند همان آتش است، این امر به سبب ستم و سرکشی آنان بوده، و این جایگاه چه جایگاه بدی برایشان است!
۱۵۲- و قطعاً الله پیروزی و نصری را که به شما وعده داده بود محقق گرداند، آنگاه که به اذن او تعالی، کافران را در غزوۀ «اُحد» میکشتید، تا اینکه ترسیدید و در پیکار سستی ورزیدید و اختلاف کردید که: آیا در مواضع خویش بمانید یا آنجا را برای جمعآوری غنایم همراه کسانی که آن را جمع میکردند رها کنید؟ و از امر رسولتان که به شما فرمان داده بود در هیچ حالتی از مکانتان جدا نشوید نافرمانی کردید، این شکست بعد از آن به شما رسید که پیروزیای را که دوست دارید به شما نشان دادم، و آشکار شد که برخی از شما غنایم، و برخی آخرت و پاداش آن را میخواهند، سپس الله صورتهایتان را از دشمنتان برگرداند؛ تا شما را بیازماید، و الله از پشیمانی و توبۀ شما آگاه شده است، پس شما را بخشید، و الله صاحب بخششی بزرگ بر مومنان است.
۱۵۳- - ای یاران محمد!- کار خویش را به یاد آورید آنگاه که از ترس دشمنانتان به کوه بالا میرفتید، و به سبب رعب و وحشتی که پیش آمده بود به سمت هیچ کس توجه نمیکردید، و رسولالله جدر میدان ثابت بود و از پشت سرتان اینگونه شما را ندا میداد که: بندگان الله! به سوی من بشتابید، اما شما نمیشنیدید و نگاه نمیکردید، پس جزایتان این بود که الله درد و دلتنگی و اندوهی بر شما فرو فرستاد؛ تا نه بر پیروزی و غنیمتی که از دست دادید اندوهگین شوید، و نه بر وحشت و شکستی که به شما رسید. و الله تمام اعمالتان را به خوبی میداند، و ذرهای از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند.
﴿ثُمَّ أَنزَلَ عَلَيۡكُم مِّنۢ بَعۡدِ ٱلۡغَمِّ أَمَنَةٗ نُّعَاسٗا يَغۡشَىٰ طَآئِفَةٗ مِّنكُمۡۖ وَطَآئِفَةٞ قَدۡ أَهَمَّتۡهُمۡ أَنفُسُهُمۡ يَظُنُّونَ بِٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ ظَنَّ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِۖ يَقُولُونَ هَل لَّنَا مِنَ ٱلۡأَمۡرِ مِن شَيۡءٖۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡأَمۡرَ كُلَّهُۥ لِلَّهِۗ يُخۡفُونَ فِيٓ أَنفُسِهِم مَّا لَا يُبۡدُونَ لَكَۖ يَقُولُونَ لَوۡ كَانَ لَنَا مِنَ ٱلۡأَمۡرِ شَيۡءٞ مَّا قُتِلۡنَا هَٰهُنَاۗ قُل لَّوۡ كُنتُمۡ فِي بُيُوتِكُمۡ لَبَرَزَ ٱلَّذِينَ كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَتۡلُ إِلَىٰ مَضَاجِعِهِمۡۖ وَلِيَبۡتَلِيَ ٱللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمۡ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١٥٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَلَّوۡاْ مِنكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِ إِنَّمَا ٱسۡتَزَلَّهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ بِبَعۡضِ مَا كَسَبُواْۖ وَلَقَدۡ عَفَا ٱللَّهُ عَنۡهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٞ١٥٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَقَالُواْ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ إِذَا ضَرَبُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَوۡ كَانُواْ غُزّٗى لَّوۡ كَانُواْ عِندَنَا مَا مَاتُواْ وَمَا قُتِلُواْ لِيَجۡعَلَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ حَسۡرَةٗ فِي قُلُوبِهِمۡۗ وَٱللَّهُ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١٥٦ وَلَئِن قُتِلۡتُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَوۡ مُتُّمۡ لَمَغۡفِرَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَحۡمَةٌ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ١٥٧﴾
۱۵۴- و از رحمتهای الهی به مومنان مخلص این بود که پس از غم و اندوهی که به آنان رسید، آرامش و اطمینانی در وعدۀ الله بر دلهایشان نازل فرمود، که بر اثر آن، گروهی از آنان را که اهل اخلاص و یقین بودند خواب سبکی در برگرفت، و گروهی دیگر که فقط نجات خودشان برای آنان مهم بود، و ارادهشان سست گشت و به خودشان مشغول شدند، و به پروردگارشان و دین و پیامبرش گمان بد بردند، و پنداشتند که الله کار رسولش را کامل نمیکند، و اسلام پابرجا نخواهد ماند، و به همین منظور، آنان را به خاطر خروجشان پشیمان میبینی، و به یکدیگر میگویند: آیا در خروج برای پیکار حق انتخابی داشتیم؟- ای رسول- به آنان بگو: تمام امور به دست الله است، و او ذاتی است که خروجتان و آنچه برایتان واقع شد را مقدر کرد، و آنان حسرت بر خروجشان برای پیکار را که برایت آشکار نمیکنند در جان خویش پنهان میسازند، [و] میگویند: اگر کمترین حق انتخابی داشتیم، در این مکان نمیجنگیدیم. به آنان بگو: اجلها به دست الله است، و اگر در خانههایتان بودید، و الله مقدر کرده بود که شما بمیرید، به طور قطع کسانی که الله بر مرگشان حکم کرده است به سوی قتلگاه خویش خارج میشدند، و الله این حکم را نکرده است مگر برای اینکه شک و نفاقی که در سینههایتان است را بیازماید، و به این هدف که ناپاک را از پاک معلوم کند [و جدا سازد]، و کار مومن را از منافق در گفتار و رفتار، برای مردم آشکار گرداند. و الله متعال از آنچه در سینههای مخلوقاتش وجود دارد آگاه است و ذرهای از کارهایشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
۱۵۵- - ای اصحاب محمد- قطعاً کسانی از شما که در روز رویارویی مومنان و مشرکان در غزوۀ «اُحد» از پیکار فرار کردند، شیطان آنان را به سبب بعضی از گناهانی که مرتکب شده بودند در این گناه افکند، و الله آنان را بخشید و مجازات نکرد. به راستی که الله نسبت به گناهکارانِ توبهکننده، آمرزنده است و ذات بردباری است که در کیفر شخص نافرمان تعجیل نمیکند.
۱۵۶- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! مانند کافران که به پروردگارشان ایمان نمیآورند نباشید، که به برادران کافر خویش آنگاه که برای جستجوی معاش خویش در روی زمین الله خارج شدند یا همراه مجاهدان پیکارکننده بودند، آنگاه مردند یا کشته شدند میگویند: اگر اینان خارج نمیشدند و پیکار نمیکردند و همراه ما میماندند نمیمردند و کشته نمیشدند. این سخن بر درد و اندوه حسرتی که در دلهایشان قرار میگیرد میافزاید، اما مومنان میدانند که این امر به تقدیر الهی است، پس الله دلهایشان را هدایت میکند، و از مصیبتشان میکاهد، و الله هر کسی را که زندگی را برایش مقدر کرده باشد- هر چند مسافر یا مجاهد باشد- زنده میگرداند، و هر کس را که اجلش به پایان رسیده باشد هر چند مقیم باشد میمیراند. و الله تمام اعمالتان را میبیند، و شما را در قبال آن جزا میدهد.
۱۵۷- - ای مومنان- اگر در حالی که در راه الله جهاد میکنید کشته شدید یا در اثنای پیکار بمیرید، قطعاً الله گناهانتان را برایتان میآمرزد، و با رحمتی از جانب خویش بر شما رحمت میفرستد، آنگاه به بهشتهای پرنعمت دست مییابید، و این پاداش، از دنیا و آنچه اهل دنیا جمع میکنند بهتر است.
﴿وَلَئِن مُّتُّمۡ أَوۡ قُتِلۡتُمۡ لَإِلَى ٱللَّهِ تُحۡشَرُونَ١٥٨ فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَوَكِّلِينَ١٥٩ إِن يَنصُرۡكُمُ ٱللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمۡۖ وَإِن يَخۡذُلۡكُمۡ فَمَن ذَا ٱلَّذِي يَنصُرُكُم مِّنۢ بَعۡدِهِۦۗ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٦٠ وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَغُلَّۚ وَمَن يَغۡلُلۡ يَأۡتِ بِمَا غَلَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٦١ أَفَمَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَ ٱللَّهِ كَمَنۢ بَآءَ بِسَخَطٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٦٢ هُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ١٦٣ لَقَدۡ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ بَعَثَ فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلُ لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ١٦٤ أَوَلَمَّآ أَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةٞ قَدۡ أَصَبۡتُم مِّثۡلَيۡهَا قُلۡتُمۡ أَنَّىٰ هَٰذَاۖ قُلۡ هُوَ مِنۡ عِندِ أَنفُسِكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٦٥﴾
۱۵۸- و اگر اجلهایتان در این زندگی دنیا سپری شد، آنگاه بر بسترهایتان مردید، یا در میدان نبرد کشته شدید، فقط به سوی الله محشور میشوید، آنگاه شما را در قبال اعمالتان جزا میدهد.
۱۵۹- - ای پیامبر- به سبب رحمتی از جانب الله برای تو و اصحابت، الله تعالی بر تو منت بخشید که با آنان نرمخو شدی، و اگر بدخُلق و سنگدل بودی، قطعاً اصحاب تو از پیرامونت روی میگرداندند، پس آنان را در قبال آنچه در غزوۀ «اُحد» از آنان سر زد مورد مؤاخذه قرار نده، و – ای پیامبر- از الله برایشان طلب آمرزش کن، و در اموری که نیاز به مشورت دارد نظرشان را جویا شو، پس هر گاه - بعد از مشورت- بر انجام کاری تصمیم گرفتی، آن را فقط با اعتماد بر الله انجام بده؛ زیرا الله کسانی را که بر او توکل کنند دوست دارد.
۱۶۰- اگر الله با یاری و کمک خویش به شما یاری رساند، هیچ کس نمیتواند بر شما چیره شود، و اگر شما را یاری نکند، چه کسی میتواند پس از اینکه الله دست از یاریتان کشید به شما یاری رساند؟! و مؤمنان باید فقط بر الله توکل کنند.
۱۶۱- برای هیچ پیامبری نسزد که با گرفتن چیزی از غنیمت، غیر از آنچه الله به او اختصاص داده است، به یارانش خیانت ورزد، و هر یک از شما این کار را انجام دهد، در روز قیامت آنچه را گرفته است در حالی میآورد که آن را به دوش میکشد؛ تا در جایگاه مشهود با آن رسوا شود، سپس هر کس، جزای آنچه کسب کرده است را به صورت کامل و بدون کاستی و ستم دریافت میکند.
۱۶۲- کسی که قصدش خشنودی الله باشد یکسان نیست با کسی که در گناهان سرنگون شده، و مورد خشم پروردگارش قرار گرفته و با این کار سزاوار سکونت در جهنم شده، و جهنم بازگشتگاه بسیار بدی است!
۱۶۳- بهشتیان که از آنچه الله را خشنود میسازد پیروی میکنند درجات متفاوتی دارند، و جهنمیان که از آنچه الله را خشمگین میسازد پیروی مینمایند درکات متفاوتی دارند، [و با یکدیگر] یکسان نیستند. و الله نسبت به اعمالشان آگاه است و ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
۱۶۴- الله به مؤمنان عرب نعمت ارزانی داشته است، آنگاه که رسولی از جنس خودشان به میانشان فرستاد، که آیات قرآن را بر آنان میخواند، و این افراد را از شرک و اخلاقهای فاسد پاک میگرداند، و قرآن و سنت به آنان میآموخت، در حالی که قبل از این رسول، در گمراهی و جهل آشکاری قرار داشتند.
۱۶۵- - ای مومنان- آیا آنگاه که در «اُحد» مصیبتی به شما رسید، در حالی که دو برابر آن را در روز «بدر» بر مشرکان وارد کردید، با حالت شگفتزده گفتید: این مصیبت چگونه به ما رسید در حالی که مسلمان هستیم و رسولاللهج در میان ما قرار دارد و آنان مشرک هستند؟! – ای پیامبر- به آنان بگو: این مصیبت از جانب خودتان، به سبب مخالفت شما با فرمان رسولتان و رویآوردنتان بر جمعآوری غنایم به شما رسید. قطعاً الله هر چه را بخواهد انجام میدهد و به هر چه بخواهد حکم میکند، و هیچ بازدارندهای برای حکمش نیست.
﴿وَمَآ أَصَٰبَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِ فَبِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَلِيَعۡلَمَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٦٦ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ نَافَقُواْۚ وَقِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ قَٰتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَوِ ٱدۡفَعُواْۖ قَالُواْ لَوۡ نَعۡلَمُ قِتَالٗا لَّٱتَّبَعۡنَٰكُمۡۗ هُمۡ لِلۡكُفۡرِ يَوۡمَئِذٍ أَقۡرَبُ مِنۡهُمۡ لِلۡإِيمَٰنِۚ يَقُولُونَ بِأَفۡوَٰهِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يَكۡتُمُونَ١٦٧ ٱلَّذِينَ قَالُواْ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ وَقَعَدُواْ لَوۡ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُواْۗ قُلۡ فَٱدۡرَءُواْ عَنۡ أَنفُسِكُمُ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٦٨ وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتَۢاۚ بَلۡ أَحۡيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمۡ يُرۡزَقُونَ١٦٩ فَرِحِينَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ وَيَسۡتَبۡشِرُونَ بِٱلَّذِينَ لَمۡ يَلۡحَقُواْ بِهِم مِّنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١٧٠ ۞يَسۡتَبۡشِرُونَ بِنِعۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضۡلٖ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٧١ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِ مِنۢ بَعۡدِ مَآ أَصَابَهُمُ ٱلۡقَرۡحُۚ لِلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ مِنۡهُمۡ وَٱتَّقَوۡاْ أَجۡرٌ عَظِيمٌ١٧٢ ٱلَّذِينَ قَالَ لَهُمُ ٱلنَّاسُ إِنَّ ٱلنَّاسَ قَدۡ جَمَعُواْ لَكُمۡ فَٱخۡشَوۡهُمۡ فَزَادَهُمۡ إِيمَٰنٗا وَقَالُواْ حَسۡبُنَا ٱللَّهُ وَنِعۡمَ ٱلۡوَكِيلُ١٧٣﴾
۱۶۶- و جراحت یا قتلی که در غزوۀ «اُحد» هنگام رویارویی گروه مومنان و گروه مشرکان که ابتدا مومنان پیروز شدند و سپس مشرکان پیروز گشتند، بر شما وارد شد، تمام آن به قضا و قدر الله بود؛ و به این هدف که الله آنچه را در ازل میدانست آشکار کند؛ تا مومنان راستین شما معلوم شوند.
۱۶۷- و تا منافقانی را که الله آنچه را در دلهایشان بود آشکار کرد مشخص گرداند که وقتی مومنان به آنان گفتند: بیایید همراه ما در راه الله پیکار کنید، یا [حداقل] با افزایش تعداد ما کمکی برایمان باشید، گفتند: اگر میدانستیم که شما با احدی پیکار میکنید قطعاً همراه شما علیه آنان میشدیم، این افراد در این روز به کفر نزدیکتر بودند تا به ایمان؛ زیرا با دهانهایشان چیزی را میگفتند که در دلهایشان نبود. و الله به آنچه در سینههایشان پنهان میکنند داناتر است.
۱۶۸- این منافقان همان کسانی هستند که از پیکار تخلف کردند، و به برادرانشان که همراه مسلمانان در جنگ با مشرکان در روز «اُحد» آسیب دیدند گفتند: اگر آنان از ما اطاعت میکردند کشته نمیشدند. - ای رسول- به آنان بگو: اگر در این ادعا که میگویید اگر آنان از شما اطاعت میکردند کشته نمیشدند و اینکه سبب نجات شما از مرگ، نرفتن به جهاد است راست میگویید، مرگ را از خودتان دور کنید.
۱۶۹- و – ای پیامبر- گمان مبر کسانی که در راه الله کشته شدهاند مردگانی هستند که چیزی را احساس نمیکنند، بلکه آنان به حیاتی برزخی در جوار پروردگارشان که به خاطر او جنگیدند، و در راه او کشته شدند، زنده هستند، روزیشان از بهشت به آنان میرسد، و در رفاه و نعمت هستند.
۱۷۰- سعادت آنان را فرا گرفته است چون الله بر آنان منت نهاده، و از بخشش بزرگ و کرم گستردۀ خویش نعمتها و رضایتی به آنان داده است که دیدگان به آن روشن میگردد، و به برادران مجاهد خود که از آنان جدا شدهاند و هنوز زنده هستند شادمانند؛ تا همانگونه که خودشان رستگار شدند آنان نیز رستگار شوند، چون میدانند که اگر برادرانشان خالصانه در راه او تعالی شهید شوند به خیری که به آنان رسیده خواهند رسید، و اینکه در آنچه از امور آخرت در پیش دارند ترسی بر آنان نیست، و بر آنچه از بهره دنیا از دست دادهاند اندوهگین نیستند.
۱۷۱- و این افراد به سبب نعمتهای الهی و عطای زیادی که به آنان داده شده است، و اینکه الله مزد مومنان به خویش را تباه نمیسازد، بلکه به فضل خود آن را رشد میدهد و بر آن میافزاید، در شادمانی وافری هستند.
۱۷۲- کسانی که به ندای الله و رسولش لبیک گفتند و پس از شکست در غزوۀ «اُحد» با وجود دردها و جراحتهایی که داشتند در پی مشرکان به سوی «حمراء الأسد» خارج شدند، و نهایت تلاش خویش را به کار بردند، برای نیکوکاران و پرهیزگاران آنان پاداش بزرگی است.
۱۷۳- و این افراد کسانی هستند که برخی از مشرکان به آنان گفتند: همانا ابوسفیان و همراهیانش برای بازگشت به سویتان عزم کردهاند تا شما را ریشهکن کنند پس از آنان بترسید و از رویارویی با آنان بپرهیزید؛ زیرا توانی در برابرشان ندارید، اما این ترساندن، بر یقین و ایمان آنان به وعدههایی که الله برایشان داده بود افزود، و این امر آنان را از عزمشان باز نداشت، آنگاه به جایی که الله خواست رهسپار شده و گفتند: حسبنا الله، یعنی الله برای ما کافی است، و الله متعال بهترین وکیلی است که تدبیر بندگانش به او واگذر میشود.
﴿فَٱنقَلَبُواْ بِنِعۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَضۡلٖ لَّمۡ يَمۡسَسۡهُمۡ سُوٓءٞ وَٱتَّبَعُواْ رِضۡوَٰنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ ذُو فَضۡلٍ عَظِيمٍ١٧٤ إِنَّمَا ذَٰلِكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ يُخَوِّفُ أَوۡلِيَآءَهُۥ فَلَا تَخَافُوهُمۡ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٧٥ وَلَا يَحۡزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡكُفۡرِۚ إِنَّهُمۡ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ أَلَّا يَجۡعَلَ لَهُمۡ حَظّٗا فِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱشۡتَرَوُاْ ٱلۡكُفۡرَ بِٱلۡإِيمَٰنِ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٧٧ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّمَا نُمۡلِي لَهُمۡ خَيۡرٞ لِّأَنفُسِهِمۡۚ إِنَّمَا نُمۡلِي لَهُمۡ لِيَزۡدَادُوٓاْ إِثۡمٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٧٨ مَّا كَانَ ٱللَّهُ لِيَذَرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ عَلَىٰ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ حَتَّىٰ يَمِيزَ ٱلۡخَبِيثَ مِنَ ٱلطَّيِّبِۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُطۡلِعَكُمۡ عَلَى ٱلۡغَيۡبِ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَجۡتَبِي مِن رُّسُلِهِۦ مَن يَشَآءُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۚ وَإِن تُؤۡمِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَلَكُمۡ أَجۡرٌ عَظِيمٞ١٧٩ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ هُوَ خَيۡرٗا لَّهُمۖ بَلۡ هُوَ شَرّٞ لَّهُمۡۖ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِۦ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١٨٠﴾
۱۷۴- بنابراین، از «حمراء الأسد» به سوی «مدینه» با پاداشی بزرگ از نعمت الهی، و با جایگاهی والا از فضل او تعالی بازگشتند، در حالی که بر ایمان و یقین خویش افزوده، و دشمنان الله را خوار کرده بودند، و به سلامت از میدان نبرد جان به در بردند، و با طاعت از الله و رسولش رضای الهی را پیروی کردند. و الله سبحان برای آنان و دیگران، احسان و عطای بسیار و گستردهای دارد.
۱۷۵- فقط شیطان بازدارندۀ شما در این مورد است که نزدتان آمد تا شما را از یارانش بترساند، پس از مشرکان نترسید؛ زیرا آنان ضعیفانی هستند که هیچ یاوری ندارند، و با رویآوردن به طاعتم از من بترسید اگر به من ایمان دارید و از رسولم پیروی میکنید.
۱۷۶- - ای رسول- این کافران که در انکار و گمراهی میکوشند، تو را اندوهگین نسازند؛ زیرا با این کار هیچ زیانی به الله نخواهند رساند، بلکه با محرومیت خویش از حلاوت ایمان و پاداش بزرگ، فقط به خودشان زیان میرسانند، الله میخواهد که پاداشی در آخرت برایشان قرار ندهد؛ زیرا این افراد از دعوت حق روی گرداندند، و عذاب سختی برایشان است.
۱۷۷- همانا کسانی که کفر را در عوض ایمان گرفتند، ذرهای به الله آسیب نخواهند رساند، بلکه زیان کارشان به خودشان باز میگردد، و عذابی دردناک در آخرت دارند.
۱۷۸- و منکران نپندارند که چون عمرهایشان را طولانی کردیم، و آنان را از کالاهای دنیا برخوردار ساختیم، و آنان را به سبب کفر و گناهانشان مؤاخذه نکردیم، با این کار خیری به خودشان رساندهاند، بلکه عذاب و اجلهایشان را به تأخیر انداختیم، تا بر ستم و طغیانشان بیفزایند، و عذابی برایشان است که آنان را خوار و حقیر میگرداند.
۱۷۹- ای ایمانآورندگان به الله و رسول و عاملان به شریعت الهی! الله بر آن نیست که شما را در این حالت که مومن و منافق شما برایتان در هم آمیخته است رها کند تا اینکه ناپاک را از پاک مشخص کند، آنگاه منافق از مومن صادق بازشناخته شود. و – ای مومنان- از حکمت الله نیست که شما را از غیبی که در مورد بندگانش میداند آگاه سازد تا مومن و منافق را از یکدیگر تشخیص دهید، بلکه آنان را با آزمایشها و سختیها مشخص میگرداند، جز اینکه الله هر یک از رسولانش را که بخواهد برمیگزیند، تا او را به بخشی از علم غیب توسط وحیی از جانب خویش آگاه گرداند، به الله و رسولش ایمان آورید، و اگر ایمان راستین بیاورید و با طاعت پروردگارتان از او بترسید، پاداش بزرگی نزد الله دارید.
۱۸۰- و کسانی که در انفاق نعمتهایی که الله از فضل خویش بر آنان ارزانی داشته بخل میورزند گمان نکنند که این بخل برایشان خیر است، بلکه این کار برایشان بد است؛ زیرا این مالی که جمع کردند، طوقی از آتش خواهد شد که در روز قیامت به گردنهایشان افکنده میشود. و الله سبحانه و تعالی همان مالک الملک است، که پس از نابودی تمام مخلوقاتش، باقی است، و از اعمال تمام مخلوقات آگاه است، و هر یک را به اندازۀ استحقاقش جزا خواهد داد.
﴿لَّقَدۡ سَمِعَ ٱللَّهُ قَوۡلَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ فَقِيرٞ وَنَحۡنُ أَغۡنِيَآءُۘ سَنَكۡتُبُ مَا قَالُواْ وَقَتۡلَهُمُ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَنَقُولُ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ١٨١ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّامٖ لِّلۡعَبِيدِ١٨٢ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ عَهِدَ إِلَيۡنَآ أَلَّا نُؤۡمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّىٰ يَأۡتِيَنَا بِقُرۡبَانٖ تَأۡكُلُهُ ٱلنَّارُۗ قُلۡ قَدۡ جَآءَكُمۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِي بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَبِٱلَّذِي قُلۡتُمۡ فَلِمَ قَتَلۡتُمُوهُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٨٣ فَإِن كَذَّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ جَآءُو بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ١٨٤ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوۡنَ أُجُورَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ فَمَن زُحۡزِحَ عَنِ ٱلنَّارِ وَأُدۡخِلَ ٱلۡجَنَّةَ فَقَدۡ فَازَۗ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلۡغُرُورِ١٨٥ ۞لَتُبۡلَوُنَّ فِيٓ أَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡ وَلَتَسۡمَعُنَّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ أَذٗى كَثِيرٗاۚ وَإِن تَصۡبِرُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ١٨٦﴾
۱۸۱- به راستی که الله سخن یهودیانی را شنید که گفتند: الله به ما نیازمند است که از ما میخواهد اموالی را به او قرض دهیم، و ما ثروتمند هستیم. این سخنشان را خواهیم نوشت، و خواهیم نگاشت که آنان به قتل پیامبران الهی از روی ستم و تجاوز توسط پدرانشان راضی هستند، و آنان را در قبال این کار در آخرت مواخذه خواهیم کرد. و در حالی که در آتش عذاب میشوند به آنان میگوییم: عذاب آتش سوزان را بچشید.
۱۸۲- - ای یهودیان- این عذاب سخت به سبب گناهان گفتاری و رفتاری و اعتقادی است که آنها را در زندگی دنیوی خود پیش فرستادید، و الله نسبت به بندگانش ستمکار نیست.
۱۸۳- این یهودیان وقتی به اسلام دعوت داده شدند گفتند: الله در تورات به ما سفارش کرده است که به هر کس نزد ما بیاید و بگوید: من رسولی از جانب الله هستم، ایمان نیاوریم تا اینکه صدقهای را که با آن به سوی الله تقرب جوید بیاورد، سپس آتشی از آسمان فرود آید و آن را بسوزاند. – ای رسول- به آنان بگو: شما در سخن خویش دروغ میگویید؛ زیرا رسولانی قبل از من معجزات و دلایل صداقتشان، و نیز قربانیای که آتش آن را بخورد و مورد درخواست شماست را برای پدرانتان آوردهاند، پس چرا پدرانتان این پیامبران را کشتند اگر در ادعای خویش راستگو هستید؟!
۱۸۴- پس - ای رسول- اگر این یهودیان و سایر کافران تو را تکذیب کردند، بدکاران، رسولان بسیاری را قبل از تو، که معجزات آشکار و دلایل روشن، و کتابهای آسمانی را که نور آشکارکنندۀ تاریکیهاست، و کتاب روشنگر و واضح آوردند، تکذیب کردهاند.
۱۸۵- هر نفسی ناگزیر مرگ را میچشد، و به این طریق تمام مخلوقات به سوی پروردگارشان بازمیگردند، تا آنان را مورد محاسبه قرار دهد. و شما مزد اعمالتان را به صورت کامل و بدون کاستی در روز قیامت دریافت میکنید، آنگاه هر کس که پروردگارش او را گرامی بدارد و از آتش نجات دهد و به بهشت درآورد قطعا به تمام آنچه خواسته، رسیده است. و زندگی دنیا فقط کالایی نابودشدنی است، پس فریبش را نخورید.
۱۸۶- - ای مومنان- قطعاً در اموالتان با اخراج نفقات واجب و مستحبی، و سختیهایی که به شما میرسد، و در جانهایتان با طاعاتی که بر شما واجب است، و جراحت یا قتل و فقدان دوستان، آزمایش خواهید شد؛ به این هدف که مومن راستین از غیرش معلوم شود. بدون تردید از یهودیان و نصاری و مشرکان، الفاظ شرک و عیبجویی در دینتان که گوشهایتان را میآزارد خواهید شنید. و – ای مومنان- اگر در برابر تمام این امور صبر پیشه کنید، و با پایبندی به طاعت، و ترک نافرمانی الله از او تعالی بترسید، این کار از اموری است که بر انجام آن عزم میکنند، و در آن مسابقه میدهند.
﴿وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ لَتُبَيِّنُنَّهُۥ لِلنَّاسِ وَلَا تَكۡتُمُونَهُۥ فَنَبَذُوهُ وَرَآءَ ظُهُورِهِمۡ وَٱشۡتَرَوۡاْ بِهِۦ ثَمَنٗا قَلِيلٗاۖ فَبِئۡسَ مَا يَشۡتَرُونَ١٨٧ لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أَتَواْ وَّيُحِبُّونَ أَن يُحۡمَدُواْ بِمَا لَمۡ يَفۡعَلُواْ فَلَا تَحۡسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٖ مِّنَ ٱلۡعَذَابِۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٨٨ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١٨٩ إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩٠ ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلٗا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ١٩١ رَبَّنَآ إِنَّكَ مَن تُدۡخِلِ ٱلنَّارَ فَقَدۡ أَخۡزَيۡتَهُۥۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ١٩٢ رَّبَّنَآ إِنَّنَا سَمِعۡنَا مُنَادِيٗا يُنَادِي لِلۡإِيمَٰنِ أَنۡ ءَامِنُواْ بِرَبِّكُمۡ فََٔامَنَّاۚ رَبَّنَا فَٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرۡ عَنَّا سَئَِّاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ ٱلۡأَبۡرَارِ١٩٣ رَبَّنَا وَءَاتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَىٰ رُسُلِكَ وَلَا تُخۡزِنَا يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ إِنَّكَ لَا تُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ١٩٤﴾
۱۸۷- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که الله از یهود و نصاری که کتاب به آنان داد، یعنی به یهود، تورات و به نصاری، انجیل داد، پیمان محکم گرفت، که به این دو کتاب عمل کنند، و آنچه را در آنهاست برای مردم توضیح دهند، و آن را کتمان و پنهان نکنند، اما آنان این پیمان را رها کردند و به آن پایبند نبودند، و بهایی ناچیز در مقابل کتمان حق و تحریف کتاب گرفتند، و در برابر تضییع پیمان و تبدیل کتاب، چه خرید بدی میکنند!
۱۸۸- و گمان مبر یهودیان و منافقان و سایر کسانی که از کارهای ناشایست خویش شادمانند و دوست دارند که مردم آنان را در قبال کارهایی که نکردهاند ستایش کنند، از عذاب الله در دنیا نجات مییابند، و آنان در آخرت عذابی دردناک دارند. در این آیه هشدار شدیدی است برای هر کسی که کار بدی انجام میدهد و این کار بد مورد پسندش واقع میشود، و برای هر کسی که به کاری که انجام نداده است افتخار میکند؛ تا مردم او را بستایند و تمجید کنند.
۱۸۹- و فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در آن دو وجود دارد فقط از آنِ الله است، و الله بر هر چیزی تواناست.
۱۹۰- همانا در آفرینش آسمانها و زمین بدون مثال قبلی، و در از پی یکدیگر آمدن شب و روز، و تفاوت آن دو از نظر طولانی و کوتاهی مدت؛ دلایل و براهین بزرگی بر یگانگی الله برای صاحبان عقل سلیم است.
۱۹۱- همان کسانی که در هر حالتی الله را یاد میکنند: ایستاده، نشسته و به پهلو آرمیده، و با تدبر در آفرینش آسمانها و زمین، میگویند: ای پروردگار ما! این آفرینش را بیهوده نیافریدی؛ زیرا تو از بیهودگی پاک هستی، پس ما را از عذاب آتش نجات بده.
۱۹۲- ای پروردگار ما! زیرا اگر تو– ای الله- کسی را به سبب گناهانش به آتش درآوری، به راستی که او را خوار و رسوا ساختهای، و گناهکارانی که به خودشان ستم کردهاند هیچ کس را ندارند که عذاب الهی را در روز قیامت از آنان دفع کند.
۱۹۳- ای پروردگار ما! همانا ما ندای دعوتگری– یعنی پیامبرت محمدج - را شنیدیم که مردم را به ایمان به تو، و اقرار به یگانگیات، و عمل به شریعت تو فرا میخواند، پس ما دعوتش را پذیرفتیم و رسالتش را تصدیق کردیم، پس گناهانمان را بیامرز، و عیوبمان را بپوشان، و ما را به صالحان ملحق گردان.
۱۹۴- ای پروردگار ما! پیروزی و قدرت و توفیق و هدایتی را که بر زبان رسولانت به ما وعده داده بودی، به ما عطا کن، و در روز قیامت ما را به سبب گناهانمان رسوا مگردان؛ زیرا تو ذات بخشندهای هستی که در وعدهای که به بندگانت دادهای خلاف نمیکنی.
﴿فَٱسۡتَجَابَ لَهُمۡ رَبُّهُمۡ أَنِّي لَآ أُضِيعُ عَمَلَ عَٰمِلٖ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰۖ بَعۡضُكُم مِّنۢ بَعۡضٖۖ فَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ وَأُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَأُوذُواْ فِي سَبِيلِي وَقَٰتَلُواْ وَقُتِلُواْ لَأُكَفِّرَنَّ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَأُدۡخِلَنَّهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ ثَوَابٗا مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلثَّوَابِ١٩٥ لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ١٩٦ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ ثُمَّ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٩٧ لَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا نُزُلٗا مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۗ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لِّلۡأَبۡرَارِ١٩٨ وَإِنَّ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَمَن يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُمۡ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِمۡ خَٰشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشۡتَرُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٩٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱصۡبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٢٠٠﴾
۱۹۵- آنگاه الله اینگونه دعایشان را اجابت کرد که او تعالی تلاش هر یک از آنان را که عمل صالح انجام داده باشد، مرد باشد یا زن، تباه نمیکند، و آنان در برادری و خواهری دینی و پذیرش اعمال و جزای اعمال یکسان هستند، پس کسانی که در پی خشنودی الله تعالی مهاجرت کردند، و از خانههایشان بیرون رانده شدند، و در راه طاعت و عبادت پروردگارشان آسیب دیدند، و در راه الله جنگیدند و کشته شدند تا سخن الله برتر باشد، قطعاً الله متعال گناهانی را که انجام دادهاند میپوشاند، همانگونه که در دنیا آنها را مخفی ساخت، بنابراین آنان را در قبال گناهانشان مورد محاسبه قرار نمیدهد، [و] قطعاً آنان را وارد بهشتهایی میکند که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، این پاداشی از جانب الله است، و الله پاداش نیکو دارد.
۱۹۶- - ای رسول- زندگی فراخ و روزی گسترده کافران، و جابجایی آنان از مکانی به مکانی دیگر برای تجارت و جستجوی سود و اموال، تو را نفریبد؛ زیرا به زودی تمام این موارد از آنان نابود میشود، و در گرو اعمال بدشان میمانند.
۱۹۷- کالای اندک و فانی است، سپس بازگشت آنان در روز قیامت به سوی جهنم است، و جهنم بستر بسیار بدی است!
۱۹۸- اما کسانی که از پروردگارشان ترسیدند، و اوامرش را اجرا و نواهیاش را ترک کردند، الله بهشتهایی برایشان آماده کرده است که از زیر کاخها و درختان آنها رودها جاری است، این بهشتها منزل دایمی آنهاست که از آنجا خارج نمیشوند. و آنچه الله برای اهل طاعت دارد، از نعمتهای دنیا که کافران در آن جابجا میشوند بزرگتر و بهتر است.
۱۹۹- برخی از اهل کتاب، به الله به عنوان پروردگار واحد و معبود یگانه، و به این قرآن که به سوی شما نازل شده و به تورات و انجیل که به سوی آنان نازل شده است ایمان دارند، در حالی که در برابر الله فروتن و متواضع هستند، و مانند سایر اهل کتاب، آیات الهی را به بهای اندکی از کالای دنیا عوض نمیکنند، و آنچه را که الله نازل فرموده است مخفی نمیسازند، و آن را تحریف نمیکنند. اینان روزی که پروردگارشان را دیدار میکنند پاداش بزرگی نزد او تعالی دارند، که آن را بدون کاستی به آنان میدهد. قطعا الله سریع الحساب است، شمردن اعمال این افراد و محاسبۀ آنان در قبال اعمالشان او تعالی را ناتوان نمیسازد.
۲۰۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! بر طاعت پروردگارتان، و بر آسیب و سختیهایی که به شما میرسد شکیبایی نمایید، و در شکیبایی، بر کافران غلبه کنید تا از شما شکیباتر نباشند، و برای جهاد با دشمن من و دشمن خودتان به پا خیزید، و در تمام احوالتان از الله بترسید؛ باشد که به خشنودی او تعالی در دنیا و آخرت دست یابید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا١ وَءَاتُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰٓ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَتَبَدَّلُواْ ٱلۡخَبِيثَ بِٱلطَّيِّبِۖ وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَهُمۡ إِلَىٰٓ أَمۡوَٰلِكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حُوبٗا كَبِيرٗا٢ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا تُقۡسِطُواْ فِي ٱلۡيَتَٰمَىٰ فَٱنكِحُواْ مَا طَابَ لَكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ مَثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا تَعۡدِلُواْ فَوَٰحِدَةً أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَلَّا تَعُولُواْ٣ وَءَاتُواْ ٱلنِّسَآءَ صَدُقَٰتِهِنَّ نِحۡلَةٗۚ فَإِن طِبۡنَ لَكُمۡ عَن شَيۡءٖ مِّنۡهُ نَفۡسٗا فَكُلُوهُ هَنِيٓٔٗا مَّرِيٓٔٗا٤ وَلَا تُؤۡتُواْ ٱلسُّفَهَآءَ أَمۡوَٰلَكُمُ ٱلَّتِي جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمۡ قِيَٰمٗا وَٱرۡزُقُوهُمۡ فِيهَا وَٱكۡسُوهُمۡ وَقُولُواْ لَهُمۡ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٥ وَٱبۡتَلُواْ ٱلۡيَتَٰمَىٰ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغُواْ ٱلنِّكَاحَ فَإِنۡ ءَانَسۡتُم مِّنۡهُمۡ رُشۡدٗا فَٱدۡفَعُوٓاْ إِلَيۡهِمۡ أَمۡوَٰلَهُمۡۖ وَلَا تَأۡكُلُوهَآ إِسۡرَافٗا وَبِدَارًا أَن يَكۡبَرُواْۚ وَمَن كَانَ غَنِيّٗا فَلۡيَسۡتَعۡفِفۡۖ وَمَن كَانَ فَقِيرٗا فَلۡيَأۡكُلۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِذَا دَفَعۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡ أَمۡوَٰلَهُمۡ فَأَشۡهِدُواْ عَلَيۡهِمۡۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ حَسِيبٗا٦﴾
۱- - ای مردم- از الله بترسید و به اوامرش پایبند باشید، و نواهیاش را ترک کنید؛ زیرا او ذاتی است که شما را از یک نفس؛ یعنی آدم آفرید، و از آدم، جفت او حوا را خلق کرد، و از آن دو، در سراسر زمین، مرد و زنهای زیادی پراکنده ساخت، و از معبودی بترسید که به [نام] او از یکدیگر درخواست میکنید، و مبادا رابطههای خویشاوندی را قطع نمایید، که قطعاً الله بر تمام احوالتان نگهبان است.
۲- به کسانی که قبل از سن بلوغ پدرانشان میمیرند – و شما قَیّم و حامی آنان میشوید- هنگامی که به سن بلوغ رسیدند، و توانایی حفظ اموال را در آنان دیدید، اموالشان را به آنان بدهید، و اموال خوبشان را نگیرید که به جای آن اموال پست خودتان را قرار دهید، و اموالشان را با اموال خودتان درنیامیزید، تا با این کار تمام اموال آنان را تصرف کنید. قطعاً هر کس که این کار را انجام دهد مرتکب گناه بزرگی شده است.
۳- و اگر ترسیدید که در مورد دختران یتیمی که تحت قیمومت و حمایت شما هستند عدالت را برقرار نکنید، اینگونه که مهریۀ آنان را مانند دیگران ندهید، این یتیمان را رها کنید و با زنان دیگر که مورد پسند شما واقع شود: با دو یا سه یا چهار زن ازدواج کنید؛ اما اگر ترسیدید که میانشان عدالت برقرار نکنید به یک زن اکتفا نمایید، یا از کنیزانی که در ملکیت شما هستند [بهره بگیرید]. این امر که در آیه در مورد یتیمان و ازدواج با یک تا چهار زن، یا اکتفا بر ازدواج با یک زن یا کنیزان برایتان تشریع کردم، نزدیکتر است به اینکه ستم و تعدی نکنید.
۴- و – ای شوهران- مهریههای زنان را به عنوان هدیهای واجب و فریضهای لازم با رضایت قلبی به آنان بدهید. پس اگر خودشان با رضایت قلبی مقداری از مهریه را بر شما بخشیدند، آن را بگیرید، و در آن تصرف کنید؛ زیرا حلال و پاکیزه است.
۵- و – ای اولیا- مردان و زنان و کودکانی که تحت قیمومت و حمایت شما هستند و در اموالشان اسراف و ولخرجی میکنند و آن را بیسبب بر باد میدهند، اموالشان را به آنان ندهید؛ زیرا استواری زندگی مردم بر روی این اموال قرار دارد، و از این اموال نفقهشان را بدهید و آنان را بپوشانید، و با کلامی پاکیزه و رفتاری نیکو به خوبی با آنان سخن بگویید.
۶- و برای شناخت توانایی یتیمانی که تحت قیمومت و حمایت شما هستند بر حسن تصرف در اموالشان، آنان را بیازمایید، تا هر گاه به سن بلوغ رسیدند، و صلاحی در دینشان، و توانایی حفظ اموال را در آنان یافتید، اموالشان را به آنان تحویل دهید، و از روی اسراف و شتاب در خوردن اموالشان قبل از اینکه بزرگ شوند و آن را از شما بگیرند، با انفاق آن در غیر موضعش، بر اموالشان دستدرازی نکنید. و هر یک از شما که ثروتی دارد باید به ثروت خویش اکتفا کند، و چیزی از مال یتیم نگیرد، و هر یک از شما که فقیر است، هنگام ضرورت باید به مقدار نیازش از آن بگیرد. و هر گاه پس از بلوغ و رشد آنان، دانستید که توانایی نگهداری اموال را دارند و اموالشان را به آنان تحویل دادید، برای ضمانت وصول حقوقشان به صورت کامل به آنان، و برای اینکه این امر را انکار نکنند، بر آنان گواه بگیرید. و الله به عنوان گواه بر شما، و حسابگر شما بر آنچه انجام دادید، برایتان کافی است.
﴿لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا٧ وَإِذَا حَضَرَ ٱلۡقِسۡمَةَ أُوْلُواْ ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينُ فَٱرۡزُقُوهُم مِّنۡهُ وَقُولُواْ لَهُمۡ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٨ وَلۡيَخۡشَ ٱلَّذِينَ لَوۡ تَرَكُواْ مِنۡ خَلۡفِهِمۡ ذُرِّيَّةٗ ضِعَٰفًا خَافُواْ عَلَيۡهِمۡ فَلۡيَتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلۡيَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدًا٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلۡيَتَٰمَىٰ ظُلۡمًا إِنَّمَا يَأۡكُلُونَ فِي بُطُونِهِمۡ نَارٗاۖ وَسَيَصۡلَوۡنَ سَعِيرٗا١٠ يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِيٓ أَوۡلَٰدِكُمۡۖ لِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۚ فَإِن كُنَّ نِسَآءٗ فَوۡقَ ٱثۡنَتَيۡنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَۖ وَإِن كَانَتۡ وَٰحِدَةٗ فَلَهَا ٱلنِّصۡفُۚ وَلِأَبَوَيۡهِ لِكُلِّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٞۚ فَإِن لَّمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٞ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُۚ فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخۡوَةٞ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصِي بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍۗ ءَابَآؤُكُمۡ وَأَبۡنَآؤُكُمۡ لَا تَدۡرُونَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ لَكُمۡ نَفۡعٗاۚ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا١١﴾
۷- برای مردان- صغیر باشند یا کبیر- در مالی که پدر و مادر و خویشاوندان به جای میگذارند، کم باشد یا زیاد، سهمی است که الله آن را تشریع کرده است، در بهرههای مشخص و واضحی که الله عزوجل برای اینان فرض کرده، و این [بهره] برای زنان نیز هست.
۸- و اگر خویشاوندان میت که سهمی در میراث ندارند، یا کسانی که قبل از سن بلوغ پدرانشان مرده است، یا کسانی که مالک دارایی کافی نیستند تا نیازشان را برطرف سازند، هنگام تقسیم میراث حاضر بودند، قبل از تقسیم ترکه به صاحبانش، بنا بر استحباب، چیزی از مال به آنان بدهید، و به نکویی و بدون حرف زشت و ناپسندی با آنان سخن بگویید.
۹- و کسانی که اگر بمیرند و فرزندانی خردسال و ضعیف از خود بر جای گذارند، میترسند که فرزندانشان در معرض ستم و تباهی قرار بگیرند، باید بترسند، و باید در مورد یتیمان و سایر افرادی که تحت قیمومت و حمایت آنان هستند، از الله بترسند، تا الله متعال پس از مرگ آنان کسی را برایشان قرار دهد تا به فرزندانشان نیکی کند همانگونه که آنان نیکی کردند، و این کار با حفظ اموالشان، تربیت خوب و دفع آزار و اذیتها از آنان حاصل میشود، و باید عادلانه و به نکویی با آنان سخن بگویند.
۱۰- همانا کسانی که بر اموال یتیمان دستدرازی میکنند، و آن را به ناحق میگیرند، آتشی را میخورند که روز قیامت در شکمهایشان برمیافروزد، و وارد آتشی خواهند شد که از گرمایش رنج میبرند.
۱۱- الله در مورد میراث فرزندانتان به شما سفارش و امر میکند، که هر گاه یکی از شما مُرد و فرزندانی پسر و دختر بر جای گذاشت، اگر وارث دیگری غیر از آنان نبود، تمام میراث او برای آنان است به این نحو که: پسر به اندازۀ نصیب دو دختر دارد. اما اگر میت دخترانی بدون فرزند پسر به جای گذارد، برای دو دختر یا بیشتر، دو سوم میراث است، و اگر یک دختر باشد، نصف میراث برای اوست. و برای هر یک از پدر و مادر میت یک ششم میراث است، در صورتی که میت یک یا بیشتر از یک فرزند پسر یا دختر داشته باشد. اما اگر میت فرزندی نداشته باشد و وارثان او پدر و مادر باشند، برای مادر یک سوم و باقیماندۀ میراث برای پدرش است. اگر میت دو یا بیشتر از دو اخوه، مذکر باشند یا مونث، داشته باشد برای مادر او یک ششم، و باقی میراث از پدر است، و خواهران و برادران سهمی ندارند. این نحوۀ تقسیم میراث، فقط پس از اخراج وصیت میت در حدود یک سوم، یا اخراج بدهیهایی که دارد است. شما نمیدانید کدام یک از پدرانتان و پسرانتان که ارث برایشان فرض شده است در دنیا و آخرت برایتان سودمندتر است، پس یکی از آنان را بر دیگری ترجیح ندهید. این امر که شما را به آن سفارش کردم، از جانب الله بر شما فرض شده است. به راستی که الله نسبت به مخلوقاتش بسیار داناست، و در آنچه که برایشان تشریع کرده است حکیم است.
﴿۞وَلَكُمۡ نِصۡفُ مَا تَرَكَ أَزۡوَٰجُكُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٞۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٞ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡنَۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصِينَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٖۚ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكۡتُمۡ إِن لَّمۡ يَكُن لَّكُمۡ وَلَدٞۚ فَإِن كَانَ لَكُمۡ وَلَدٞ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكۡتُمۚ مِّنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ تُوصُونَ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٖۗ وَإِن كَانَ رَجُلٞ يُورَثُ كَلَٰلَةً أَوِ ٱمۡرَأَةٞ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوۡ أُخۡتٞ فَلِكُلِّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا ٱلسُّدُسُۚ فَإِن كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمۡ شُرَكَآءُ فِي ٱلثُّلُثِۚ مِنۢ بَعۡدِ وَصِيَّةٖ يُوصَىٰ بِهَآ أَوۡ دَيۡنٍ غَيۡرَ مُضَآرّٖۚ وَصِيَّةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٞ١٢ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۚ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٣ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُۥ يُدۡخِلۡهُ نَارًا خَٰلِدٗا فِيهَا وَلَهُۥ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٤﴾
۱۲- و – ای مردان- نصف آنچه همسرانتان پس از مرگ خویش به جای میگذارند برای شماست، اگر فرزندی، چه پسر و چه دختر، نداشته باشند، اما اگر فرزندی داشتند، یک چهارم مالی که بر جای میگذارند برای شماست، که آن را پس از اجرای وصیت جایزشان، یا پرداخت قرضی که بر عهدۀ آنان است به مستحقانش، به ارث میبرید. و – ای مردان- برای همسرانتان، اگر فرزندی، پسر یا دختر از آنان یا غیر آنان نداشتید یک چهارم میراث شماست، اما اگر فرزندی پسر یا دختر داشتید، یک هشتم میراث شما برای آنان است که این یک چهارم یا یک هشتم پس از اجرای وصیت جایز شما، یا پرداخت قرضی که بر عهدۀ شماست میان آنان تقسیم میشود، و اگر یک همسر باشد این مقدار را به ارث میبرد. و اگر مرد یا زنی بدون پدر و مادر و بدون فرزند بمیرد، و یک برادر مادری یا خواهر مادری داشته باشد، برای هر یک از برادر مادری یا خواهر مادری میت، یک ششم است. اما اگر برادران مادری یا خواهران مادری بیش از یک نفر باشند، برای آنان یک سوم است که در آن با هم شریک هستند که به صورت مساوی و بدون تفاوت میان مرد و زن تقسیم میشود، البته این سهم را که الله برای برادران و خواهران مادری مشخص کرده است، آن را پس از اجرای وصیت میت اگر به چیزی وصیت کرده بود، یا پرداخت دیون او، به عنوان میراث میگیرند، به شرط اینکه در آن ضرری به وارثان نرسد. پروردگارتان شما را به این سفارش سودمند توصیه فرمود. و الله نسبت به آنچه که به صلاح مخلوقاتش باشد آگاه است، و ذات بردباری است که کیفر آنان را به تعجیل نمیاندازد.
۱۳- این احکام الهی که الله آنها را در مورد یتیمان و و زنان و میراثها تشریع کرده، احکام او تعالی است که دلالت دارند بر اینکه از جانب الله علیم و حکیم هستند. و کسانی که از الله و رسولش در این احکام و سایر مواردی که برای بندگانش تشریع کرده است فرمانبرداری کنند، الله آنان را به بهشتهای پردرخت و کاخها، که رودهای آب گوارا از زیر آنها جاری است درمیآورد، که همیشه در این نعمتها میمانند، و از آن خارج نمیشوند، و این پاداش، همان رستگاری بزرگ است.
۱۴- و هر کس با انکار احکام الهی و تجاوز از آنچه الله برای بندگانش تشریع کرده است به این نحو که آنها را تغییر دهد، یا با تعطیل عمل به آنها، از الله و رسولش نافرمانی کند، او را وارد آتشی میکند که جاودان در آن میماند، و عذابی دارد که وی را خوار و ذلیل میگرداند.
﴿وَٱلَّٰتِي يَأۡتِينَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمۡ فَٱسۡتَشۡهِدُواْ عَلَيۡهِنَّ أَرۡبَعَةٗ مِّنكُمۡۖ فَإِن شَهِدُواْ فَأَمۡسِكُوهُنَّ فِي ٱلۡبُيُوتِ حَتَّىٰ يَتَوَفَّىٰهُنَّ ٱلۡمَوۡتُ أَوۡ يَجۡعَلَ ٱللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلٗا١٥ وَٱلَّذَانِ يَأۡتِيَٰنِهَا مِنكُمۡ فََٔاذُوهُمَاۖ فَإِن تَابَا وَأَصۡلَحَا فَأَعۡرِضُواْ عَنۡهُمَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ تَوَّابٗا رَّحِيمًا١٦ إِنَّمَا ٱلتَّوۡبَةُ عَلَى ٱللَّهِ لِلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٖ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١٧ وَلَيۡسَتِ ٱلتَّوۡبَةُ لِلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِ حَتَّىٰٓ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ ٱلۡمَوۡتُ قَالَ إِنِّي تُبۡتُ ٱلۡـَٰٔنَ وَلَا ٱلَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمۡ كُفَّارٌۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَرِثُواْ ٱلنِّسَآءَ كَرۡهٗاۖ وَلَا تَعۡضُلُوهُنَّ لِتَذۡهَبُواْ بِبَعۡضِ مَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ إِلَّآ أَن يَأۡتِينَ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖۚ وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِن كَرِهۡتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡٔٗا وَيَجۡعَلَ ٱللَّهُ فِيهِ خَيۡرٗا كَثِيرٗا١٩﴾
۱۵- و – ای والیان و قاضیان- کسانی از زنان شما که مرتکب زنا میشوند، چهار مرد عادل مسلمان را بر آنان گواه بگیرید، پس اگر علیه آنان گواهی دادند، آن زنان را به عنوان مجازات در خانهها زندانی کنید، تا زندگیشان با مرگ سپری شود، یا الله راهی برای رهایی از این وضعیت را برایشان قرار دهد.
۱۶- و آن دو تن را که مرتکب عمل زشت زنا میشوند را با زدن و دوری و توبیخ، تنبیه کنید، پس اگر از کاری که مرتکب شدند توبه کردند، و با انجام اعمال نیک اصلاح شدند، از آزاررساندن آنان دست بکشید. از این آیه و آیۀ قبلی به دست میآید که اگر مردان مرتکب فاحشه شوند مورد آزار و اذیت قرار میگیرند، و زنان محبوس شده و اذیت میشوند؛ زیرا نهایت حبس مرگ است، و نهایت آزار به توبه و صلاح منجر میشود. این حکم در صدر اسلام بود، سپس به وسیلۀ آنچه الله و رسولش تشریع کردند نسخ شد: با رجم محصن و محصنه، یعنی زن و مرد آزاد و بالغ و عاقل، که در نکاحی صحیح با هم آمیزش کرده باشند، و صد ضربه شلاق، و یک سال تبعید برای غیر آنان. به راستی که الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار توبهپذیر و مهربان است.
۱۷- الله تعالی فقط توبۀ کسانی را میپذیرد که از روی جهل به سرانجام گناهان و معاصی و اینکه موجب خشم الهی هستند، مرتکب آنها میشوند- هر کسی که به خطا یا به عمد از الله نافرمانی کند به این اعتبار جاهل است، هر چند عالم به تحریم باشد- سپس قبل از مشاهدۀ مرگ با پشیمانی و طاعت به سوی پروردگارشان بازمیگردند، آنان هستند که الله توبهشان را میپذیرد. و الله از احوال مخلوقاتش آگاه بوده، و در تدبیر و تقدیر خویش حکیم است.
۱۸- توبۀ کسانی پذیرفته نمیشود که بر ارتکاب گناهان اصرار میورزند، و به سوی پروردگارشان بازنمیگردند تا اینکه سختیهای مردن را میبینند، آنگاه هر یک از آنان میگوید: اکنون توبه کردم. چنانکه توبۀ کسانی پذیرفته نمیشود که در حالی که کافر و منکر یگانگی الله و رسالت رسولش محمدج هستند میمیرند. برای این اصرارکنندگان بر گناهان تا اینکه میمیرند، و انکارکنندگانی که در حال کفر میمیرند، عذابی دردناک آماده کردهایم.
۱۹- ای کسانی که ایمان آوردهاید! برای شما جایز نیست که زنان پدرهایتان را در زمرۀ میراثشان قرار دهید، که با ازدواج با آنان، یا منع آنان از ازدواج، یا به ازدواج درآوردنشان برای دیگران، در حالی که از تمام این امور کراهت دارند، با آنان بدرفتاری کنید. و برای شما جایز نیست به همسرانتان که آنها را دوست ندارید آسیب برسانید، به این هدف که از بخشی از مهر و مانند آن که به آنان دادهاید صرفنظر کنند، مگر اینکه مرتکب گناه زشتی مانند زنا شده باشند، که اگر چنین کردند، میتوانید آنچه را به آنان دادهاید بگیرید، و همنشینی شما با زنانتان باید بر اساس تکریم و محبت و ادای حقوق آنان باشد. اما اگر به علت یکی از اسباب دنیوی آنان را نمیپسندید شکیبایی کنید؛ چه بسا شما کاری را دوست نداشته باشید در حالی که خیر فراوانی در آن باشد.
﴿وَإِنۡ أَرَدتُّمُ ٱسۡتِبۡدَالَ زَوۡجٖ مَّكَانَ زَوۡجٖ وَءَاتَيۡتُمۡ إِحۡدَىٰهُنَّ قِنطَارٗا فَلَا تَأۡخُذُواْ مِنۡهُ شَيًۡٔاۚ أَتَأۡخُذُونَهُۥ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا٢٠ وَكَيۡفَ تَأۡخُذُونَهُۥ وَقَدۡ أَفۡضَىٰ بَعۡضُكُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ وَأَخَذۡنَ مِنكُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا٢١ وَلَا تَنكِحُواْ مَا نَكَحَ ءَابَآؤُكُم مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۚ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَمَقۡتٗا وَسَآءَ سَبِيلًا٢٢ حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمۡ أُمَّهَٰتُكُمۡ وَبَنَاتُكُمۡ وَأَخَوَٰتُكُمۡ وَعَمَّٰتُكُمۡ وَخَٰلَٰتُكُمۡ وَبَنَاتُ ٱلۡأَخِ وَبَنَاتُ ٱلۡأُخۡتِ وَأُمَّهَٰتُكُمُ ٱلَّٰتِيٓ أَرۡضَعۡنَكُمۡ وَأَخَوَٰتُكُم مِّنَ ٱلرَّضَٰعَةِ وَأُمَّهَٰتُ نِسَآئِكُمۡ وَرَبَٰٓئِبُكُمُ ٱلَّٰتِي فِي حُجُورِكُم مِّن نِّسَآئِكُمُ ٱلَّٰتِي دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَإِن لَّمۡ تَكُونُواْ دَخَلۡتُم بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ وَحَلَٰٓئِلُ أَبۡنَآئِكُمُ ٱلَّذِينَ مِنۡ أَصۡلَٰبِكُمۡ وَأَن تَجۡمَعُواْ بَيۡنَ ٱلۡأُخۡتَيۡنِ إِلَّا مَا قَدۡ سَلَفَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٢٣﴾
۲۰- و اگر خواستید همسری را جایگزین دیگری کنید، و به کسی که میخواهید او را طلاق دهید مال فراوانی به عنوان مهریه داده بودید، برای شما جایز نیست که چیزی از آن بگیرید، آیا آن را به دروغ و بهتانی آشکار میگیرید؟!
۲۱- و چگونه برایتان جایز است مهریهای که به آنان دادهاید را بگیرید، در حالی که هر یک از شما از طریق جماع از دیگری بهره برده است، و پیمان محکمی مبنی بر نگهداشتن آنان به صورت شایسته یا آزادکردن آنان به نیکی از شما گرفتهاند؟!
۲۲- و با زنانی که پدرانتان آنان را به ازدواج خود درآوردهاند ازدواج نکنید، مگر آنچه در جاهلیت توسط شما انجام شده است که مؤاخذهای بر آن نیست. زیرا ازدواج پسران با همسران پدرهایشان، کاری بسیار زشت و ناپسند بوده، و کار منفوری است که الله سبحان بر فاعل آن خشم میگیرد، و راه و روش بسیار بدی است که در جاهلیت خویش آن را مرتکب میشدید.
۲۴- الله متعال ازدواج با این زنان را بر شما حرام گردانیده است: مادرانتان که مادربزرگهای پدری یا مادری را نیز شامل میشود، و دخترانتان که دختران فرزندان و هر چه پایینتر روند را نیز در برمیگیرد، خواهران شما از پدر و مادر یا از یکی از آن دو، و عمههایتان: خواهران پدران و پدربزرگهایتان، و خالههایتان: خواهران مادران و مادربزرگهایتان، و دختران برادر و دختران خواهر که فرزندانشان نیز در این دسته قرار میگیرند، و مادرهایتان که به شما شیر دادهاند و خوهران رضاعی شما – رسولاللهج آنچه را که از طریق نسب حرام میشود، از طریق شیرخوارگی هم حرام کرده است-، و مادران همسرانتان چه با همسرانتان آمیزش کرده باشید یا با آنان آمیزش نکرده باشید، و دختران همسرانتان از شوهران دیگر که غالبا در خانههایتان و تحت قیمومت و حمایت شما پرورش مییابند، و همچنین اگر در خانههای شما پرورش نیافتهاند و با مادرانشان آمیزش کردهاید بر شما حرام هستند، اما اگر با مادرانشان آمیزش نکردید، و قبل از دخول، آنان را طلاق دادید یا مردند، گناهی بر شما نیست که با آنان ازدواج کنید. همچنانکه الله حرام گردانیده است بر شما، نکاح همسران پسرانتان را که از پشت خودتان هستند، و پسران رضاعی شما که به آنان ملحق میشوند، این تحریم با عقد بر او [آن زن] ایجاد میشود، فرقی نمیکند که پسر با وی آمیزش کرده باشد یا آمیزش نکرده باشد. و جمع میان دو خواهر نسبی یا رضاعی در یک زمان را نیز بر شما حرام گردانیده است مگر آنچه در جاهلیت از این کار گذشته و آن را انجام دادهاید. و همانگونه که در سنت آمده است، جمع میان زن و عمه یا خالۀ او جایز نیست. به راستی که الله نسبت به گناهکارانی که توبه کنند بسیار بخشنده و مهربان است، و آنان را به کاری که خارج از توانشان باشد مکلف نمیکند.
﴿۞وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلنِّسَآءِ إِلَّا مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۖ كِتَٰبَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَآءَ ذَٰلِكُمۡ أَن تَبۡتَغُواْ بِأَمۡوَٰلِكُم مُّحۡصِنِينَ غَيۡرَ مُسَٰفِحِينَۚ فَمَا ٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِهِۦ مِنۡهُنَّ فََٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةٗۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ فِيمَا تَرَٰضَيۡتُم بِهِۦ مِنۢ بَعۡدِ ٱلۡفَرِيضَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا٢٤ وَمَن لَّمۡ يَسۡتَطِعۡ مِنكُمۡ طَوۡلًا أَن يَنكِحَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ فَمِن مَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُم مِّن فَتَيَٰتِكُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِإِيمَٰنِكُمۚ بَعۡضُكُم مِّنۢ بَعۡضٖۚ فَٱنكِحُوهُنَّ بِإِذۡنِ أَهۡلِهِنَّ وَءَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِ مُحۡصَنَٰتٍ غَيۡرَ مُسَٰفِحَٰتٖ وَلَا مُتَّخِذَٰتِ أَخۡدَانٖۚ فَإِذَآ أُحۡصِنَّ فَإِنۡ أَتَيۡنَ بِفَٰحِشَةٖ فَعَلَيۡهِنَّ نِصۡفُ مَا عَلَى ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ مِنَ ٱلۡعَذَابِۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ ٱلۡعَنَتَ مِنكُمۡۚ وَأَن تَصۡبِرُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡۗ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٥ يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمۡ وَيَهۡدِيَكُمۡ سُنَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَيَتُوبَ عَلَيۡكُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٢٦﴾
۲۴- و ازدواج با زنان شوهردار بر شما حرام است، مگر آن زنانی که در جهاد به اسارت میگیرید، که پس از استبراء رحِمشان با یک حیض، ازدواج با آنان برایتان حلال است، الله تحریم ازدواج با این زنان را بر شما فرض گردانید، و ازدواج با سایر زنان را به شما اجازه داد، تا با اموالتان، پاکدامنی از ارتکاب حرام را بجویید. پس به زنانی که از طریق نکاح صحیح از آنان بهره گرفتهاید، مهریههایشان را که الله آن را برای آنان بر عهدۀ شما فرض گردانیده است بدهید، و بر شما گناهی نیست که پس از تحقق مهریۀ واجب، بر افزودن بر آن یا کاستن از آن توافق کنید. قطعاً الله از امور بندگانش آگاه، و در احکام و تدبیر خویش حکیم است.
۲۵- و هر کس که توانایی پرداخت مهریۀ زنان آزاد مومن را ندارد، میتواند با کنیزان دختر مومن شما ازدواج کند. و الله به حقیقت ایمان داناست، شما از یکدیگر هستید، پس آنان را با موافقت مالکانشان به ازدواج خویش درآورید، و مهریههایشان را که به آن توافق کردهاید با رضایت قلبی بدهید، به شرط آنکه آنان پاکدامن از حرام باشند، نه اینکه آشکارا زناکار باشند، و نه اینکه دوستانی پنهانی برای زنا داشته باشند، اما اگر پس از ازدواج مرتکب فاحشۀ زنا شدند، حد آنان- که شلاق است نه سنگسار- نصف مجازات زنان آزاد است. این جواز ازدواج با کنیزکان با صفات مذکور، به کسی داده شده که از وقوع خویش در زنا میترسد، و صبر در برابر جماع بر او دشوار است؛ زیرا شکیبایی از ازدواج با کنیزکان با وجود پاکدامنی، بهتر و سزاوارتر است. و الله نسبت به شما آمرزنده و مهربان است که در صورت ناتوانی از ازدواج با زنان آزاد، ازدواج با کنیزان را به شما اجازه داده است.
۲۶- الله تعالی با تشریع این احکام میخواهد نشانههای دین استوار و شریعت حکیمش را برایتان آشکار کند، و شما را به راههای پیامبران و صالحان پیشین در حلال و حرام راهنمایی کند، و با بازگشتتان به سوی طاعات، شما را ببخشاید، و او سبحانه نسبت به آنچه امور بندگانش را اصلاح میگرداند بسیار داناست، و در آنچه برایشان تشریع میکند حکیم است.
﴿وَٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يَتُوبَ عَلَيۡكُمۡ وَيُرِيدُ ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلشَّهَوَٰتِ أَن تَمِيلُواْ مَيۡلًا عَظِيمٗا٢٧ يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمۡۚ وَخُلِقَ ٱلۡإِنسَٰنُ ضَعِيفٗا٢٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٖ مِّنكُمۡۚ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا٢٩ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ عُدۡوَٰنٗا وَظُلۡمٗا فَسَوۡفَ نُصۡلِيهِ نَارٗاۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرًا٣٠ إِن تَجۡتَنِبُواْ كَبَآئِرَ مَا تُنۡهَوۡنَ عَنۡهُ نُكَفِّرۡ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَنُدۡخِلۡكُم مُّدۡخَلٗا كَرِيمٗا٣١ وَلَا تَتَمَنَّوۡاْ مَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بِهِۦ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا ٱكۡتَسَبُواْۖ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا ٱكۡتَسَبۡنَۚ وَسَۡٔلُواْ ٱللَّهَ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٣٢ وَلِكُلّٖ جَعَلۡنَا مَوَٰلِيَ مِمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَۚ وَٱلَّذِينَ عَقَدَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ فََٔاتُوهُمۡ نَصِيبَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدًا٣٣﴾
۲۷- و الله میخواهد که شما را ببخشد، و از خطاهایتان درگذرد، و کسانی که از شهوات و هوسهایشان فرمانبرداری میکنند میخواهند که شما از دین، بسیار منحرف و گمراه شوید.
۲۸- الله با آنچه برایتان تشریع کرده است آسانی، و عدم سختگیری بر شما را میخواهد؛ زیرا شما ضعیف آفریده شدهاید.
۲۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! برایتان حلال نیست که مال یکدیگر را به ناحق بخورید، مگر اینکه بر اساس شریعت و کسب حلال و توافقی از جانب خودتان باشد، و یکدیگر را نکشید که در این صورت، با ارتکاب محارم و معاصی الله خودتان را به هلاکت میاندازید. به راستی که الله در هر آنچه شما را به آن امر یا از آن نهی میکند برایتان مهربان است.
۳۰- و هر کس با تجاوز و تعدی از حد شریعت، مرتکب آنچه الله از آن نهی کرده است مانند دریافت مال حرام همچون سرقت و غصب و خیانت شود، الله او را به آتشی درخواهد آورد که از گرمایش رنج میبرد، و این کار بر الله آسان است.
۳۱- - ای مومنان- اگر از انجام گناهان کبیره مانند شرک به الله، نافرمانی از پدر و مادر، قتل نفس به ناحق، و سایر گناهان کبیره دوری کنید؛ گناهان صغیرۀ شما را میپوشانیم، و شما را در جایگاهی شریف و گرامی، یعنی بهشت درمیآوریم.
۳۲- - ای مومنان- بخششها و روزیها و سایر مواردی که الله با آن برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است آرزو نکنید؛ زیرا الله برای مردان سهمی مشخص از جزا بر اساس عملشان، و سهمی برای زنان در برابر عملشان قرار داده است، و به جای آرزو، از الله کریم و بسیار بخشنده بخواهید که از فضل خویش به شما عطا کند. به راستی که الله متعال از هر چیزی آگاه است، و بهتر میداند که از میان بندگانش، چه کسانی سزاوار خیری که میان آنان تقسیم کرده، هستند.
۳۳- و برای هر یک از شما، وارثانی قرار دادیم که از میراثی که پدر و مادر و خویشاوندان به جای میگذارند میراث میبرند. و به کسانی که با سوگندهای محکم بر نصرت و دادن چیزی از میراث برایشان، با آنان پیمان بستهاید آنچه را که مشخص شده است به آنان بدهید. ارثبری به تحالف (با هم عهد و پیمان بستن) در صدر اسلام، مشروع بود سپس حکم آن با نزول آیات مواریث برداشته شد. به راستی که الله بر تمام اعمالتان آگاه است، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ وَبِمَآ أَنفَقُواْ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡۚ فَٱلصَّٰلِحَٰتُ قَٰنِتَٰتٌ حَٰفِظَٰتٞ لِّلۡغَيۡبِ بِمَا حَفِظَ ٱللَّهُۚ وَٱلَّٰتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَٱهۡجُرُوهُنَّ فِي ٱلۡمَضَاجِعِ وَٱضۡرِبُوهُنَّۖ فَإِنۡ أَطَعۡنَكُمۡ فَلَا تَبۡغُواْ عَلَيۡهِنَّ سَبِيلًاۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيّٗا كَبِيرٗا٣٤ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ شِقَاقَ بَيۡنِهِمَا فَٱبۡعَثُواْ حَكَمٗا مِّنۡ أَهۡلِهِۦ وَحَكَمٗا مِّنۡ أَهۡلِهَآ إِن يُرِيدَآ إِصۡلَٰحٗا يُوَفِّقِ ٱللَّهُ بَيۡنَهُمَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرٗا٣٥ ۞وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗا وَبِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡجَارِ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡجَارِ ٱلۡجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلۡجَنۢبِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخۡتَالٗا فَخُورًا٣٦ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ وَيَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبُخۡلِ وَيَكۡتُمُونَ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا٣٧﴾
۳۴- مردان به سبب قیمومت و برتریای که الله به آنان اختصاص داده است، و به سبب مهریه و نفقاتی که به زنان میدهند، راهبر و اختیاردار زنان هستند. پس زنان صالح و پایبند به شریعت الهی از میان آنان، کسانی هستند که فرمانبردار الله تعالی و شوهرانشان هستند، و از هر چیزی که شوهرانشان از آن آگاهی ندارند و به محافظت و توفیق الله بر آن امین شمرده شدهاند پاسداری میکنند، و زنانی را که میترسید از اطاعت شما سر باز زنند، با سخن نیک و شایسته به آنان اندرز دهید، و اگر سخن نیک و شایسته بر آنان کارساز نبود، از بسترشان دوری نمایید، و با آنان نزدیکی نکنید، و اگر دوری بر آنان کارساز نبود، این زنان را به گونهای که آزاردهنده نباشد بزنید، سپس اگر به فرمانبرداری بازگشتند، بر آنان ستم نکنید؛ زیرا الله بلندمرتبه و بزرگ کارسازشان است، و از هر کسی که بر آنان ستم و سرکشی کند انتقام میگیرد.
۳۵- و – ای اولیای زن و شوهر- اگر از اختلافی میان آن دو که به جدایی منجر میشود آگاه شدید، یک داور عادل از خانوادۀ شوهر، و یک داور عادل از خانوادۀ همسر به سوی آن دو بفرستید، تا بنگرند و به آنچه مصلحتشان در آن است حکم کنند، و به سبب تمایل دو داور به اصلاح، و به کارگیری روشهای نیک و شایسته توسط آنان، الله میان زوجین سازش ایجاد میکند. به راستی که الله تعالی بسیار داناست، ذرهای از امور بندگانش بر او پوشیده نمیماند، و از آنچه در دل و جانشان وجود دارد بسیار آگاه است.
۳۶- و فقط الله سبحان را عبادت کنید و از او فرمانبرداری کنید، و شریکی در ربوبیت و عبادت برایش قرار ندهید، و به پدر و مادر نیکی کنید، و حقوق آنان، و خویشاوندان، و فرزندانی که قبل از سن بلوغ، پدرانشان را از دست دادهاند، و نیازمندانی که مالک چیزی که برایشان کافی باشد و نیازشان را برطرف سازد نیستند، و همسایۀ نزدیک و دور، و رفیق سفر و حضر، و مسافر نیازمند، غلامان و کنیزانتان را ادا کنید. به راستی که الله تعالی بندگان متکبر خویش را که بر مردم فخر میفروشند دوست ندارد.
۳۷- همان کسانی که از انفاق و بخشش از آنچه الله به آنان روزی داده است خودداری میکنند، و دیگران را به بخل فرمان میدهند، و نعمتهای الهی بر خودشان را انکار میکنند، و بخشش و عطای او تعالی را پنهان میدارند. و عذابی خوارکننده برای کافران آماده کردهایم.
﴿وَٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۗ وَمَن يَكُنِ ٱلشَّيۡطَٰنُ لَهُۥ قَرِينٗا فَسَآءَ قَرِينٗا٣٨ وَمَاذَا عَلَيۡهِمۡ لَوۡ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِهِمۡ عَلِيمًا٣٩ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَظۡلِمُ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖۖ وَإِن تَكُ حَسَنَةٗ يُضَٰعِفۡهَا وَيُؤۡتِ مِن لَّدُنۡهُ أَجۡرًا عَظِيمٗا٤٠ فَكَيۡفَ إِذَا جِئۡنَا مِن كُلِّ أُمَّةِۢ بِشَهِيدٖ وَجِئۡنَا بِكَ عَلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِ شَهِيدٗا٤١ يَوۡمَئِذٖ يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَعَصَوُاْ ٱلرَّسُولَ لَوۡ تُسَوَّىٰ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضُ وَلَا يَكۡتُمُونَ ٱللَّهَ حَدِيثٗا٤٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعۡلَمُواْ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغۡتَسِلُواْۚ وَإِن كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوۡ جَآءَ أَحَدٞ مِّنكُم مِّنَ ٱلۡغَآئِطِ أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا٤٣ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يَشۡتَرُونَ ٱلضَّلَٰلَةَ وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّواْ ٱلسَّبِيلَ٤٤﴾
۳۸- و همچنین این عذاب را برای کسانی مهیا کردهایم که اموالشان را از روی ریا و به قصد شهرت انفاق میکنند، در حالی که در اعتقاد و عمل به الله و روز قیامت ایمان ندارند. این اعمال بد از مواردی است که شیطان به سوی آن فرا میخواند. و هر کس که شیطان همنشین وی باشد، (باید بداند که) شیطان همنشین و دوست بسیار بدی است!.
۳۹- و آنان اگر در اعتقاد و عمل به الله و روز قیامت ایمان میآوردند، و از آنچه الله به آنان بخشیده است به امید کسب پاداش و اخلاص انفاق میکردند، چه زیانی به آنان میرسید؟! در حالی که الله تعالی از آنان و اعمالشان آگاه است، و این افراد را در قبال اعمالشان مورد محاسبه قرار خواهد داد.
۴۰- همانا الله متعال، از جزای عمل هیچ کس به اندازۀ ذرهای نمیکاهد، و اگر به اندازۀ یک ذره نیکی باشد او سبحانه آن را برای صاحبش میافزاید و زیاد میکند، و با زیاده، بر وی لطف میکند، آنگاه از جانب خویش پاداشی بزرگ که بهشت است به او میبخشد.
۴۱- پس حال مردم در روز قیامت چگونه است، آنگاه که الله از هر امتی رسولش را میآورد تا به آنچه کردهاند بر آنان گواهی دهد، و – ای رسول- تو را میآورد تا بر امت خویش گواه باشی که رسالت پروردگارت را به آنان ابلاغ کردی.
۴۲- در آن روز که این اتفاق بیفتد، کسانی که به الله کفر ورزیدند و با رسولش مخالفت و نافرمانی کردند، آرزو میکنند که الله آنان و زمین را یکسان قرار دهد و خاک گردند، تا برانگیخته نشوند، در حالی که ذرهای از آنچه در نفسشان است را نمیتوانند از الله پنهان کنند؛ زیرا الله بر زبانهایشان مُهر زده است، و جوارحشان به کارهایی که انجام میدادند علیه آنان گواهی میدهند.
۴۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! در حالت مستی به نماز نزدیک نشوید و مشغول آن نگردید تا زمانی که تشخیص دهید و بدانید چه میگویید (این حکم، قبل از تحریم قاطع خمر در هر حالتی بود)، و اگر حدث اکبر به شما رسید به نماز نزدیک نشوید، و در این حالت به مواضع نماز، یعنی مساجد نیز نزدیک نشوید مگر اینکه کسی از شما بدون توقف از یک در به دری دیگر بگذرد، تا اینکه با غسلکردن پاکیزه شوید. و اگر چنان بیمار بودید که استعمال آب را غیرممکن میکرد، یا مسافر بودید، یا یکی از شما از قضای حاجت بازگشت، یا با زنان آمیزش کردید، آنگاه آب برای طهارت نیافتید، خاکی پاک بیابید، سپس صورتها و دستهایتان را با آن مسح کنید. همانا الله ذات بسیار بخشندهای است که از بدیهایتان میگذرد، و آنها را برایتان میپوشاند.
۴۴- - ای رسول- آیا از حال یهودیانی که بهرهای از علم تورات که نزدشان آمد به آنان داده شده است، آگاه نشدی که گمراهی را با هدایت عوض میکنند، و دلایل و براهین دلالتکننده بر رسالت محمدج را که نزدشان است رها میکنند، و – ای مؤمنانِ هدایتیافته!- آنان آرزو میکنند که از راه راست منحرف شوید؛ تا گمراهانی مانند خودشان باشید.
﴿وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِأَعۡدَآئِكُمۡۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَلِيّٗا وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ نَصِيرٗا٤٥ مِّنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِۦ وَيَقُولُونَ سَمِعۡنَا وَعَصَيۡنَا وَٱسۡمَعۡ غَيۡرَ مُسۡمَعٖ وَرَٰعِنَا لَيَّۢا بِأَلۡسِنَتِهِمۡ وَطَعۡنٗا فِي ٱلدِّينِۚ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَا وَٱسۡمَعۡ وَٱنظُرۡنَا لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ وَأَقۡوَمَ وَلَٰكِن لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفۡرِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُونَ إِلَّا قَلِيلٗا٤٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ ءَامِنُواْ بِمَا نَزَّلۡنَا مُصَدِّقٗا لِّمَا مَعَكُم مِّن قَبۡلِ أَن نَّطۡمِسَ وُجُوهٗا فَنَرُدَّهَا عَلَىٰٓ أَدۡبَارِهَآ أَوۡ نَلۡعَنَهُمۡ كَمَا لَعَنَّآ أَصۡحَٰبَ ٱلسَّبۡتِۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ مَفۡعُولًا٤٧ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱفۡتَرَىٰٓ إِثۡمًا عَظِيمًا٤٨ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنفُسَهُمۚ بَلِ ٱللَّهُ يُزَكِّي مَن يَشَآءُ وَلَا يُظۡلَمُونَ فَتِيلًا٤٩ ٱنظُرۡ كَيۡفَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۖ وَكَفَىٰ بِهِۦٓ إِثۡمٗا مُّبِينًا٥٠ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡجِبۡتِ وَٱلطَّٰغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ هَٰٓؤُلَآءِ أَهۡدَىٰ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ سَبِيلًا٥١﴾
۴۵- و – ای مومنان- الله سبحانه و تعالی به دشمنی این یهودیان نسبت به شما از خودتان آگاهتر است، و الله به عنوان کارسازی که کارتان را بر عهده میگیرد، و به عنوان یاوری که شما را در برابر دشمنانتان یاری میرساند کافی است.
۴۶- گروهی از یهودیان هستند که برای بستن دروغ بر الله، بر تبدیل و تغییر کلام الهی از آنچه بر آن دلالت دارد، ادامه میدهند، و به رسولاللهج میگویند: سخن تو را شنیدیم و با فرمانت مخالفت کردیم و از ما بشنو که ناشنوا گردی، و میگویند: راعنا سمعک: گوشَت را به ما بسپار، آنگاه منظور ما را بفهم و منظورت را به ما بفهمان، زبانشان را به آن میپیچانند، و بر اساس زبان خودشان، قصد نفرین بر رسولالله به رعونۀ «کودنی و نادانی»، و طعنهزدن در دین اسلام را دارند، و اگر به جای اینکه گفتند: «شنیدیم و مخالفت کردیم»، و «بشنو که ناشنوا گردی»، میگفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم، و در عوض اینکه گفتند: «راعنا»، میگفتند: انظرنا: به ما مهلت بده، قطعاً نزد الله برایشان بهتر و شایستهتر بود، اما الله آنان را به سبب کفرشان و به سبب اینکه نبوت محمدج را انکار کردند، از رحمت خویش دور راند، پس قطعا ایمان واقعی نمیآورند مگر اندکی ایمان ظاهری که سودی به آنان نمیرساند.
۴۷- ای اهل کتاب! به قرآن که آن را فرو فرستادیم و تصدیقکنندۀ کتابهای همراه شماست ایمان بیاورید و عمل کنید، پیش از آنکه شما را به سبب کار بدتان بگیریم، آنگاه چهرهها را محو کنیم، و آنها را به قبل از پیدایش بازگردانیم، یا این مفسدان را با مسخ آنان به میمونها و خوکان، از رحمت خویش برانیم، چنانکه یهودیان اصحاب سبت (روز شنبه) را از رحمت خویش راندیم، همان کسانی که از شکار در روز شنبه نهی شدند اما از این کار دست نکشیدند، پس الله بر آنان خشم گرفت، و این افراد را از رحمت خویش راند، و فرمان الهی در هر حالتی تحقق مییابد.
۴۸- قطعاً الله تعالی کسی را که احدی از مخلوقاتش را با او شریک گرداند، یا مرتکب هر یک از انواع کفر اکبر شود، نمیبخشد و از او درنمیگذرد، و از گناهان پایینتر از شرک، برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگذرد، و هر کس غیر الله را با او تعالی شریک گرداند، به راستی که مرتکب گناه بسیار بزرگی شده است.
۴۹- - ای رسول- آیا آگاه نشدی از حال آن کسانی که خود و اعمالشان را میستایند، و خویشتن را به پاکی و دوری از بدی توصیف میکنند؟ بلکه فقط الله است که هر یک از بندگانش را که بخواهد میستاید؛ زیرا از حقیقت اعمالشان آگاه است، و ذرهای از اعمالشان هر چند به اندازۀ نخی که در شکاف هستۀ خرما است باشد، کاسته نخواهد شد.
۵۰- -ای رسول- با تعجب از کارشان، به آنان بنگر که چگونه بر الله دروغ میسازند، حال آنکه او تعالی از هر چیزی که سزاوارش نیست منزه است؟ و همین دروغبافی، به عنوان گناهی بزرگ که بیانگر اعتقاد فاسدشان بوده، کافی است.
۵۱- - ای رسول- آیا آگاه نشدی از حال یهودیانی که بهرهای از علم به آنان داده شد، به تمام معبودهای باطل و شیاطین انس و جن که به جای الله عبادت میشوند چنان ایمانی میآورند که آنان را به دادخواهی به سوی غیر شریعت الله میکشاند، و دربارۀ کسانی که به الله تعالی و رسولش محمدج کفر ورزیدهاند میگویند: این کافران از آن کسانی که ایمان آوردند راهِ راستتر و درستتری دارند؟!
﴿أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُۖ وَمَن يَلۡعَنِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ نَصِيرًا٥٢ أَمۡ لَهُمۡ نَصِيبٞ مِّنَ ٱلۡمُلۡكِ فَإِذٗا لَّا يُؤۡتُونَ ٱلنَّاسَ نَقِيرًا٥٣ أَمۡ يَحۡسُدُونَ ٱلنَّاسَ عَلَىٰ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۖ فَقَدۡ ءَاتَيۡنَآ ءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَءَاتَيۡنَٰهُم مُّلۡكًا عَظِيمٗا٥٤ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ بِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن صَدَّ عَنۡهُۚ وَكَفَىٰ بِجَهَنَّمَ سَعِيرًا٥٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا سَوۡفَ نُصۡلِيهِمۡ نَارٗا كُلَّمَا نَضِجَتۡ جُلُودُهُم بَدَّلۡنَٰهُمۡ جُلُودًا غَيۡرَهَا لِيَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَزِيزًا حَكِيمٗا٥٦ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَنُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ لَّهُمۡ فِيهَآ أَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞۖ وَنُدۡخِلُهُمۡ ظِلّٗا ظَلِيلًا٥٧ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُكُمۡ أَن تُؤَدُّواْ ٱلۡأَمَٰنَٰتِ إِلَىٰٓ أَهۡلِهَا وَإِذَا حَكَمۡتُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ إِنَّ ٱللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِۦٓۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا٥٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡۖ فَإِن تَنَٰزَعۡتُمۡ فِي شَيۡءٖ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلًا٥٩﴾
۵۲- اینان که فسادشان زیاد گشته و گمراهیشان فراگیر شده است، الله آنان را از رحمت خویش رانده است، و هر کس که الله تعالی وی را از رحمتش براند، هرگز کسی را برایش نخواهی یافت تا او را یاری کند، و عذاب سخت را از او دفع نماید.
۵۳- یا آیا سهمی از حکومت دارند، و اگر چنین سهمی به آنان داده شود ذرهای از آن را به هیچ کس نمیدهند، هر چند به اندازۀ فرورفتگی پشت هستۀ خرما باشد!
۵۴- بلکه آیا به محمدج به سبب نبوت و رسالت که الله به او بخشیده است، و به اصحابش به علت نعمت توفیق به ایمان، و تصدیق رسالت، و پیروی رسول، و توانایی در زمین حسادت میورزند، و آرزو میکنند که این بخشش از آنان گرفته شود؟! در حقیقت – قبلاً- به فرزندان ابراهیم، کتابهایی که الله بر آنان نازل کرد و آنچه که کتاب خواندهشدهای نبود و به آنان وحی کرد، و افزون بر آن، پادشاهی گستردهای عطا کردهایم.
۵۵- برخی از اینان که بهرهای از علم به آنان داده شده است، به رسالت محمدج ایمان آوردند و به شریعت او عمل کردند، و برخی دیگر از آنان روی گرداندند و دعوتش را نپذیرفتند، و مردم را از پیروی آن بازداشتند. و – ای تکذیبکنندگان- آتش جهنم که شما را میسوزاند برایتان کافی است.
۵۶- همانا کسانی که به آیات الله و وحی کتابش و دلایل و حجتهایش کفر ورزیدند، آنان را وارد آتشی خواهیم کرد که از گرمایش رنج میبرند، هر گاه پوستهایشان بسوزد، پوستی دیگر جایگزین میگردانیم، تا عذاب و درد آنان ادامه داشته باشد. به راستی که الله ذات شکستناپذیری است که هیچ چیز بر او چیره نمیگردد، و در تدبیر و حکم خویش حکیم است.
۵۷- و کسانی که دلهایشان به ایمان به الله تعالی و تصدیق رسالت رسولش محمدج آرام گرفت، و بر طاعت استقامت ورزیدند، آنان را وارد بهشتهایی خواهیم کرد که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، برای همیشه در آنها از نعمت برخوردار میشوند و از آنجا خارج نمیشوند، و در این بهشتها همسرانی دارند که الله سبحان آنها را از هر آزاری پاک گردانیده، و آنان را زیر سایهای انبوه و گسترده در بهشت درخواهیم آورد.
۵۸- بدون تردید الله به شما دستور میدهد که تمام امانتهایی را که صاحبانشان شما را بر آنها امین قرار دادهاند برگردانید، و بر آنها دستدرازی نکنید، و به شما فرمان میدهد که هر گاه میان مردم داوری کردید، به عدالت و انصاف داوری نمایید، و الله شما را به چیز نیکویی پند میدهد و راهنمایی میکند. قطعاً الله تعالی سخنان شما را میشنود، و بر سایر اعمالتان نیز آگاه است، و آنها را میبیند.
۵۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! اوامر الهی را بپذیرید و از آنها نافرمانی نکنید، و حقیقتی را که رسول آورده است از او بپذیرید، و از والیان امورتان در غیر معصیت الله اطاعت کنید، پس اگر در چیزی میان یکدیگر اختلاف کردید، حکم آن را به کتاب الله و سنت رسولش بازگردانید، اگر واقعا به الله و روز آخرت ایمان دارید. این بازگرداندن به کتاب و سنت، از تنازع و سخن به رأی برایتان بهتر است و سرانجام و عاقبت بهتری دارد.
﴿أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يَزۡعُمُونَ أَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَ يُرِيدُونَ أَن يَتَحَاكَمُوٓاْ إِلَى ٱلطَّٰغُوتِ وَقَدۡ أُمِرُوٓاْ أَن يَكۡفُرُواْ بِهِۦۖ وَيُرِيدُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَن يُضِلَّهُمۡ ضَلَٰلَۢا بَعِيدٗا٦٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَإِلَى ٱلرَّسُولِ رَأَيۡتَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يَصُدُّونَ عَنكَ صُدُودٗا٦١ فَكَيۡفَ إِذَآ أَصَٰبَتۡهُم مُّصِيبَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ ثُمَّ جَآءُوكَ يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ إِنۡ أَرَدۡنَآ إِلَّآ إِحۡسَٰنٗا وَتَوۡفِيقًا٦٢ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمۡ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَعِظۡهُمۡ وَقُل لَّهُمۡ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَوۡلَۢا بَلِيغٗا٦٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ إِذ ظَّلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ جَآءُوكَ فَٱسۡتَغۡفَرُواْ ٱللَّهَ وَٱسۡتَغۡفَرَ لَهُمُ ٱلرَّسُولُ لَوَجَدُواْ ٱللَّهَ تَوَّابٗا رَّحِيمٗا٦٤ فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا٦٥﴾
۶۰- - ای رسول- آیا از حال آن منافقان آگاه نشدهای که ایمان به آنچه را به سوی تو نازل شده است – یعنی قرآن- و نیز ایمان به آنچه به رسولان پیش از تو نازل شده است را ادعا میکنند، اما میخواهند داوری در نزاعهای میان یکدیگر را به باطلی غیر از آنچه الله حکم کرده است ارجاع دهند، در حالی که فرمان یافتهاند با باطل کافر میشوند؟ و شیطان میخواهد آنان را بسیار از راه حق دور کند. این آیه بر این امر دلالت دارد که ایمان راستین، تسلیمشدن در برابر شریعت الله، و حکم به آن را در تمام امور میطلبد، یعنی هر کس که ادعا میکند مومن است اما حکم طاغوت را بر حکم الهی ترجیح میدهد، در ادعای خویش دروغ میگوید.
۶۱- و هنگامی که اینان مورد نصیحت قرار گیرند، و به آنان گفته میشود: به سوی آنچه الله نازل کرده، و به سوی رسولاللهج و هدایت و راهنمایی او بیایید، کسانی را که ایمان را آشکار و کفر را پنهان میکنند میبینی به شدت از تو روی میگردانند.
۶۲- پس این منافقان چه حالی خواهند داشت آنگاه که به سبب گناهانی که مرتکب شدند، مصیبت بر آنان وارد شود، آنگاه – ای رسول- برای عذرخواهی نزدت میآیند و به تو تاکید میکنند که با آن اعمالشان، فقط قصد نیکی و سازش میان طرفین دعوا را داشتند.
۶۳- آنان همان کسانی هستند که الله از حقیقت نفاقی که در دلهایشان وجود دارد آگاه است، پس از این افراد روی گردان، و آنان را از بدی آنچه بر آن هستند بترسان، و سخنی که برایشان موثر و بازدارنده باشد به آنان بگو.
۶۴- و هیچ یک از رسولانمان را نفرستادیم مگر به این هدف که به فرمان و حکم الله تعالی، اطاعت شود. و – ای رسول- اگر کسانی که با ارتکاب گناهان بر خویشتن ستم کردند، در زمان زندگانی تو توبهکنان نزدت میآمدند و از الله میخواستند که گناهانشان را بیامرزد، و تو برایشان طلب آمرزش میکردی، قطعاً الله را بسیار توبهپذیر و مهربان مییافتند.
۶۵- الله به ذات کریم خویش سوگند یاد فرمود که آنان ایمان واقعی نمیآورند مگر اینکه در تمام اختلافاتی که در زمان زندگی تو میانشان واقع میشود، تو را داور قرار دهند، و پس از اینکه از دنیا رفتی دادخواهی را به سنت تو ارجاع دهند، آنگاه از آنچه حکم تو به آن منتهی شده است در وجودِ خویش احساس دلتنگی و اندوه نکنند، و به طور کامل بر آن گردن نهند؛ زیرا حکم به آنچه که رسولالله جاز کتاب و سنت در هر یک از امور زندگی آورده، نشانۀ ایمان ناب همراه با رضایت و تسلیم است.
﴿وَلَوۡ أَنَّا كَتَبۡنَا عَلَيۡهِمۡ أَنِ ٱقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ أَوِ ٱخۡرُجُواْ مِن دِيَٰرِكُم مَّا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٞ مِّنۡهُمۡۖ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ فَعَلُواْ مَا يُوعَظُونَ بِهِۦ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ وَأَشَدَّ تَثۡبِيتٗا٦٦ وَإِذٗا لَّأٓتَيۡنَٰهُم مِّن لَّدُنَّآ أَجۡرًا عَظِيمٗا٦٧ وَلَهَدَيۡنَٰهُمۡ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٦٨ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّٰلِحِينَۚ وَحَسُنَ أُوْلَٰٓئِكَ رَفِيقٗا٦٩ ذَٰلِكَ ٱلۡفَضۡلُ مِنَ ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ عَلِيمٗا٧٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ خُذُواْ حِذۡرَكُمۡ فَٱنفِرُواْ ثُبَاتٍ أَوِ ٱنفِرُواْ جَمِيعٗا٧١ وَإِنَّ مِنكُمۡ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ فَإِنۡ أَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةٞ قَالَ قَدۡ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيَّ إِذۡ لَمۡ أَكُن مَّعَهُمۡ شَهِيدٗا٧٢ وَلَئِنۡ أَصَٰبَكُمۡ فَضۡلٞ مِّنَ ٱللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَن لَّمۡ تَكُنۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُۥ مَوَدَّةٞ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ مَعَهُمۡ فَأَفُوزَ فَوۡزًا عَظِيمٗا٧٣ ۞فَلۡيُقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يَشۡرُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا بِٱلۡأٓخِرَةِۚ وَمَن يُقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيُقۡتَلۡ أَوۡ يَغۡلِبۡ فَسَوۡفَ نُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا٧٤﴾
۶۶- ۶۸- و اگر به این منافقان که داوری را نزد طاغوت میبرند فرض میکردیم که یکدیگر را بکشند، یا از خانههایشان خارج شوند، فقط شمار اندکی از آنان این فرمان را اجرا میکردند، و اگر آنچه را که به آن پند داده شدند به جای میآوردند، قطعاً برایشان سودمندتر، و برای ایمانشان استوارتر بود، و قطعاً پاداش بزرگی در دنیا و آخرت از نزد خویش به آنان میدادیم، و این افراد را به راه راست الهی راهنمایی و هدایت میکردیم.
۶۹- و کسانی که از فرامین الله و هدایت رسولش محمدج فرمانبرداری کنند، منزلت و جایگاه والایی دارند، و همنشین کسانی هستند که الله بهشت را به آنان ارزانی داشته است، یعنی پیامبران، و راستگویانی که ایمانشان را به آنچه رسولان آوردند در اعتقاد و قول و عمل کامل کردند، و شهیدان راه الله و مومنان صالح؛ اینان همنشینان بسیار خوبی در بهشت هستند.
۷۰- این پاداش بزرگ فقط از جانب الله است. و همین کافی است که الله به عنوان ذاتی دانا، از احوال بندگانش، و اینکه کدام یک از آنان بر اساس اعمال صالحی که انجام داده، سزاوار این پاداش بزرگ میگردد آگاه است.
۷۱- ای کسانی که ایمان آوردید! با آمادگی در برابر دشمنتان، احتیاط خویش را به دست آورید، آنگاه به صورت گروههای پیاپی یا به صورت جمعی برای رویارویی با آنان خارج شوید.
۷۲- و افرادی از شما هستند که به دلیل بزدلی، در خروج برای رویارویی با دشمنان تأخیر میکنند و دیگران را از روی عمد و اصرار بازمیدارند، پس اگر قتل و شکستی به شما برسد، [چنین فردی] با خوشحالی میگوید: الله از من محافظت کرده است، چون همراه آنان که آنچه برای خودم نمیپسندم بر آنان واقع شد حاضر نبودم، و به سبب بازماندن از شما شادمان و شگفتزده است.
۷۳- و اگر بخشش و غنیمتی از جانب الله به شما برسد، - از روی حسادت و افسوس، گویی که میان شما و او مودت ظاهری نیست- قطعاً خواهد گفت: ای کاش همراهشان بودم تا به نجات و پیروزی و غنیمتی که آنان دست یافتند میرسیدم.
۷۴- پس کسانی که زندگانی دنیا را به سرای آخرت و پاداش آن میفروشند، باید در راه یاری دین الله، و بالابردن سخن او تعالی پیکار کنند. و هر کس که خالصانه در راه الله بجنگد، آنگاه کشته یا پیروز شود، مزد بزرگی به او خواهیم داد.
﴿وَمَا لَكُمۡ لَا تُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلۡوِلۡدَٰنِ ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا مِنۡ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلظَّالِمِ أَهۡلُهَا وَٱجۡعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيّٗا وَٱجۡعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا٧٥ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱلطَّٰغُوتِ فَقَٰتِلُوٓاْ أَوۡلِيَآءَ ٱلشَّيۡطَٰنِۖ إِنَّ كَيۡدَ ٱلشَّيۡطَٰنِ كَانَ ضَعِيفًا٧٦ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ قِيلَ لَهُمۡ كُفُّوٓاْ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقِتَالُ إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ يَخۡشَوۡنَ ٱلنَّاسَ كَخَشۡيَةِ ٱللَّهِ أَوۡ أَشَدَّ خَشۡيَةٗۚ وَقَالُواْ رَبَّنَا لِمَ كَتَبۡتَ عَلَيۡنَا ٱلۡقِتَالَ لَوۡلَآ أَخَّرۡتَنَآ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖۗ قُلۡ مَتَٰعُ ٱلدُّنۡيَا قَلِيلٞ وَٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّمَنِ ٱتَّقَىٰ وَلَا تُظۡلَمُونَ فَتِيلًا٧٧ أَيۡنَمَا تَكُونُواْ يُدۡرِككُّمُ ٱلۡمَوۡتُ وَلَوۡ كُنتُمۡ فِي بُرُوجٖ مُّشَيَّدَةٖۗ وَإِن تُصِبۡهُمۡ حَسَنَةٞ يَقُولُواْ هَٰذِهِۦ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةٞ يَقُولُواْ هَٰذِهِۦ مِنۡ عِندِكَۚ قُلۡ كُلّٞ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ فَمَالِ هَٰٓؤُلَآءِ ٱلۡقَوۡمِ لَا يَكَادُونَ يَفۡقَهُونَ حَدِيثٗا٧٨ مَّآ أَصَابَكَ مِنۡ حَسَنَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٖ فَمِن نَّفۡسِكَۚ وَأَرۡسَلۡنَٰكَ لِلنَّاسِ رَسُولٗاۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا٧٩﴾
۷۵- و – ای مؤمنان- چه چیز شما را از جهاد در راه یاری دین الله، و یاری بندگان مستضعف او بازمیدارد؟! همان مردان و زنان و کودکانی که بر آنان تجاوز شده است، و هیچ چاره و وسیلهای جز طلب یاری از پروردگارشان ندارند، و اینگونه دعا میکنند: ای پروردگار ما! ما را از این شهر – یعنی مکه- که ساکنانش با کفر، به خودشان، و با آزار به مومنان ستم کردند بیرون ببر، و از جانب خود کارسازی برای ما قرار بده تا امورمان را بر عهده بگیرد، و یاوری قرار بده تا در برابر ستمکاران به ما یاری رساند.
۷۶- کسانی که از نظر اعتقاد و عمل، در ایمانشان راست بودند در راه یاری حق و پیروانش پیکار میکنند، و کافران برای سرکشی و فساد در زمین پیکار مینمایند، پس ای مومنان با کافران و مشرکان که شیطان را به دوستی میگیرند، و از فرمانش اطاعت میکنند بجنگید، به راستی که تدبیر شیطان برای دوستانش ضعیف است.
۷۷- - ای رسول- آیا آگاه نشدی از حال کسانی که قبل از اذن به جهاد، به آنان گفته شد: دست از قتال با دشمنان مشرک خویش بکشید، و نماز و زکات را که الله بر شما فرض کرده است ادا کنید، اما وقتی که قتال بر این افراد فرض شد، حال گروهی از آنان تغییر کرد، آنگاه همانند ترس از الله یا بیشتر از آن، از مردم میترسیدند و وحشت داشتند، از ترس زیاد، آنچه را که بر آنان پیش آمده بود آشکار میکردند، و میگفتند: ای پروردگار ما! چرا قتال را بر ما فرض کردی؟ کاش تا زمانی نزدیک به ما مهلت میدادی. این سخن را به سبب تمایل به کالای زندگی دنیا گفتند، - ای رسول- به آنان بگو: متاع دنیا اندک است، و آخرت و آنچه در آن است، برای کسی که تقوا پیشه کند، آنگاه به آنچه به آن فرمان یافته است عمل نماید، و از آنچه از آن نهی شده است بپرهیزد، بهتر است. و پروردگارت ذرهای به هیچ کس ستم نمیکند، هر چند به اندازۀ نخی باشد که در شکاف هستۀ خرما قرار دارد.
۷۸- هر کجا که باشید، وقتی اجلتان فرا رسد، در هر مکانی که باشید مرگ شما را فرا میگیرد، هر چند در دژهای مستحکم و بلند و دور از میدان کارزار و قتال باشید. و اگر چیزی از متاع این دنیا که آنان را شاد میکند به آنان برسد، حصول آن را به الله تعالی نسبت میدهند، و اگر امری که نمیپسندند بر آنان واقع شود از روی جهالت و فال بد زدن، آن را به رسولالله جنسبت میدهند، و نمیدانند که تمام این موارد فقط از جانب الله، و به قضا و قدر اوست، پس چرا به فهم هر سخنی که به آنان میگویی نزدیک نمیشوند؟!
۷۹- - ای انسان- هر خیر و نعمتی که به تو برسد، فقط از جانب الله تعالی است که به تو بخشش و احسان کرده است، و هر سختی و زحمتی که به تو برسد، به سبب عمل بد خودت، و گناهان و بدیهایی است که مرتکب شدهای. و – ای رسول- ما تو را به عنوان رسولی برای تمام مردم فرستادهایم تا رسالت پروردگارت را به آنان برسانی، و گواهی الله برای راستی رسالت تو کافی است.
﴿مَّن يُطِعِ ٱلرَّسُولَ فَقَدۡ أَطَاعَ ٱللَّهَۖ وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظٗا٨٠ وَيَقُولُونَ طَاعَةٞ فَإِذَا بَرَزُواْ مِنۡ عِندِكَ بَيَّتَ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ غَيۡرَ ٱلَّذِي تَقُولُۖ وَٱللَّهُ يَكۡتُبُ مَا يُبَيِّتُونَۖ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلًا٨١ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَۚ وَلَوۡ كَانَ مِنۡ عِندِ غَيۡرِ ٱللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ ٱخۡتِلَٰفٗا كَثِيرٗا٨٢ وَإِذَا جَآءَهُمۡ أَمۡرٞ مِّنَ ٱلۡأَمۡنِ أَوِ ٱلۡخَوۡفِ أَذَاعُواْ بِهِۦۖ وَلَوۡ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنۡهُمۡ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسۡتَنۢبِطُونَهُۥ مِنۡهُمۡۗ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ لَٱتَّبَعۡتُمُ ٱلشَّيۡطَٰنَ إِلَّا قَلِيلٗا٨٣ فَقَٰتِلۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفۡسَكَۚ وَحَرِّضِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَكُفَّ بَأۡسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ وَٱللَّهُ أَشَدُّ بَأۡسٗا وَأَشَدُّ تَنكِيلٗا٨٤ مَّن يَشۡفَعۡ شَفَٰعَةً حَسَنَةٗ يَكُن لَّهُۥ نَصِيبٞ مِّنۡهَاۖ وَمَن يَشۡفَعۡ شَفَٰعَةٗ سَيِّئَةٗ يَكُن لَّهُۥ كِفۡلٞ مِّنۡهَاۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ مُّقِيتٗا٨٥ وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٖ فَحَيُّواْ بِأَحۡسَنَ مِنۡهَآ أَوۡ رُدُّوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَسِيبًا٨٦﴾
۸۰- هر کس فرمان رسول را اجابت کند و به هدایتش عمل نماید، در حقیقت فرمان الهی را اجابت و اجرا کرده است، و – ای رسول- هر کس از اطاعت الله و رسولش روی گرداند، ما تو را مراقب این رویگردانان نفرستادهایم تا نگهبان اعمالشان و حسابرس آنان در قبال اعمالشان باشی؛ زیرا حساب آنان بر عهدۀ ماست.
۸۱- و این رویگردانان- هنگامی که در مجلس رسولالله جهستند- فرمانبرداری خویش را از رسول و آنچه آورده است آشکار میکنند، اما وقتی از او دور میشوند و از نزدش بیرون میروند، گروهی از آنان شبانه، طرحی غیر از طاعتی که آشکار کرده بودند میریزند، و نمیدانند که الله آنچه را که طراحی و برنامهریزی میکنند بر آنان برمیشمارد، و در قبال آن، کاملترین جزا را به آنان خواهد داد، پس – ای رسول- از این اشخاص روی بگردان و به آنان اهمیت نده؛ زیرا نخواهند توانست آزاری به تو برسانند، و بر الله توکل کن، برایت کافی است که الله متعال کارساز و یاورت باشد.
۸۲- پس آیا اینان در قرآن، و حقیقتی که آورده است، با چشم تأمل و تدبر نمینگرند، از این جهت که با نظم و ترتیب محکمی آمده است که قاطعانه دلالت دارد بر اینکه فقط از جانب الله است؟! و اگر از جانب غیر الله تعالی بود، قطعاً اختلاف زیادی در آن مییافتند.
۸۳- و هر گاه به اینان که ایمان در دلهایشان جای نگرفته است امری مربوط به امنیتی که خیر آن به اسلام و مسلمانان بازمیگردد، یا ترسی که عدم آرامش را در دلهایشان میاندازد، که باید پنهان نگهداشته شود، برسد، آن را افشا و میان مردم منتشر میکنند، و اگر آنچه را که نزدشان آمده است به رسولالله جو عالمان و فقیهان بازگردانند؛ قطعاً اهل استنباط آنان، حقیقت معنایش را خواهند دانست. و اگر الله بر شما لطف و رحم نکرده بود، قطعا جز شمار اندکی از شما، از شیطان و وسوسههایش پیروی میکردید.
۸۴- پس - ای پیامبر- در راه الله و بالابردن سخنش پیکار کن تا سخن الله برتر باشد، تو به کار دیگران ملزم نیستی و در قبال آن مورد مؤاخذه قرار نمیگیری، و مومنان را بر قتال و جهاد ترغیب و تشویق کن، باشد که الله به دست تو و آنان، نیرو و سختی کافران را دفع کند. و الله تعالی شدیدترین نیرو و سختترین مجازات را برای کافران دارد.
۸۵- هر کس برای رسیدن دیگران به خیر بکوشد، به سبب وساطتی که انجام داده است سهمی از پاداش دارد، و هر کس به قصد جلب شر علیه دیگران بکوشد، سهمی از بار سنگینی و گناه دارد. و الله شاهد و نگهبان همه چیز است.
۸۶- و هر گاه کسی به شما سلام کرد، به بهتر از آنچه سلام کرده است از نظر لفظ و گشادهرویی به او برگردانید، یا مثل سلامی که عرض کرده است را به او بازگردانید، و هر یک از این دو روش پاداش و جزای خودش را دارد. به راستی که الله تعالی جزای هر چیزی را میدهد.
﴿ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ لَيَجۡمَعَنَّكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِۗ وَمَنۡ أَصۡدَقُ مِنَ ٱللَّهِ حَدِيثٗا٨٧ ۞فَمَا لَكُمۡ فِي ٱلۡمُنَٰفِقِينَ فِئَتَيۡنِ وَٱللَّهُ أَرۡكَسَهُم بِمَا كَسَبُوٓاْۚ أَتُرِيدُونَ أَن تَهۡدُواْ مَنۡ أَضَلَّ ٱللَّهُۖ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ سَبِيلٗا٨٨ وَدُّواْ لَوۡ تَكۡفُرُونَ كَمَا كَفَرُواْ فَتَكُونُونَ سَوَآءٗۖ فَلَا تَتَّخِذُواْ مِنۡهُمۡ أَوۡلِيَآءَ حَتَّىٰ يُهَاجِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَخُذُوهُمۡ وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡۖ وَلَا تَتَّخِذُواْ مِنۡهُمۡ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرًا٨٩ إِلَّا ٱلَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَىٰ قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٌ أَوۡ جَآءُوكُمۡ حَصِرَتۡ صُدُورُهُمۡ أَن يُقَٰتِلُوكُمۡ أَوۡ يُقَٰتِلُواْ قَوۡمَهُمۡۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَسَلَّطَهُمۡ عَلَيۡكُمۡ فَلَقَٰتَلُوكُمۡۚ فَإِنِ ٱعۡتَزَلُوكُمۡ فَلَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ وَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَمَ فَمَا جَعَلَ ٱللَّهُ لَكُمۡ عَلَيۡهِمۡ سَبِيلٗا٩٠ سَتَجِدُونَ ءَاخَرِينَ يُرِيدُونَ أَن يَأۡمَنُوكُمۡ وَيَأۡمَنُواْ قَوۡمَهُمۡ كُلَّ مَا رُدُّوٓاْ إِلَى ٱلۡفِتۡنَةِ أُرۡكِسُواْ فِيهَاۚ فَإِن لَّمۡ يَعۡتَزِلُوكُمۡ وَيُلۡقُوٓاْ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَمَ وَيَكُفُّوٓاْ أَيۡدِيَهُمۡ فَخُذُوهُمۡ وَٱقۡتُلُوهُمۡ حَيۡثُ ثَقِفۡتُمُوهُمۡۚ وَأُوْلَٰٓئِكُمۡ جَعَلۡنَا لَكُمۡ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينٗا٩١﴾
۸۷- فقط الله در الوهیت برای تمام مخلوقات یگانه است، قطعاً شما را در روز قیامت که هیچ تردیدی در آن نیست برای حساب و جزا جمع میکند. و هیچ کس در خبر خویش، راستگوتر از الله نیست.
۸۸- پس - ای مؤمنان- شما را چه شده که در مورد منافقان دو گروه مختلف شدهاید؟! گروهی قایل به پیکار با آنان است، و گروه دیگر چنین نمیگوید! در حالی که الله آنان را به سبب اعمال بدشان، در کفر و گمراهی افکنده است، آیا میخواهید کسی را هدایت کنید که الله تعالی قلبش را از دین خویش بازگردانده است؟! و هر کس که الله او را از دین خویش، و پیروی آنچه وی را به آن فرمان داده است گمراه سازد، راهی به سوی هدایت برایش وجود ندارد.
۸۹- - ای مومنان- منافقان آرزو میکنند که شما حقیقت آنچه را که دلهایتان به آن ایمان آورده است انکار کنید، همانگونه که دلهای خودشان آن را انکار کرده است، تا در انکار با آنان مساوی باشید، پس از آنان دوستانی مگیرید، مگر اینکه در راه الله مهاجرت کنند، تا این امر دلیلی بر راستی ایمانشان باشد، اما اگر از آنچه به آن فراخوانده شدند روی برگرداندند، هر جا که بودند آنان را بگیرید و بکشید، و به جایِ الله، از آنان دوست و کارساز و یاوری که از وی یاری بخواهید نگیرید.
۹۰- اما با کسانی که به گروهی میپیوندند که میان شما و آنان عهد و پیمانی وجود دارد نجنگید، و همچنین با کسانی که نزد شما بیایند در حالی که سینههایشان به تنگ آمده باشد و دوست نداشته باشند با شما بجنگند، چنانکه دوست ندارند با قوم خودشان بجنگند، که در این صورت نه با شما باشند و نه با قوم خودشان، نجنگید، و اگر الله تعالی میخواست قطعاً آنان را بر شما چیره میکرد، آنگاه همراه دشمنان مشرکتان با شما میجنگیدند، اما الله تعالی به فضل و قدرت خویش این افراد را از شما بازگرداند، پس اگر از شما کناره گرفتند و علیه شما نجنگیدند، و از سر تسلیم فرمانبردارتان شدند، راهی برای پیکار علیه آنان برای شما نیست.
۹۱- گروهی دیگر از منافقان را خواهید یافت که ایمان را برای شما آشکار میکنند چون میخواهند از جانب شما در امنیت باشند، و کفر را برای قوم کافرشان آشکار میسازند، هر گاه به سرزمین کفر و کافران بازگردند، به بدترین حالت میافتند. پس اینان اگر از شما دست نکشیدند، و به صورت کامل تسلیمتان نشدند، و خودشان را از پیکار با شما بازنداشتند، هر کجا بودند آنان را به شدت بگیرید و بکشید، و اینان که در این روش بد به حدی رسیدند که آنان را از دیگران مشخص میسازد، کسانی هستند که دلیلی روشن بر قتل و اسارتشان برای شما قرار دادهایم.
﴿وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٍ أَن يَقۡتُلَ مُؤۡمِنًا إِلَّا خَطَٔٗاۚ وَمَن قَتَلَ مُؤۡمِنًا خَطَٔٗا فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖ وَدِيَةٞ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَصَّدَّقُواْۚ فَإِن كَانَ مِن قَوۡمٍ عَدُوّٖ لَّكُمۡ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖۖ وَإِن كَانَ مِن قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٞ فَدِيَةٞ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ وَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مُّؤۡمِنَةٖۖ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ شَهۡرَيۡنِ مُتَتَابِعَيۡنِ تَوۡبَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا٩٢ وَمَن يَقۡتُلۡ مُؤۡمِنٗا مُّتَعَمِّدٗا فَجَزَآؤُهُۥ جَهَنَّمُ خَٰلِدٗا فِيهَا وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ وَلَعَنَهُۥ وَأَعَدَّ لَهُۥ عَذَابًا عَظِيمٗا٩٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَتَبَيَّنُواْ وَلَا تَقُولُواْ لِمَنۡ أَلۡقَىٰٓ إِلَيۡكُمُ ٱلسَّلَٰمَ لَسۡتَ مُؤۡمِنٗا تَبۡتَغُونَ عَرَضَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فَعِندَ ٱللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٞۚ كَذَٰلِكَ كُنتُم مِّن قَبۡلُ فَمَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ فَتَبَيَّنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا٩٤﴾
۹۲- و هیچ مومنی حق ندارد بر برادر مومن خویش ستم کند و او را به ناحق به قتل برساند، مگر اینکه این کار از روی خطا و غیر عمدی از او سربزند، که هر کس از روی خطا مرتکب این کار شود، بر او واجب است که یک بردۀ مومن را آزاد کند، و دیۀ مشخصی را به اولیای مقتول بدهد، مگر اینکه دیه را بر وی ببخشند و از او درگذرند. اگر مقتول از گروه کافری است که دشمن مومنان هستند، و خودش به الله تعالی و حقیقتی که بر رسولش محمدج نازل کرده است ایمان دارد، بر قاتل واجب است که یک بردۀ مومن را آزاد کند، و اگر مقتول از گروهی است که میان شما و آنان، عهد و پیمانی برقرار است، قاتلش باید دیه را به اولیای مقتول بپردازد و یک بردۀ مومن را آزاد کند، اما اگر کسی توانایی آزادسازی بردهای مومن را نداشت، باید دو ماه پیاپی روزه بگیرد، تا الله سبحان او را ببخشد. و الله از حقیقت حال بندگانش آگاه بوده، و در آنچه برایشان تشریع کرده حکیم است.
۹۳- و هر کس بر مومنی تجاوز کند و او را از روی عمد و به ناحق بکشد، سرانجامِ وی جهنم است که جاویدان در آن میماند، و اگر الله تعالی بخواهد او را در قبال گناهش مجازات کند بر او خشم میگیرد و وی را از رحمت خویش میراند، و چون مرتکب این جرم بزرگ شده است، الله سختترین عذاب را برایش آماده ساخته است، اما الله متعال از مومنان درمیگذرد و به آنان لطف میکند، یعنی مؤمنان را با جاودانگی در جهنم مجازات نمیکند.
۹۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعت الهی عمل کردهاید! هر گاه برای جهاد در راه الله در زمین خارج شدید، هر کاری را که انجام میدهید و ترک میکنید از روی دلیل باشد، و ایمان را از کسی که موردی از نشانههای اسلام از وی آشکار شده است و با شما نجنگیده است نفی نکنید؛ زیرا احتمال میرود مومنی باشد که ایمانش را پنهان میکند، تا با این کار کالای زندگی دنیا را بجویید، و الله تعالی بخشش و عطایی دارد که شما را با آن بینیاز میگرداند، شما نیز در ابتدای اسلام ایمانتان را از قوم مشرک خویش پنهان میکردید، سپس الله بر شما منت نهاد، و شما را با ایمان و قدرت تقویت کرد، پس کارهایتان را با شناخت و دلیل انجام دهید. به راستی که الله تعالی به تمام اعمالتان داناست و از جزئیات کارهایتان آگاهی دارد، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿لَّا يَسۡتَوِي ٱلۡقَٰعِدُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ غَيۡرُ أُوْلِي ٱلضَّرَرِ وَٱلۡمُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۚ فَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ عَلَى ٱلۡقَٰعِدِينَ دَرَجَةٗۚ وَكُلّٗا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَفَضَّلَ ٱللَّهُ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ عَلَى ٱلۡقَٰعِدِينَ أَجۡرًا عَظِيمٗا٩٥ دَرَجَٰتٖ مِّنۡهُ وَمَغۡفِرَةٗ وَرَحۡمَةٗۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمًا٩٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمۡۖ قَالُواْ كُنَّا مُسۡتَضۡعَفِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ قَالُوٓاْ أَلَمۡ تَكُنۡ أَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٗ فَتُهَاجِرُواْ فِيهَاۚ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا٩٧ إِلَّا ٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلرِّجَالِ وَٱلنِّسَآءِ وَٱلۡوِلۡدَٰنِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ حِيلَةٗ وَلَا يَهۡتَدُونَ سَبِيلٗا٩٨ فَأُوْلَٰٓئِكَ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَعۡفُوَ عَنۡهُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَفُوًّا غَفُورٗا٩٩ ۞وَمَن يُهَاجِرۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يَجِدۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُرَٰغَمٗا كَثِيرٗا وَسَعَةٗۚ وَمَن يَخۡرُجۡ مِنۢ بَيۡتِهِۦ مُهَاجِرًا إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ يُدۡرِكۡهُ ٱلۡمَوۡتُ فَقَدۡ وَقَعَ أَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٠٠ وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ إِنۡ خِفۡتُمۡ أَن يَفۡتِنَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْۚ إِنَّ ٱلۡكَٰفِرِينَ كَانُواْ لَكُمۡ عَدُوّٗا مُّبِينٗا١٠١﴾
۹۵- متخلفان از جهاد در راه الله- غیر از معذوران- با مجاهدانی که اموال و جانهایشان را در راه الله میدهند، یکسان نیستند؛ الله تعالی مجاهدان را بر خانهنشینان برتری داده است، و جایگاه آنان را با درجۀ والایی در بهشت بالا برده است، و الله به هر یک از مجاهدان با اموال و جانهایشان و خانهنشینان معذور، به سبب آنچه در راه حق بخشیدند و از آن گذشتند بهشت را وعده داده است، و الله تعالی مجاهدان را با اعطای پاداشی بزرگ، بر خانهنشینان برتری بخشیده است.
۹۶- این پاداش بزرگ، مقامهایی والا در بهشتها از جانب الله تعالی برای بندگان مقرب و مجاهد در راهش، و آمرزش گناهانشان و رحمتی گسترده که بر اثر آن در رفاه قرار میگیرند است. و الله نسبت به کسانی که به سوی او توبه و رجوع کنند بسیار آمرزنده، و نسبت به فرمانبردارانش، مجاهدان در راه او تعالی، بسیار مهربان است.
۹۷- قطعاً کسانی که فرشتگان در حالی جانهایشان را میگیرند که با ماندن در سرزمین کفر و ترک هجرت بر خویشتن ستم کردهاند، فرشتگان از روی توبیخ به آنان میگویند: بر چه حالی از امر دینتان بودید؟ اینگونه پاسخ میدهند: ما در سرزمین خویش ضعیفانی بودیم که توانایی دفع ظلم و زور را از خود نداشتیم، آنگاه فرشتگان به قصد سرزنش آنان میگویند: آیا زمین الله گسترده نبود که از سرزمین خودتان به سرزمینی دیگر خارج شوید تا بر دین خویش در امان بمانید؟! بنابراین جایگاهشان آتش است، و آتش بازگشتگاه و محل رجوع بسیار بدی است!
۹۸- و مردان و زنان و خردسالان ناتوانی که قادر بر دفع زور و ستم از خویش نیستند، و راهی برای رهایی خود از رنجی که در آن قرار دارند نمیشناسند، از این سرانجام، مستثنا هستند.
۹۹- این ضعیفان همان کسانی هستند که امید میرود الله تعالی از آنان درگذرد؛ چون او تعالی از حقیقت حالشان آگاه است. و الله متعال ذات بسیار بخشندهای است که از بدیهایشان میگذرد، و آنها را بر آنان میپوشاند.
۱۰۰- و هر کس به خاطر دین خویش از سرزمین شرک به سوی سرزمین اسلام خارج شود، در حالی که به فضل پروردگارش امیدوار است، و قصد یاری دینش را دارد، اقامتگاه و تغییری در زمین خواهد یافت که به علت آنچه که سبب توانایی او و خواری دشمنانش میشود، همراه با گستردگی در روزی و زندگیاش، در آنجا در رفاه و آسایش قرار میگیرد، و هر کس به قصد یاری دین الله و رسولش، و بالابردن سخن الله از خانۀ خویش خارج شود، و قبل از رسیدن به مقصدش، مرگ او را فراگیرد، مزد عملش به سبب فضل و احسانی از جانب الله، بر او تعالی ثبت شده است. و الله نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۰۱- و – ای مؤمنان- هر گاه در زمین الله سفر کردید، اگر از تجاوز کافران بر خودتان در حال نماز خویش ترسیدید، حرج و گناهی بر شما نیست که نمازها را قصر کنید، اغلب سفرهای مسلمانان در آغاز اسلام ترسناک بود، و قصر در سفر در حال امنیت یا ترس رخصت است. قطعاً کافران دشمنی خویش را بر شما آشکار کردهاند، پس از آنان حذر کنید.
﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمۡ فَأَقَمۡتَ لَهُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَلۡتَقُمۡ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُم مَّعَكَ وَلۡيَأۡخُذُوٓاْ أَسۡلِحَتَهُمۡۖ فَإِذَا سَجَدُواْ فَلۡيَكُونُواْ مِن وَرَآئِكُمۡ وَلۡتَأۡتِ طَآئِفَةٌ أُخۡرَىٰ لَمۡ يُصَلُّواْ فَلۡيُصَلُّواْ مَعَكَ وَلۡيَأۡخُذُواْ حِذۡرَهُمۡ وَأَسۡلِحَتَهُمۡۗ وَدَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ تَغۡفُلُونَ عَنۡ أَسۡلِحَتِكُمۡ وَأَمۡتِعَتِكُمۡ فَيَمِيلُونَ عَلَيۡكُم مَّيۡلَةٗ وَٰحِدَةٗۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ إِن كَانَ بِكُمۡ أَذٗى مِّن مَّطَرٍ أَوۡ كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَن تَضَعُوٓاْ أَسۡلِحَتَكُمۡۖ وَخُذُواْ حِذۡرَكُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ أَعَدَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا١٠٢ فَإِذَا قَضَيۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِكُمۡۚ فَإِذَا ٱطۡمَأۡنَنتُمۡ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا١٠٣ وَلَا تَهِنُواْ فِي ٱبۡتِغَآءِ ٱلۡقَوۡمِۖ إِن تَكُونُواْ تَأۡلَمُونَ فَإِنَّهُمۡ يَأۡلَمُونَ كَمَا تَأۡلَمُونَۖ وَتَرۡجُونَ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا يَرۡجُونَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا١٠٤ إِنَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ لِتَحۡكُمَ بَيۡنَ ٱلنَّاسِ بِمَآ أَرَىٰكَ ٱللَّهُۚ وَلَا تَكُن لِّلۡخَآئِنِينَ خَصِيمٗا١٠٥﴾
۱۰۲- و – ای پیامبر- اگر در میدان پیکار بودی، و خواستی برایشان نماز برپاداری، یک گروه از آنان باید همراه تو برای نماز بایستند، و سلاحشان را همراه خویش برگیرند، پس هر گاه اینان سجده کردند گروهی دیگر از پشت سرتان باید در روبروی دشمنتان باشند، و گروه اول رکعت دوم خویش را کامل کنند و سلام دهند، سپس گروه دیگر که هنوز نماز را شروع نکردهاند بیایند و در رکعت اول خویش به تو اقتدا کنند، سپس خودشان رکعت دوم خویش را کامل کنند، و باید احتیاط خویش را در برابر دشمنشان داشته باشند، و جنگافزارهایشان را برگیرند. انکارکنندگان دین الله آرزو میکنند که از جنگافزارها و توشۀتان غافل شوید، آنگاه یکباره بر شما هجوم آورند و شما را نابود کنند، و گناهی بر شما نیست اگر آسیبی به سبب باران به شما رسید، یا بیمار بودید، که جنگافزارهایتان را به شرط احتیاط، رها کنید. به راستی که الله برای کسانی که دینش را انکار میکنند عذابی آماده کرده است که آنان را خوار و رسوا میکند.
۱۰۳- و هر گاه نماز را ادا کردید، در هر حالتی که هستید، الله را پیوسته یاد کنید، سپس وقتی ترس از شما برطرف شد، نماز را به صورت کامل برپا دارید، و در آن کوتاهی نکنید؛ زیرا نماز در زمانهای مشخصی در شریعت واجب است.
۱۰۴- و در جستجوی دشمنتان و پیکار با او سستی نکنید؛ اگر شما از قتال و آثارش رنج میبردید، دشمنانتان نیز سختترین رنج را از آن میبرند، اما با وجود این، از پیکار با شما دست نمیکشند، پس شما برای این کار از آنان سزاوارترید؛ زیرا به پاداش و پیروزی و توفیقی امید دارید که آنان امید ندارند. و الله از تمام احوالتان آگاه بوده، و در امر و تدبیرش حکیم است.
۱۰۵- - ای رسول- به راستی که ما قرآن را که مشتمل بر حق است بر تو فرو فرستادیم، تا به موجب آنچه الله به تو وحی کرده، و به تو آموخته است میان مردم داوری کنی، پس مدافع کسانی که، به موجب اینکه سخنی مخالف حقیقت برایت به وجود آوردند، – با کتمان حقیقت- به خودشان خیانت کردند مباش.
﴿وَٱسۡتَغۡفِرِ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٠٦ وَلَا تُجَٰدِلۡ عَنِ ٱلَّذِينَ يَخۡتَانُونَ أَنفُسَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ خَوَّانًا أَثِيمٗا١٠٧ يَسۡتَخۡفُونَ مِنَ ٱلنَّاسِ وَلَا يَسۡتَخۡفُونَ مِنَ ٱللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمۡ إِذۡ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرۡضَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطًا١٠٨ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ جَٰدَلۡتُمۡ عَنۡهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فَمَن يُجَٰدِلُ ٱللَّهَ عَنۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَم مَّن يَكُونُ عَلَيۡهِمۡ وَكِيلٗا١٠٩ وَمَن يَعۡمَلۡ سُوٓءًا أَوۡ يَظۡلِمۡ نَفۡسَهُۥ ثُمَّ يَسۡتَغۡفِرِ ٱللَّهَ يَجِدِ ٱللَّهَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١١٠ وَمَن يَكۡسِبۡ إِثۡمٗا فَإِنَّمَا يَكۡسِبُهُۥ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١١١ وَمَن يَكۡسِبۡ خَطِيَٓٔةً أَوۡ إِثۡمٗا ثُمَّ يَرۡمِ بِهِۦ بَرِيٓٔٗا فَقَدِ ٱحۡتَمَلَ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا١١٢ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكَ وَرَحۡمَتُهُۥ لَهَمَّت طَّآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ أَن يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡۖ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَيۡءٖۚ وَأَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمۡ تَكُن تَعۡلَمُۚ وَكَانَ فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكَ عَظِيمٗا١١٣﴾
۱۰۶- و در تمام احوالت از الله تعالی آمرزش بخواه؛ زیرا الله برای کسی که به فضل و عطا و آمرزش او تعالی امید داشته باشد بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۰۷- و از کسانی که با نافرمانی از الله بر خودشان خیانت میکنند دفاع نکن. به راستی که الله سبحان کسی را که زیاد خیانت میکند، و بسیار مرتکب گناه میشود دوست ندارد.
۱۰۸- اعمال بدشان را از ترس اینکه مبادا مردم آگاه شوند از آنها پنهان میکنند، ولی از الله تعالی پنهان نمیدارند [و نمی توانند پنهان سازند] و از او حیا نمیکنند، در حالی که الله متعال با علم خویش همراه آنان است، و آنگاه که – شبانه- به سخنی که الله به آن راضی نیست میاندیشند بر آنان آگاه است، و الله به تمام اقوال و افعالشان احاطه دارد و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند.
۱۰۹- هان شما – ای مؤمنان- در این زندگی دنیا از اینان که به خودشان خیانت کردند دفاع کردید، چه کسی در روز رستاخیز و حساب در برابر الله تعالی از آنان دفاع میکند؟! و چه کسی در روز قیامت وکیل این خیانتکاران میشود؟!
۱۱۰- و هر کس عمل ناپسندی مرتکب شود، یا با ارتکاب آنچه مخالف حکم و شریعت الهی است به خودش ستم کند، سپس با پشیمانی از عمل خویش، و امیدوار به مغفرت الله و پوشیدن گناهش، به سوی الله بازگردد، او تعالی را بسیار آمرزنده و مهربان برای خود خواهد یافت.
۱۱۱- و هر کس عامدانه مرتکب گناهی شود با این کار فقط به خودش زیان میرساند، و الله تعالی نسبت به حقیقت امر بندگانش آگاه، و در قضاوت خویش میان مخلوقاتش حکیم است.
۱۱۲- و هر کس اشتباهی غیرعمدی انجام دهد، یا گناهی عمدی مرتکب شود، سپس انسانی بری و پاک از جنایت را به گناه خویش متهم سازد، دروغ و گناهی آشکار به دوش کشیده است.
۱۱۳- و – ای رسول- اگر الله تعالی بر تو منت ننهاده بود و با نعمت نبوت به تو رحم نکرده بود، و به توفیق خویش به آنچه به تو وحی کرد از تو محافظت نکرده بود، در حقیقت، گروهی از کسانی که به خودشان ستم میکنند تصمیم گرفته بودند که تو را از راه حق گمراه کنند، و با این کار، فقط خودشان را گمراه میسازند، و قادر بر آزاررسانی به تو نیستند چون الله از تو محافظت میکند، و الله متعال قرآن و سنت که مبیِّن قرآن است را بر تو نازل کرد، و تو را به علمی هدایت کرد که قبلاً آن را نمیدانستی، و بخششی که الله به تو اختصاص داده است امر بسیار بزرگی است.
﴿۞لَّا خَيۡرَ فِي كَثِيرٖ مِّن نَّجۡوَىٰهُمۡ إِلَّا مَنۡ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوۡ مَعۡرُوفٍ أَوۡ إِصۡلَٰحِۢ بَيۡنَ ٱلنَّاسِۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِ فَسَوۡفَ نُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا١١٤ وَمَن يُشَاقِقِ ٱلرَّسُولَ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ ٱلۡهُدَىٰ وَيَتَّبِعۡ غَيۡرَ سَبِيلِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ نُوَلِّهِۦ مَا تَوَلَّىٰ وَنُصۡلِهِۦ جَهَنَّمَۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا١١٥ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَغۡفِرُ أَن يُشۡرَكَ بِهِۦ وَيَغۡفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَآءُۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١١٦ إِن يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ إِنَٰثٗا وَإِن يَدۡعُونَ إِلَّا شَيۡطَٰنٗا مَّرِيدٗا١١٧ لَّعَنَهُ ٱللَّهُۘ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنۡ عِبَادِكَ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا١١٨ وَلَأُضِلَّنَّهُمۡ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمۡ وَلَأٓمُرَنَّهُمۡ فَلَيُبَتِّكُنَّ ءَاذَانَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ وَلَأٓمُرَنَّهُمۡ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلۡقَ ٱللَّهِۚ وَمَن يَتَّخِذِ ٱلشَّيۡطَٰنَ وَلِيّٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ فَقَدۡ خَسِرَ خُسۡرَانٗا مُّبِينٗا١١٩ يَعِدُهُمۡ وَيُمَنِّيهِمۡۖ وَمَا يَعِدُهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ إِلَّا غُرُورًا١٢٠ أُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُ وَلَا يَجِدُونَ عَنۡهَا مَحِيصٗا١٢١﴾
۱۱۴- در بسیاری از سخنان مردم که به صورت راز میان یکدیگر میگویند هیچ فایدهای نیست، مگر اینکه سخنی باشد که به بخشش صدقهای پسندیده، یا سخن پاکیزه، یا سازش میان مردم فراخواند، و هر کس این کارها را برای جستجوی رضای الهی و به امید کسب پاداش او تعالی انجام دهد، پاداش بسیار بزرگ و گستردهای به وی خواهیم داد.
۱۱۵- و هر کس پس از آنکه حق برایش روشن شد، با رسول دشمنی کند، و راهی غیر از راه مومنان، و حقیقتی که بر آن هستند دنبال کند، او را با آنچه که به آن روی آورده است رها میکنیم، بنابراین وی را به سوی حق توفیق نمیدهیم، و او را به آتش جهنم که گرمای رنجآوری دارد درمیآوریم، و جهنم بازگشتگاه و سرانجام بسیار بدی است!
۱۱۶- قطعاً الله نمیبخشد که به او شرک آورده شود، و گناهان پایینتر از شرک را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میبخشد. و هر کس برای الله یگانه و بیهمتا، شریکی از مخلوقاتش قرار دهد، از حقیقت بسیار دور شده است.
۱۱۷- مشرکان در عوض الله تعالی، فقط معبودهایی را عبادت میکنند که هیچ نفع و زیانی نمیرسانند، و در حقیقت فقط شیطان را که در برابر الله سرکشی کرد، و در فساد و فاسدکردن به حد بسیار بالایی رسید عبادت میکنند.
۱۱۸- الله او را از رحمتش راند. و شیطان گفت: بخش مشخصی از میان بندگانت را برای گمراهکردن آنان در قول و عمل، برخواهم گرفت.
۱۱۹- و کسانی از میانشان را که از من پیروی کنند از حق بازخواهم داشت، و آرزوهای دروغین به آنان وعده خواهم داد، و با باطلی که برایشان میآرایم آنان را به بریدن و شکافتن گوشهای حیوانات فرا خواهم خواند، و آنان را به تغییر آفرینش الله در فطرت، و شکلی که مخلوقات بر آن هستند فرا خواهم خواند. و هر کس دعوت شیطان را بپذیرد و به جای الله توانا و شکستناپذیر، شیطان را یاور خویش بگیرد، آشکارا نابود شده است.
۱۲۰- شیطان وعدههای دروغین به پیروانش میدهد، و آنان را با آرزوهای پوچ و فریبنده میفریبد، و در حقیقت، آنان را فقط به نیرنگی که هیچ صحتی ندارد، و هیچ دلیلی بر آن نیست وعده میدهد.
۱۲۱- بازگشتگاه این افراد جهنم است، و هیچ گریزگاه و پناهگاهی برای رهایی از آن نمییابند.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَنُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٗاۚ وَمَنۡ أَصۡدَقُ مِنَ ٱللَّهِ قِيلٗا١٢٢ لَّيۡسَ بِأَمَانِيِّكُمۡ وَلَآ أَمَانِيِّ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِۗ مَن يَعۡمَلۡ سُوٓءٗا يُجۡزَ بِهِۦ وَلَا يَجِدۡ لَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٢٣ وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ نَقِيرٗا١٢٤ وَمَنۡ أَحۡسَنُ دِينٗا مِّمَّنۡ أَسۡلَمَ وَجۡهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ وَٱتَّبَعَ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۗ وَٱتَّخَذَ ٱللَّهُ إِبۡرَٰهِيمَ خَلِيلٗا١٢٥ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٖ مُّحِيطٗا١٢٦ وَيَسۡتَفۡتُونَكَ فِي ٱلنِّسَآءِۖ قُلِ ٱللَّهُ يُفۡتِيكُمۡ فِيهِنَّ وَمَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ فِي يَتَٰمَى ٱلنِّسَآءِ ٱلَّٰتِي لَا تُؤۡتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرۡغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ وَٱلۡمُسۡتَضۡعَفِينَ مِنَ ٱلۡوِلۡدَٰنِ وَأَن تَقُومُواْ لِلۡيَتَٰمَىٰ بِٱلۡقِسۡطِۚ وَمَا تَفۡعَلُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِهِۦ عَلِيمٗا١٢٧﴾
۱۲۲- و کسانی که در ایمان به الله تعالی صادق بودند، و در پی ایمان، اعمال صالح انجام دادند، الله – به فضل خویش- آنان را به بهشتهایی درخواهد آورد که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است و برای همیشه در آنها میمانند، این وعدهای از جانب الله تعالی است که در وعدۀ خویش خلاف نمیکند. و هیچ کس در سخن و وعدۀ خویش راستگوتر از الله نیست.
۱۲۳- - ای مسلمانان- این بخشش بزرگ نه با آرزوهای شما به دست میآید، نه با آرزوهای اهل کتاب یهود و نصاری، بلکه فقط با ایمان راستین به الله تعالی، و عمل نیکی که او تعالی را خشنود سازد به دست میآید. و هر کس عمل بدی انجام دهد به آن جزا داده میشود، و جز الله تعالی کارسازی برای خودش نمییابد که کار و حالش را بر عهده بگیرد، و نه هیچ یاوری که به او یاری رساند، و عذاب سخت را از وی دفع کند.
۱۲۴- و کسانی که اعمال صالح انجام دهند چه مرد باشند چه زن، در حالی که به الله تعالی و به حقیقتی که نازل کرده است ایمان دارند، آنان هستند که الله آنان را به بهشت؛ سرای نعمتهای ماندگار درمیآورد، و ذرهای از پاداش اعمالشان کاسته نمیشود، هر چند به اندازۀ شکاف پشت هستۀ خرما باشد.
۱۲۵- و هیچ کس دین بهتری ندارد از آن کس که قلب و سایر جوارح خویش را تسلیم الله تعالی کرده است، و سخن و عمل نیکو دارد و از امر پروردگارش فرمانبرداری میکند، و از دین و شریعت پیروی نموده، در حالی که از عقاید فاسد و شرایع باطل روی گردانده است. و الله ابراهیم را از میان سایر مخلوقاتش برگزید و او را دوست خویش قرار داد. این آیه بر اثبات صفت دوستی برای الله تعالی، که بالاترین مقامهای محبت و دوستی است دلالت دارد.
۱۲۶- و تمام مخلوقات این هستی از آنِ الله هستند، یعنی فقط ملک او تعالی هستند. و الله بر همه چیز احاطه دارد، و ذرهای از امور مخلوقاتش بر او پوشیده نمیماند.
۱۲۷- – ای پیامبر- مردم از تو میخواهند مواردی از مسایل و احکام زنان را که فهمش برایشان مشکل است بیان کنی، بگو الله تعالی امورشان را برایتان بیان میفرماید، و نیز آنچه در قرآن در مورد زنان یتیمی که مهریه و میراثشان و سایر حقوقشان را که الله برایشان مقرر فرموده است نمیدهید، و دوست دارید با آنان ازدواج کنید، یا به ازدواج با آنان تمایل ندارید، بر شما تلاوت میشود، و الله امر خردسالان ضعیف، و وجوب انجام امور یتیمان – یعنی کسانی که قبل از سن بلوغ، پدرانشان را از دست دادهاند- را با عدالت و ستمنکردن به آنان در حقوقشان را برایتان بیان میفرماید. و الله از هر کار خیری که انجام دهید آگاه است، و ذرهای از آن و غیر آن بر او تعالی پنهان نمیماند.
﴿وَإِنِ ٱمۡرَأَةٌ خَافَتۡ مِنۢ بَعۡلِهَا نُشُوزًا أَوۡ إِعۡرَاضٗا فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡهِمَآ أَن يُصۡلِحَا بَيۡنَهُمَا صُلۡحٗاۚ وَٱلصُّلۡحُ خَيۡرٞۗ وَأُحۡضِرَتِ ٱلۡأَنفُسُ ٱلشُّحَّۚ وَإِن تُحۡسِنُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا١٢٨ وَلَن تَسۡتَطِيعُوٓاْ أَن تَعۡدِلُواْ بَيۡنَ ٱلنِّسَآءِ وَلَوۡ حَرَصۡتُمۡۖ فَلَا تَمِيلُواْ كُلَّ ٱلۡمَيۡلِ فَتَذَرُوهَا كَٱلۡمُعَلَّقَةِۚ وَإِن تُصۡلِحُواْ وَتَتَّقُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٢٩ وَإِن يَتَفَرَّقَا يُغۡنِ ٱللَّهُ كُلّٗا مِّن سَعَتِهِۦۚ وَكَانَ ٱللَّهُ وَٰسِعًا حَكِيمٗا١٣٠ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَلَقَدۡ وَصَّيۡنَا ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَإِيَّاكُمۡ أَنِ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَنِيًّا حَمِيدٗا١٣١ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلًا١٣٢ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ أَيُّهَا ٱلنَّاسُ وَيَأۡتِ بَِٔاخَرِينَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ ذَٰلِكَ قَدِيرٗا١٣٣ مَّن كَانَ يُرِيدُ ثَوَابَ ٱلدُّنۡيَا فَعِندَ ٱللَّهِ ثَوَابُ ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ سَمِيعَۢا بَصِيرٗا١٣٤﴾
۱۲۸- و اگر زنی ترسید که شوهرش خود را از او برتر بپندارد و به وی تمایل نشان ندهد، گناهی بر آن دو نیست که در برابر تقسیم یا نفقهای که مورد رضایت هر دو طرف است با هم مصالحه کنند، صلح شایستهتر و بهتر است. در حالی که نفسها بر حرص و بخل آفریده شدهاند، چنانکه گویی بخل همنشین نفوس است و از آن جدا نمیشود. و اگر با همسرانتان به نیکی رفتار کنید و در مورد آنان از الله بترسید، (بدانید که) الله به این کار و سایر کارهایتان چنان آگاه است که ذرهای بر او پوشیده نمیماند، و در قبال آن به شما جزا خواهد داد.
۱۲۹- و – ای مردان- هر چند هم که تلاش کنید نخواهید توانست در محبت و تمایل قلبی میان همسران عدالت کامل را برقرار کنید، پس به صورت کامل از همسری که او را دوست ندارید روی نگردانید تا وی را مانند زنی که نه شوهردار است و نه مطلقه، رها کنید، که با این کار گناهکار میشوید. و اگر اعمالتان را اصلاح کنید و در تقسیم حَق میان همسرانتان عدالت را رعایت کنید، و در مورد آنان از الله تعالی بترسید و او را مراقب بدانید، (بدانید که) الله نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۳۰- و اگر میان مرد و همسرش جدایی حاصل شد، الله تعالی به فضل و توانایی خویش، هر یک از آن دو را بینیاز میسازد؛ زیرا الله سبحانه و تعالی دارای بخشش و نعمتی گسترده بوده، و در داوری میان بندگانش حکیم است.
۱۳۱- و فرمانروایی آنچه در آسمانها و زمین و میان این دو وجود دارد فقط از آنِ الله است. و از کسانی که قبل از شما به آنان کتاب داده شده است، چه یهود و چه نصاری پیمان گرفتیم، و از شما – ای امت محمد- نیز پیمان گرفتیم که تقوای الهی را پیشه کنید، و اوامر الله را اجرا نمایید و از نواهی او بپرهیزید، و برایتان بیان کردیم که اگر یگانگی و شریعت الله تعالی را انکار کنید (بدانید که) او سبحانه از شما بینیاز است؛ زیرا تمام آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. و الله از مخلوقاتش بینیاز بوده، و تمام صفات و افعالش ستودهشده است.
۱۳۲- مالکیت تمام مخلوقات این هستی فقط از آنِ الله است، و او سبحانه برای انجام و محافظت امور مخلوقاتش کافی است.
۱۳۳- - ای مردم- الله اگر بخواهد شما را نابود میسازد و مردمانی دیگر غیر از شما میآورد. و الله بر این کار تواناست.
۱۳۴- - ای مردم- هر کس از شما پاداش دنیا را بخواهد و از آخرت روی بگرداند، (باید بداند که) پاداش دنیا و آخرت فقط نزد الله است، پس باید خیر دنیا و آخرت را فقط از الله بطلبد؛ زیرا اوست که مالک هر دو است. و الله متعال سخنان بندگانش را میشنود، نیات و اعمالشان را میبیند، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد.
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ بِٱلۡقِسۡطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ أَوِ ٱلۡوَٰلِدَيۡنِ وَٱلۡأَقۡرَبِينَۚ إِن يَكُنۡ غَنِيًّا أَوۡ فَقِيرٗا فَٱللَّهُ أَوۡلَىٰ بِهِمَاۖ فَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلۡهَوَىٰٓ أَن تَعۡدِلُواْۚ وَإِن تَلۡوُۥٓاْ أَوۡ تُعۡرِضُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا١٣٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِي نَزَّلَ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِن قَبۡلُۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١٣٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ سَبِيلَۢا١٣٧ بَشِّرِ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ بِأَنَّ لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمًا١٣٨ ٱلَّذِينَ يَتَّخِذُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ أَيَبۡتَغُونَ عِندَهُمُ ٱلۡعِزَّةَ فَإِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعٗا١٣٩ وَقَدۡ نَزَّلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ أَنۡ إِذَا سَمِعۡتُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ يُكۡفَرُ بِهَا وَيُسۡتَهۡزَأُ بِهَا فَلَا تَقۡعُدُواْ مَعَهُمۡ حَتَّىٰ يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيۡرِهِۦٓ إِنَّكُمۡ إِذٗا مِّثۡلُهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ جَامِعُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡكَٰفِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعًا١٤٠﴾
۱۳۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعت الهی عمل کردهاید! عدالت را برپا دارید، برای رضای الله تعالی گواهی دهید، هر چند بر زیان خودتان، یا پدر و مادرتان یا خویشاوندانتان باشد، و فردی که در مورد او شهادت میدهید ثروتمند باشد یا فقیر؛ زیرا الله تعالی به فقیر و ثروتمند از شما سزاوارتر است، و به آنچه که صلاح این دو در آن است داناتر است، پس هوای نفس و تعصب، شما را بر ترک عدالت واندارد، و اگر گواهی را با زبانهایتان تغییر دادید و آن را به غیر حقیقتش ادا کردید، یا با ترک ادای شهادت یا کتمانش، از آن خودداری نمودید؛ (بدانید) که الله از جزئیات اعمالتان آگاه است، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۳۶- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! بر ایمان جازم و قطعیتان به الله تعالی و رسولش محمدج، و فرمانبرداری از آن دو، به قرآن که آن را بر رسولش فرو فرستاد، و به تمام کتابهایی که الله آنها را بر رسولانش نازل کرد استوار باشید. و هر کس به الله و فرشتگان گرامیاش و کتابهایش که آنها را برای هدایت مخلوقاتش فرستاد و رسولانش که آنان را برای تبلیغ رسالت برگزید، و روز قیامت که مردم پس از مرگشان برای عرض و حساب میایستند، کفر ورزد، در حقیقت از دین خارج شده است، و به فاصلۀ زیادی از راه حق دور گشته است.
۱۳۷- همانا کسانی که ایمان آوردند سپس از آن به کفر بازگشتند، سپس به ایمان بازگشتند، سپس بار دیگر به سوی کفر بازگشتند، و بر کفر اصرار ورزیدند و بر آن ادامه دادند، الله بر آن نیست که آنان را ببخشد، و قصد ندارد که آنان را به یکی از راههای هدایت، که با آن از سرانجام بد نجات مییابند راهنمایی کند.
۱۳۸- - ای رسول- منافقان را- یعنی کسانی که ایمان را آشکار، و کفر را پنهان میکنند- بشارت بده به اینکه عذابی دردناک دارند.
۱۳۹- همان کسانی که کافران را به دوستی گرفتند، و آنان را یاورانی برای خویش قرار دادند، و دوستی با مومنان را رها کردند و تمایلی در مودت و محبت به آنان ندارند. آیا با این کار عزت و نیرومندی را نزد کافران میجویند؟! قطعاً آنان مالک این امر نیستند؛ زیرا تمام نصرت و عزت و نیرومندی فقط از آنِ الله است.
۱۴۰- و – ای مؤمنان- الله در کتاب خویش بر شما فرو فرستاده که اگر کفر و ریشخند به آیات الله را شنیدید با کافران و مسخرهکنندگان ننشینید، مگر اینکه سخنی غیر از کفر و ریشخند آیات الله بزنند. زیرا اگر در این حالت با آنان بنشینید، شما نیز همانند آنان هستید؛ زیرا به کفر و تمسخر آنان راضی شدهاید، و راضی به معصیت مانند کسی است که معصیت را مرتکب میشود. به راستی که الله تمام منافقان و کافران را در آتش جهنم یکجا جمع میکند، که در آنجا با عذابی سخت روبرو میشوند.
﴿ٱلَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمۡ فَإِن كَانَ لَكُمۡ فَتۡحٞ مِّنَ ٱللَّهِ قَالُوٓاْ أَلَمۡ نَكُن مَّعَكُمۡ وَإِن كَانَ لِلۡكَٰفِرِينَ نَصِيبٞ قَالُوٓاْ أَلَمۡ نَسۡتَحۡوِذۡ عَلَيۡكُمۡ وَنَمۡنَعۡكُم مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ فَٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ وَلَن يَجۡعَلَ ٱللَّهُ لِلۡكَٰفِرِينَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ سَبِيلًا١٤١ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَهُوَ خَٰدِعُهُمۡ وَإِذَا قَامُوٓاْ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ قَامُواْ كُسَالَىٰ يُرَآءُونَ ٱلنَّاسَ وَلَا يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ إِلَّا قَلِيلٗا١٤٢ مُّذَبۡذَبِينَ بَيۡنَ ذَٰلِكَ لَآ إِلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِ وَلَآ إِلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ سَبِيلٗا١٤٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۚ أَتُرِيدُونَ أَن تَجۡعَلُواْ لِلَّهِ عَلَيۡكُمۡ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينًا١٤٤ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ فِي ٱلدَّرۡكِ ٱلۡأَسۡفَلِ مِنَ ٱلنَّارِ وَلَن تَجِدَ لَهُمۡ نَصِيرًا١٤٥ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ وَأَصۡلَحُواْ وَٱعۡتَصَمُواْ بِٱللَّهِ وَأَخۡلَصُواْ دِينَهُمۡ لِلَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَعَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَسَوۡفَ يُؤۡتِ ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَجۡرًا عَظِيمٗا١٤٦ مَّا يَفۡعَلُ ٱللَّهُ بِعَذَابِكُمۡ إِن شَكَرۡتُمۡ وَءَامَنتُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمٗا١٤٧﴾
۱۴۱- - ای مؤمنان- منافقان همان کسانی هستند که فتنهها و جنگهایی را که به شما میرسد انتظار میکشند، پس اگر الله به فضل خویش بر شما منت نهاد، و شما را در برابر دشمنتان پیروز کرد و غنیمت گرفتید، به شما میگویند: مگر ما با شما نبودیم که شما را یاری میکردیم؟ و اگر انکارکنندگان این دین، سهمی از پیروزی و غنیمت داشته باشند، به آنان میگویند: آیا با کارهایی که برایتان انجام دادیم به شما یاری نرساندیم و شما را در برابر مومنان پشتیبانی نکردیم؟ بنابراین الله در روز قیامت میان شما و آنان داوری میکند، و الله هرگز به نفع کافران راهی را برای غلبه بر بندگان صالح خویش قرار نخواهد داد، بلکه سرانجام (نیکو) در دنیا و آخرت برای پرهیزگاران است.
۱۴۲- در حقیقت، روش این منافقان، با آشکارکردن ایمان و پنهانکردن کفر، فریبدادن الله تعالی است، به این گمان که این امر بر الله پوشیده میماند، در حالی که الله پاسخ نیرنگشان را میدهد و آنان را به مانند عملشان مجازات میکند، و این منافقان هر گاه برای ادای نماز میایستند، با کسالت برمیخیزند، و با نماز خویش قصد ریا و شهرت دارند، و الله تعالی را فقط اندکی یاد میکنند.
۱۴۳- این منافقان در تردید و سرگردانی و آشفتگی قرار دارند، و بر یک حالت ثابت نمیمانند؛ زیرا نه با مومنان هستند و نه با کافران. و هر کس که الله قلبش را از ایمان به خویش و چنگزدن به هدایتش منحرف کند، راهی به سوی هدایت و یقین برای او نخواهی یافت.
۱۴۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق نموده و به شریعتش عمل کردهاید! کافرانِ دین الله را به دوستی نگیرید، و دوستی و مودت با مومنان را رها نکنید، آیا با محبت به دشمنانتان میخواهید که حجتی آشکار بر عدم راستیتان در ایمان خویش برای الله تعالی علیه خود قرار دهید؟
۱۴۵- قطعاً منافقان در پایینترین طبقۀ جهنم در روز قیامت قرار دارند، و – ای رسول- یاوری برایشان نخواهی یافت که بدی این سرانجام را از آنان دفع کند.
۱۴۶- اما کسانی که به سوی الله تعالی بازگشتند و به سوی او توبه کردند، و آنچه از احوالشان را که در باطن و ظاهر فاسد کرده بودند اصلاح نمودند، و با بندگان مومن الله دوستی کردند، و به دین الهی چنگ زدند، و برای او تعالی اخلاص ورزیدند، اینان در دنیا و آخرت همراه مومنان هستند، و الله به زودی پاداش بسیار بزرگی به مومنان خواهد داد.
۱۴۷- اگر عمل صالح انجام دهید و به الله و رسولش ایمان آورید، الله تعالی شما را عذاب نمیکند؛ زیرا الله سبحان از غیر خود بینیاز است، و بندگان فقط به سبب گناهانشان عذاب میشوند. و الله از بندگانش در قبال اینکه از او تعالی اطاعت میکنند قدردانی مینماید، و به همه چیز داناست.
﴿۞لَّا يُحِبُّ ٱللَّهُ ٱلۡجَهۡرَ بِٱلسُّوٓءِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ إِلَّا مَن ظُلِمَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا١٤٨ إِن تُبۡدُواْ خَيۡرًا أَوۡ تُخۡفُوهُ أَوۡ تَعۡفُواْ عَن سُوٓءٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَفُوّٗا قَدِيرًا١٤٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡفُرُونَ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَيُرِيدُونَ أَن يُفَرِّقُواْ بَيۡنَ ٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَيَقُولُونَ نُؤۡمِنُ بِبَعۡضٖ وَنَكۡفُرُ بِبَعۡضٖ وَيُرِيدُونَ أَن يَتَّخِذُواْ بَيۡنَ ذَٰلِكَ سَبِيلًا١٥٠ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ حَقّٗاۚ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٗا مُّهِينٗا١٥١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦ وَلَمۡ يُفَرِّقُواْ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ أُوْلَٰٓئِكَ سَوۡفَ يُؤۡتِيهِمۡ أُجُورَهُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٥٢ يَسَۡٔلُكَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ أَن تُنَزِّلَ عَلَيۡهِمۡ كِتَٰبٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِۚ فَقَدۡ سَأَلُواْ مُوسَىٰٓ أَكۡبَرَ مِن ذَٰلِكَ فَقَالُوٓاْ أَرِنَا ٱللَّهَ جَهۡرَةٗ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ بِظُلۡمِهِمۡۚ ثُمَّ ٱتَّخَذُواْ ٱلۡعِجۡلَ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ فَعَفَوۡنَا عَن ذَٰلِكَۚ وَءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ سُلۡطَٰنٗا مُّبِينٗا١٥٣ وَرَفَعۡنَا فَوۡقَهُمُ ٱلطُّورَ بِمِيثَٰقِهِمۡ وَقُلۡنَا لَهُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا وَقُلۡنَا لَهُمۡ لَا تَعۡدُواْ فِي ٱلسَّبۡتِ وَأَخَذۡنَا مِنۡهُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا١٥٤﴾
۱۴۸- الله دوست ندارد که هیچ کس سخن بد را فریاد بزند، اما به مظلوم اجازه داده است که بدی کسی را که به او ستم کرده است به زبان آورد؛ تا ظلم و ستمش را آشکار کند. و الله آنچه را که با صدای بلند میگویید میشنود، و از سخنانی که پنهان میکنید آگاه است.
۱۴۹- الله متعال به عفو فرامیخواند، و زمینه را اینگونه برای عفو فراهم میآورد که مومن: خیر را یا آشکار میکند، یا آن را پنهان میدارد، و با بدی نیز همینگونه رفتار میکند: یا آن را در حال انتقام از بدکننده آشکار میکند، یا اینکه عفو میکند و درمیگذرد، و عفو بهتر است؛ زیرا یکی از صفات او تعالی این است که با وجود اینکه بر بندگانش قدرت دارد آنان را عفو میکند.
۱۵۰- همانا یهود و نصاری که به الله و رسولانش کفر میورزند، و میخواهند اینگونه میان الله و رسولانش تفاوت بگذارند که به الله ایمان بیاورند و رسولانش را که آنان را به سوی مخلوقاتش فرستاد تکذیب کنند، یا به صداقتِ برخی رسولان بدون برخی دیگر اعتراف کنند، و ادعا کنند که برخی از رسولان بر پروردگارشان دروغ بستهاند، و میخواهند راهی به سوی گمراهیای که آن را ساختند و بدعتی که آن را ایجاد کردند بگیرند.
۱۵۱- آنان همان پیروان کفر قطعی و مسلمی هستند که هیچ تردیدی در آن نیست، و عذابی برای کافران آماده کردهایم که آنان را خوار و رسوا میکند.
۱۵۲- و کسانی که به یگانگی الله ایمان آوردند، و به نبوت تمام رسولانش اقرار کردند، میان هیچ یک از آنان تفاوت نگذاشتند، و به شریعت الهی عمل کردند، الله جزا و پاداش آنان را به سبب ایمانشان به او تعالی و رسولانش خواهد داد. و الله نسبت به بندگانش بسیار بخشنده و مهربان است.
۱۵۳- - ای رسول- یهودیان معجزهای همانند معجزۀ موسی از تو میخواهند که به راستیِ تو گواهی دهد: یعنی صحیفههایی نوشتهشده از جانب الله بر آنان فرود آوری، آنگونه که موسی اَلواحی از جانب الله آورد، پس – ای رسول- تعجب نکن زیرا پیشینیانشان نیز بزرگتر از آن را از موسی خواستند: از او درخواست کردند که الله را آشکارا به آنان بنمایاند، آنگاه به سبب اینکه بر خودشان ستم کردند و چیزی را که حقشان نبود خواستند، عذاب نابودگر آنان را فرا گرفت. و پس از اینکه الله این افراد را بعد از صاعقه زنده گرداند، و آیات آشکار و قاطع بر نفی شرک را – در دست موسی- دیدند، گوساله را به جای الله عبادت کردند، سپس به سبب توبۀ آنان از اینکه گوساله را عبادت کردند گذشتیم، و به موسی حجتی بزرگ که راستی نبوتش را تقویت میکرد دادیم.
۱۵۴- و آنگاه که از پایبندی به پیمان مستحکمی که مبنی بر عمل به احکام تورات از آنان گرفتیم خودداری کردند کوه طور را بالای سرشان برافراشتیم، و به آنان فرمان دادیم که سجدهکنان از درِ بیت المقدس وارد شوند، اما در حالی که بر نشیمنگاههایشان میخزیدند وارد شدند، و به آنان فرمان دادیم که با شکار در روز شنبه تجاوز نکنید، اما تجاوز کردند و به شکار پرداختند، و پیمان محکمی از آنان گرفتیم، اما آن را شکستند.
﴿فَبِمَا نَقۡضِهِم مِّيثَٰقَهُمۡ وَكُفۡرِهِم بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَقَتۡلِهِمُ ٱلۡأَنۢبِيَآءَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَقَوۡلِهِمۡ قُلُوبُنَا غُلۡفُۢۚ بَلۡ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَيۡهَا بِكُفۡرِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٥٥ وَبِكُفۡرِهِمۡ وَقَوۡلِهِمۡ عَلَىٰ مَرۡيَمَ بُهۡتَٰنًا عَظِيمٗا١٥٦ وَقَوۡلِهِمۡ إِنَّا قَتَلۡنَا ٱلۡمَسِيحَ عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ رَسُولَ ٱللَّهِ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلَٰكِن شُبِّهَ لَهُمۡۚ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُۚ مَا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٍ إِلَّا ٱتِّبَاعَ ٱلظَّنِّۚ وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينَۢا١٥٧ بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ إِلَيۡهِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٥٨ وَإِن مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ إِلَّا لَيُؤۡمِنَنَّ بِهِۦ قَبۡلَ مَوۡتِهِۦۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكُونُ عَلَيۡهِمۡ شَهِيدٗا١٥٩ فَبِظُلۡمٖ مِّنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا عَلَيۡهِمۡ طَيِّبَٰتٍ أُحِلَّتۡ لَهُمۡ وَبِصَدِّهِمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ كَثِيرٗا١٦٠ وَأَخۡذِهِمُ ٱلرِّبَوٰاْ وَقَدۡ نُهُواْ عَنۡهُ وَأَكۡلِهِمۡ أَمۡوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡبَٰطِلِۚ وَأَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ مِنۡهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٦١ لَّٰكِنِ ٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ مِنۡهُمۡ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ يُؤۡمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلِكَۚ وَٱلۡمُقِيمِينَ ٱلصَّلَوٰةَۚ وَٱلۡمُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ أُوْلَٰٓئِكَ سَنُؤۡتِيهِمۡ أَجۡرًا عَظِيمًا١٦٢﴾
۱۵۵- بنابراین آنان را از رحمت خویش راندیم به سبب اینکه پیمانها را شکستند، و به آیات الله که بر راستگویی رسولانش دلالت دارند کفر ورزیدند، و از روی ستم و تجاوز، پیامبران را کشتند، و به سبب این سخنشان که گفتند: دلهای ما در پوشش است، و سخنانت را درنمییابد، بلکه الله به سبب کفرشان بر دلهایشان مُهر زده بود، از این رو جز ایمان کمی که نفعی برایشان ندارد ایمان نمیآورند.
۱۵۶- و نیز به سبب کفرشان و به سبب اتهام زنا که به ناحق و از روی بهتان به مریم زدند و او از این امر بری بود، آنان را از رحمت خویش راندیم.
۱۵۷- و آنان را لعنت کردیم به سبب اینکه – از روی تمسخر و ریشخند- گفتند: ما مسیح عیسی پسر مریم رسول الهی را کشتیم. اما او را نکشتند و به دار نیاویختند، بلکه مردی شبیه به عیسی را به این گمان که عیسی است به دار کشیدند. و یهود که مدعی قتل او بودند و نصاری که عیسی را به آنان تسلیم کردند، هر دو گروه در حیرت و تردید هستند، آنان هیچ علمی ندارند و فقط از گمان خود پیروی میکنند، و عیسی را نه به صورت قطعی بلکه در حالت تردید و خیالبافی کشتند.
۱۵۸- در حقیقت، الله سبحان جسم و روح وی را به صورت زنده به سوی خودش بالا برد، و او را از کافران نجات داد. و الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر، و در تدبیر و حکمش حکیم است.
۱۵۹- و پس از نزول عیسی در آخرالزمان، هیچ یک از اهل کتاب باقی نخواهد ماند مگر اینکه قبل از مرگ عیسی به او ایمان خواهد آورد، و عیسی در روز قیامت بر تکذیب کسی که وی را تکذیب کرده، و تصدیق کسی که او را تصدیق کرده است گواهی میدهد.
۱۶۰- از این رو، به سبب ستم یهودیان با گناهان بزرگی که مرتکب شدند، و به سبب بازداشتن خودشان و دیگران از دین استوار الهی، الله خوردنیهای پاکیزهای را که برایشان حلال بود بر آنان حرام گردانید.
۱۶۱- و به سبب اینکه ربا را که از آن نهی شده بودند خوردند، و اموال مردم را به ناحق حلال دانستند، و برای کافران به الله و رسولش از میان این یهودیان، عذابی دردناک در آخرت آماده ساختهایم.
۱۶۲- اما یهودیان توانگر در علم به احکام الهی، و مومنان به الله و رسولش، به قرآن که الله آن را بر تو- ای رسول- نازل کرده است، و به کتابهایی مانند تورات و انجیل که برای رسولان پیش از تو فروفرستاده است ایمان دارند، و نماز را در اوقاتش برپا میدارند، و زکات اموالشان را میپردازند، و به الله و رستاخیز و جزا ایمان دارند، الله پاداش بزرگی یعنی بهشت را به اینان خواهد داد.
﴿۞إِنَّآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ كَمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ نُوحٖ وَٱلنَّبِيِّۧنَ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَعِيسَىٰ وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَٰرُونَ وَسُلَيۡمَٰنَۚ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا١٦٣ وَرُسُلٗا قَدۡ قَصَصۡنَٰهُمۡ عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُ وَرُسُلٗا لَّمۡ نَقۡصُصۡهُمۡ عَلَيۡكَۚ وَكَلَّمَ ٱللَّهُ مُوسَىٰ تَكۡلِيمٗا١٦٤ رُّسُلٗا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى ٱللَّهِ حُجَّةُۢ بَعۡدَ ٱلرُّسُلِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٦٥ لَّٰكِنِ ٱللَّهُ يَشۡهَدُ بِمَآ أَنزَلَ إِلَيۡكَۖ أَنزَلَهُۥ بِعِلۡمِهِۦۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَشۡهَدُونَۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدًا١٦٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ قَدۡ ضَلُّواْ ضَلَٰلَۢا بَعِيدًا١٦٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَظَلَمُواْ لَمۡ يَكُنِ ٱللَّهُ لِيَغۡفِرَ لَهُمۡ وَلَا لِيَهۡدِيَهُمۡ طَرِيقًا١٦٨ إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا١٦٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلرَّسُولُ بِٱلۡحَقِّ مِن رَّبِّكُمۡ فََٔامِنُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ وَإِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا١٧٠﴾
۱۶۳- - ای رسول- همانا ما تبلیغ رسالت را به تو وحی کردیم، همانگونه که به نوح و پیامبران پس از او وحی کردیم، و به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب، و اسباط- یعنی پیامبران از نسل یعقوب، که در قبایل دوازدهگانۀ بنیاسرائیل بودند- و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان وحی کردیم. و زبور را که کتاب و صحیفههایی نوشتهشده است به داود دادیم.
۱۶۴- و رسولانی فرستادیم که قصۀ آنان را در قرآن، قبل از این آیه برایت بیان کردیم، و رسولانی فرستادیم که از روی حکمتی که اراده کردیم قصۀ آنان را برایت بیان نکردهایم؛ و الله برای گرامیداشتن موسی، بدون واسطه با او صحبت کرد. در این آیه اثبات صفت کلام برای الله تعالی آنگونه که سزاوار جلال اوست، و اینکه او سبحانه با پیامبرش موسی به صورت واقعی و بدون واسطه سخن گفت، وجود دارد.
۱۶۵- رسولانی بشارتدهنده به پاداشم، و ترساننده از عذابم به سوی مخلوقاتم فرستادم؛ تا پس از ارسال رسولان، حجتی برای مردم نباشد که به آن عذر آورند. و الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر و در تدبیرش حکیم است.
۱۶۶- - ای رسول- اگر یهودیان و دیگران به تو کفر میورزند، الله به نفع تو گواهی میدهد که تو رسولش هستی که قرآن عظیم را بر او نازل کرد، و آن را به علم خویش فرستاد، و فرشتگان نیز به راستیِ آنچه به سوی تو نازل شده است گواهی میدهند، هر چند گواهی الله به تنهایی کافی است.
۱۶۷- همانا کسانی که به نبوت تو کفر ورزیدند، و مردم را از اسلام بازداشتند، از راه حق بسیار دور گشتهاند.
۱۶۸- بدون تردید کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدند، و با ماندن بر کفر، علیه خودشان ستم کردند، الله بر آن نیست که گناهانشان را بیامرزد، و قصد ندارد که آنان را به راهی که سبب نجاتشان است راهنمایی کند.
۱۶۹- مگر راه جهنم که برای همیشه در آن میمانند، و این کار برای الله آسان است؛ زیرا هیچ چیز نمیتواند او را ناتوان سازد.
۱۷۰- ای مردم! رسول ما محمدج دین حق را از جانب پروردگارتان برای شما آورده است، پس به او ایمان بیاورید و از وی پیروی کنید؛ زیرا ایمان به او برایتان بهتر است، و اگر بر کفر خویش پافشاری کنید قطعاً الله از خود شما و از ایمانتان بینیاز است؛ زیرا آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است از آنِ او تعالی است. و الله از سخنان و افعالتان آگاه بوده، و در تشریع و فرمانش حکیم است. پس حال که آسمانها و زمین همانند سایر ملک الله، به صورت تکوینی و تقدیری در برابر او تعالی فروتن شدهاند، شما سزاوارترید به اینکه به الله و رسولش محمدج، و به قرآن که آن را بر وی نازل کرده است ایمان بیاورید، و شرعا فرمانبرداری کنید تا اینکه تمام هستی تقدیرا و شرعا در برابر الله خاضع و فروتن باشد. این آیه بر عمومیت و جامعبودن رسالت پیامبر و رسول الهی؛ محمدج دلالت دارد.
﴿يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ وَلَا تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّۚ إِنَّمَا ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ رَسُولُ ٱللَّهِ وَكَلِمَتُهُۥٓ أَلۡقَىٰهَآ إِلَىٰ مَرۡيَمَ وَرُوحٞ مِّنۡهُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۖ وَلَا تَقُولُواْ ثَلَٰثَةٌۚ ٱنتَهُواْ خَيۡرٗا لَّكُمۡۚ إِنَّمَا ٱللَّهُ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ سُبۡحَٰنَهُۥٓ أَن يَكُونَ لَهُۥ وَلَدٞۘ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا١٧١ لَّن يَسۡتَنكِفَ ٱلۡمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبۡدٗا لِّلَّهِ وَلَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ٱلۡمُقَرَّبُونَۚ وَمَن يَسۡتَنكِفۡ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيَسۡتَكۡبِرۡ فَسَيَحۡشُرُهُمۡ إِلَيۡهِ جَمِيعٗا١٧٢ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضۡلِهِۦۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡتَنكَفُواْ وَٱسۡتَكۡبَرُواْ فَيُعَذِّبُهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٧٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُم بُرۡهَٰنٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ نُورٗا مُّبِينٗا١٧٤ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَٱعۡتَصَمُواْ بِهِۦ فَسَيُدۡخِلُهُمۡ فِي رَحۡمَةٖ مِّنۡهُ وَفَضۡلٖ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَيۡهِ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا١٧٥﴾
۱۷۱- ای پیروان انجیل! در دینتان از اعتقاد درست تجاوز نکنید، و جز سخن حق بر الله مبندید، یعنی دوست و فرزندی برای او تعالی قرار ندهید. همانا مسیح عیسی پسر مریم، فرستادۀ الله است که به حق او را فرستاد، و وی را به کلمهای که جبرئیل آن را نزد مریم آورد آفرید، و آن کلمه این است: کُن: باش، آنگاه موجود شد، و آن یک بار دمیدگی از جانب الله است که جبرئیل به امر پروردگارش آن را دمید، پس به الله واحد ایمان بیاورید و تسلیم او شوید، و رسولانش را در آنچه از جانب الله نزدتان آوردند تصدیق کنید و به آن عمل کنید، و عیسی و مادرش را دو شریک همراه الله قرار ندهید. از این سخن بازایستید که از آنچه بر آن هستید برایتان بهتر است؛ زیرا الله سبحانه معبود واحد است. آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد مُلک اوست، پس چگونه دوست یا فرزندی از میان آنان دارد؟! و الله به عنوان وکیل بر تدبیر مخلوقاتش و مدیریت زندگی آنان کافی است، پس فقط بر او توکل کنید که او تعالی برایتان کافی است.
۱۷۲- عیسی ابا ندارد و امتناع نمیورزد از اینکه بندۀ الله باشد، و فرشتگان مقرب نیز از اقرار به بندگی برای الله تعالی ابایی ندارند. و هر کس از فرمانبرداری و خضوع در برابر الله امتناع ورزد و سرکشی کند، در روز قیامت الله تعالی همگی آنان را به سوی خویش گرد خواهد آورد، و با حکم عادلانۀ خود میان آنان داوری خواهد کرد و هر کس را به آنچه که مستحق است جزا خواهد داد.
۱۷۳- اما کسانی که در اعتقاد و قول و عمل به الله ایمان آورده و بر شریعت او استوار ماندند، الله پاداش اعمالشان را خواهد داد، و از فضل و احسان خویش برایشان خواهد افزود، ولی کسانی که از طاعت الله ابا ورزیدهاند و از روی تکبر، از فروتنی در برابر او خودداری کردند، آنان را با عذابی دردناک عذاب خواهد کرد، و غیر از الله نه کارسازی برای خویش مییابند که آنان را نجات دهد، و نه یاوری که به آنان یاری رساند.
۱۷۴- ای مردم! برهانی از جانب پروردگارتان نزد شما آمده است، یعنی رسول ما محمدج و نشانهها و دلایل قاطعی که آورده، و بزرگترین آنها قرآن کریم است، که به راستیِ نبوت و خاتمیت رسالتش گواهی میدهد، و قرآن را هدایت و نوری آشکار به سوی شما فرو فرستادیم.
۱۷۵- اما کسانی که در اعتقاد و قول و عمل به الله ایمان آوردهاند، و به نوری که به سویشان نازل شده است چنگ زدهاند، الله به رحمت و بخشش خویش آنان را وارد بهشت خواهد کرد، و به پیمودن راه راستی که به باغهای سبز و خرم بهشتی منتهی میشود هدایت خواهد کرد.
﴿يَسۡتَفۡتُونَكَ قُلِ ٱللَّهُ يُفۡتِيكُمۡ فِي ٱلۡكَلَٰلَةِۚ إِنِ ٱمۡرُؤٌاْ هَلَكَ لَيۡسَ لَهُۥ وَلَدٞ وَلَهُۥٓ أُخۡتٞ فَلَهَا نِصۡفُ مَا تَرَكَۚ وَهُوَ يَرِثُهَآ إِن لَّمۡ يَكُن لَّهَا وَلَدٞۚ فَإِن كَانَتَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَۚ وَإِن كَانُوٓاْ إِخۡوَةٗ رِّجَالٗا وَنِسَآءٗ فَلِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۗ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ أَن تَضِلُّواْۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ١٧٦﴾
۱۷۶- - ای پیامبر- از تو در مورد حکم میراث کلاله میپرسند، کلاله کسی است که میمیرد و پدر و فرزندی بر جای نمیگذارد، بگو: الله حکم کلاله را برایتان بیان میفرماید: اگر شخصی که پدر و فرزند ندارد بمیرد، و خواهری شقیق (پدر و مادری) یا خواهری پدری داشته باشد، نصف ترکۀ او برای خواهر است، و برادران شقیق یا پدری خواهر، تمام مالش را به ارث میبرند اگر در حالی بمیرد که نه فرزند دارد و نه پدر. اما اگر کلالۀ متوفی، دو خواهر بودند دو سوم ترکه را به ارث میبرند. و اگر خواهران و برادران غیر امی [یعنی خواهران و برادران شقیق یا پدری] با هم بودند، هر مرد مانند سهم دو خواهرش را به ارث میبرد. الله تقسیم میراث و حکم کلاله را برایتان بیان میفرماید؛ تا در کار میراث از حق گمراه نشوید. و الله از سرانجام کارها، و خیری که در آن برای بندگانش وجود دارد آگاه است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوۡفُواْ بِٱلۡعُقُودِۚ أُحِلَّتۡ لَكُم بَهِيمَةُ ٱلۡأَنۡعَٰمِ إِلَّا مَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ غَيۡرَ مُحِلِّي ٱلصَّيۡدِ وَأَنتُمۡ حُرُمٌۗ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ مَا يُرِيدُ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحِلُّواْ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ وَلَا ٱلشَّهۡرَ ٱلۡحَرَامَ وَلَا ٱلۡهَدۡيَ وَلَا ٱلۡقَلَٰٓئِدَ وَلَآ ءَآمِّينَ ٱلۡبَيۡتَ ٱلۡحَرَامَ يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّهِمۡ وَرِضۡوَٰنٗاۚ وَإِذَا حَلَلۡتُمۡ فَٱصۡطَادُواْۚ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنََٔانُ قَوۡمٍ أَن صَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ أَن تَعۡتَدُواْۘ وَتَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَلَا تَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢﴾
۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! پیمانهای استوار الله مبنی بر ایمان به احکام دین، و فرمانبرداری از آنها را اجرا کنید، و به پیمانهای خویش با یکدیگر از امانات، و معاملات و غیر آن، به شرط اینکه مخالف کتاب الله و سنت رسولش محمدج نباشد، وفا کنید. و الله چارپایان- شتر و گاو و گوسفند- را برایتان حلال گردانیده، مگر آنچه برایتان بیان کرده است از تحریم مردار و خون و غیر آن، و تحریم شکار وقتی که در احرام حج یا عمره قرار دارید، یا داخل حرم هستید. قطعاً الله بر اساس حکمت و عدالت خویش، آنچه را که بخواهد حکم میکند.
۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! از مرزها و نشانههای الله تجاوز نکنید، و قتال در ماههای حرام - ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب- را حلال مشمارید. این امر در صدر اسلام بود، و حرمت قربانیهای بینشان و قلادهدار را حلال مشمارید، قلاده، پشم یا کرکهای بافتهشدهای است که بر گردن قربانی قرار میگیرد به نشانۀ اینکه حیوان هدی است و صاحب آن، ارادۀ حج دارد، و پیکار با کسانی را که از فضل الله در جستجوی آنچه سبب اصلاح زندگی آنان میشود و پروردگارشان را خشنود میسازد آهنگ سفر به بیت الله الحرام را دارند حلال مشمارید. و هر گاه از احرام درآمدید، شکار برایتان حلال میشود، و نباید کینۀ گروهی به این سبب که شما را از مسجد الحرام بازداشتند- چنانکه در سال «حدیبیه» اتفاق افتاد- شما را به ترک عدالت وادارد. و – ای مومنان میان یکدیگر- بر انجام کار خیر، و تقوای الهی همکاری کنید، و بر آنچه گناه و معصیت و تجاوز از حدود الله در آن است با یکدیگر همکاری نکنید، و از مخالفت با فرمان الله بترسید که او تعالی سختکیفر است.
﴿حُرِّمَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحۡمُ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلۡمُنۡخَنِقَةُ وَٱلۡمَوۡقُوذَةُ وَٱلۡمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيۡتُمۡ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسۡتَقۡسِمُواْ بِٱلۡأَزۡلَٰمِۚ ذَٰلِكُمۡ فِسۡقٌۗ ٱلۡيَوۡمَ يَئِسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمۡ فَلَا تَخۡشَوۡهُمۡ وَٱخۡشَوۡنِۚ ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ فِي مَخۡمَصَةٍ غَيۡرَ مُتَجَانِفٖ لِّإِثۡمٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣ يَسَۡٔلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمۡۖ قُلۡ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُ وَمَا عَلَّمۡتُم مِّنَ ٱلۡجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ ٱللَّهُۖ فَكُلُواْ مِمَّآ أَمۡسَكۡنَ عَلَيۡكُمۡ وَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهِۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٤ ٱلۡيَوۡمَ أُحِلَّ لَكُمُ ٱلطَّيِّبَٰتُۖ وَطَعَامُ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حِلّٞ لَّكُمۡ وَطَعَامُكُمۡ حِلّٞ لَّهُمۡۖ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡمُحۡصَنَٰتُ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحۡصِنِينَ غَيۡرَ مُسَٰفِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِيٓ أَخۡدَانٖۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلۡإِيمَٰنِ فَقَدۡ حَبِطَ عَمَلُهُۥ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٥﴾
۳- الله این موارد را بر شما حرام قرار داده است: مردار، یعنی حیوانی که زندگی و روح بدون ذبح شرعی از او جدا شده باشد، خون ریختهشده، گوشت خوک، آنچه نامی غیر از نام الله هنگام ذبح بر آن برده شده باشد، منخنقۀ، یعنی حیوان مرده بر اثر خفگی، موقوذۀ (مرده بر اثر زدن) یعنی حیوانی که با عصا یا سنگی مورد ضرب قرار بگیرد تا اینکه بمیرد، مُتَرَدّیه، یعنی حیوانی که از مکانی مرتفع سقوط کند یا در چاهی بیفتد و بمیرد، نطیحه، یعنی حیوانی که بر اثر شاخزدنِ حیوانی دیگر بمیرد، و حیوانی که درندگان مانند شیر و پلنگ و گرگ و مانند اینها آن را خورده باشند. الله سبحانه از آنچه که برایتان حرام قرار داده است، منخنقه و مابعدش را به شرط اینکه زنده دریابید و ذبح کنید، استثنا کرده است که در این صورت برایتان حلال است، و الله بر شما حرام گردانیده است آنچه را که برای غیر الله و برای سنگ یا غیر آن که برای عبادت نصب میشد ذبح شود، و اینکه آنچه را که از غیب با اقداح (تیرهای قمار) برایتان تقسیم شده است بجویید، اقداح، سنگ یا تیرهایی است که بر روی آن (افعل= انجام بده) (لاتفعل= انجام نده) نوشته شده است که بر اساس آنچه که از آن درآید عمل میشود. ارتکاب محرمات مذکور، خروج از فرمان و طاعت الله به سوی نافرمانی از او تعالی است. اکنون پس از اینکه شما را بر کافران پیروز کردم، آنان از بازگشت شما از دینتان به سوی شرک نومید شدهاند، پس از این افراد نترسید و فقط از من بترسید. امروز دین شما را که همان دین اسلام است با تحقق پیروزی و اتمام شریعت برایتان کامل کردم، و با بیرونآوردن شما از تاریکیهای جاهلیت به سوی نور ایمان نعمتم را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را به عنوان دین برایتان برگزیدم، پس به آن پایبند باشید، و از آن جدا نشوید. اما هر کس به سبب گرسنگی، ناچار به خوردن مردار شود، بدون اینکه عمداً تمایلی به گناه داشته باشد، میتواند از آن بخورد؛ زیرا الله نسبت به او بسیار بخشنده و مهربان است.
۴- - ای پیامبر- اصحابت از تو میپرسند که خوردن چه چیزی برایشان حلال شده است؟ به آنان بگو: خوراکیهای پاکیزه، و شکار حیوانات آموزشدیدۀ نیشدار و چنگالدار مانند سگان و یوزپلنگان و شاهینها که شما از آنچه که الله به شما آموخت به آنها آموزش دادهاید تا برای شما شکار کنند، برایتان حلال شده است، بنابراین از شکاری که برای شما میگیرند بخورید، و اسم الله را هنگام فرستادن آنها به شکار ببرید، و با امتثال اوامر و خودداری از انجام نواهی الله متعال، از او تعالی بترسید. به راستی که الله سریع الحساب است.
۵- و – ای مؤمنان- امروز از کمال نعمت الله بر شما این است که خوردنیهای حلال و پاکیزه را برایتان حلال کرده است. و ذبیحههای یهود و نصاری – به شرط اینکه آنها را بر اساس شرع خویش ذبح کنند- برایتان حلال است و ذبیحههای شما برای آنان حلال است. و – ای مومنان- الله متعال ازدواج با محصنات، یعنی زنان آزاد مومن و پاکدامن از زنا را برایتان حلال گردانیده است، و نیز ازدواج با زنان آزاد پاکدامن یهود و نصاری را برایتان حلال گردانیده به شرط آنکه مهریههای آنان را بپردازید، و خودتان از ارتکاب زنا پاک باشید، و بدون اینکه معشوقههایی بگیرید، و از تأثیرپذیری از دین آنان مطمئن باشید. و هر کس به احکام ایمان کفر بورزد قطعا عملش را باطل کرده است، و در روز قیامت از زیانکاران است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قُمۡتُمۡ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ فَٱغۡسِلُواْ وُجُوهَكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ إِلَى ٱلۡمَرَافِقِ وَٱمۡسَحُواْ بِرُءُوسِكُمۡ وَأَرۡجُلَكُمۡ إِلَى ٱلۡكَعۡبَيۡنِۚ وَإِن كُنتُمۡ جُنُبٗا فَٱطَّهَّرُواْۚ وَإِن كُنتُم مَّرۡضَىٰٓ أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوۡ جَآءَ أَحَدٞ مِّنكُم مِّنَ ٱلۡغَآئِطِ أَوۡ لَٰمَسۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمۡ تَجِدُواْ مَآءٗ فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدٗا طَيِّبٗا فَٱمۡسَحُواْ بِوُجُوهِكُمۡ وَأَيۡدِيكُم مِّنۡهُۚ مَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيَجۡعَلَ عَلَيۡكُم مِّنۡ حَرَجٖ وَلَٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمۡ وَلِيُتِمَّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٦ وَٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَمِيثَٰقَهُ ٱلَّذِي وَاثَقَكُم بِهِۦٓ إِذۡ قُلۡتُمۡ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُواْ قَوَّٰمِينَ لِلَّهِ شُهَدَآءَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنََٔانُ قَوۡمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعۡدِلُواْۚ ٱعۡدِلُواْ هُوَ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ٨ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٌ عَظِيمٞ٩﴾
۶- ای کسانی که ایمان آوردهاید! هر گاه خواستید برای ادای نماز برخیزید، و طهارت نداشتید [دچار حدث اصغر (بیوضویی) بودید]، صورتها و دستهایتان را همراه آرنج بشویید، و سرهایتان را مسح کنید، و پاهایتان را همراه قوزکها (دو استخوان برآمده در محل اتصال ساق با پا) بشویید. اما اگر به حدث اکبر [جنابت] دچار بودید، قبل از نماز، با غسلکردن از آن خودتان را پاکیزه کنید. و اگر بیمار بودید، یا در حال سلامتی مسافر بودید، یا یکی از شما قضای حاجت کرد، یا با همسرش آمیزش کرد، آنگاه آب نیافتید، دستانتان را بر روی زمین بزنید، و صورتها و دستانتان را با آن مسح کنید. الله در موضوع طهارت بر آن نیست که شما را به سختی بیندازد، بلکه به منظور گشایش و رحمت به شما، تیمم را اجازه داده است، چون آن را جایگزینی برای آب در طهارت قرار داده است، پس رخصت تیمم جزء کمال نعمتهایی است که شکر نعمتدهنده را با فرمانبرداری از او در اوامر و نواهیاش میطلبد.
۷- و نعمت الهی را در آنچه برایتان تشریع کرده است به یاد آورید، و به یاد آورید عهد او را که مبنی بر ایمان به الله و رسولش محمدج، و شنیدن و فرمانبرداری از آن دو، از شما گرفت، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الهی از او تعالی بترسید. به راستی که الله آنچه را که در وجود خویش پنهان میدارید میداند.
۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کردهاید! در جستجوی رضای الله حق را برپادارید، و به عدالت گواهی دهید، و کینۀ گروهی شما را به ترک عدالت واندارد، میان دشمنان و دوستان به طور مساوی عدالت را برقرار کنید؛ زیرا این عدالت، به ترس از الله نزدیکتر است، و از ستمکردن بپرهیزید. به راستی که الله از اعمال شما آگاه است و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۹- - الله به کسانی که به او و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، وعده داده است که گناهانشان را میآمرزد، و بهشت را در مقابل به آنان پاداش میدهد، و الله در وعده خلاف نمیکند.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ هَمَّ قَوۡمٌ أَن يَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ فَكَفَّ أَيۡدِيَهُمۡ عَنكُمۡۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١١ ۞وَلَقَدۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَبَعَثۡنَا مِنۡهُمُ ٱثۡنَيۡ عَشَرَ نَقِيبٗاۖ وَقَالَ ٱللَّهُ إِنِّي مَعَكُمۡۖ لَئِنۡ أَقَمۡتُمُ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَيۡتُمُ ٱلزَّكَوٰةَ وَءَامَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرۡتُمُوهُمۡ وَأَقۡرَضۡتُمُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَلَأُدۡخِلَنَّكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ فَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١٢ فَبِمَا نَقۡضِهِم مِّيثَٰقَهُمۡ لَعَنَّٰهُمۡ وَجَعَلۡنَا قُلُوبَهُمۡ قَٰسِيَةٗۖ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِۦ وَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَآئِنَةٖ مِّنۡهُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا مِّنۡهُمۡۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱصۡفَحۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣﴾
۱۰- و کسانی که یگانگی الله را که بر حق آشکار دلالت میکند انکار کردند، و دلایل او را که رسولان، آنها را آوردند تکذیب کردند، ساکن و همنشین جهنم هستند.
۱۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! نعمت امنیت و افکندن ترس در دلهای دشمنانتان را که قصد حمله به شما را داشتند، اما الله آنان را از شما بازگرداند، و میان آنان و آنچه دربارۀ شما اراده کرده بودند فاصله انداخت، را به یاد آورید که الله آن را بر شما ارزانی داشت، و تقوای الهی را پیشه کنید و از او بترسید، و و در تمام کارهای دینی و دنیویتان فقط بر الله توکل کنید، و به یاری و نصر او تعالی مطمئن باشید.
۱۲- در حقیقت الله پیمان محکمی از بنیاسرائیل گرفته است که فقط او را خالصانه عبادت کنند، و به موسی فرمان داد که به تعداد قبایلشان، دوازده کارگزار بر آنان قرار دهد، تا پیمانی مبنی بر شنیدن و فرمانبرداری از الله و رسول و کتابش از آنان بگیرند، و الله به بنیاسرائیل فرمود: همانا من شما را محافظت و یاری میکنم، به شرط اینکه نماز را ادا کنید، و زکات فرض را به مستحقانش بپردازید، و رسولانم را در آنچه به شما خبر دادهاند تصدیق کنید و به آنان یاری رسانید، و در راه من انفاق کنید، که در این صورت، قطعاً بدیهایی را که مرتکب شدهاید خواهم پوشاند، و شما را وارد بهشتهایی که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است خواهم کرد، اما هر یک از شما که این پیمان را انکار کند قطعاً از راه حق به راه گمراهی منحرف شده است.
۱۳- پس به سبب اینکه این یهودیان پیمانهای مستحکمشان را شکستند، آنان را از رحمت خویش راندیم، و دلهایشان را سخت و خشن قرار دادیم که در برابر ایمان نرم نمیشود، کلام الله که آن را بر موسی نازل کرد، یعنی تورات، را تغییر میدهند، و بخشی از آنچه به آن پند داده شده بودند را رها کردند، و به آن عمل نکردند. و – ای رسول- همواره خیانت و فریب از یهودیان خواهی دید؛ زیرا آنان بر روش پیشینیان خویش هستند مگر شمار اندکی از آنان، پس از رفتار بدی که با تو دارند درگذر و از آنان چشمپوشی کن؛ زیرا الله کسی را که شخصی را که به او بدی کرده است به نیکویی ببخشد و از او درگذرد دوست دارد. (اهل زیغ نیز با تحریف کلام الله و تأویل آن بر غیر وجهش راهی به سوی مقاصد بدشان مییابند، و اگر از تحریف و تاویل ناتوان باشند آنچه از شریعت الله را که با شهواتشان سازگاری ندارد رها میکنند مگر شمار اندکی از آنان که الله آنها را محافظت کرده است).
﴿وَمِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّا نَصَٰرَىٰٓ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَهُمۡ فَنَسُواْ حَظّٗا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَأَغۡرَيۡنَا بَيۡنَهُمُ ٱلۡعَدَاوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَسَوۡفَ يُنَبِّئُهُمُ ٱللَّهُ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ١٤ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ كَثِيرٗا مِّمَّا كُنتُمۡ تُخۡفُونَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَعۡفُواْ عَن كَثِيرٖۚ قَدۡ جَآءَكُم مِّنَ ٱللَّهِ نُورٞ وَكِتَٰبٞ مُّبِينٞ١٥ يَهۡدِي بِهِ ٱللَّهُ مَنِ ٱتَّبَعَ رِضۡوَٰنَهُۥ سُبُلَ ٱلسَّلَٰمِ وَيُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِهِۦ وَيَهۡدِيهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٦ لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔا إِنۡ أَرَادَ أَن يُهۡلِكَ ٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗاۗ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٧﴾
۱۴- و از کسانی که ادعا کردند پیروان مسیح عیسی هستند- و پیرو او نبودند- نیز پیمان مستحکمی که آن را از بنیاسرائیل گرفته بودیم گرفتیم، مبنی بر اینکه: از رسولشان پیروی کنند و او را یاری و تقویت کنند، اما دینشان را تغییر دادند و بخشی از آنچه را که به آن اندرز داده شده بودند رها کردند و به آن عمل نکردند، چنانکه یهودیان این کار را انجام دادند، پس دشمنی و نفرت را تا روز قیامت در میانشان افکندیم، و الله در روز حساب آنان را از آنچه انجام میدادند باخبر خواهد ساخت، و آنان را در قبال کارشان مجازات خواهد کرد.
۱۵- ای اهل کتاب؛ یهود و نصاری! رسول ما محمدج نزدتان آمده است که بسیاری از آنچه در تورات و انجیل آمده است و شما آنها را از مردم کتمان میکردید برایتان بیان میکند، و آنچه را که حکمت تقاضا میکند بیان نمیکند. از جانب الله نور و کتابی روشنگر، یعنی قرآن برایتان آمده است.
۱۶- الله سبحان با این کتاب روشنگر کسانی را که خشنودی الله تعالی را پیروی کنند، به راههای امنیت و سلامت راهنمایی میکند، یعنی همان راههایی که به بهشت میرسد، و به اذن خویش آنان را از تاریکیهای کفر به نور ایمان درمیآورد، و آنان را به راه استوار و مستقیم خویش توفیق میدهد.
۱۷- در حقیقت، نصاری که گفتند الله همان مسیح عیسی پسر مریم است کفر ورزیدهاند، - ای رسول- به این نصارای جاهل بگو: اگر آنگونه که شما ادعا میکنید مسیح معبود بود، قطعاً میتوانست حکم الله را آنگاه که برای مردن او و مردن مادرش و تمام کسانی که در زمین هستند آمد را دفع کند، در حالی که مادر عیسی مرده است و نتوانسته مرگ را از وی دفع کند، همچنین نمیتواند مرگ را از خود دور سازد؛ زیرا عیسی و مادرش دو بنده از بندگان الله هستند که قادر بر دفع مرگ از خویش نیستند، پس این امر دلالت دارد بر اینکه او نیز مانند سایر فرزندان آدم بشری بوده است. و تمام موجودات آسمانها و زمین از آنِ الله است، هر آنچه بخواهد میآفریند و پدید میآورد، و بر همه چیز تواناست. پس حقیقت توحید، مقتضی یگانگی الله تعالی به صفات ربوبیت و الوهیت است، یعنی هیچ یک از مخلوقاتش در این امر با او شریک نیست، و بسا اوقات غلو مردم در مورد پیامبران و صالحان، آنان را دچار شرک و گمراهی میکند، همانگونه که نصاری در مورد مسیح غلو کردند؛ زیرا تمام هستی از آنِ الله است، و اختیار مخلوقات فقط به دست او تعالی است، و بازگشت امور خارقالعاده و نشانههایی که آشکار میشود به سوی الله است. او سبحانه آنچه بخواهد میآفریند، و آنچه بخواهد انجام میدهد.
﴿وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ وَٱلنَّصَٰرَىٰ نَحۡنُ أَبۡنَٰٓؤُاْ ٱللَّهِ وَأَحِبَّٰٓؤُهُۥۚ قُلۡ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُمۖ بَلۡ أَنتُم بَشَرٞ مِّمَّنۡ خَلَقَۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ١٨ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ قَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمۡ عَلَىٰ فَتۡرَةٖ مِّنَ ٱلرُّسُلِ أَن تَقُولُواْ مَا جَآءَنَا مِنۢ بَشِيرٖ وَلَا نَذِيرٖۖ فَقَدۡ جَآءَكُم بَشِيرٞ وَنَذِيرٞۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٩ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ جَعَلَ فِيكُمۡ أَنۢبِيَآءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكٗا وَءَاتَىٰكُم مَّا لَمۡ يُؤۡتِ أَحَدٗا مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٠ يَٰقَوۡمِ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡأَرۡضَ ٱلۡمُقَدَّسَةَ ٱلَّتِي كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَرۡتَدُّواْ عَلَىٰٓ أَدۡبَارِكُمۡ فَتَنقَلِبُواْ خَٰسِرِينَ٢١ قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ فِيهَا قَوۡمٗا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَا حَتَّىٰ يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا فَإِنَّا دَٰخِلُونَ٢٢ قَالَ رَجُلَانِ مِنَ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمَا ٱدۡخُلُواْ عَلَيۡهِمُ ٱلۡبَابَ فَإِذَا دَخَلۡتُمُوهُ فَإِنَّكُمۡ غَٰلِبُونَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَتَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٢٣﴾
۱۸- و یهود و نصاری ادعا کردند که آنان پسران و دوستان الله هستند، - ای رسول- به آنان بگو: پس چرا الله شما را به سبب گناهانی که مرتکب میشوید عذاب میکند؟! اگر دوستان او بودید، شما را عذاب نمیکرد؛ الله تعالی فقط کسی را دوست دارد که از او فرمانبرداری میکند، و به آنان بگو: بلکه شما مردمی مانند سایر فرزندان آدم هستید، اگر نیکی کنید در برابر نیکوکاری خویش جزای خیر میگیرید، و اگر بدی کنید در قبال بدکاری خویش جزای شر میگیرید، و الله هر کس را که بخواهد میبخشد، و هر کس را که بخواهد عذاب میکند، و او مالک الملک است، آن را آنگونه که بخواهد به کار میگیرد، و بازگشتگاه فقط به سوی اوست، آنگاه میان بندگانش داوری میکند، و هر کس را به آنچه سزاوارش است جزا میدهد.
۱۹- ای یهود و نصاری! رسول ما محمدج پس از مدتی فاصله میان ارسال او و ارسال عیسی پسر مریم نزدتان آمده است و حق و هدایت را برایتان بیان میکند؛ تا نگویید: بشارتگر و هشداردهندهای نزد ما نیامد، بنابراین پس از ارسال او به سوی شما عذری برایتان وجود ندارد؛ زیرا رسولی از جانب الله نزدتان آمده است که هر کس را که به او ایمان آورد بشارت میدهد، و به هر کس که از او نافرمانی کند هشدار میدهد. و الله بر همه چیز، هم کیفر نافرمان و هم پاداش فرمانبردار، تواناست.
۲۰- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که موسی به قومش گفت: ای بنیاسرائیل! نعمت الهی بر خودتان را یاد کنید که پیامبرانی در میان شما قرار داد، و پس از آنکه بردۀ فرعون و قومش بودید شما را پادشاهانی قرار داد که مالک امر خود هستید، و انواعی از نعمتهایش را که به هیچ یک از جهانیان در زمان شما نداده بود به شما بخشیده است.
۲۱- ای قوم من! به این سرزمین مقدس- یعنی پاک، بیت المقدس و پیرامون آن- که الله به شما وعده داد در آن درمیآیید و با کافرانی که در آن است میجنگید وارد شوید، و از پیکار با ستمکاران بازنگردید، که در این صورت خیر دنیا و آخرت را از دست خواهید داد.
۲۲- آنان گفتند: ای موسی! در این سرزمین گروهی نیرومند و قوی هستند، و ما توانایی برای جنگ با آنان را نداریم، و تا زمانی که این افراد در آنجا هستند در آن وارد نمیشویم، اما اگر آنان از آنجا خارج شدند، ما وارد میشویم.
۲۳- دو مرد از کسانی که خشیت الهی داشتند و الله فرمانبرداری از خویش و پیامبرش را به آن دو ارزانی داشته بود، به بنیاسرائیل گفتند: برای به کارگیری اسباب، از دروازه شهر این ستمکاران بر آنان وارد شوید، که اگر از دروازه هجوم برید، بر آنان پیروز خواهید شد، و فقط بر الله توکل کنید، اگر رسولش را در آنچه برایتان آورده است تصدیق میکنید، و به شریعت او عمل میکنید.
﴿قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّا لَن نَّدۡخُلَهَآ أَبَدٗا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَٱذۡهَبۡ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَٰتِلَآ إِنَّا هَٰهُنَا قَٰعِدُونَ٢٤ قَالَ رَبِّ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ إِلَّا نَفۡسِي وَأَخِيۖ فَٱفۡرُقۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٥ قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيۡهِمۡۛ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗۛ يَتِيهُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ فَلَا تَأۡسَ عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٦ ۞وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ ٱبۡنَيۡ ءَادَمَ بِٱلۡحَقِّ إِذۡ قَرَّبَا قُرۡبَانٗا فَتُقُبِّلَ مِنۡ أَحَدِهِمَا وَلَمۡ يُتَقَبَّلۡ مِنَ ٱلۡأٓخَرِ قَالَ لَأَقۡتُلَنَّكَۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلۡمُتَّقِينَ٢٧ لَئِنۢ بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقۡتُلَنِي مَآ أَنَا۠ بِبَاسِطٖ يَدِيَ إِلَيۡكَ لِأَقۡتُلَكَۖ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٨ إِنِّيٓ أُرِيدُ أَن تَبُوٓأَ بِإِثۡمِي وَإِثۡمِكَ فَتَكُونَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِۚ وَذَٰلِكَ جَزَٰٓؤُاْ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٩ فَطَوَّعَتۡ لَهُۥ نَفۡسُهُۥ قَتۡلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُۥ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٣٠ فَبَعَثَ ٱللَّهُ غُرَابٗا يَبۡحَثُ فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيُرِيَهُۥ كَيۡفَ يُوَٰرِي سَوۡءَةَ أَخِيهِۚ قَالَ يَٰوَيۡلَتَىٰٓ أَعَجَزۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِثۡلَ هَٰذَا ٱلۡغُرَابِ فَأُوَٰرِيَ سَوۡءَةَ أَخِيۖ فَأَصۡبَحَ مِنَ ٱلنَّٰدِمِينَ٣١﴾
۲۴- قوم موسی به او گفتند: تا زمانی که آن ستمپیشهها در شهر هستند ما هرگز وارد شهر نخواهیم شد، پس تو و پروردگارت بروید و با آنان بجنگید، اما ما در اینجا مینشینیم و با آنان نخواهیم جنگید. این امر اصراری از جانب آنان بر مخالفت با موسی است.
۲۵- موسی در حال دعا اینگونه به سوی پروردگارش روی آورد: پروردگارا! بر هیچ کس جز خودم و برادرم قدرتی ندارم، پس میان ما و قوم فاسق داوری کن.
۲۶- الله خطاب به پیامبرش موسی فرمود: قطعاً ورود به سرزمین مقدس به مدت چهل سال بر این یهودیان حرام است، که در این مدت سرگشته و حیران در زمین میمانند، پس – ای موسی- بر قوم خارج از طاعت من اندوهگین مباش.
۲۷- و – ای رسول- خبر دو پسر آدم، قابیل و هابیل، را که خبری واقعی است به بنیاسرائیل حکایت کن: آنگاه که هر یک از آن دو، قربانی- چیزی که با آن به سوی الله تقرب جسته میشود- پیش آوردند، که الله قربانی هابیل را پذیرفت؛ چون باتقوا بود، و قربانی قابیل را نپذیرفت؛ زیرا باتقوا نبود، سپس قابیل به برادرش حسادت ورزید و گفت: تو را خواهم کشت، هابیل در پاسخ گفت: الله فقط قربانی کسی را میپذیرد که از او تعالی بترسد.
۲۸- و هابیل برای اندرز برادرش گفت: اگر دستت را به سوی من دراز کنی تا مرا بکشی، من در برابر تو مقابله به مثل نمیکنم؛ زیرا از الله که پروردگار تمام مخلوقات است میترسم.
۲۹- همانا من میخواهم که تو با حمل گناه قتل من و گناهان سابق خویش بازگردی، آنگاه ساکن و همنشین آتش شوی، و این، مجازات ستمکاران است.
۳۰- اما نفس قابیل، قتل برادرش هابیل را بر او آراست، بنابراین وی را کشت، و در نتیجه از زیانکارانی شد که آخرت خویش را به دنیایشان فروختند.
۳۱- قابیل وقتی برادرش را کشت نمیدانست که با جسدش چه کاری انجام دهد، آنگاه الله کلاغی را فرستاد که گودالی را در زمین حفر میکرد تا کلاغ مردهای را در آن دفن کند؛ تا به قابیل بیاموزد که چگونه جسد برادرش را دفن کند، آنگاه پس از اینکه زیانکار بازگشت الله او را با جزای پیشیمانی مجازات کرد.
﴿مِنۡ أَجۡلِ ذَٰلِكَ كَتَبۡنَا عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنَّهُۥ مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۚ وَلَقَدۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡأَرۡضِ لَمُسۡرِفُونَ٣٢ إِنَّمَا جَزَٰٓؤُاْ ٱلَّذِينَ يُحَارِبُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَسۡعَوۡنَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوٓاْ أَوۡ يُصَلَّبُوٓاْ أَوۡ تُقَطَّعَ أَيۡدِيهِمۡ وَأَرۡجُلُهُم مِّنۡ خِلَٰفٍ أَوۡ يُنفَوۡاْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِۚ ذَٰلِكَ لَهُمۡ خِزۡيٞ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ٣٣ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبۡلِ أَن تَقۡدِرُواْ عَلَيۡهِمۡۖ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱبۡتَغُوٓاْ إِلَيۡهِ ٱلۡوَسِيلَةَ وَجَٰهِدُواْ فِي سَبِيلِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٣٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ أَنَّ لَهُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لِيَفۡتَدُواْ بِهِۦ مِنۡ عَذَابِ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنۡهُمۡۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٣٦﴾
۳۲- به سبب این جرم قتل، به بنیاسرائیل حکم کردیم که هر کس فردی را بدون سبب قصاص، یا برپاکردن فساد در زمین با هر یک از انواع فساد مانند کفر یا محاربه که موجب قتل است بکشد، گویی تمام مردم را کشته است؛ چون مستوجب کیفر بزرگی از جانب الله میشود، و هر کس از قتل کسی که الله متعال آن را حرام قرار داده است خودداری کند، گویی تمام انسانها را زنده گردانیده است؛ زیرا محافظت از حرمت یک انسان، محافظت از حرمات تمام مردم است. و رسولان ما حجتها و دلایل صحت ایمان به پروردگارشان را که به سوی آن فراخواندند، و ادای آنچه بر آنان فرض شده بود را برای بنیاسرائیل آورده بودند، اما بسیاری از آنان پس از آمدن رسولان به سویشان، با ارتکاب محارم الله و ترک اوامر او تعالی، از حدود الهی تجاوز میکنند.
۳۳- کسانی که با الله میجنگند، و دشمنی با او تعالی را آشکار میکنند، و از احکام الله و احکام رسولش تجاوز میکنند، و با قتل مردم و ربودن اموال در زمین فساد برپا میکنند، مجازاتشان جز این نیست که کشته شوند، یا به صلابه کشیده شده و کشته شوند (صلب: یعنی اینکه جنایتکار بر چوب بسته شود)، یا دست راست محارب با پای چپش بریده شود، و اگر توبه نکرد دست چپ او با پای راستش قطع گردد، یا به شهری غیر از شهر خودشان تبعید شوند، و در آن شهر در زندان بمانند تا توبۀشان آشکار گردد. این مجازات که الله آن را برای محاربان آماده کرده است سبب خواری و ذلت آنان در دنیاست، و اگر توبه نکنند در آخرت عذابی سخت دارند.
۳۴- اما هر یک از محاربان که قبل از قدرتیافتن شما بر آنان، در حالی که مطیع و پشیمان است بیاید آنچه از حق الله که بر او بوده است از وی ساقط میشود، پس – ای مومنان- بدانید که الله نسبت به بندگانش بسیار بخشنده و مهربان است.
۳۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! از الله بترسید، و با فرمانبرداری از او و عمل به آنچه او تعالی را خشنود میسازد به سویش نزدیکی بجویید، و در راه الله جهاد کنید، تا به بهشتهایش دست یابید.
۳۶- همانا کسانی که یگانگی و شریعت الله را انکار کردند، اگر مالک تمام آنچه در زمین است و مثل آن باشند، و در روز قیامت بخواهند خودشان را در قبال آنچه مالک هستند از عذاب الهی نجات دهند، الله این فدیه را از آنان نمیپذیرد، و عذابی دردناک برایشان است.
﴿يُرِيدُونَ أَن يَخۡرُجُواْ مِنَ ٱلنَّارِ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنۡهَاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّقِيمٞ٣٧ وَٱلسَّارِقُ وَٱلسَّارِقَةُ فَٱقۡطَعُوٓاْ أَيۡدِيَهُمَا جَزَآءَۢ بِمَا كَسَبَا نَكَٰلٗا مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٣٨ فَمَن تَابَ مِنۢ بَعۡدِ ظُلۡمِهِۦ وَأَصۡلَحَ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَتُوبُ عَلَيۡهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٣٩ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٤٠ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ لَا يَحۡزُنكَ ٱلَّذِينَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡكُفۡرِ مِنَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَلَمۡ تُؤۡمِن قُلُوبُهُمۡۛ وَمِنَ ٱلَّذِينَ هَادُواْۛ سَمَّٰعُونَ لِلۡكَذِبِ سَمَّٰعُونَ لِقَوۡمٍ ءَاخَرِينَ لَمۡ يَأۡتُوكَۖ يُحَرِّفُونَ ٱلۡكَلِمَ مِنۢ بَعۡدِ مَوَاضِعِهِۦۖ يَقُولُونَ إِنۡ أُوتِيتُمۡ هَٰذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمۡ تُؤۡتَوۡهُ فَٱحۡذَرُواْۚ وَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ فِتۡنَتَهُۥ فَلَن تَمۡلِكَ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمۡۚ لَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٞ٤١﴾
۳۷- این کافران وقتی با صحنههای وحشتناک جهنم روبرو میشوند میخواهند که از آن درآیند، اما هیچ راهی برای این کار ندارند، و عذابی همیشگی برایشان است.
۳۸- و – ای والیان امر- دست مرد دزد و زن دزد را به حکم شریعت، به عنوان مجازات آن دو بر اینکه مال مردم را به ناحق گرفتهاند، و کیفری که الله با آن، دیگران را میترساند از اینکه همانند کار آن دو مرتکب شوند، قطع کنید. و الله در ملک خویش شکستناپذیر، و در امر و نهی خود حکیم است.
۳۹- اما هر کس پس از دزدی توبه کند، و تمام اعمالش را نیکو گرداند، الله توبهاش را میپذیرد. به راستی که الله نسبت به بندگانش بسیار بخشنده و مهربان است.
۴۰- - ای رسول- آیا ندانستهای که الله آفریدگار و مدبر و مالک هستی است، و اینکه او تعالی آنچه را بخواهد انجام میدهد، هر کس را بخواهد عذاب میکند، و هر کس را که بخواهد میآمرزد، و او تعالی بر همه چیز تواناست.
۴۱- ای رسول، منافقانی که در انکار نبوت تو شتاب میورزند، همان کسانی که اسلام را آشکار میکنند و دلهایشان از آن خالی است، تو را غمگین نسازند؛ زیرا من یاور تو در برابر آنان هستم. و شتابزدگی یهودیان در انکار نبوتت، تو را غمگین نسازد؛ زیرا آنان مردمی هستند که دروغ را میشنوند، و آنچه را که علمایشان به افترا میبندند میپذیرند، و مردمی دیگر را که در مجلس تو حاضر نمیشوند استجابت میکنند، این گروه دیگر، کلام الله را پس از اینکه آن را فهمیدند تغییر میدهند، و میگویند: اگر از محمدج حکمی نزدتان آمد و موافق با آنچه از احکام تورات که آن را تغییر و تحریف کردهاید بود از آن پیروی کنید، و اگر حکمی مخالف آن نزدتان آمد از قبول و عمل به آن خودداری کنید. و – ای رسول- هر کس از مردم که الله گمراهی او را بخواهد، تو هرگز نخواهی توانست گمراهی را از وی دفع کنی، و بر هدایت او قادر نخواهی بود. و قطعاً الله اراده نکرده است که دلهای این منافقان و یهودیان را از پلیدی کفر پاک کند، در دنیا خواری و رسوایی برایشان است، و در آخرت عذابی بزرگ دارند.
﴿سَمَّٰعُونَ لِلۡكَذِبِ أَكَّٰلُونَ لِلسُّحۡتِۚ فَإِن جَآءُوكَ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُمۡ أَوۡ أَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡۖ وَإِن تُعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيۡٔٗاۖ وَإِنۡ حَكَمۡتَ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٤٢ وَكَيۡفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ ٱلتَّوۡرَىٰةُ فِيهَا حُكۡمُ ٱللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوۡنَ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۚ وَمَآ أُوْلَٰٓئِكَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٣ إِنَّآ أَنزَلۡنَا ٱلتَّوۡرَىٰةَ فِيهَا هُدٗى وَنُورٞۚ يَحۡكُمُ بِهَا ٱلنَّبِيُّونَ ٱلَّذِينَ أَسۡلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلرَّبَّٰنِيُّونَ وَٱلۡأَحۡبَارُ بِمَا ٱسۡتُحۡفِظُواْ مِن كِتَٰبِ ٱللَّهِ وَكَانُواْ عَلَيۡهِ شُهَدَآءَۚ فَلَا تَخۡشَوُاْ ٱلنَّاسَ وَٱخۡشَوۡنِ وَلَا تَشۡتَرُواْ بَِٔايَٰتِي ثَمَنٗا قَلِيلٗاۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٤٤ وَكَتَبۡنَا عَلَيۡهِمۡ فِيهَآ أَنَّ ٱلنَّفۡسَ بِٱلنَّفۡسِ وَٱلۡعَيۡنَ بِٱلۡعَيۡنِ وَٱلۡأَنفَ بِٱلۡأَنفِ وَٱلۡأُذُنَ بِٱلۡأُذُنِ وَٱلسِّنَّ بِٱلسِّنِّ وَٱلۡجُرُوحَ قِصَاصٞۚ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِۦ فَهُوَ كَفَّارَةٞ لَّهُۥۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٤٥﴾
۴۲- این یهودیان هم به دروغ گوش میدهند و هم حرام میخورند، پس اگر برای دادخواهی نزد تو آمدند، اگر خواستی میان آنان داوری کن، یا اگر خواستی از داوری میان آنان خودداری کن، و اگر میانشان داوری نکنی نخواهند توانست هیچ زیانی به تو برسانند، و اگر میانشان داوری کردی به عدالت میان آنان حکم کن. به راستی که الله عدالتپیشگان را دوست دارد.
۴۳- - ای رسول- کار این یهودیان بسیار شگفت است، چون در حالی برای دادخواهی نزدت میآیند که نه به تو ایمان دارند و نه به کتابت، با وجود اینکه تورات که به آن ایمان دارند و حکم الله در آن است نزدشان است، آنگاه اگر حکم تو مورد پسندشان نباشد به آن پشت میکنند، پس هم به شریعت خودشان کفر میورزند و هم به حکم تو پشت میکنند، و کسانی که این صفات را دارند، مومن به الله و به تو و به آنچه حکم میکنی نیستند.
۴۴- همانا ما تورات را که شامل هدایت از گمراهی، و بیان احکام است فرو فرستادیم، و پیامبران- که فرمانبردار حکم الله بودند، و به آن اقرار داشتند- به موجب آن میان یهودیان داوری میکردند، و از حکم آن خارج نشدند و این کتاب را تحریف نکردند، و همچنین عبادتکنندگان و فقهای یهود که مردم را بر اساس شریعت الهی پرورش میدادند به موجب آن حکم کردند، این امر به سبب آن بود که پیامبرانشان آنان را بر تبلیغ تورات، و فقه کتاب الله و عمل به آن امین دانسته بودند، و دانشمندان و علمای یهودی بر این امر گواه بودند که پیامبرانشان در میان یهود به کتاب الله داوری کردهاند. و الله تعالی به علما و دانشمندان یهود میفرماید: در اجرای حکم من از مردم نترسید؛ زیرا آنان قادر بر رساندن نفع و زیان به شما نیستند، بلکه از من بترسید که سودرسان و زیانرسان هستم، و در برابر ترک حکم به آنچه نازل کردهام عوضی ناچیز را نگیرید؛ زیرا حکم به غیر آنچه الله نازل کرده، عملِ کافران است، پس کسانی که حکم الله که آن را در کتابش نازل کرده است تغییر میدهند، و آن را کتمان و انکار میکنند، و به غیر آن، با اعتقاد به حل و جوازش، حکم میکنند، در حقیقت کافر هستند.
۴۵- و در تورات بر آنان مقرر کردیم که نفس در برابر نفس کشته میشود، و چشم در برابر چشم درآورده میشود، و بینی در برابر بینی بریده میشود، و گوش در برابر گوش قطع میگردد، و دندان در برابر دندان کنده میشود، و بر آنان مقرر کردیم که در جراحات نیز قصاص انجام میشود، پس هر کس در گرفتن قصاص از متجاوز، از حق خویش بگذرد، این کار سبب پوشاندن و پاکشدن برخی گناهان ستمدیده است. و هر کس به موجب آنچه الله در مورد قصاص و غیر آن نازل فرموده است حکم نکند، متجاوز از حدود الهی است.
﴿وَقَفَّيۡنَا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم بِعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡإِنجِيلَ فِيهِ هُدٗى وَنُورٞ وَمُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَهُدٗى وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٤٦ وَلۡيَحۡكُمۡ أَهۡلُ ٱلۡإِنجِيلِ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فِيهِۚ وَمَن لَّمۡ يَحۡكُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٤٧ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمُهَيۡمِنًا عَلَيۡهِۖ فَٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ عَمَّا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ لِكُلّٖ جَعَلۡنَا مِنكُمۡ شِرۡعَةٗ وَمِنۡهَاجٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۖ فَٱسۡتَبِقُواْ ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٤٨ وَأَنِ ٱحۡكُم بَيۡنَهُم بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡ وَٱحۡذَرۡهُمۡ أَن يَفۡتِنُوكَ عَنۢ بَعۡضِ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ إِلَيۡكَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَٱعۡلَمۡ أَنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعۡضِ ذُنُوبِهِمۡۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ لَفَٰسِقُونَ٤٩ أَفَحُكۡمَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ يَبۡغُونَۚ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ حُكۡمٗا لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٥٠﴾
۴۶- و به دنبال پیامبران بنیاسرائیل، عیسی پسر مریم را فرستادیم که به آنچه در تورات بود ایمان داشت و به مواردی از تورات که کتابش آنها را نسخ نکرده بود عمل میکرد، و انجیل را بر او نازل کردیم که به سوی حق هدایت میکند، و احکام الله را که مردم از آن آگاهی نداشتند بیان میکند، و بر راستی احکام تورات گواهی میدهد، و آن را بیانی برای کسانی که از الله میترسند و بازدارندۀ آنان از ارتکاب محرمات قرار دادیم.
۴۷- پس پیروان انجیل که عیسی به سوی آنان فرستاده شد باید به آنچه الله در انجیل نازل فرموده داوری کنند، و کسانی که به موجب آنچه الله نازل کرده است داوری نکنند، خارجشدگان از امر الله، و نافرمان او هستند.
۴۸- و – ای رسول- ما قرآن را بر تو نازل کردیم، و تمام آنچه در آن وجود دارد، حقی است که بر صداقت کتابهای پیش از خود و اینکه از جانب الله هستند گواهی میدهد، و مطالب صحیح آنها را تصدیق میکند، و تحریفهای آنها را روشن میگرداند، و برخی احکامشان را نسخ میکند، پس میان یهودیانی که برای دادخواهی نزدت میآیند به موجب آنچه الله در این قرآن بر تو نازل کرده است داوری کن، و از حقی که الله تو را به آن فرمان داده است، به سوی شهوات آنان و آنچه به آن عادت دارند متمایل نشو، در حقیقت برای هر امتی، شریعت و راه آشکاری قرار دادهایم که به آن عمل میکنند. و اگر الله میخواست قطعا شرایع شما را یکی قرار میداد، اما او تعالی شریعتهای مختلفی قرار داد تا شما را بیازماید، آنگاه فرمانبردار را از نافرمان آشکار گرداند، پس با عمل به آنچه در قرآن است به سوی آنچه که در هر دو سرا برایتان بهتر است بشتابید؛ زیرا بازگشت شما به سوی الله است، آنگاه شما را از آنچه در آن اختلاف داشتید باخبر میسازد، و هر یک را به عملش جزا میدهد.
۴۹- و – ای رسول- به موجب آنچه الله در قرآن بر تو نازل کرده است میان یهودیان داوری کن، و از تمایلات کسانی که برای دادخواهی نزد تو میآیند پیروی مکن، و بر حذر باش از اینکه تو را از بخشی از آنچه الله بر تو نازل کرده است بازدارند، و عمل به آن را ترک کنی، پس اگر اینان از آنچه به آن داوری میکنی روی گرداندند، بدان که الله میخواهد آنان را به سبب گناهانی که از قبل مرتکب شدند از هدایت بازگرداند. و قطعاً بسیاری از مردم از طاعت الله خارج هستند.
۵۰- آیا این یهودیان میخواهند که به موجب گمراهیها و جهالتهایی که میان مشرکان و بندگانِ معبودهای باطل، مرسوم و متداول است میان آنان داوری کنی؟! این کار هرگز رخ نخواهد داد و سزاوار نیست. و برای کسی که شریعت الله را از او تعالی میفهمد و به او تعالی ایمان دارد، و یقین دارد که حکم الله همان حق است، حکم چه کسی از حکم الله عادلانهتر است؟
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلۡيَهُودَ وَٱلنَّصَٰرَىٰٓ أَوۡلِيَآءَۘ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمۡ فَإِنَّهُۥ مِنۡهُمۡۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥١ فَتَرَى ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ يُسَٰرِعُونَ فِيهِمۡ يَقُولُونَ نَخۡشَىٰٓ أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٞۚ فَعَسَى ٱللَّهُ أَن يَأۡتِيَ بِٱلۡفَتۡحِ أَوۡ أَمۡرٖ مِّنۡ عِندِهِۦ فَيُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَآ أَسَرُّواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ نَٰدِمِينَ٥٢ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَهَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ إِنَّهُمۡ لَمَعَكُمۡۚ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فَأَصۡبَحُواْ خَٰسِرِينَ٥٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَن يَرۡتَدَّ مِنكُمۡ عَن دِينِهِۦ فَسَوۡفَ يَأۡتِي ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ يُحِبُّهُمۡ وَيُحِبُّونَهُۥٓ أَذِلَّةٍ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ يُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوۡمَةَ لَآئِمٖۚ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ٥٤ إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُمۡ رَٰكِعُونَ٥٥ وَمَن يَتَوَلَّ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَإِنَّ حِزۡبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٥٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَكُمۡ هُزُوٗا وَلَعِبٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكُمۡ وَٱلۡكُفَّارَ أَوۡلِيَآءَۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٥٧﴾
۵۱- ای کسانی که ایمان آوردهاید! یهود و نصاری را همپیمان و یاور خویش در برابر مومنان نگیرید؛ زیرا آنان مومنان را دوست ندارند، یعنی یهود خودشان را دوست دارند، و نصاری نیز چنین هستند، و هر دو گروه در دشمنی با شما متحد هستند. و – ای مومنان- شما سزاوارتر بر این هستید که به یکدیگر یاری رسانید. و هر کس از شما که این افراد را به دوستی بگیرد، از آنان به شمار میرود، و حکم او حکم آنان است. بدون تردید الله ستمکارانی که کافران را به دوستی میگیرند هدایت نمیکند.
۵۲- الله تعالی از گروهی از منافقان خبر میدهد که به سبب شک و نفاقی که در دلهایشان بود در دوستی با یهودیان مبادرت میورزیدند و میگفتند: فقط از ترس اینکه بر مسلمانان چیره شوند و علاوه بر آنان، به ما هم آسیب برسانند، این اشخاص را دوست داریم. الله تعالی میفرماید: امید است که الله متعال فتح – یعنی فتح «مکه» را- بیاورد و به پیامبرش یاری رساند، و اسلام و مسلمانان را بر کافران پیروز گرداند، یا اموری فراهم آورد که توان یهود و نصاری را از بین میبرد، و در برابر مسلمانان فروتن میشوند، در این هنگام است که منافقان از دوستی آنان که در وجودشان پنهان کردند پشیمان میشوند.
۵۳- و در این هنگام، مؤمنان با تعجب از حال این منافقان- وقتی که امرشان آشکار شد- به یکدیگر میگویند: آیا اینان بودند که مستحکمترین سوگندها را ایراد میکردند که قطعاً با ما هستند؟! اعمالی را که منافقان در دنیا انجام دادند تباه شد، یعنی هیچ پاداشی در قبال آنها ندارند؛ زیرا این اعمال را بر غیر ایمان انجام دادند، پس در دنیا و آخرت زیانکار شدند.
۵۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! کسانی از شما که از دین خود بازگردند، و آن را به یهودیت یا نصرانیت یا دین دیگری تغییر دهند، ذرهای به الله زیان نخواهند رساند، و الله گروهی دیگر را خواهد آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او تعالی را دوست دارند، نسبت به مومنان مهربان و در برابر کافران سختگیر هستند، با دشمنان الله میجنگند، و در ذات الله از هیچ کس نمیترسند. این نعمت، بخشش الله است که آن را به هر کس بخواهد میدهد، و الله دارای فضل گستردهای است، و میداند که چه کسی از بندگانش سزاوار فضل اوست.
۵۵- - ای مؤمنان- الله و رسولش، و مومنان که بر نمازهای فرض مراقبت میکنند، و زکات را با رضایت قلبی میپردازند، در حالی که در برابر الله فروتن و خاضع هستند، یاور شما هستند.
۵۶- و هر کس به الله اعتماد کند و الله و رسولش و مومنان را به دوستی بگیرد، از حزب الله است، و حزب الله هستند که فاتح و پیروزند.
۵۷- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! اهل کتاب و کافرانی را که دین شما را به تمسخر و بازی میگیرند دوست نگیرید، و از الله بترسید اگر به او و شریعتش ایمان دارید.
﴿وَإِذَا نَادَيۡتُمۡ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ ٱتَّخَذُوهَا هُزُوٗا وَلَعِبٗاۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡقِلُونَ٥٨ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ هَلۡ تَنقِمُونَ مِنَّآ إِلَّآ أَنۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبۡلُ وَأَنَّ أَكۡثَرَكُمۡ فَٰسِقُونَ٥٩ قُلۡ هَلۡ أُنَبِّئُكُم بِشَرّٖ مِّن ذَٰلِكَ مَثُوبَةً عِندَ ٱللَّهِۚ مَن لَّعَنَهُ ٱللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيۡهِ وَجَعَلَ مِنۡهُمُ ٱلۡقِرَدَةَ وَٱلۡخَنَازِيرَ وَعَبَدَ ٱلطَّٰغُوتَۚ أُوْلَٰٓئِكَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضَلُّ عَن سَوَآءِ ٱلسَّبِيلِ٦٠ وَإِذَا جَآءُوكُمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَقَد دَّخَلُواْ بِٱلۡكُفۡرِ وَهُمۡ قَدۡ خَرَجُواْ بِهِۦۚ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكۡتُمُونَ٦١ وَتَرَىٰ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَأَكۡلِهِمُ ٱلسُّحۡتَۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٦٢ لَوۡلَا يَنۡهَىٰهُمُ ٱلرَّبَّٰنِيُّونَ وَٱلۡأَحۡبَارُ عَن قَوۡلِهِمُ ٱلۡإِثۡمَ وَأَكۡلِهِمُ ٱلسُّحۡتَۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ٦٣ وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ يَدُ ٱللَّهِ مَغۡلُولَةٌۚ غُلَّتۡ أَيۡدِيهِمۡ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْۘ بَلۡ يَدَاهُ مَبۡسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيۡفَ يَشَآءُۚ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم مَّآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗاۚ وَأَلۡقَيۡنَا بَيۡنَهُمُ ٱلۡعَدَٰوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ كُلَّمَآ أَوۡقَدُواْ نَارٗا لِّلۡحَرۡبِ أَطۡفَأَهَا ٱللَّهُۚ وَيَسۡعَوۡنَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَسَادٗاۚ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٦٤﴾
۵۸- و – ای مومنان- هنگامی که مؤذن شما برای اعلام نماز اذان میگوید، یهودیان و نصاری و مشرکان دعوتتان به سوی نماز را به تمسخر و استهزا میگیرند؛ این امر به سبب آن است که نسبت به پروردگارشان جهل دارند، و حقیقت عبادت را نمیفهمند.
۵۹- - ای رسول- به اهل کتاب مسخرهکننده بگو: ایمان ما به الله و کتابهای نازلشده بر ما، و کتابهای نازلشده بر کسانی که قبل از ما بودند، و باور ما را به اینکه بیشتر شما از راه راست خارج هستید، که شما آنها را عیب و ایراد میدانید، برای ما پسندیده است!
۶۰- - ای پیامبر- به مومنان بگو: آیا شما را از کسانی که در روز قیامت مجازاتی سختتر از مجازات این فاسقان دارند باخبر سازم؟
آنان پیشینیان اینان هستند که به سبب نافرمانی و افترا و تکبرشان، چنانکه برخی از آنان عبادتکنندگان طاغوت (طاغوت عبارت است از هر آنچه که به جای الله عبادت شود و خودش راضی باشد)، الله آنان را از رحمت خویش راند و بر این افراد خشم گرفت، و آفرینش آنان را مسخ کرد، و آنان را بوزینگان و خوکها قرار داد، اینان در روز قیامت جایگاه بسیار بدی دارند و تلاششان در دنیا از راه صحیح منحرف شده است.
۶۱- و – ای مؤمنان- هر گاه منافقان یهودی نزدتان میآیند، میگویند: ایمان آوردیم، در حالی که بر کفر خویش پابرجا هستند، با کفر خویش که با قلبهایشان به آن اعتقاد دارند نزد شما وارد میشوند، سپس با اصرار بر کفرشان خارج میشوند، و الله به امور نهان آنان آگاهتر است، هر چند خلافش را آشکار کنند.
۶۲- و – ای رسول- بسیاری از یهودیان را میبینی که بر ارتکاب گناه دروغ و باطل، و تجاوز بر احکام الله، و خوردن اموال مردم به حرام، مبادرت میورزند، و عمل و تجاوزشان بسیار بد است!
۶۳- چرا اینان که در گناه و دشمنی میشتابند، پیشوایان و علمایشان آنان را از سخن دروغ و باطل، و خوردن اموال مردم به باطل نهی نمیکنند؟ به راستی که پیشوایان و علمایشان عمل بسیار بدی مرتکب میشوند که آنان را از منکر نهی نمیکنند!
۶۴- الله سبحان پیامبرش را از برخی گناهان یهودیان – که آنها را در میان خودشان پنهان میکنند- آگاه میسازد که وقتی به خشکسالی و قحطی گرفتار شدند گفتند: دست الله از انجام خیرات بسته شده، و در رزق و گشایش بر ما بخل ورزیده است. دستان خودشان بسته شده است، یعنی: دستان خودشان از انجام خیرات بسته شده است، و الله آنان را به سبب قولشان از رحمت خویش رانده است. و امر آنگونه که بر پروردگارشان افترا میبندند نیست، بلکه دو دست او تعالی گشوده است، و هیچ مانع و بازدارندهای نیست که الله متعال را از انفاق بازدارد؛ زیرا او بسیار بخشنده و سخاوتمند است، که بر اساس حکمت و مصلحت بندگان انفاق میکند. اما آنان به سبب کینه و حسادتشان از اینکه الله تو را به رسالت برگزیده است، بر طغیان و کفر خواهند افزود. الله تعالی همچنین خبر میدهد که گروههای یهودی تا روز قیامت در حال دشمنی با هم خواهند ماند، و از یکدیگر نفرت خواهند داشت، هر گاه برای نیرنگ بر مسلمانان، با افکندن فتنهها و برافروختن آتش جنگ توطئه کنند، الله نیرنگ آنان را به خودشان بازمیگرداند، و آنان را متفرق و پراکنده میسازد، و یهودیان پیوسته معاصی الله را که سبب فساد و آشوب در زمین است مرتکب میشوند. و الله تعالی فسادکاران را دوست ندارد. در این آیه اثبات صفت دو دست برای الله سبحانه و تعالی آنگونه که سزاوار اوست بدون تشبیه و بدون تکییف وجود دارد.
﴿وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَكَفَّرۡنَا عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَأَدۡخَلۡنَٰهُمۡ جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٦٥ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ أَقَامُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِم مِّن رَّبِّهِمۡ لَأَكَلُواْ مِن فَوۡقِهِمۡ وَمِن تَحۡتِ أَرۡجُلِهِمۚ مِّنۡهُمۡ أُمَّةٞ مُّقۡتَصِدَةٞۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ سَآءَ مَا يَعۡمَلُونَ٦٦ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ بَلِّغۡ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ وَإِن لَّمۡ تَفۡعَلۡ فَمَا بَلَّغۡتَ رِسَالَتَهُۥۚ وَٱللَّهُ يَعۡصِمُكَ مِنَ ٱلنَّاسِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٦٧ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَسۡتُمۡ عَلَىٰ شَيۡءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡۗ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُم مَّآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗاۖ فَلَا تَأۡسَ عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٦٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلصَّٰبُِٔونَ وَٱلنَّصَٰرَىٰ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٩ لَقَدۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَأَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمۡ رُسُلٗاۖ كُلَّمَا جَآءَهُمۡ رَسُولُۢ بِمَا لَا تَهۡوَىٰٓ أَنفُسُهُمۡ فَرِيقٗا كَذَّبُواْ وَفَرِيقٗا يَقۡتُلُونَ٧٠﴾
۶۵- و اگر یهود و نصاری به الله و رسولش ایمان میآوردند، و اوامر الهی را اجرا و نواهی او را ترک میکردند، قطعاً گناهانشان را میبخشیدیم، و آنان را وارد بهشتهایی پرنعمت در سرای آخرت میکردیم.
۶۶- و اگر آنان به آنچه در تورات و انجیل آمده، و آنچه بر تو ای رسول نازل شده است – یعنی قرآن کریم- عمل میکردند، قطعاً از هر راهی روزی داده میشدند، آنگاه باران را بر آنان فرو میفرستادیم، و محصولات را بر آنان میرویاندیم، و این جزای دنیاست. گروهی از اهل کتاب، میانهرو و بر حق ثابت هستند، اما بسیاری از آنان مرتکب اعمال بد میشوند، و از راه راست گمراه هستند.
۶۷- ای رسول وحی الله را که از جانب پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده است ابلاغ کن، و اگر در رسانیدن کوتاهی کنی و ذرهای از آن را کتمان کنی رسالت پروردگارت را ابلاغ نکردهای، رسولاللهج رسالت پروردگارش را به صورت کامل ابلاغ کرده است، پس هر کس ادعا کند که او ذرهای از آنچه را که بر او نازل شده است کتمان کرده است، بزرگترین افترا را بر الله و رسولش بسته است. و الله تعالی نگهدار و یاور تو در برابر دشمنانت است، پس فقط رسانیدن پیام بر عهدۀ توست. به راستی که الله کسی را که از راه حق منحرف شود، و آنچه را که از جانب الله آوردهای انکار کند، هدایت نمیکند.
۶۸- - ای رسول- به یهود و نصاری بگو: شما تا زمانی که به آنچه در تورات و انجیل آمده، و به قرآن که محمدج آن را نزدتان آورده است عمل نکنید هیچ سهمی از دین ندارید، و قطعاً نزول قرآن جز بر تکبر و انکار بسیاری از اهل کتاب نخواهد افزود، و آنان به تو حسادت میکنند؛ زیرا الله متعال تو را با این رسالت خاتم که معایب آنها در آن آشکار میشود مبعوث کرده است، پس – ای رسول- از اینکه تو را تکذیب میکنند اندوهگین مباش.
۶۹- کسانی که ایمان آوردند (یعنی مسلمانان) و یهود، و نیز صابئان (یعنی مردمی که بر فطرت خویش باقی ماندند، و دین مشخصی برای پیروی نداشتند)، و نصاری (پیروان مسیح)، هر کس از آنها که ایمان کامل که عبارت است از توحید الله و تصدیق محمدج و آنچه آورده است، به الله آورد، و به روز آخرت ایمان آورد، و اعمال صالح انجام دهد، از هول و هراسهای روز قیامت بیمی بر آنان نیست، و بر آنچه در پشت سر خویش در دنیا بر جا گذاشتهاند غمگین نیستند.
۷۰- پیمان محکمی مبنی بر شنیدن و طاعت در تورات از بنیاسرائیل گرفتیم، و رسولانمان را به این منظور به سوی آنان فرستادیم، اما پیمانهایی را که از آنان گرفته شده بود شکستند، و از شهواتشان پیروی کردند، و هر گاه یکی از این رسولان چیزی را برایشان میآورد که مورد پسندشان نبود، با او دشمنی میکردند: چنانکه گروهی از رسولان را تکذیب کردند، و گروهی دیگر را به قتل رساندند.
﴿وَحَسِبُوٓاْ أَلَّا تَكُونَ فِتۡنَةٞ فَعَمُواْ وَصَمُّواْ ثُمَّ تَابَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٞ مِّنۡهُمۡۚ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ٧١ لَقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَۖ وَقَالَ ٱلۡمَسِيحُ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۖ إِنَّهُۥ مَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَقَدۡ حَرَّمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ ٱلۡجَنَّةَ وَمَأۡوَىٰهُ ٱلنَّارُۖ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٖ٧٢ لَّقَدۡ كَفَرَ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ ثَالِثُ ثَلَٰثَةٖۘ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّآ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ وَإِن لَّمۡ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٧٣ أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى ٱللَّهِ وَيَسۡتَغۡفِرُونَهُۥۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧٤ مَّا ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ إِلَّا رَسُولٞ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٞۖ كَانَا يَأۡكُلَانِ ٱلطَّعَامَۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ ٱنظُرۡ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٧٥ قُلۡ أَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗاۚ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٧٦ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا تَغۡلُواْ فِي دِينِكُمۡ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوٓاْ أَهۡوَآءَ قَوۡمٖ قَدۡ ضَلُّواْ مِن قَبۡلُ وَأَضَلُّواْ كَثِيرٗا وَضَلُّواْ عَن سَوَآءِ ٱلسَّبِيلِ٧٧﴾
۷۱- و این یهودیان نافرمان گمان کردند که الله آنان را به سزای نافرمانی و تجاوزشان عذاب نخواهد کرد، از این رو به غوطهورشدن در شهوات خویش ادامه دادند، و از دیدن هدایت چنان کور شدند که آن را ندیدند، و از شنیدن حق چنان کر گشتند که از آن سود نبردند، پس الله عذابش را بر آنان فرو فرستاد، آنگاه توبه کردند و الله آنان را بخشید، اما بسیاری از این افراد، بعد از اینکه حق برایشان آشکار شد، کور و کر گشتند، و الله تمام اعمال خیر و شرشان را میبیند و آنان را در قبال اعمالشان مجازات خواهد کرد.
۷۲- الله تعالی سوگند یاد میفرماید که کسانی که گفتند: الله همان مسیح پسر مریم است، با این سخن خویش کفر ورزیدهاند، و الله تعالی خبر میدهد که مسیح به بنیاسرائیل گفت: فقط الله را که هیچ شریکی ندارد عبادت کنید؛ زیرا من و شما در بندگی یکسان هستیم. قطعاً هر کس غیر الله را با او عبادت کند، الله متعال بهشت را بر وی حرام کرده، و آتش را جایگاه او قرار داده است، و هیچ یاوری ندارد که وی را از آن نجات دهد.
۷۳- قطعاً کفر ورزیدهاند نصاری که گفتند: الله مجموع سه چیز: یعنی پدر و پسر و روحالقدس است. آیا این نصاری ندانستهاند که مردم فقط معبودی واحد، که نه زاده و نه زاییده شده است، دارند، و اگر کسانی که این سخن را گفتند از افترا و دروغشان دست برندارند، قطعاً به سبب کفرشان به الله، عذابی دردناک و رنجآور به آنان خواهد رسید.
۷۴- پس آیا نصاری به سوی الله تعالی بازنمیگردند، و از سخن خویش توبه نمیکنند، و از الله تعالی آمرزش نمیخواهند؟! در حالی که الله از گناهان توبهکنندگان میگذرد، و نسبت به آنان مهربان است.
۷۵- مسیح پسر مریم فقط رسولی مانند رسولان پیش از خود است، و به تحقیق که مادرش در علم و عمل، ایمان قاطع و راستین آورد، و آن دو همانند سایر انسانها که به طعام نیاز دارند هستند، و کسی که برای ادامۀ زندگی به طعام نیاز دارد معبود نیست. پس – ای رسول- به حال این کافران بنگر. ما نشانههای دال بر یگانگی خویش و بطلان آنچه در مورد پیامبران الهی ادعا میکنند را آشکار کردهایم. اما با وجود این، از حقی که آنان را به سوی آن هدایت میکنیم گمراه میشوند، باز هم بنگر که چگونه بعد از این بیان، از حق منحرف میشوند!
۷۶- - ای رسول- به این کافران بگو: چگونه کسی را شریک الله قرار میدهید که قادر بر رساندن ضرر و فایده به شما نیست؟! و الله است که سخنان بندگانش را میشنود، و از احوال آنان آگاه است.
۷۷- - ای رسول- به نصاری بگو: در آنچه از امر مسیح که به آن اعتقاد دارید از حق مگذرید، و از شهوات خویش پیروی نکنید، همانگونه که یهودیان در امر دین از شهوات خویش پیروی کردند، آنگاه در گمراهی افتادند، و بسیاری از مردم را بر کفر به الله واداشتند، و از راه مستقیم و استوار، به راه کج و گمراهی درآمدند.
﴿لُعِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُۥدَ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ٧٨ كَانُواْ لَا يَتَنَاهَوۡنَ عَن مُّنكَرٖ فَعَلُوهُۚ لَبِئۡسَ مَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٧٩ تَرَىٰ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ يَتَوَلَّوۡنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ لَبِئۡسَ مَا قَدَّمَتۡ لَهُمۡ أَنفُسُهُمۡ أَن سَخِطَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَفِي ٱلۡعَذَابِ هُمۡ خَٰلِدُونَ٨٠ وَلَوۡ كَانُواْ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلنَّبِيِّ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مَا ٱتَّخَذُوهُمۡ أَوۡلِيَآءَ وَلَٰكِنَّ كَثِيرٗا مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٨١ ۞لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ ٱلنَّاسِ عَدَٰوَةٗ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلۡيَهُودَ وَٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْۖ وَلَتَجِدَنَّ أَقۡرَبَهُم مَّوَدَّةٗ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلَّذِينَ قَالُوٓاْ إِنَّا نَصَٰرَىٰۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنۡهُمۡ قِسِّيسِينَ وَرُهۡبَانٗا وَأَنَّهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٨٢ وَإِذَا سَمِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَى ٱلرَّسُولِ تَرَىٰٓ أَعۡيُنَهُمۡ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمۡعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ ٱلۡحَقِّۖ يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ٨٣﴾
۷۸- الله تعالی خبر میدهد که کافران بنیاسرائیل را به سبب نافرمانی و تجاوز آنان بر حُرُمات الهی، در کتابی که بر داود نازل کرده است یعنی زبور، و در کتابی که بر عیسی نازل کرده است یعنی انجیل، از رحمت خویش رانده است.
۷۹- این یهودیان آشکارا مرتکب گناهان میشدند و به آن راضی بودند، یکدیگر را از ارتکاب هیچ منکری نهی نمیکردند، و این امر از کارهای بدشان بود؛ و به سبب آن، مستحق راندهشدن از رحمت الله تعالی شدند.
۸۰- - ای رسول- بسیاری از این یهودیان را میبینی که کافران را به دوستی میگیرند، این موالات آنان کار بسیار بدی است؛ زیرا سبب خشم الله بر آنان، و جاودانگیشان در عذاب الهی در روز قیامت میشود.
۸۱- و اگر این یهودیان که مشرکان را حمایت میکنند واقعا به الله و پیامبرش محمدج ایمان آورده بودند، و آنچه را که به سوی پیامبرج نازل شده است – یعنی قرآن کریم- تصدیق کرده بودند، مشرکان را به عنوان دوستان و یاران نمیگرفتند، اما بسیاری از آنان از طاعت الله و رسولش خارج هستند.
۸۲- - ای رسول- قطعاً دشمنترین مردم را به کسانی که تو را تصدیق کردند و به تو ایمان آوردند و از تو پیروی کردند یهودیان مییابی؛ زیرا به لجاجت و سرسختی گرفتارند، و حق را انکار میکنند، و نیز کسانی که غیر الله را همراه او تعالی شریک قرار دادند، مانند عبادتکننندگان نمادها و غیر آنان، و قطعاً نزدیکترین مردم از نظر دوستی به مسلمانان را کسانی مییابی که میگویند: ما نصاری هستیم؛ زیرا برخی از آنان علمای دین خویش و پارسایان و عابدان در صومعهها هستند، و نیز به این سبب که فروتنانی هستند که از قبول حق تکبر نمیورزند. اینان، همان کسانی هستند که رسالت محمدج را پذیرفتند و به آن ایمان آوردند.
۸۳- و یکی دیگر از مواردی که بر دوستی نزدیک آنان به مسلمانان دلالت دارد این است که گروهی از آنان (یعنی گروه حبشی هنگامی که قرآن را شنیدند) اشک زیادی از چشمانشان سرازیر شد و به یقین دانستند که قرآن حقی نازلشده از جانب الله تعالی است، و الله را تصدیق کردند و از رسولش پیروی کردند، و از الله تعالی خواستند که آنان را با افتخار گواهی همراه امت محمدج بر سایر امتها در روز قیامت گرامی بدارد.
﴿وَمَا لَنَا لَا نُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَمَا جَآءَنَا مِنَ ٱلۡحَقِّ وَنَطۡمَعُ أَن يُدۡخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٤ فَأَثَٰبَهُمُ ٱللَّهُ بِمَا قَالُواْ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٥ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ٨٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُحَرِّمُواْ طَيِّبَٰتِ مَآ أَحَلَّ ٱللَّهُ لَكُمۡ وَلَا تَعۡتَدُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٨٧ وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ٨٨ لَا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغۡوِ فِيٓ أَيۡمَٰنِكُمۡ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ ٱلۡأَيۡمَٰنَۖ فَكَفَّٰرَتُهُۥٓ إِطۡعَامُ عَشَرَةِ مَسَٰكِينَ مِنۡ أَوۡسَطِ مَا تُطۡعِمُونَ أَهۡلِيكُمۡ أَوۡ كِسۡوَتُهُمۡ أَوۡ تَحۡرِيرُ رَقَبَةٖۖ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ ثَلَٰثَةِ أَيَّامٖۚ ذَٰلِكَ كَفَّٰرَةُ أَيۡمَٰنِكُمۡ إِذَا حَلَفۡتُمۡۚ وَٱحۡفَظُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٨٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡخَمۡرُ وَٱلۡمَيۡسِرُ وَٱلۡأَنصَابُ وَٱلۡأَزۡلَٰمُ رِجۡسٞ مِّنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ فَٱجۡتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٩٠﴾
۸۴- و گفتند: در ایمان ما به الله، و تصدیقمان به حقیقتی که محمدج از جانب الله برایمان آورده است، و پیروی ما از او، چه سرزنشی بر ماست، در حالی که امید داریم پروردگارمان ما را همراه اهل طاعت خویش در بهشت خویش در روز قیامت وارد کند؟
۸۵- پس الله به سبب اینکه به ایمان خویش به اسلام افتخار کردند، و طلب کردند که همراه مردم صالح باشند، بهشتهایی به آنان پاداش داد که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، و برای همیشه در آن میمانند و از آنها خارج نمیشوند، و از آنجا جابجا نمیشوند، و این پاداش نیکوکاری آنان در قول و عمل است.
۸۶- و کسانی که به یگانگی الله کفر ورزیدند و نبوت محمدج را انکار کردند، و آیات نازلشدۀ الله بر رسولانش را تکذیب کردند، آنان همان ساکنان و همنشینان آتش هستند.
۸۷- ای کسانی که ایمان آوردهاید! خوردنیها و نوشیدنیهای پاکیزه و نکاح با زنان را که الله برایتان حلال کرده است حرام نکنید، تا در آنچه که الله برایتان در آن گشایش داده است سخت بگیرید، و از حدود آنچه الله بر شما حرام کرده است مگذرید. زیرا الله متجاوزان را دوست ندارد.
۸۸- و – ای مومنان- از روزی حلال و پاکیزهای که الله به شما عطا کرده و آن را به شما ارزانی داشته است برخوردار شوید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی الهی، از او تعالی بترسید؛ زیرا ایمانتان به الله، بر شما واجب میگرداند که تقوای او تعالی را داشته باشید و از او بترسید.
۸۹- - ای مسلمانان- الله شما را به موجب سوگندهایی که بدون قصد میخورید مجازات نمیکند، مثل اینکه یکی از شما بگوید: نه والله، و بله والله، بلکه شما را در قبال سوگندهایی که با قلبهایتان از روی قصد ادا میکنید مجازات میکند، یعنی اگر به سوگند وفا نکردید الله گناه آن را با کفارهای که برایتان تشریع کرده است و شما آن را میپردازید محو میکند، این کفاره عبارت است از: غذادادن به ده نیازمند که چیزی ندارند که برایشان کفایت کند و نیازشان را برطرف سازد، برای هر مسکین نصف صاع از غذای متوسط اهالی شهر، یا پوشاندن ده مسکین، برای هر مسکین، دادن لباسی که عرف است، یا آزادکردن مملوکی از بردگی، سوگندیادکنندهای که به سوگند خویش وفا نکرده است در انتخاب میان این سه امر مخیر است، اما اگر هیچ یک از این سه مورد برای کسی مقدور نبود، باید سه روز روزه بگیرد. - ای مسلمانان- اینها کفارههای شکستن سوگندهایتان است، و سوگندهایتان را با ترک قسم، یا با وفا اگر قسم خوردید، یا با کفاره اگر به قسمهایتان وفا نکردید محافظت کنید. الله همانگونه که حکم سوگندها و کفارهدادن آنها را برایتان بیان فرمود، احکام دینش را نیز برایتان بیان میکند، باشد که از او تعالی در قبال اینکه شما را به راه راست هدایت فرمود سپاسگزاری کنید.
۹۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! همانا خمر، یعنی هر مستکنندهای که عقل را از بین میبرد، و مَیسِر، یعنی قمار – که شامل شرطبندیها و مانند آن که شامل عوضی از طرفین، و بازداشتن از یاد الله است-، و انصاب، یعنی سنگهایی که مشرکان برای تعظیم آنها در کنارشان قربانی میکردند، و آنچه را به هدف تقرب به آن، برای عبادت نصب میکردند، و اَزلام، یعنی تیرهایی که کافران قبل از اقدام بر کار، یا بازایستادن از کار، بخشکردن را با آنها میخواستند، تمام این موارد، گناه و از تزیین شیطان است، پس، از این گناهان دوری کنید، باشد که به بهشت دست یابید.
﴿إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَن يُوقِعَ بَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةَ وَٱلۡبَغۡضَآءَ فِي ٱلۡخَمۡرِ وَٱلۡمَيۡسِرِ وَيَصُدَّكُمۡ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَعَنِ ٱلصَّلَوٰةِۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّنتَهُونَ٩١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَٱحۡذَرُواْۚ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٩٢ لَيۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جُنَاحٞ فِيمَا طَعِمُوٓاْ إِذَا مَا ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّأَحۡسَنُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٩٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَيَبۡلُوَنَّكُمُ ٱللَّهُ بِشَيۡءٖ مِّنَ ٱلصَّيۡدِ تَنَالُهُۥٓ أَيۡدِيكُمۡ وَرِمَاحُكُمۡ لِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ مَن يَخَافُهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ فَمَنِ ٱعۡتَدَىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٞ٩٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡتُلُواْ ٱلصَّيۡدَ وَأَنتُمۡ حُرُمٞۚ وَمَن قَتَلَهُۥ مِنكُم مُّتَعَمِّدٗا فَجَزَآءٞ مِّثۡلُ مَا قَتَلَ مِنَ ٱلنَّعَمِ يَحۡكُمُ بِهِۦ ذَوَا عَدۡلٖ مِّنكُمۡ هَدۡيَۢا بَٰلِغَ ٱلۡكَعۡبَةِ أَوۡ كَفَّٰرَةٞ طَعَامُ مَسَٰكِينَ أَوۡ عَدۡلُ ذَٰلِكَ صِيَامٗا لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمۡرِهِۦۗ عَفَا ٱللَّهُ عَمَّا سَلَفَۚ وَمَنۡ عَادَ فَيَنتَقِمُ ٱللَّهُ مِنۡهُۚ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ٩٥﴾
۹۱- بدون تردید شیطان قصد دارد با نیکو جلوهدادن گناهان در نظرتان و به وسیلۀ نوشیدن شراب و قماربازی، اسباب دشمنی و کینه را در میان شما به وجود آورد، و با از بینبردن عقل بر اثر نوشیدن شراب و سرگرمشدن به لهو بر اثر قماربازی، شما را از یاد الله تعالی و نماز باز دارد، پس از این امور دست بکشید.
۹۲- و – ای مسلمانان- در هر آنچه انجام میدهید یا ترک میکنید، از الله و رسولش فرمان ببرید و تقوای الهی را پیشه سازید و او تعالی را همواره مراقب بدانید، و اگر از اطاعت الله و رسول سر باز زدید و مرتکب گناهان شدید، بدانید که بر رسول ما محمدج فقط تبلیغ آشکار واجب است.
۹۳- بر مؤمنانی که پیش از تحریم شراب، از آن نوشیدند، گناهی نیست اگر این کار را ترک کنند و از خشم الهی بر حذر باشند و به او ایمان آورند و اعمالی نیک که بیانگر ایمان آنان و تمایلشان به رضایت الهی است انجام دهند، و بر این اساس، الله متعال را مراقب بدانند و بر ایمانشان به او تعالی بیفزایند، به گونهای که از روی یقین، الله را عبادت کنند، گویی که او را میبینند. همانا الله سبحان افرادی را که به درجۀ احسان رسیدهاند و ایمانشان به غیب به گونهای است که گویی آن را مشاهده میکنند، دوست دارد.
۹۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! الله شما را [در حالی که مُحرم هستید] با فرستادن چیزی از شکار بیابان، به گونهای که به صورت نامأنوس بسیار به شما نزدیک میشود و میتوانید شکارهای کوچک را بدون سلاح و بزرگترها را با سلاح بگیرید، خواهد آزمود، تا برای مردم آشکار سازد که چه کسانی در نهان، از او میترسند، و با علم کاملش نسبت به آنان، این افراد را حفاظت نماید و در حال احرام، شکار نکنند، و هر کس که پس از این بیان، از حد بگذرد، و - در حال احرام- مشغول شکار شود، مستحق عذابی سخت میگردد.
۹۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! در حالی که به حج یا عمره مُحرم هستید یا داخل حرم قرار دارید، شکار بیابان را نکشید، و هر یک از شما که از روی عمد آن را بکشد همانند شکاری که کشته است از شتر یا گاو یا گوسفند جزای اوست که باید آن را ذبح کند پس از اینکه دو مرد عادل مقدارش را بسنجند، و این قربانی را باید به فقیران موجود در حرم بدهد، و یا اینکه به اندازۀ قیمت آن شکار، طعامی بخرد و به فقیران حرم دهد، که برای هر فقیر نصف صاع از آن طعام ببخشد، یا در ازای هر نصف صاع از آن غذا، یک روز روزه بگیرد. الله متعال این مجازات را بر وی لازم گرداند تا بدین سبب، عاقبت و جزای کارش را بگیرد. و الله کسانی را که پیش از تحریم این کار، مرتکب آن شدهاند، بخشیده، ولی کسی که از روی عمد و پس از تحریم، با این حکم مخالفت ورزد، در معرض انتقام الهی قرار میگیرد، و الله تعالی، شکستناپذیر و نیرومند، و در فرمانروایی خویش استوار است، و یکی از نشانهها و موارد عزتش این است که اگر بخواهد از افراد نافرمان انتقام میگیرد و هیچ چیز نمیتواند مانع او از انجام این کار شود.
﴿أُحِلَّ لَكُمۡ صَيۡدُ ٱلۡبَحۡرِ وَطَعَامُهُۥ مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَلِلسَّيَّارَةِۖ وَحُرِّمَ عَلَيۡكُمۡ صَيۡدُ ٱلۡبَرِّ مَا دُمۡتُمۡ حُرُمٗاۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٩٦ ۞جَعَلَ ٱللَّهُ ٱلۡكَعۡبَةَ ٱلۡبَيۡتَ ٱلۡحَرَامَ قِيَٰمٗا لِّلنَّاسِ وَٱلشَّهۡرَ ٱلۡحَرَامَ وَٱلۡهَدۡيَ وَٱلۡقَلَٰٓئِدَۚ ذَٰلِكَ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَأَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٩٧ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ وَأَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩٨ مَّا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا تَكۡتُمُونَ٩٩ قُل لَّا يَسۡتَوِي ٱلۡخَبِيثُ وَٱلطَّيِّبُ وَلَوۡ أَعۡجَبَكَ كَثۡرَةُ ٱلۡخَبِيثِۚ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٠٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَسَۡٔلُواْ عَنۡ أَشۡيَآءَ إِن تُبۡدَ لَكُمۡ تَسُؤۡكُمۡ وَإِن تَسَۡٔلُواْ عَنۡهَا حِينَ يُنَزَّلُ ٱلۡقُرۡءَانُ تُبۡدَ لَكُمۡ عَفَا ٱللَّهُ عَنۡهَاۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٞ١٠١ قَدۡ سَأَلَهَا قَوۡمٞ مِّن قَبۡلِكُمۡ ثُمَّ أَصۡبَحُواْ بِهَا كَٰفِرِينَ١٠٢ مَا جَعَلَ ٱللَّهُ مِنۢ بَحِيرَةٖ وَلَا سَآئِبَةٖ وَلَا وَصِيلَةٖ وَلَا حَامٖ وَلَٰكِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۖ وَأَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ١٠٣﴾
۹۶- - ای مسلمانان- الله متعال در حالی که محرم هستید، شکار حیوانات آبی؛ یعنی آنچه به صورت زنده از دریا صید میشود و نیز طعامش را؛ یعنی حیوانات مردۀ دریا را برایتان حلال و جایز قرار داد تا در اقامت و سفر، از آنها بهره ببرید، ولی شکار خشکی را تا زمانی که برای حج یا عمره احرام بستهاید، حرام گردانید. پس از الله بترسید و تمامی دستوراتش را اجرا کنید و از همۀ نواهی او بپرهیزید تا زمانی که برای حساب و جزا حشر میشوید، به پاداش بزرگ او دست یابید و از عذاب دردناکش در امان بمانید.
۹۷- الله سبحان بر بندگانش احسان کرد که کعبه بیت المُحرَّم را محل برپایی مصالح دینی آنان و نیز مکان امنیت دنیوی بندگان قرار داد، به گونهای که به الله و رسولش ایمان آورده و فرایضش را برپا میدارند، و همچنین مبارزه و نبرد را در ماههای حرام (ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب) حرام گرداند که در این ماهها کسی علیه کسی دیگر ستم نمیکند، و تجاوز بر حیواناتی که برای حرم هدیه و قربانی میشود و نیز تجاوز بر قلائد؛ یعنی حیوانات نشانهداری را که به قصد اجرای قربانی آورده میشوند حرام گردانید. این نعمتها به این سبب است که بدانید الله هر آنچه در آسمانها و هر آنچه در زمین است را میداند؛ از جمله آنچه برای حفاظت برخی مخلوقات از تجاوز و ستم برخی دیگر مشروع ساخته است، و همانا الله متعال به هر چیزی داناست و هیچ چیز بر او پوشیده و پنهان نمیماند.
۹۸- - ای مردم- بدانید که الله نسبت به کسی که از او نافرمانی کند سختکیفر است، و نسبت به توبهکار بسیار آمرزنده و مهربان است.
۹۹- الله تعالی بیان میکند که وظیفۀ پیامبرج تبلیغ رسالت است و هدایت فقط به دست الله یگانه است، و او تعالی از گمراهی و هدایتی که مردم آن را آشکار یا پنهان میسازند، آگاه است.
۱۰۰- - ای رسول- بگو: ناپاک و پاکِ هر چیزی با هم یکسان نیستند و از این رو، کافر با مومن و نافرمان با فرمانبردار و جاهل با عالم و بدعتی با پیرو و مال حرام با مال حلال مساوی نیست، هر چند – ای انسان- کثرت ناپاک و فراوانی اهلش تو را به شگفت آورد، پس ای خردمندان! با ترک ناپاکیها و انجام امور پاک از الله بترسید تا به مطلوب و هدف بزرگ؛ یعنی رضای الهی و بهشت دست یابید.
۱۰۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! در حوزۀ دین، از اموری که به آنها فرمان داده نشدهاید، نپرسید؛ مانند سؤال از اموری که واقع نشده، یا مواردی که شریعت در آنها سخت گرفته است، که اگر مکلف به انجام آنها شوید، برایتان مشکل است، و اگر در زندگی رسولاللهج و زمان نزول وحی از آنها بپرسید، برایتان بیان میگردد و مکلف به رعایت آنها خواهید شد و در نتیجه، دچار مشکل و سختی میشوید. الله متعال این موارد را بیان نفرموده و بندگانش را از انجام آنها معاف دانسته است، و الله نسبت به بندگانش هر گاه که توبه نمایند، بخشنده و حلیم است و در حالی که توبه کرده باشند، آنان را مجازات نمیکند.
۱۰۲- گروهی قبل از شما در مورد چنین مسایلی از رسولانشان پرسیدند، اما وقتی به این مسایل مکلف گشتند، آنها را انکار کرده و عمل نکردند، پس شما بر حذر باشید از اینکه مانند آنان شوید.
۱۰۳- الله سبحان اعمال و احکامی را که مشرکان در مورد چارپایان به کار بردند و از آنها استفاده نکردند و این حیوانات را مختص معبودهای باطل قرار دادند، مشروع نساخته است. این چارپایان عبارتند از بَحیره: شتری که وقتی شکمهای مشخصی زاییده باشد، گوشهایش بریده میشود، سائبه: شتری که برای معبودها رها میگردد، وصیله: شتری که پشت سر هم دو شکم ماده میزاید، و حامی: شتر نری که چند بچهشتر از پشت او متولد شده باشد. و کافران از روی دروغ و بهتان ادعا کردند که الله موارد مذکور را حرام گردانیده است، و بیشتر کافران حق و باطل را از هم تشخیص نمیدهند.
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ وَإِلَى ٱلرَّسُولِ قَالُواْ حَسۡبُنَا مَا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ءَابَآؤُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ شَيۡٔٗا وَلَا يَهۡتَدُونَ١٠٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ عَلَيۡكُمۡ أَنفُسَكُمۡۖ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا ٱهۡتَدَيۡتُمۡۚ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٠٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ شَهَٰدَةُ بَيۡنِكُمۡ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ حِينَ ٱلۡوَصِيَّةِ ٱثۡنَانِ ذَوَا عَدۡلٖ مِّنكُمۡ أَوۡ ءَاخَرَانِ مِنۡ غَيۡرِكُمۡ إِنۡ أَنتُمۡ ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَأَصَٰبَتۡكُم مُّصِيبَةُ ٱلۡمَوۡتِۚ تَحۡبِسُونَهُمَا مِنۢ بَعۡدِ ٱلصَّلَوٰةِ فَيُقۡسِمَانِ بِٱللَّهِ إِنِ ٱرۡتَبۡتُمۡ لَا نَشۡتَرِي بِهِۦ ثَمَنٗا وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰ وَلَا نَكۡتُمُ شَهَٰدَةَ ٱللَّهِ إِنَّآ إِذٗا لَّمِنَ ٱلۡأٓثِمِينَ١٠٦ فَإِنۡ عُثِرَ عَلَىٰٓ أَنَّهُمَا ٱسۡتَحَقَّآ إِثۡمٗا فََٔاخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ ٱلَّذِينَٱسۡتَحَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَوۡلَيَٰنِ فَيُقۡسِمَانِ بِٱللَّهِ لَشَهَٰدَتُنَآ أَحَقُّ مِن شَهَٰدَتِهِمَا وَمَا ٱعۡتَدَيۡنَآ إِنَّآ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٧ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن يَأۡتُواْ بِٱلشَّهَٰدَةِ عَلَىٰ وَجۡهِهَآ أَوۡ يَخَافُوٓاْ أَن تُرَدَّ أَيۡمَٰنُۢ بَعۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱسۡمَعُواْۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ١٠٨﴾
۱۰۴- وقتی به این کافران که آنچه را الله حلال گردانیده بود، حرام کردند، گفته میشود: به آنچه الله از قرآن نازل فرموده، و به سنت رسول، روی آورید تا حلال و حرام را برایتان روشن سازند، میگویند: اقوال و افعالی را که از پیشینیان خود گرفته و به ارث بردهایم برایمان کافی است. آیا با وجود اینکه پدرانشان حق را نمیفهمیدند و آن را نمیشناختند و به آن دست نیافتند، باز هم چنین سخنی میگویند؟! چگونه از آنان پیروی میکنند در حالی که احوالشان اینگونه بود؟! بدون تردید فقط کسی از آنان پیروی میکند که از خودشان نادانتر و گمراهتر باشد.
۱۰۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! خودتان را به اطاعت از الله و دوری از نافرمانی او تعالی ملزم سازید و به این کار ادامه دهید هر چند مردم از شما پیروی نکنند و درخواستتان را نپذیرند. اگر چنین کردید، گمراهی کسی که گمراه شده به شما ضرری نمیرساند در صورتی که بر راه مستقیم و استقامت در دین قرار گرفتید و امر به معروف و نهی از منکر کردید. در آخرت، همگی شما نزد الله جمع خواهید شد و او تعالی شما را از اعمالتان آگاه میکند و بر اساس آنها، شما را جزا و پاداش میدهد.
۱۰۶- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! هر گاه مرگ یکی از شما نزدیک شد، باید برای وصیت خویش، دو مسلمان عادل و امین را گواه بگیرد، و اگر در سفر بودید و مرگتان فرا رسید در صورت نیاز و نبود گواهان مسلمان، دو مرد از غیر مسلمانان را گواه بگیرید، و اگر در گواهی آن دو تردیدی به وجود آمد، آنها را پس از یکی از نمازها – بویژه نماز عصر- نگه دارید، آنگاه خالصانه به الله سوگند خورند که: در برابر این کار، هیچ عوضی از اموال دنیا نخواهند گرفت و به نفع هیچ خویشاوندی عمل نخواهند کرد، و شهادت برای رضای الله را فراموش نخواهند کرد و حقیقت را نخواهند پوشاند، که اگر چنین کاری کردند، از گنهکاران خواهند بود.
۱۰۷- اما اگر اولیای میت اطلاع یافتند که آن دو در شهادت یا وصیت خیانت کرده و گنهکار شدهاند، باید به جای آنها، دو تن از اولیای میت سوگند خورند که: شهادت صادقانۀ آنان برتر و قابل قبولتر از شهادت کذب آن دو است، و اینکه در شهادتمان از حقیقت عدول نکردهایم، که اگر به ناحق گواهی داده باشیم، از ستمکاران و تجاوزکنندگان از حدود الهی خواهیم بود.
۱۰۸- این سوگنددادن دو شاهد بعد از نماز، هنگام تردید در گواهی آنان، و ردکردن گواهی آن دو، بیشتر باعث میشود که حقیقت را بگویند و بر آن شهادت دهند [و به صواب نزدیکتر است و سبب میگردد] که از عذاب آخرت بترسند، و یا بترسند از اینکه پس از سوگند آن دو، وارثان سوگند بخورند، و خلاف گواهی آنان گواهی دهند، آنگاه فرد دروغگویی که خیانتش آشکار گشته و سوگندش در دنیا رد شده است رسوا شود. و – ای مردم- از الله بترسید و او تعالی را مراقب بدانید و هرگز به دروغ قسم نخورید و با سوگندهایتان مال حرامی را به دست نیاورید و آنچه را به آن پند داده میشوید بشنوید، که الله قوم فاسقی را که از او تعالی فرمان نبرند هدایت نمیکند.
﴿۞يَوۡمَ يَجۡمَعُ ٱللَّهُ ٱلرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَآ أُجِبۡتُمۡۖ قَالُواْ لَا عِلۡمَ لَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ١٠٩ إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱذۡكُرۡ نِعۡمَتِي عَلَيۡكَ وَعَلَىٰ وَٰلِدَتِكَ إِذۡ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِ تُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗاۖ وَإِذۡ عَلَّمۡتُكَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَۖ وَإِذۡ تَخۡلُقُ مِنَ ٱلطِّينِ كَهَيَۡٔةِ ٱلطَّيۡرِ بِإِذۡنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِيۖ وَتُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ بِإِذۡنِيۖ وَإِذۡ تُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِيۖ وَإِذۡ كَفَفۡتُ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَنكَ إِذۡ جِئۡتَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ١١٠ وَإِذۡ أَوۡحَيۡتُ إِلَى ٱلۡحَوَارِيِّۧنَ أَنۡ ءَامِنُواْ بِي وَبِرَسُولِي قَالُوٓاْ ءَامَنَّا وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّنَا مُسۡلِمُونَ١١١ إِذۡ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ هَلۡ يَسۡتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيۡنَا مَآئِدَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِۖ قَالَ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١١٢ قَالُواْ نُرِيدُ أَن نَّأۡكُلَ مِنۡهَا وَتَطۡمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعۡلَمَ أَن قَدۡ صَدَقۡتَنَا وَنَكُونَ عَلَيۡهَا مِنَ ٱلشَّٰهِدِينَ١١٣﴾
۱۰۹- - ای مردم- روز قیامت را به یاد آورید که الله تمام رسولان را گرد میآورد و از آنان دربارۀ پاسخ امتهایشان زمانی که آنان را به توحید فرا خواندند، میپرسد، و این رسولان میگویند: ما هیچ دانشی نداریم، و از آنچه در سینههای مردم بوده و آنچه پس از ما به وجود آوردند بیخبریم، به راستی که فقط تو از امور پنهان و آشکار خبر داری.
۱۱۰- زمانی که الله در روز قیامت، به عیسی میگوید: ای عیسی پسر مریم! نعمت من بر خویش را به یاد آور آنگاه که تو را بدون پدر آفریدم، و نعمت من بر مادرت مریم را به یاد آور آنگاه که او را بر زنان جهان برتری دادم و وی را از تهمتی که به او زدند، مبرا دانستم، و از دیگر نعمتهای الهی بر عیسی آن است که الله تعالی وی را به وسیلۀ جبرئیل امین تقویت و کمک کرد، و در حالی که شیرخوار بود، پیش از زمان سخنگفتن، با مردم سخن گفت، و هنگامی که بزرگ شد، مردم را به سوی الله فرا خواند و بر اثر توحیدی که الله به او وحی کرد، قدرت یافت و جوانیاش تکمیل شد. همچنین بدون معلم به او نوشتن و خط آموخت، و قدرت فهم و درک به وی عطا کرد، و توراتی را که بر موسی نازل فرمود به او آموخت و نیز انجیلی را که برای هدایت مردم بر وی نازل کرد. از دیگر نعمتهای الهی بر عیسی این بود که تصویری به شکل پرنده از گِل میساخت و به اذن الله متعال پرندهای میشد، و کور مادرزاد و بیمار مبتلا به پیسی را شفا میداد، آنگاه پوستش به اذن الهی سالم میگشت، و همچنین دعا میکرد که الله مردگان را زنده گرداند و آنان از قبرهایشان زنده بیرون میآمدند. تمام این موارد به اذن و ارادۀ الله تعالی صورت میگرفت، و معجزاتی آشکار بود که نبوت عیسی÷ را تایید میکرد. سپس الله نعمت دیگرش را بر وی یادآور میشود که وقتی بنیاسرائیل خواستند او را بکشند، مانع آنان شد، در حالی که عیسی معجزات آشکاری را که مؤیِّد نبوتش بود برایشان آورد، ولی کافرانشان گفتند: نشانههایی که عیسی آورده، سحری آشکار است.
۱۱۱- و – ای عیسی- نعمت من بر خود را به یاد آور که در دلهای گروهی از یاران وفادارت الهام و القا کردم که یگانگی الله و نبوت تو را تصدیق کنند و آنان گفتند: پروردگارا! ما تصدیق کردیم و گواه باش که ما تسلیم تو و فرمانبردار امر توییم.
۱۱۲- و به یاد آور آنگاه که حواریون گفتند: ای عیسی پسر مریم! اگر از پروردگارت بخواهی، آیا میتواند برای ما سفرۀ غذایی از آسمان فرو فرستد؟ عیسی در پاسخ، به آنان توصیه کرد که از عذاب الهی بترسند اگر واقعا ایمان دارند.
۱۱۳- حواریون گفتند: میخواهیم که از این سفره بخوریم، و دلهایمان با دیدن آن آرام گیرد، و به طور یقین از صداقت تو در ادعای نبوت باخبر شویم و نیز بر این نشانه گواه باشیم که الله تعالی آن را به عنوان دلیلِ یگانگی و قدرتش بر هر چه بخواهد و نیز به عنوان نشانه و دلیلی بر صداقت نبوت تو، نزدمان فرستاد.
﴿قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ ٱللَّهُمَّ رَبَّنَآ أَنزِلۡ عَلَيۡنَا مَآئِدَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ تَكُونُ لَنَا عِيدٗا لِّأَوَّلِنَا وَءَاخِرِنَا وَءَايَةٗ مِّنكَۖ وَٱرۡزُقۡنَا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ١١٤ قَالَ ٱللَّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيۡكُمۡۖ فَمَن يَكۡفُرۡ بَعۡدُ مِنكُمۡ فَإِنِّيٓ أُعَذِّبُهُۥ عَذَابٗا لَّآ أُعَذِّبُهُۥٓ أَحَدٗا مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ١١٥ وَإِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ءَأَنتَ قُلۡتَ لِلنَّاسِ ٱتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَٰهَيۡنِ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالَ سُبۡحَٰنَكَ مَا يَكُونُ لِيٓ أَنۡ أَقُولَ مَا لَيۡسَ لِي بِحَقٍّۚ إِن كُنتُ قُلۡتُهُۥ فَقَدۡ عَلِمۡتَهُۥۚ تَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِي وَلَآ أَعۡلَمُ مَا فِي نَفۡسِكَۚ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ١١٦ مَا قُلۡتُ لَهُمۡ إِلَّا مَآ أَمَرۡتَنِي بِهِۦٓ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمۡۚ وَكُنتُ عَلَيۡهِمۡ شَهِيدٗا مَّا دُمۡتُ فِيهِمۡۖ فَلَمَّا تَوَفَّيۡتَنِي كُنتَ أَنتَ ٱلرَّقِيبَ عَلَيۡهِمۡۚ وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ١١٧ إِن تُعَذِّبۡهُمۡ فَإِنَّهُمۡ عِبَادُكَۖ وَإِن تَغۡفِرۡ لَهُمۡ فَإِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١١٨ قَالَ ٱللَّهُ هَٰذَا يَوۡمُ يَنفَعُ ٱلصَّٰدِقِينَ صِدۡقُهُمۡۚ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١١٩ لِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا فِيهِنَّۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرُۢ١٢٠﴾
۱۱۴- عیسی به درخواست حواریون پاسخ داد، و اینگونه دعا کرد: پروردگارا! از آسمان سفرۀ غذایی برایمان بفرست تا روز نزولش را برای خود عید بگیریم و ما و افراد پس از ما آن را گرامی بداریم، و برای اینکه – ای الله- نشانه و برهانی بر یگانگی تو، و راستی آنچه به آن مبعوث شدهام باشد، و از بخششها و انعامات فراوانت به ما ببخش، که تو بهترین روزیدهندگان هستی.
۱۱۵- الله متعال فرمود: همانا من این سفرۀ غذا را بر شما میفرستم، اما هر کس پس از فرستادن این سفره، یگانگی من و نبوت عیسی را انکار کند، قطعا وی را با عذاب سختی مجازات خواهم کرد؛ چنان عذابی که هیچ یک از جهانیان را آنگونه عذاب نکنم. این سفره همانگونه که الله وعده داد، فرستاده شد.
۱۱۶- و به یاد آور آنگاه که الله در روز قیامت میگوید: ای عیسی پسر مریم! آیا تو به مردم گفتی: من و مادرم را به عنوان دو معبود به جای الله قرار دهید؟! عیسی - با منزهشمردن الله تعالی- چنین پاسخ میدهد: سزاوار من نیست که چیزی غیر از حق به مردم بگویم، و به فرض اگر این سخن را گفته باشم، به طور قطع آن را میدانی؛ زیرا چیزی بر تو پوشیده نمیماند، آنچه را نفسم پنهان میکند میدانی، و من آنچه را در نفس توست نمیدانم، به راستی که تو از هر نهان و آشکاری آگاه هستی.
۱۱۷- عیسی میگوید: پروردگارا! فقط همان چیزی را به مردم گفتم که به من وحی کردی و مرا به تبلیغ آن فرمان دادی؛ یعنی اینکه تو را یگانه بدانند و فقط تو را عبادت کنند، و – در مدتی که میان آنان بودم- شاهد سخنان و رفتارشان بودم، ولی زمانی که مدت اقامتم را در زمین به پایان رساندی و مرا زنده به آسمان بردی، خودت از ظاهر و باطنشان مطلع بودی و تو بر هر چیزی شاهد و گواهی و هیچ چیز در زمین و آسمان، بر تو پوشیده نمیماند.
۱۱۸- ای الله! اگر این افراد را عذاب کنی، بندگان تو هستند – و تو به احوالشان داناتر هستی- که هر کاری بخواهی در موردشان انجام میدهی، و اگر به رحمت خود، بر کسانی از آنان که اسباب مغفرت را با خود دارند، ببخشی، قطعا تو ذات عزیز و شکستناپذیری هستی که هرگز مغلوب نمیشود، و در تدبیر و امر خود حکیم است. در این آیه، حمد و ثنای الله تعالی با بیان حکمت و عدالت و کمال علم او صورت گرفته است.
۱۱۹- الله تعالی در روز قیامت، به عیسی میفرماید: این روز جزاست که یگانهدانستن الله از سوی موحدان و پیروی آنان از شریعت الهی و صداقتشان در نیتها و سخنان و کردار، به آنان فایده میرساند، و برایشان بهشتهایی است که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است و همیشه در آن میمانند، و الله از آنان خشنود شده و نیکیهایشان را پذیرفته است، و آنان نیز به سبب نعمتهای فراوانی که الله برایشان عطا نموده است، از او تعالی خشنود شدهاند، این پاداش و خشنودی از آنان، رستگاری بزرگی است.
۱۲۰- فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در آنها وجود دارد، فقط از آنِ الله یگانه است، و او تعالی بر هر چیزی تواناست و هیچ چیز نمیتواند او را ناتوان کند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَجَعَلَ ٱلظُّلُمَٰتِ وَٱلنُّورَۖ ثُمَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡ يَعۡدِلُونَ١ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٖ ثُمَّ قَضَىٰٓ أَجَلٗاۖ وَأَجَلٞ مُّسَمًّى عِندَهُۥۖ ثُمَّ أَنتُمۡ تَمۡتَرُونَ٢ وَهُوَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ يَعۡلَمُ سِرَّكُمۡ وَجَهۡرَكُمۡ وَيَعۡلَمُ مَا تَكۡسِبُونَ٣ وَمَا تَأۡتِيهِم مِّنۡ ءَايَةٖ مِّنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِمۡ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٤ فَقَدۡ كَذَّبُواْ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ فَسَوۡفَ يَأۡتِيهِمۡ أَنۢبَٰٓؤُاْ مَا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٥ أَلَمۡ يَرَوۡاْ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّن قَرۡنٖ مَّكَّنَّٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَا لَمۡ نُمَكِّن لَّكُمۡ وَأَرۡسَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡهِم مِّدۡرَارٗا وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَنۡهَٰرَ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمۡ فَأَهۡلَكۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡ وَأَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قَرۡنًا ءَاخَرِينَ٦ وَلَوۡ نَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ كِتَٰبٗا فِي قِرۡطَاسٖ فَلَمَسُوهُ بِأَيۡدِيهِمۡ لَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٧ وَقَالُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ مَلَكٞۖ وَلَوۡ أَنزَلۡنَا مَلَكٗا لَّقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ٨﴾
۱- ثنای الله تعالی به صفاتش که همگی اوصاف کمال هستند و نیز به سبب نعمتهای آشکار و نهان و دینی و دنیوی او ثابت است. ذاتی که آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست را پدید آورد و تاریکی و نور، یعنی همان شب و روز که از پی یکدیگر میآیند، را آفرید؛ این موارد نشانههایی بر عظمت الله متعال و استحقاق ذات یگانۀ او برای عبادت است و از این رو، جایز نیست کسی فرد دیگری را با وی شریک بداند، امّا با وجود این، کسانی که کفر ورزیدند، دیگران را با الله تعالی یکسان و شریک قرار میدهند.
۲- الله ذاتی است که پدرتان آدم را از گِل آفرید در حالی که شما از نسل وی هستید. سپس الله سبحانه مدت اقامتتان در زندگی دنیا را تعیین کرد، و سررسیدی دیگر که فقط او تعالی از آن باخبر است؛ یعنی روز قیامت را مشخص نمود و با وجود این، شما در قدرت الهی بر برانگیختن پس از مرگ تردید میکنید!
۳- الله متعال معبود بر حق در آسمانها و زمین است. یکی از دلایل الوهیت او، این است که همۀ آنچه را شما – ای مردم- پنهان و آشکار میسازید میداند و از اعمال خیر و شرّتان باخبر است و به همین سبب، او تعالی تنها ذات شایستۀ عبادت است.
۴- دلایل روشن و براهین آشکار و دلالتکننده بر توحید الله و بیانگر صداقت محمّدج در نبوّت و آنچه آورد، نزد این کافران مشرک آمد، ولی به محض اینکه دلیلی آورده میشد، از پذیرش آن سر باز میزدند و به آن ایمان نمیآوردند.
۵- این کافران حقیقتی را که محمّدج آورد انکار نمودند و داعیانش را به تمسخر گرفتند، چون نسبت به الله تعالی جاهل بودند و گمان میکردند از آنان غافل است، امّا به زودی خواهند دانست که آنچه به تمسخر گرفتند، حقیقت و صحیح بوده، و الله تعالی دروغ و افترای تکذیبکنندگان را برایشان روشن خواهد ساخت و به این سبب، آنان را مجازات خواهد کرد.
۶- مگر این افرادی که منکر یگانگی الله و استحقاق وی برای عبادت هستند و پیامبرش محمّدج را تکذیب میکنند، از نابودی و تباهی امّتهای منکِر پیشین خبر ندارند؟! در حالی که از اسباب قدرت و ماندن در زمین، مواردی به آنان عطا کردیم که هرگز به شما – ای کافران- نداده بودیم، و برای آنان بارانهایی پیاپی و رودهایی جاری زیر مسکنهایشان بخشیدیم تا به این افراد مهلت دهیم. سپس در برابر نعمتهای الهی ناسپاسی نموده و رسولانش را تکذیب کردند و از این رو، آنان را به سبب گناهانشان، نابود کردیم و سپس امتهای دیگری را بر روی زمین، جایگزین نمودیم.
۷- ای رسول- اگر کتابی نوشتهشده در ورقها برایت نازل میکردیم و این مشرکان آن را با دستانشان لمس میکردند، باز هم میگفتند: آنچه آوردهای فقط سحری آشکار است.
۸- و این مشرکان گفتند: چرا الله فرشتهای را همراه محمدج نفرستاد که وی را در رسالتی که آورد، تصدیق مینمود؟! و اگر فرشتهای با توصیفی که این افراد خواستند، میفرستادیم، قطعا آنان را نابود میکردیم و مهلتی برای توبه نمییافتند؛ زیرا الله تعالی از قبل میدانست که این مشرکان ایمان نمیآورند.
﴿وَلَوۡ جَعَلۡنَٰهُ مَلَكٗا لَّجَعَلۡنَٰهُ رَجُلٗا وَلَلَبَسۡنَا عَلَيۡهِم مَّا يَلۡبِسُونَ٩ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَحَاقَ بِٱلَّذِينَ سَخِرُواْ مِنۡهُم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ١٠ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ ٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ١١ قُل لِّمَن مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قُل لِّلَّهِۚ كَتَبَ عَلَىٰ نَفۡسِهِ ٱلرَّحۡمَةَۚ لَيَجۡمَعَنَّكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِۚ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٢ ۞وَلَهُۥ مَا سَكَنَ فِي ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١٣ قُلۡ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيّٗا فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَهُوَ يُطۡعِمُ وَلَا يُطۡعَمُۗ قُلۡ إِنِّيٓ أُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ أَوَّلَ مَنۡ أَسۡلَمَۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٤ قُلۡ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥ مَّن يُصۡرَفۡ عَنۡهُ يَوۡمَئِذٖ فَقَدۡ رَحِمَهُۥۚ وَذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡمُبِينُ١٦ وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يَمۡسَسۡكَ بِخَيۡرٖ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١٧ وَهُوَ ٱلۡقَاهِرُ فَوۡقَ عِبَادِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ١٨﴾
۹- و زمانی که به محمّدج قانع نشدند، اگر فرشتهای را به عنوان رسول نزدشان میفرستادیم، به طور قطع او را در صورت مردی درمیآوردیم تا بتوانند سخنانش را بشنوند و با او گفتگو کنند؛ زیرا نمیتوانند فرشته را در شکل اصلیاش ببینند. و اگر این فرشته به شکل یک مرد نزدشان میآمد، امر بر آنان مشتبه میشد، همانگونه که امر محمّدج بر آنان مشتبه گردید.
۱۰- از آنجا که قصدشان از درخواست نزول فرشته، تمسخر محمّدج بود، الله تعالی روشن ساخت که تمسخرنمودن رسولان موضوع جدیدی نیست، بلکه کافران پیشین نیز این کار را با پیامبرانشان انجام دادند و در نتیجه، عذابی که آن را به سخره میگرفتند و وقوعش را انکار مینمودند، آنان را فرا گرفت.
۱۱- ای رسول- به آنان بگو: در زمین بگردید و ببینید که چگونه الله تعالی تکذیبکنندگان را نابود و خوار ساخت؟! پس، از دچارشدن به سرنوشت آنان بر حذر باشید و بترسید از اینکه دچار عذابی شوید که این افراد را در بر گرفت.
۱۲- ای رسول- به این مشرکان بگو: مالکیت آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو است از آنِ کیست؟ بگو: مالکیت تمامی آنها از آنِ الله است، همانگونه که خودتان اقرار میکنید و این مطلب را میدانید، پس فقط او را عبادت کنید. الله متعال رحمت را بر خویش واجب گردانیده و از این رو، در عذابنمودن بندگانش تعجیل نمیکند. تمامی شما را در روز قیامت که هیچ تردیدی در وقوعش نیست، برای حساب و جزا جمع خواهد کرد. کسانی که مشرک شدند، خودشان را هلاک ساختند و آنان الله را به یگانگی نمیخوانند و وعده و وعیدش را تصدیق نمیکنند و نبوّت محمّدج را قبول ندارند.
۱۳- مالکیت هر چیز متحرّک و غیر متحرّک و پنهان و آشکار، در آسمانها و زمین، از آنِ الله تعالی است. همگی، بندگان و مخلوقات او بوده و تحت قدرت و تصرّف و تدبیر وی قرار دارند. الله سبحان سخنان بندگانش را میشنود و از رازها و اعمالشان آگاه است.
۱۴- ای رسول- به مشرکان که غیرالله را به همراه او عبادت میکنند، بگو: آیا عاقلانه است یاوری غیر از الله بگیرم تا کارم را به او بسپارم و از او یاری بخواهم؟! در حالی که او تعالی، ذاتی است که آسمانها و زمین و آنچه در میانشان است را آفرید، و او ذاتی است که مخلوقاتش را روزی میدهد، و هیچ یک از آنها به او روزی نمیرساند. - ای رسول- بگو: همانا پروردگارم به من فرمان داده تا نخستین فرد از این امت باشم که از الله فرمانبرداری میکند و در برابر او تسلیم و فروتن است، و مرا نهی فرموده از اینکه از کسانی باشم که دیگران را با او شریک میگردانند.
۱۵- ای رسول- به این مشرکان بگو: من میترسم که اگر با مخالفت فرمان الهی و ارتکاب شرک در عبادت، نافرمانی الله را بکنم، در روز قیامت مرا به عذاب بزرگی گرفتار سازد.
۱۶- هر کس که الله این عذاب شدید را از او دور سازد، به راستی که او تعالی به وی رحم نموده، و این نجات از عذاب، همان رستگاری و پیروزی آشکار است.
۱۷- ای انسان- اگر آسیبی مانند فقر و بیماری از جانب الله به تو برسد، فقط او تعالی میتواند آن را از تو دفع کند، و اگر خیری همچون ثروت و سلامتی از جانب الله متعال به تو برسد، هیچ کس نمیتواند آن را از تو باز دارد و هیچ مانعی برای خواست و فیصلۀ الهی وجود ندارد؛ زیرا الله بر هر چیزی تواناست.
۱۸- الله سبحان بر بندگانش چیره است و بر آنان غلبه دارد. همگی در برابر او تعالی فروتن هستند و ستمگران و دلاوارن در برابر او خوار و ذلیل هستند. ذات حکیمی که بر اساس حکمت خود، اشیا را در محلّ خودشان قرار میدهد. خبیری که هیچ چیز بر وی پوشیده نیست. بنابراین ذاتی که دارای صفات مذکور است، نباید به او شرک ورزیده شود. آیۀ مذکور بیانگر برتری الله متعال بر تمامی مخلوقاتش است؛ برتری مطلقی که شایستۀ جلال الهی است.
﴿قُلۡ أَيُّ شَيۡءٍ أَكۡبَرُ شَهَٰدَةٗۖ قُلِ ٱللَّهُۖ شَهِيدُۢ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۚ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ لِأُنذِرَكُم بِهِۦ وَمَنۢ بَلَغَۚ أَئِنَّكُمۡ لَتَشۡهَدُونَ أَنَّ مَعَ ٱللَّهِ ءَالِهَةً أُخۡرَىٰۚ قُل لَّآ أَشۡهَدُۚ قُلۡ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ وَإِنَّنِي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ١٩ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡرِفُونَهُۥ كَمَا يَعۡرِفُونَ أَبۡنَآءَهُمُۘ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٠ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢١ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ أَيۡنَ شُرَكَآؤُكُمُ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٢٢ ثُمَّ لَمۡ تَكُن فِتۡنَتُهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ وَٱللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشۡرِكِينَ٢٣ ٱنظُرۡ كَيۡفَ كَذَبُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡۚ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٤ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُ إِلَيۡكَۖ وَجَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۚ وَإِن يَرَوۡاْ كُلَّ ءَايَةٖ لَّا يُؤۡمِنُواْ بِهَاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوكَ يُجَٰدِلُونَكَ يَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٥ وَهُمۡ يَنۡهَوۡنَ عَنۡهُ وَيَنَۡٔوۡنَ عَنۡهُۖ وَإِن يُهۡلِكُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ٢٦ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ وُقِفُواْ عَلَى ٱلنَّارِ فَقَالُواْ يَٰلَيۡتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بَِٔايَٰتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٧﴾
۱۹- ای رسول- به این مشرکان بگو: چه چیزی بزرگترین و برترین گواهی بر راستگویی من در اینکه به شما میگویم فرستادۀ الهی هستم، است؟ بگو: الله در میان من و شما گواه است؛ یعنی او به آنچه نزدتان آوردهام و از آنچه به من میگویید، آگاه است. الله متعال این قرآن را بر من وحی کرده تا با آن، شما و هر کسی از امّتها را که این قرآن به او برسد از عذابی که ممکن است شما را فرا گیرد، بر حذر دارم، - ای مشرکان- شما اعتقاد دارید که معبودهای دیگری همراه الله وجود دارند! - ای رسول- بگو: به آنچه شما بیان میکنید گواهی نمیدهم. همانا الله، معبودی یگانه و بدون شریک است، و من از هر شریکی که برای الله قرار میدهید و عبادت میکنید، بیزارم.
۲۰- افرادی که تورات و انجیل را به آنان دادهایم، محمدج را با صفاتی که نزد خودشان ثبت شده است میشناسند، چنانکه پسران خویش را میشناسند، و همانگونه که پسرانشان را از دیگر پسران تشخیص میدهند، محمّدج را با فرد دیگری اشتباه نمیگیرند؛ زیرا در کتابهایشان به دقّت توصیف شده است، اما آنان از تمایلات نفسانی خویش پیروی نموده و با انکار محمّدج و آنچه آورد، بر خویشتن ضرر رساندند.
۲۱- ستمکارتر از همه کسی است که بر الله دروغ بندد و ادعا کند که شریکانی دارد یا اینکه ادّعا نماید الله تعالی فرزند یا همسر دارد و یا دلایل و براهینی را که الله به وسیلۀ آنها رسولانش را تایید نموده است، تکذیب کند. قطعا ستمکارانی که بر الله دروغ بستند، رستگار نمیشوند و در دنیا و آخرت، به خواستههایشان نمیرسند.
۲۲- باید این مشرکان و منکران آیات الهی بر حذر باشند از روزی که آنان را جمع میکنیم و سپس میگوییم: شریکان شما که به دروغ ادعا میکردید شریکان الله هستند، کجایند تا برایتان شفاعت کنند؟!
۲۳- سپس پاسخ آنان پس از این آزمایش و بازخواست، فقط این است که از معبودهایشان بیزاری میجویند و به پروردگارشان سوگند یاد میکنند که کسی را شریک وی قرار ندادهاند.
۲۴- ای محمد- بنگر که این مشرکان چگونه با بیزاریجستن از شرک در آخرت، خودشان را تکذیب میکنند؟! و گمانی که نسبت به شفاعت معبودانشان داشتند از بین میرود و به آن نمیرسند.
۲۵- ای رسول- از مشرکان کسانی هستند که وقتی قرآن تلاوت میکنی به تو گوش میدهند، اما از آنچه به آن گوش فرا میدهند، بهرهای نمیبرند و به دلهایشان نمیرسد؛ زیرا به سبب پیروی آنان از تمایلاتشان، ما بر دلهایشان پوششهایی نهادهایم که قرآن را درک نکنند، و گوشهایشان را از شنیدن، سنگین و کر کردهایم و در نتیجه، چیزی را نمیشنوند و نمیفهمند. و هر اندازه دلایل روشن و حجتهای آشکار بر صداقت محمّدج ببینند، باز هم به آن ایمان نمیآورند، تا آنجا که – ای رسول- وقتی پس از مشاهدۀ نشانههای صداقت تو نزدت میآیند، با تو جدال میکنند و کسانی که آیات الهی را انکار نمودند، میگویند: آنچه میشنویم، همان افسانههای غیرواقعی است که پیشینیان آنها را نقل کردهاند.
۲۶- مشرکان مردم را از پیروی محمّدج و شنیدن از زبان او نهی میکنند و خودشان را نیز از وی دور میسازند، اما با این کار – دورکردن خود و مردم از راه الهی- فقط خودشان را نابود میسازند و نمیدانند آنچه را که انجام میدهند، به نابودی خودشان منجر میگردد.
۲۷- ای رسول- اگر زمانی که مشرکان را در روز قیامت بر آتش عرضه میشوند و طوقهای آهنین و زنجیرهایش را مشاهده میکنند و آن امور بزرگ و پُر از وحشت و ترس را با چشم میبینند ببینی، که در آن زمان میگویند: کاش به زندگی دنیا بازگردیم تا آیات الهی را تصدیق و به آنها عمل کنیم و از مومنان باشیم، قطعا امر و رویداد مهمی را خواهی دید و شگفتزده خواهی شد!
﴿بَلۡ بَدَا لَهُم مَّا كَانُواْ يُخۡفُونَ مِن قَبۡلُۖ وَلَوۡ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٢٨ وَقَالُوٓاْ إِنۡ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا وَمَا نَحۡنُ بِمَبۡعُوثِينَ٢٩ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ وُقِفُواْ عَلَىٰ رَبِّهِمۡۚ قَالَ أَلَيۡسَ هَٰذَا بِٱلۡحَقِّۚ قَالُواْ بَلَىٰ وَرَبِّنَاۚ قَالَ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٠ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱللَّهِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتۡهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةٗ قَالُواْ يَٰحَسۡرَتَنَا عَلَىٰ مَا فَرَّطۡنَا فِيهَا وَهُمۡ يَحۡمِلُونَ أَوۡزَارَهُمۡ عَلَىٰ ظُهُورِهِمۡۚ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ٣١ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا لَعِبٞ وَلَهۡوٞۖ وَلَلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٣٢ قَدۡ نَعۡلَمُ إِنَّهُۥ لَيَحۡزُنُكَ ٱلَّذِي يَقُولُونَۖ فَإِنَّهُمۡ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَٰكِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٣٣ وَلَقَدۡ كُذِّبَتۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَ فَصَبَرُواْ عَلَىٰ مَا كُذِّبُواْ وَأُوذُواْ حَتَّىٰٓ أَتَىٰهُمۡ نَصۡرُنَاۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِۚ وَلَقَدۡ جَآءَكَ مِن نَّبَإِيْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣٤ وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيۡكَ إِعۡرَاضُهُمۡ فَإِنِ ٱسۡتَطَعۡتَ أَن تَبۡتَغِيَ نَفَقٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ أَوۡ سُلَّمٗا فِي ٱلسَّمَآءِ فَتَأۡتِيَهُم بَِٔايَةٖۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَمَعَهُمۡ عَلَى ٱلۡهُدَىٰۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٣٥﴾
۲۸- امر آنگونه نیست، بلکه در روز قیامت، صحّت آنچه رسولان در دنیا آورده بودند، برایشان آشکار میگردد و خود این افراد نیز نسبت به صداقت و صحّتش آگاه بودند، هر چند خلاف آن را برای پیروانشان بیان میکردند. به فرض اینکه به دنیا بازگردند و مهلت داده شوند، باز هم کفر و تکذیب میکنند و آنان به دروغ میگویند که: اگر به دنیا بازگردیم، آیات پروردگارمان را تکذیب نمیکنیم و از مؤمنان میگردیم.
۲۹- و این مشرکان که منکر رستاخیز بودند، گفتند: زندگیای جز همین زندگی که در آن هستیم وجود ندارد و پس از مرگ، برای محاسبه برانگیخته نمیشویم.
۳۰- - ای رسول- اگر این منکران رستاخیز را وقتی در برابر پروردگارشان برای حساب و کتاب نگه داشته میشوند ببینی، از بدحالیشان شگفتزده میشوی آنگاه که الله به آنان میفرماید: آیا این رستاخیز که در دنیا آن را تکذیب میکردید، حق نیست؟! میگویند: به پروردگارمان سوگند میخوریم که حقیقت دارد. الله خطاب به آنان میفرماید: پس به سبب اینکه کفر میورزیدید عذاب را بچشید؛ عذابی که در دنیا آن را انکار میکردید؛ زیرا منکر الله و رسولش محمّدج بودید.
۳۱- کسانی که رستاخیز پس از مرگ را تکذیب کردند، به طور قطع زیان کردهاند؛ تا آنگاه که وقتی قیامت فرا میرسد و ناگهان دچار سرنوشت بدی میشوند، به سبب تباهساختن زندگی دنیوی خویش حسرت میخورند در حالی که گناهانشان را بر دوش دارند و چقدر بد است بارهای سنگین و بدی که با خود دارند!!
۳۲- زندگی دنیا در بیشتر شرایط و احوال، فقط فریب و باطل است، امّا عمل صالح برای سرای آخرت، بهترین توشه برای کسانی است که از الله متعال میترسند و به وسیلۀ طاعت پروردگار و ترک گناهان، از عذابش پرهیز میکنند. پس ای مشرکان مغرور به زینت زندگی دنیا! چرا نمیاندیشید تا آنچه را باقی است بر امور فناپذیر ترجیح دهید؟!
۳۳- - ای رسول- ما میدانیم که چون آنان تو را در ظاهر تکذیب میکنند تو را غمگین میسازد، پس صبر کن و مطمئن باش؛ زیرا آنان در نفس خویش تو را تکذیب نمیکنند؛ چون معتقد به راستگویی تو هستند، اما بر اثر ستم و دشمنیشان دلایل آشکار صداقت تو را انکار میکنند و تو را در آنچه آوردهای، تکذیب مینمایند.
۳۴- کافران رسولانی را که الله تعالی آنان را به سوی امّتهایشان فرستاد، تکذیب کردند و آنان در این راه مورد آزار و اذیّت قرار گرفتند، اما با صبر در راه دعوت و جهاد در راه الله با این مسأله برخورد کردند تا یاری الله آنان را فرا گرفت، و برای کلمات [و ارادۀ] الهی؛ یعنی وعدهای که به محمّدج مبنی بر پیروزگرداندن وی بر دشمنانش داد، هیچ تغییردهندهای نیست. و – ای رسول- قصههای رسولان پیش از تو و پیروزیای که الله در مقابل دشمنانشان بر آنان بخشید و خشم و غضبی که تکذیبکنندگانشان را فرا گرفت، به تو رسیده است، پس سرنوشت پیامبران پیشین، برای تو الگو و نمونهای است. این موارد رسولاللهج را تسلی میدهد.
۳۵-– ای رسول- اگر تکذیب و رویگردانی این مشرکان از پذیرش دعوتت، بر تو دشوار است و میتوانی سوراخی در زمین یا پلهکانی به سوی آسمان بیابی تا دلیل و برهانی برای تایید سخنت غیر از دلیلی که تو را با آن تقویت کردهایم برایشان بیاوری، این کار را انجام بده. و اگر الله میخواست، قطعا آنان را بر هدایتی که شما هستید، جمع مینمود و توفیق ایمان میداد، ولی از روی حکمتی که فقط خودش میداند، چنین ارادهای نکرد، پس -ای رسول- از جاهلانی که اندوهشان شدّت گرفت و چنان حسرت و افسوس خوردند که بسیار مضطرب و پریشان گشتند، مباش.
﴿۞إِنَّمَا يَسۡتَجِيبُ ٱلَّذِينَ يَسۡمَعُونَۘ وَٱلۡمَوۡتَىٰ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ ثُمَّ إِلَيۡهِ يُرۡجَعُونَ٣٦ وَقَالُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يُنَزِّلَ ءَايَةٗ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٧ وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا طَٰٓئِرٖ يَطِيرُ بِجَنَاحَيۡهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمۡثَالُكُمۚ مَّا فَرَّطۡنَا فِي ٱلۡكِتَٰبِ مِن شَيۡءٖۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يُحۡشَرُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا صُمّٞ وَبُكۡمٞ فِي ٱلظُّلُمَٰتِۗ مَن يَشَإِ ٱللَّهُ يُضۡلِلۡهُ وَمَن يَشَأۡ يَجۡعَلۡهُ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٣٩ قُلۡ أَرَءَيۡتَكُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُ ٱللَّهِ أَوۡ أَتَتۡكُمُ ٱلسَّاعَةُ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَدۡعُونَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٠ بَلۡ إِيَّاهُ تَدۡعُونَ فَيَكۡشِفُ مَا تَدۡعُونَ إِلَيۡهِ إِن شَآءَ وَتَنسَوۡنَ مَا تُشۡرِكُونَ٤١ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَأَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمۡ يَتَضَرَّعُونَ٤٢ فَلَوۡلَآ إِذۡ جَآءَهُم بَأۡسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَٰكِن قَسَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٤٣ فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦ فَتَحۡنَا عَلَيۡهِمۡ أَبۡوَٰبَ كُلِّ شَيۡءٍ حَتَّىٰٓ إِذَا فَرِحُواْ بِمَآ أُوتُوٓاْ أَخَذۡنَٰهُم بَغۡتَةٗ فَإِذَا هُم مُّبۡلِسُونَ٤٤﴾
۳۶- - ای رسول- تنها کسانی هدایتی را که به آن فرا میخوانی میپذیرند که سخنت را به قصد پذیرش، بشنوند، ولی کافران در شمار مردگانند؛ زیرا زندگی واقعی با اسلام شکل میگیرد. الله تعالی مردگان را از قبرهایشان به صورت زنده بیرون میآورد و در روز قیامت، به سوی او برمیگردند تا به طور کامل، مورد محاسبه و جزا قرار گیرند.
۳۷- مشرکان - از روی لجاجت و تکبّر- گفتند: چرا الله نشانهای خارقالعاده را که بیانگر صداقت محمدج باشد نازل نمیکند؟! – ای رسول- تو به آنان بگو: الله متعال تواناست که بر این افراد نشانهای نازل کند، ولی بیشترشان نمیدانند که نزول نشانهها بر اساس حکمت او تعالی است.
۳۸- هر حیوانی که بر روی زمین راه میرود و هر پرندهای که با دو بالش در آسمان پرواز میکند، مانند شما گروههایی همجنس از لحاظ آفرینش هستند. هر چیزی را در لوح محفوظ ثبت نمودهایم. و آنان در روز قیامت، نزد پروردگارشان جمع میشوند و الله متعال هر کسی را به سبب آنچه انجام داده است، محاسبه میکند.
۳۹- افرادی که دلایل و براهین الهی را تکذیب کردند، ناشنوا هستند و آنچه را به نفعشان است نمیشنوند، لال هستند که سخن حق بر زبان نمیآورند و این اشخاص در تاریکیها سرگردانند و راه استقامت را انتخاب نکردند. الله متعال هر کس را که بخواهد، گمراه میسازد و ارادۀ هدایت هر کسی را که بکند، او را بر راه راست و صحیح قرار میدهد.
۴۰- ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید که اگر عذابی از جانب الله یا قیامت که در آن برانگیخته میشوید، شما را فراگیرد، آیا در این هنگام غیر الله را میطلبید تا مصیبت و سختیای را که بر شما نازل شده است برطرف سازد، اگر در این ادعا که معبودهای شما نفع میرسانند یا آسیب را برطرف میسازند راستگو هستید؟!
۴۱- بلکه – در آن هنگام- فقط معبودی را که شما را آفرید به دعا میخوانید و نه کس دیگری را و از او تعالی کمک میخواهید و الله اگر بخواهد، مصیبت بزرگی را که به شما رسیده است برطرف میسازد؛ زیرا او بر هر چیزی تواناست، و در آن زمان، نمادها و معبودان و دوستانتان را رها میکنید.
۴۲- ای رسول- به طور قطع به سوی امتهایی که پیش از تو بودند رسولانی فرستادیم که آنان را به سوی الله فرا میخواندند، امّا این افراد را تکذیب کردند و ما آنان را با فقر شدید و زندگی سخت و بیماریها و دردها مورد آزمایش قرار دادیم تا در برابر پروردگارشان تواضع و فروتنی کنند و فقط او را عبادت کنند.
۴۳- چرا وقتی آزمایش و مصیبت ما به این امّتهای منکِر رسید، فروتنی نکردند؟! اما دلهایشان سفت و سخت شد و شیطان گناهان و شرکی را که انجام میدادند در نظرشان آراست.
۴۴- بنابراین زمانی که دستورات الهی را انجام ندادند و از آنها روی گرداندند، درهای رسیدن تمامی روزیها و نعمتها را برایشان گشودیم و به جای بدبختی و فقر، آسایش و زندگی مرفه و به جای بیماری و زیان، صحّت و سلامتی بخشیدیم و به آنان مهلت دادیم تا زمانی که سرمست شدند و از خیر و نعمتی که به آنان دادیم شگفتزده شده بودند و در آن زمان، ناگهان عذاب را فرستادیم و از هر خیر و خوبی، ناامید و جدا گشتند.
﴿فَقُطِعَ دَابِرُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْۚ وَٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٥ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَخَذَ ٱللَّهُ سَمۡعَكُمۡ وَأَبۡصَٰرَكُمۡ وَخَتَمَ عَلَىٰ قُلُوبِكُم مَّنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِهِۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ ثُمَّ هُمۡ يَصۡدِفُونَ٤٦ قُلۡ أَرَءَيۡتَكُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُ ٱللَّهِ بَغۡتَةً أَوۡ جَهۡرَةً هَلۡ يُهۡلَكُ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٤٧ وَمَا نُرۡسِلُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَۖ فَمَنۡ ءَامَنَ وَأَصۡلَحَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٤٨ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَمَسُّهُمُ ٱلۡعَذَابُ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٤٩ قُل لَّآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ إِنِّي مَلَكٌۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّۚ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُۚ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ٥٠ وَأَنذِرۡ بِهِ ٱلَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحۡشَرُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ لَيۡسَ لَهُم مِّن دُونِهِۦ وَلِيّٞ وَلَا شَفِيعٞ لَّعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٥١ وَلَا تَطۡرُدِ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ رَبَّهُم بِٱلۡغَدَوٰةِ وَٱلۡعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجۡهَهُۥۖ مَا عَلَيۡكَ مِنۡ حِسَابِهِم مِّن شَيۡءٖ وَمَا مِنۡ حِسَابِكَ عَلَيۡهِم مِّن شَيۡءٖ فَتَطۡرُدَهُمۡ فَتَكُونَ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٢﴾
۴۵- در نتیجه، این قوم ریشهکن و نابود شدند، چون نسبت به الله کافر گشتند و رسولانش را تکذیب کردند و تمامی آنان از بین رفتند. شکر و سپاس مختص الله تعالی – آفریننده و مالک هر چیز- است که دوستانش را یاری داد و دشمنانش را نابود کرد.
۴۶- - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید که اگر الله شما را با گرفتن گوشهایتان کر کند، و با گرفتن چشمهایتان شما را کور گرداند، و بر دلهایتان مُهر نهد، آنگاه هیچ چیز نفهمید؛ کدام معبود بر حقی است که این موارد را که از دست دادهاید به شما بازگرداند؟! - ای رسول- بیندیش که چگونه دلایل متنوّعی را برایشان بیان میکنیم، اما آنان از این دلایل و براهین روی میگردانند؟!
۴۷- - ای رسول- به آنان بگو: به من خبر دهید که اگر عذاب الله ناگهانی و بدون اینکه آن را احساس کنید یا ظاهر و آشکارا در حالی که آن را مشاهده میکنید، شما را فراگیرد، آیا غیر از ستمکارانی که با عبادت غیر الله و تکذیب پیامبران، از حد گذشتند، کس دیگری هم هلاک میشود؟!
۴۸- ما رسولان را به این منظور میفرستیم که فرمانبرداران را به نعمتهای جاوید بشارت دهند، و گنهکاران را از عذاب دردناک بترسانند. بنابراین کسی که ایمان آورد و پیامبران را تصدیق کند و عمل صالح انجام دهد، آنان هنگام دیدار پروردگارشان ترسی ندارند و به سبب از دستدادن نعمتهای دنیا اندوهگین نمیشوند.
۴۹- و کسانی که آیات ما شامل قرآن و معجزات را تکذیب کردند، به سبب کفر و خروج از طاعت الله، در روز قیامت، عذاب آنان را فرا میگیرد.
۵۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: به شما نمیگویم: گنجینههای روزی الله نزد من است که هر گونه بخواهم در آن تصرف کنم، و ادعا نمیکنم که غیب میدانم، بلکه فقط فرستادهای از نزد الله متعال هستم و از آنچه به من وحی میشود، پیروی میکنم و این وحی را به مردم میرسانم. - ای رسول- به آنان بگو: آیا کافر که از دیدن آیات الهی کور است و به آن ایمان نمیآورد، و مؤمن که نشانههای الهی را میبیند و به آن ایمان میآورد، یکسان هستند؟! - ای مشرکان- مگر به نشانههای الهی نمیاندیشید تا حقیقت را ببینید و به آن ایمان آورید؟!
۵۱- - ای رسول- با این قرآن کسانی را بترسان که میدانند نزد پروردگارشان گرد آورده میشوند، که آنان وعده و وعید الهی را تصدیق میکنند. هیچ کارسازی غیر از الله ندارند که به آنان یاری رساند، و هیچ شفاعتگری ندارند که نزد او تعالی برایشان شفاعت کند و آنان را از عذاب الهی نجات دهد، باشد که آنان با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، تقوای الهی را رعایت کنند.
۵۲– ای رسول- مسلمانان ضعیف و فقیر را که در آغاز و پایان روز، پروردگارشان را عبادت میکنند و قصد آنان از این اعمال صالحشان رضایت الهی است، از خود دور نکن. چیزی از حساب این فقرا بر عهدۀ تو نیست؛ حساب آنان فقط نزد پروردگارشان است، و چیزی از حساب تو نیز بر عهدۀ آنان نیست. همانا اگر تو آنان را از مجلس خویش دور سازی، از کسانی خواهی بود که از حدود الله گذشته و اشیا را در محلّ خودشان قرار نمیدهند.
﴿وَكَذَٰلِكَ فَتَنَّا بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لِّيَقُولُوٓاْ أَهَٰٓؤُلَآءِ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنۢ بَيۡنِنَآۗ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَعۡلَمَ بِٱلشَّٰكِرِينَ٥٣ وَإِذَا جَآءَكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِنَا فَقُلۡ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡۖ كَتَبَ رَبُّكُمۡ عَلَىٰ نَفۡسِهِ ٱلرَّحۡمَةَ أَنَّهُۥ مَنۡ عَمِلَ مِنكُمۡ سُوٓءَۢا بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابَ مِنۢ بَعۡدِهِۦ وَأَصۡلَحَ فَأَنَّهُۥ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥٤ وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلِتَسۡتَبِينَ سَبِيلُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٥٥ قُلۡ إِنِّي نُهِيتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۚ قُل لَّآ أَتَّبِعُ أَهۡوَآءَكُمۡ قَدۡ ضَلَلۡتُ إِذٗا وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُهۡتَدِينَ٥٦ قُلۡ إِنِّي عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَكَذَّبۡتُم بِهِۦۚ مَا عِندِي مَا تَسۡتَعۡجِلُونَ بِهِۦٓۚ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِۖ يَقُصُّ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡفَٰصِلِينَ٥٧ قُل لَّوۡ أَنَّ عِندِي مَا تَسۡتَعۡجِلُونَ بِهِۦ لَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۗ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِٱلظَّٰلِمِينَ٥٨ ۞وَعِندَهُۥ مَفَاتِحُ ٱلۡغَيۡبِ لَا يَعۡلَمُهَآ إِلَّا هُوَۚ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۚ وَمَا تَسۡقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعۡلَمُهَا وَلَا حَبَّةٖ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡأَرۡضِ وَلَا رَطۡبٖ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٥٩﴾
۵۳- اینگونه الله برخی از بندگانش را به وسیلۀ برخی دیگر و با تفاوت در ارزاق و اخلاق آزمود، به گونهای که بعضی را ثروتمند و برخی را فقیر و تعدادی را قوی و برخی را ضعیف گرداند و در نتیجه، برخی محتاج برخی دیگر شدند تا از این طریق مورد آزمایش قرار گیرند و کافران ثروتمند بگویند: آیا الله از میان ما، بر این ضعیفان احسان نمود و آنان را به پذیرش اسلام هدایت کرد؟! مگر الله متعال به کسانی که نعمتش را سپاس میگویند، داناتر نیست که آنان را برای قبول دینش رهنمون سازد؟!
۵۴- - ای رسول- وقتی مومنان به آیات ما که گواه بر راستگویی آنچه از قرآن و ... آوردهای هستند، نزد تو بیایند و دربارۀ رجوع از گناهان گذشتۀ خویش بپرسند، برای گرامیداشتنشان سلام را به آنان برگردان، و آنان را به رحمت گستردۀ الله مژده بده؛ زیرا الله سبحان از روی احسان و بخشش، رحمت نسبت به بندگانش را بر خویش واجب گردانیده و کسی که بر اثر ناآگاهی از عاقبت گناه و ایجاد خشم و غضب الهی مرتکب گناهی شود، سپس توبه کند و بر انجام اعمال صالح ادامه دهد، قطعا الله گناهش را میبخشد، چون نسبت به بندگان توبهکنندهاش بخشنده و مهربان است- بر این اساس، هر فردی که از روی خطا یا عمد مرتکب گناهی شود، جاهل به شمار میرود، هر چند از تحریم این کار باخبر باشد-.
۵۵- - ای رسول- مانند این موردی که برای تو روشن ساختیم، دلایل واضح هر حقیقتی که اهل باطل آن را انکار میکنند، بیان میکنیم تا حقیقت روشن گردد و شیوۀ اهل باطل و مخالفان رسولان آشکار شود.
۵۶- - ای رسول- به این مشرکان بگو: همانا الله مرا از عبادت معبودها و یاریخواستن از آنها در دعا که شما آنها را به جای الله عبادت میکنید نهی فرموده است. به آنان بگو: از تمایلات شما پیروی نمیکنم؛ زیرا اگر از هوسهای شما پیروی کنم از راه حق خارج میشوم، و به آن هدایت نخواهم شد.
۵۷- - ای رسول- به مشرکان بگو: همانا من بر برهان آشکاری از شریعت الهی که آن را بر من وحی نموده است، هستم؛ یعنی اینکه فقط او را عبادت کنم، ولی شما این مورد را تکذیب کردید و من نمیتوانم عذابی که آن را زود میخواهید، نازل کنم و حکمت تأخیر این کار در اختیار الله تعالی است که حقیقت را به روشنی بیان میکند و بهترین فیصلهکننده در میان حق و باطل بر اساس اراده و حکمت خویش است.
۵۸- - ای رسول- به آنان بگو: اگر عذابی را که خواستار تعجیل آن هستید در اختیار من بود، به طور قطع آن را بر شما فرو میفرستادم، و در این صورت کار میان من و شما به پایان میرسید و فیصله میشد، اما این امر در اختیار الله است و او نسبت به ستمکارانی که از حد گذشتند و مرتکب شرک شدند، داناتر است.
۵۹- و گنجینههای غیب فقط نزد الله است و تنها او از آنها باخبر است؛ از جمله: علم فرارسیدن قیامت، نزول باران، آنچه در رحم زنان قرار دارد، کار و سرنوشت آدمیان در آینده و محلّ وفات انسان. و الله متعال آنچه را در خشکی و دریاست میداند و برگی از گیاه نمیافتد مگر اینکه الله از آن باخبر است و از هر دانهای در درون زمین و هر تر و خشکی آگاه است و در کتابی واضح که هیچ ابهامی ندارد؛ یعنی در لوح محفوظ ثبت شده است.
﴿وَهُوَ ٱلَّذِي يَتَوَفَّىٰكُم بِٱلَّيۡلِ وَيَعۡلَمُ مَا جَرَحۡتُم بِٱلنَّهَارِ ثُمَّ يَبۡعَثُكُمۡ فِيهِ لِيُقۡضَىٰٓ أَجَلٞ مُّسَمّٗىۖ ثُمَّ إِلَيۡهِ مَرۡجِعُكُمۡ ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٦٠ وَهُوَ ٱلۡقَاهِرُ فَوۡقَ عِبَادِهِۦۖ وَيُرۡسِلُ عَلَيۡكُمۡ حَفَظَةً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ تَوَفَّتۡهُ رُسُلُنَا وَهُمۡ لَا يُفَرِّطُونَ٦١ ثُمَّ رُدُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ مَوۡلَىٰهُمُ ٱلۡحَقِّۚ أَلَا لَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَهُوَ أَسۡرَعُ ٱلۡحَٰسِبِينَ٦٢ قُلۡ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ تَدۡعُونَهُۥ تَضَرُّعٗا وَخُفۡيَةٗ لَّئِنۡ أَنجَىٰنَا مِنۡ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٦٣ قُلِ ٱللَّهُ يُنَجِّيكُم مِّنۡهَا وَمِن كُلِّ كَرۡبٖ ثُمَّ أَنتُمۡ تُشۡرِكُونَ٦٤ قُلۡ هُوَ ٱلۡقَادِرُ عَلَىٰٓ أَن يَبۡعَثَ عَلَيۡكُمۡ عَذَابٗا مِّن فَوۡقِكُمۡ أَوۡ مِن تَحۡتِ أَرۡجُلِكُمۡ أَوۡ يَلۡبِسَكُمۡ شِيَعٗا وَيُذِيقَ بَعۡضَكُم بَأۡسَ بَعۡضٍۗ ٱنظُرۡ كَيۡفَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَفۡقَهُونَ٦٥ وَكَذَّبَ بِهِۦ قَوۡمُكَ وَهُوَ ٱلۡحَقُّۚ قُل لَّسۡتُ عَلَيۡكُم بِوَكِيلٖ٦٦ لِّكُلِّ نَبَإٖ مُّسۡتَقَرّٞۚ وَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٦٧ وَإِذَا رَأَيۡتَ ٱلَّذِينَ يَخُوضُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ يَخُوضُواْ فِي حَدِيثٍ غَيۡرِهِۦۚ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَلَا تَقۡعُدۡ بَعۡدَ ٱلذِّكۡرَىٰ مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٦٨﴾
۶۰- و الله همان ذاتی است که در شب، ارواح شما را مانند لحظۀ مرگ، میگیرد و او از اعمالی که در روز انجام میدهید باخبر است، سپس در روز، با بیدارساختن شما از خواب همچون زندهکردن پس از مرگ، ارواحتان را به بدنهایتان باز میگرداند تا زندگی معیّن شما در دنیا به پایان رسد و پس از برانگیختهشدن از قبرها، نزد الله جمع میشوید و او تعالی شما را از آنچه در زندگی دنیا انجام دادهاید، آگاه میکند و بر این اساس جزا میدهد.
۶۱- الله بر بندگانش چیره و غالب است، از هر نظر بر آنان برتر است، آنگونه که شایستۀ شکوه او سبحانه است. ذاتی که هر چیزی در برابر شکوه و عظمتش فروتن و فرمانبردار است و فرشتگانی را بر بندگانش میفرستد که اعمالشان را حفاظت و ثبت میکنند تا زمانی که مرگ هر یک از آنان فرا میرسد و ملک الموت و یارانش روحش را میگیرند و این فرشتگان در آنچه به آن فرمان یافتهاند کوتاهی نمیکنند.
۶۲- سپس تمام کسانی که ارواحشان قبض شده است به سوی الله که مالک حقیقی آنان است بازگردانیده میشوند؛ همان ذاتی که در روز قیامت، داوری قابل اجرا و حکم عادلانه در میان بندگانش از آنِ اوست، و او تعالی سریعتر از همه، مخلوقات را مورد محاسبه قرار میدهد و اعمالشان را برمیشمرد.
۶۳- - ای رسول- به این مشرکان بگو: چه کسی شما را از تنگناهایی که در تاریکیهای خشکی و دریا وجود دارد، نجات میدهد؟! مگر شما الله متعال را در زمان سختیها با تضرّع و فروتنی و به صورت آشکار و نهان به دعا نمیخوانید؟! و میگویید: اگر پروردگارمان ما را از این تنگناها نجات دهد، قطعا از بندگان سپاسگزار الله یکتا و بیشریک خواهیم شد.
۶۴- - ای رسول- بگو: فقط الله سبحان است که شما را از این تنگناها و از هر نوع سختی نجات میدهد، اما شما پس از آن، دیگران را در عبادت او شریک میدانید؟!
۶۵- - ای رسول- بگو: فقط الله است که میتواند عذابی از بالای سرتان مانند پرتاب سنگها و طوفان و امثال آن، بر شما بفرستد، یا عذابی از زیر پایتان همچون زلزلهها و فروبردن در زمین بفرستد، یا میان دلهای شما اختلاف بیندازد و گروههایی متخاصم گردید و یکدیگر را بکُشید. - ای رسول- بنگر که چگونه دلایل و براهین گوناگونی را برای این مشرکان میآوریم تا شاید بفهمند و عبرت گیرند.
۶۶- - ای رسول- کافران قوم تو این قرآن را تکذیب کردند، در حالی که در هر آنچه آورده، صادق است! به آنان بگو: من بر شما نگهبان و مراقب نیستم، بلکه فقط رسول الهی هستم که آنچه را به من وحی شده است به شما میرسانم.
۶۷- هر خبری محلّی دارد که در آن قرار میگیرد، و سرانجامی دارد که به آن پایان مییابد، و حقّ و باطل از یکدیگر جدا و آشکار میگردند. – ای کافران- هنگامی که عذاب الهی شما را فرا گیرد، پایان کارتان را خواهید دانست.
۶۸ – - ای رسول- هر گاه دیدی مشرکان از روی استهزا و به باطل در مورد آیات قرآن سخن میگویند، از آنان دوری کن تا به سخن و بحث دیگری بپردازند. و اگر شیطان این موضوع را از یادت بُرد و سپس متوجه شدی، با این تجاوزکارانی که دربارۀ آیات الهی سخنان باطلی میگویند، همنشینی مکن.
﴿وَمَا عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنۡ حِسَابِهِم مِّن شَيۡءٖ وَلَٰكِن ذِكۡرَىٰ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٦٩ وَذَرِ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَهُمۡ لَعِبٗا وَلَهۡوٗا وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ وَذَكِّرۡ بِهِۦٓ أَن تُبۡسَلَ نَفۡسُۢ بِمَا كَسَبَتۡ لَيۡسَ لَهَا مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٞ وَلَا شَفِيعٞ وَإِن تَعۡدِلۡ كُلَّ عَدۡلٖ لَّا يُؤۡخَذۡ مِنۡهَآۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ أُبۡسِلُواْ بِمَا كَسَبُواْۖ لَهُمۡ شَرَابٞ مِّنۡ حَمِيمٖ وَعَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٧٠ قُلۡ أَنَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَىٰٓ أَعۡقَابِنَا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ كَٱلَّذِي ٱسۡتَهۡوَتۡهُ ٱلشَّيَٰطِينُ فِي ٱلۡأَرۡضِ حَيۡرَانَ لَهُۥٓ أَصۡحَٰبٞ يَدۡعُونَهُۥٓ إِلَى ٱلۡهُدَى ٱئۡتِنَاۗ قُلۡ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلۡهُدَىٰۖ وَأُمِرۡنَا لِنُسۡلِمَ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧١ وَأَنۡ أَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَٱتَّقُوهُۚ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٧٢ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۖ وَيَوۡمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُۚ قَوۡلُهُ ٱلۡحَقُّۚ وَلَهُ ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِۚ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ٧٣﴾
۶۹- و چیزی از حساب این تمسخرکنندگان آیات الهی بر عهدۀ مؤمنانی که با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه میکنند نیست، بلکه فقط این امر بر آنان است که ستمکاران را اندرز دهند تا از این سخنان باطل باز ایستند، به امید آنکه تقوای الهی را رعایت کنند.
۷۰- - ای رسول- این مشرکان را که دین الهی را مایۀ بازی و سرگرمی قرار دادهاند و آیات الهی را به تمسخر گرفته و زندگی دنیا با زینت خویش آنان را فریفته است، رها کن. و مشرکان و سایر مردم را با قرآن اندرز بده تا اینکه کسی به سبب گناهان و کفری که انجام میدهد به نابودی نیفتد، در حالی که غیر از الله هیچ یاوری ندارد که به او یاری رساند و از عذاب الهی نجات دهد و هیچ شفیعی ندارد که نزد الله برایش شفاعت کند، و اگر هر فدیهای بدهد، از او پذیرفته نمیشود. این افراد گرفتار عذاب و رنج گناهانشان شدهاند و به سبب کفری که نسبت به الله و پیامبرج و دین اسلام ورزیدهاند، شرابی بسیار داغ و عذابی رنجآور در جهنم دارند.
۷۱- - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا به جای الله معبودهایی را در دعاهایمان بخوانیم و عبادت کنیم که مالک هیچ نفع و زیانی نیستند؟! و پس از اینکه الله ما را به سوی اسلام هدایت کرد، به کفر بازگردیم، آنگاه مثل کسی شویم که شیاطین او را گمراه کرده، و سرگشته در زمین رها کردهاند، و یارانی بر راه راست دارد که او را به سوی راه صحیح میخوانند، اما او دعوتشان را اجابت نمیکند؟! - ای رسول- به آنان بگو: همانا هدایت الله که مرا با آن فرستاد، همان هدایت حقیقی است، و الله به تمامی ما فرمان داده است که با پایبندی به توحید و عبادت او فقط تسلیم او تعالی باشیم؛ زیرا او پروردگار و مالک هر چیزی است.
۷۲- و نیز ما را به برپایی نماز به کاملترین صورت امر کرده است، و اینکه با اجرای اوامر و ترک نواهی او تقوای الهی را پیشه سازیم؛ زیرا در روز قیامت، تمامی مخلوقات نزد او تعالی گرد آورده میشوند.
۷۳- و او ذاتی است که آسمانها و زمین را به حق آفرید، و – ای رسول- روز قیامت را به یاد آور که الله به چیزی میفرماید: باش، ناگهان به مدت یک چشم بر هم زدن یا کمتر از آن، موجود میشود. سخن او تعالی حقیقت کامل است، و فرمانروایی روز قیامت آنگاه که اسرافیل برای بار دوم در صور میدمد و ارواح به جسمها برمیگردد، فقط برای او تعالی است. – ای مردم- الله سبحان هر آنچه از دید شما نهان است و آنچه را مشاهده میکنید، میداند. ذات حکیمی که هر چیزی را در جایش مینهد و از امور مخلوقاتش باخبر است. فقط او تعالی از ابتدا و پایان و سرگذشت امور آگاه است و همه چیز مختص اوست و بر بندگان واجب است که فقط از شریعت او فرمان برند و حکمش را بپذیرند و به دنبال رضایت و مغفرت او تعالی باشند.
﴿۞وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ ءَازَرَ أَتَتَّخِذُ أَصۡنَامًا ءَالِهَةً إِنِّيٓ أَرَىٰكَ وَقَوۡمَكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٧٤ وَكَذَٰلِكَ نُرِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ مَلَكُوتَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلِيَكُونَ مِنَ ٱلۡمُوقِنِينَ٧٥ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيۡهِ ٱلَّيۡلُ رَءَا كَوۡكَبٗاۖ قَالَ هَٰذَا رَبِّيۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَآ أُحِبُّ ٱلۡأٓفِلِينَ٧٦ فَلَمَّا رَءَا ٱلۡقَمَرَ بَازِغٗا قَالَ هَٰذَا رَبِّيۖ فَلَمَّآ أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمۡ يَهۡدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلضَّآلِّينَ٧٧ فَلَمَّا رَءَا ٱلشَّمۡسَ بَازِغَةٗ قَالَ هَٰذَا رَبِّي هَٰذَآ أَكۡبَرُۖ فَلَمَّآ أَفَلَتۡ قَالَ يَٰقَوۡمِ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ٧٨ إِنِّي وَجَّهۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ حَنِيفٗاۖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٧٩ وَحَآجَّهُۥ قَوۡمُهُۥۚ قَالَ أَتُحَٰٓجُّوٓنِّي فِي ٱللَّهِ وَقَدۡ هَدَىٰنِۚ وَلَآ أَخَافُ مَا تُشۡرِكُونَ بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يَشَآءَ رَبِّي شَيۡٔٗاۚ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمًاۚ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ٨٠ وَكَيۡفَ أَخَافُ مَآ أَشۡرَكۡتُمۡ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمۡ أَشۡرَكۡتُم بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ عَلَيۡكُمۡ سُلۡطَٰنٗاۚ فَأَيُّ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ أَحَقُّ بِٱلۡأَمۡنِۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨١﴾
۷۴- – ای رسول- مباحثۀ ابراهیم با پدرش آزر را به یاد آور زمانی که به او گفت: آیا به جای الله، نمادها را معبود میگیری و عبادت میکنی؟! به راستی که من تو و قومت را در گمراهی و انحرافی آشکار از راه حقیقت میبینم.
۷۵- همانگونه که به ابراهیم÷ عبادت صحیح و حقیقی را نشان دادیم، پادشاهی بزرگ و قدرت غالب موجود در آسمانها و زمین را نیز به او نمایاندیم تا از مؤمنان پایدار و راسخ در ایمان گردد.
۷۶- زمانی که شب بر او تاریکی انداخت و وی را پوشاند، با قومش مناظره کرد تا برایشان ثابت کند که آیینشان؛ یعنی عبادت ستارگان، باطل است. ابراهیم÷ ستارهای دید و – در حالی که قصد داشت به تدریج، توحید و یگانگی الله را برای قومش اثبات کند- گفت: این پروردگار من است، اما وقتی آن ستاره پنهان شد، گفت: من معبودانی را که پنهان شوند نمیپسندم.
۷۷- و هنگامی که ماه را در حال طلوع دید – با همان شیوۀ قبلی و تدریجی- گفت: این پروردگار من است، اما هنگامی که پنهان شد – در حالی که خود را نیازمند هدایت پروردگارش میدید- گفت: اگر الله مرا به حقیقت توحید رهنمون نساخته بود، قطعاً بر اثر عبادت غیرالله، از گمراهان منحرف از راه حقیقت میشدم.
۷۸- و هنگامی که خورشید را در حال طلوع دید گفت: این پروردگار من است، این از ستارگان و ماه بزرگتر است، ولی زمانی که پنهان شد، به قومش گفت: همانا من از عبادت نمادها و ستارگان و معبودانی که آنها را شریک الله متعال میدانید، بیزارم.
۷۹- من با بازگشت از شرک به سوی توحید خالص، دین و عبادتم را برای ذاتی که آسمانها و زمین را آفرید خالص گردانیدم، و از مشرکان که دیگران را همراه او عبادت میکنند نیستم.
۸۰- و قوم مشرکش، در توحید الله سبحانه با او به جدل پرداختند، آنگاه ابراهیم به آنان گفت: آیا در اینکه الله را به یگانگی عبادت میکنم، با من جدل میکنید، در حالی که پروردگارم مرا به آن هدایت کرده است؟! اگر مرا بوسیلۀ معبودانتان میترسانید و فکر میکنید که به من ضرر میرسانند، بدانید که من از معبودهای شما نمیترسم؛ زیرا آنها نمیتوانند به من ضرر رسانند مگر اینکه پروردگارم چیزی را برایم اراده نماید. علم او تعالی به هر چیزی میرسد، پس آیا پند نمیگیرید تا بدانید که فقط الله متعال، معبود بر حق و شایستۀ عبادت است؟!
۸۱- و چگونه از معبودهای شما بترسم، در حالی که شما از پروردگاری که شما و معبودهایی را که شریک وی قرار میدهید آفریده، و دلیلی بر این کارتان ندارید؟! پس کدام یک از این دو گروه به امنیت و سلامت از عذاب الهی سزاوارترند: گروه مشرکان یا گروه موحدان؟ اگر از صداقت و حقیقت آنچه میگویم، آگاهید، پس به من خبر دهید.
﴿ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمۡ يَلۡبِسُوٓاْ إِيمَٰنَهُم بِظُلۡمٍ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلۡأَمۡنُ وَهُم مُّهۡتَدُونَ٨٢ وَتِلۡكَ حُجَّتُنَآ ءَاتَيۡنَٰهَآ إِبۡرَٰهِيمَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦۚ نَرۡفَعُ دَرَجَٰتٖ مَّن نَّشَآءُۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٞ٨٣ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۚ كُلًّا هَدَيۡنَاۚ وَنُوحًا هَدَيۡنَا مِن قَبۡلُۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِۦ دَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَٰرُونَۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٤ وَزَكَرِيَّا وَيَحۡيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلۡيَاسَۖ كُلّٞ مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٥ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَٱلۡيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطٗاۚ وَكُلّٗا فَضَّلۡنَا عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٦ وَمِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡ وَإِخۡوَٰنِهِمۡۖ وَٱجۡتَبَيۡنَٰهُمۡ وَهَدَيۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٨٧ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهۡدِي بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۚ وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٨٨ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَۚ فَإِن يَكۡفُرۡ بِهَا هَٰٓؤُلَآءِ فَقَدۡ وَكَّلۡنَا بِهَا قَوۡمٗا لَّيۡسُواْ بِهَا بِكَٰفِرِينَ٨٩ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُۖ فَبِهُدَىٰهُمُ ٱقۡتَدِهۡۗ قُل لَّآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًاۖ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرَىٰ لِلۡعَٰلَمِينَ٩٠﴾
۸۲- کسانی که به الله ایمان آوردهاند و از احکام او پیروی کردهاند، و ایمانشان را با شرک درنیامیختهاند، ایمنی و سلامتی فقط برای آنان است بدون دیگران، و آنان هدایتیافته به راه حقیقت هستند.
۸۳- و این حجت که ابراهیم به وسیلۀ آن با قومش مباحثه کرد، همان حجت ماست که او را به آن هدایت کردیم تا استدلالشان را باطل کند. مراتب هر یک از بندگانمان را که بخواهیم در دنیا و آخرت بالا میبریم. همانا پروردگار تو در تدبیر و ادارۀ مخلوقاتش بسیار حکیم و داناست.
۸۴- و به ابراهیم، پسرش اسحاق و نوهاش یعقوب را روزی دادیم، و هر یک از آن دو را به راه راست هدایت کردیم، و قبل از آنان نوح را هدایت کردیم، و از نسل نوح هر یک از داود و پسرش سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و برادرش هارون را به راه حق هدایت کردیم، و مانند این پاداش که به سبب نیکوکاری پیامبران به آنان دادیم، به سایر نیکوکاران نیز به سبب نیکوکاریشان میدهیم.
۸۵- و همچنین هر یک از زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را هدایت کردیم، و تمامی آن پیامبران از صالحان بودند.
۸۶- و همچنین اسماعیل و یسع و یونس و لوط را هدایت کردیم، و تمام این پیامبران را بر مردم معاصرشان برتری بخشیدیم.
۸۷- و برخی از پدرانشان و برخی از پسرانشان و برخی از برادرانشان را که هدایتشان را خواستیم هدایت کردیم، و آنان را برای پذیرش دین و رساندن پیاممان به کسانی که آنان را به سویشان فرستادیم برگزیدیم، و این افراد را به پیمودن راه مستقیم که هیچ انحرافی ندارد؛ یعنی همان توحید و تنزیه او تعالی از شریک توفیق دادیم.
۸۸- این توفیقی که برایشان حاصل شد، همان توفیق الله است که هر یک از بندگانش را که بخواهد به آن هدایت میکند، و اگر این پیامبران – به فرض- شریکانی برای الله قرار داده بودند به طور قطع عملشان تباه میشد؛ زیرا الله تعالی هیچ عملی را با وجود شرک نمیپذیرد.
۸۹- این پیامبران منتخب برای هدایت و نبوت، کسانی هستند که به آنان کتاب دادیم؛ مانند صحیفههای ابراهیم و تورات موسی و زبور داود و انجیل عیسی†. همچنین فهم این کتابها را به آنان بخشیدیم و این اشخاص را برای ابلاغ وحیمان برگزیدیم. پس – ای رسول- اگر کافران قوم تو آیات قرآن را انکار کردند، بدان که گروه دیگری را برای ایمان به آنها و انجام و رعایت حقوقشان توفیق دادیم؛ یعنی مهاجران و انصار و پیروانشان تا روز قیامت، که منکر قرآن نیستند و بلکه به آن ایمان دارند و به احکامش عمل میکنند.
۹۰- پیامبران مذکور، کسانی هستند که الله تعالی آنان را برای پذیرش دین حق توفیق داد، پس تو – ای رسول- از آنان پیروی و به آنان اقتدا کن، و به مشرکان بگو: در برابر تبلیغ اسلام پاداشی دنیوی از شما نمیطلبم، و مزدم را فقط الله میدهد و اسلام یعنی دعوت تمامی مردم به راه مستقیم و پند و موعظۀ شما و افرادی که همچون شما هستند؛ یعنی کسانی که باطل را پذیرفتهاند، تا اینکه از این طریق پند گیرید و فایده ببرید.
﴿وَمَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦٓ إِذۡ قَالُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٖ مِّن شَيۡءٖۗ قُلۡ مَنۡ أَنزَلَ ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِي جَآءَ بِهِۦ مُوسَىٰ نُورٗا وَهُدٗى لِّلنَّاسِۖ تَجۡعَلُونَهُۥ قَرَاطِيسَ تُبۡدُونَهَا وَتُخۡفُونَ كَثِيرٗاۖ وَعُلِّمۡتُم مَّا لَمۡ تَعۡلَمُوٓاْ أَنتُمۡ وَلَآ ءَابَآؤُكُمۡۖ قُلِ ٱللَّهُۖ ثُمَّ ذَرۡهُمۡ فِي خَوۡضِهِمۡ يَلۡعَبُونَ٩١ وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ مُّصَدِّقُ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَاۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَهُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٩٢ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمۡ يُوحَ إِلَيۡهِ شَيۡءٞ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثۡلَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُۗ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي غَمَرَٰتِ ٱلۡمَوۡتِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَاسِطُوٓاْ أَيۡدِيهِمۡ أَخۡرِجُوٓاْ أَنفُسَكُمُۖ ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ غَيۡرَ ٱلۡحَقِّ وَكُنتُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهِۦ تَسۡتَكۡبِرُونَ٩٣ وَلَقَدۡ جِئۡتُمُونَا فُرَٰدَىٰ كَمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَتَرَكۡتُم مَّا خَوَّلۡنَٰكُمۡ وَرَآءَ ظُهُورِكُمۡۖ وَمَا نَرَىٰ مَعَكُمۡ شُفَعَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُمۡ أَنَّهُمۡ فِيكُمۡ شُرَكَٰٓؤُاْۚ لَقَد تَّقَطَّعَ بَيۡنَكُمۡ وَضَلَّ عَنكُم مَّا كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٩٤﴾
۹۱- و مشرکان آنگونه که سزاوار بزرگی الله است او را بزرگ نشمردند؛ زیرا انکار کردند که الله متعال بر یک انسان، بخشی از وحیش را نازل کرده باشد. – ای رسول- به آنان بگو: اگر آنگونه که شما میپندارید باشد، پس چه ذاتی تورات را بر موسی به عنوان نور و هدایت و ارشادی برای قومش فرو فرستاد؟! سپس یهودیان را خطاب قرار داده و به قصد سرزنش و مجازاتشان میفرماید: این کتاب را در کاغذهایی پراکنده قرار میدهید و بخشی از آن را آشکار و بسیاری را پنهان میسازید؛ از جمله اینکه توصیف محمدج و خبر از نبوت وی را پنهان کردید. و – ای قوم عرب- الله تعالی با قرآنی که برای شما نازل کرد، اخبار پیشینیان و آیندگان را به شما آموخت؛ اخباری که شما و پدرانتان از آن خبر نداشتید. بگو: فقط الله این قرآن را نازل فرمود و آنان را در سخنان باطلشان رها کن که سرگرم و مشغول باشند.
۹۲- و – ای رسول- این قرآن کتابی است که بر تو فرو فرستادیم و فواید بسیاری دارد و کتابهای آسمانی پیش از خود را تصدیق میکند و گواهی میدهد که آنها از جانب الله نازل شدهاند. این قرآن را نازل کردیم تا مردم مکه و سایر مردم در مشارق و مغارب زمین را به وسیلۀ آن از عذاب الهی بر حذر داری، و کسانی که به زندگی آخرت ایمان دارند، تایید میکنند که قرآن کلام الهی بوده و نمازهایشان را در اوقات آنها ادا میکنند.
۹۳- هیچ کس ستمکارتر از کسی نیست که دروغی بر الله بسازد و ادعا کند که او تعالی هیچ رسولی را از میان بشر مبعوث نکرده است، یا به دروغ بگوید: الله به او وحی کرده، در حالی که هیچ چیز بر وی وحی نکرده است، یا ادعا کند که میتواند همانند قرآنی که الله نازل فرموده است، نازل کند. و – ای رسول- اگر ببینی آنگاه که سختیهای جانکندن این ستمکاران را فرا میگیرد، و فرشتگانی که ارواحشان را میگیرند، دستان خویش را برای عذاب میگشایند و به آنان میگویند: جانهایتان را بیرون دهید، امروز به شدت مورد تحقیر و سرزنش قرار میگیرید؛ زیرا بر الله دروغ میبستید و از پیروی و پذیرش آیات او و فرمانبرداری از رسولانش سر باز میزدید؛ اگر این صحنه را ببینی به راستی که امر هولناکی را دیدهای.
۹۴- و همانگونه که در دنیا برای بار اول شما را پابرهنه و عریان آفریدیم، در این روز نیز به تنهایی برای حساب و جزا نزد ما آمدید و آنچه را که از مال دنیا به شما عطا کرده بودیم و به آنها افتخار میکردید پشت سرتان به جای گذاشتید، و در آخرت معبودهایتان را که گمان میکردید شفیعان شما هستند، و گمان میکردید در استحقاق عبادت شریکان الله هستند، همراه شما نمیبینیم. قطعا پیوند دنیوی شما بریده شد، و اینکه ادعا میکردید معبودانتان در عبادت، با الله شریک هستند را از دست دادید و روشن شد که شما به خود و خانواده و اموالتان زیان رساندهاید.
﴿۞إِنَّ ٱللَّهَ فَالِقُ ٱلۡحَبِّ وَٱلنَّوَىٰۖ يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَمُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتِ مِنَ ٱلۡحَيِّۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٩٥ فَالِقُ ٱلۡإِصۡبَاحِ وَجَعَلَ ٱلَّيۡلَ سَكَنٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ حُسۡبَانٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٩٦ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلنُّجُومَ لِتَهۡتَدُواْ بِهَا فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٩٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ فَمُسۡتَقَرّٞ وَمُسۡتَوۡدَعٞۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَفۡقَهُونَ٩٨ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ نَبَاتَ كُلِّ شَيۡءٖ فَأَخۡرَجۡنَا مِنۡهُ خَضِرٗا نُّخۡرِجُ مِنۡهُ حَبّٗا مُّتَرَاكِبٗا وَمِنَ ٱلنَّخۡلِ مِن طَلۡعِهَا قِنۡوَانٞ دَانِيَةٞ وَجَنَّٰتٖ مِّنۡ أَعۡنَابٖ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُشۡتَبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٍۗ ٱنظُرُوٓاْ إِلَىٰ ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَيَنۡعِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكُمۡ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٩٩ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ ٱلۡجِنَّ وَخَلَقَهُمۡۖ وَخَرَقُواْ لَهُۥ بَنِينَ وَبَنَٰتِۢ بِغَيۡرِ عِلۡمٖۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يَصِفُونَ١٠٠ بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُۥ وَلَدٞ وَلَمۡ تَكُن لَّهُۥ صَٰحِبَةٞۖ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٠١﴾
۹۵- همانا الله ذاتی است که دانه را میشکافد و محصولات کشاورزی از آن بیرون میآورد، و هسته را میشکافد و درخت از آن میرویاند، و زنده را از مرده بیرون میآورد؛ مثلاً انسان و سایر موجودات زنده را از نطفه بیرون میآورد، و مرده را از زنده بیرون میآورد؛ مثلاً نطفه را از انسان و حیوان خارج میسازد. ذاتی که این کارها را انجام میدهد همان الله، معبود یگانه و بیهمتا و مستحقّ عبادت است، پس چگونه از حق به سوی باطل میروید و غیر الله را با او عبادت میکنید؟!
۹۶- و او تعالی ذاتی است که روشنایی صبح را از تاریکی شب شکافت، و شب را برای آرامش مردم قرار داد تا افرادی که در روز خسته شدهاند، در شب به اندازۀ نیاز استراحت کنند. و ذاتی که خورشید و ماه را در آسمان قرار داد، به گونهای که با حساب معینی در جریان هستند و این حالت دچار تغییر و تحول نمیشود. این آفرینش شگفتانگیز، تقدیر ذات شکستناپذیری است که هیچ کس بر او چیره نمیشود، و نسبت به مصالح مخلوقاتش و تدبیر امورشان بسیار داناست. عزیز و علیم که از اسمای حسنای الله هستند، دلالت بر کمال عزّت و علم الهی دارند.
۹۷- و – ای مردم- او تعالی ذاتی است که ستارگان را برایتان به عنوان نشانههایی قرار داد تا اگر در شب به سبب تاریکی شدید در خشکی و دریا راهتان را گم کردید، از آنها کمک بگیرید. این دلایل روشن را بیان کردیم تا افراد آگاه به الله و شریعت از آنها پند گیرند.
۹۸- و – ای مردم- او تعالی ذاتی است که شما را از آدم÷ آفرید؛ زیرا وی را از گِل خلق کرد، سپس شما از نسل و فرزندان او هستید، و قرارگاههایی مانند رحمهای مادرانتان، و امانتنگهدارهایی که در آنها حفاظت میشوید مانند استخوانهای کمرهای پدرانتان را برای شما به وجود آورد. به راستی که ما آیات و دلایل را برای مردمی که ادله را میفهمند و پند میگیرند، به روشنی بیان کردهایم.
۹۹- و او تعالی ذاتی است که از آسمان آب باران را فرو فرستاد و با آن هر نوع گیاهی را رویاند، آنگاه از گیاهان، محصولات کشاورزی و درختان سبز بیرون آورد، و دانههایی از آنها درآورد که بر روی هم انباشته شده هستند؛ مانند خوشههای گندم و جو و برنج، و از شکوفۀ درخت خرما – یعنی پوششی که خرما ابتدا در آن ساخته میشود- خوشههایی قرار داد که میوههایی نزدیک به خوردن دارند، و نیز باغهایی از انگور به وجود آورد، و درختانی از زیتون و انار که برگهایشان مانند هم است، اما میوههای مختلفی از لحاظ شکل و طعم و ساختار دارند، بیرون آورد. - ای مردم- به میوۀ آن بنگرید ابتدا که آشکار میشود، و هنگامی که (پخته شده و) میرسد، - ای مردم- همانا در این امر، دلایل آشکاری بر قدرت و حکمت و رحمت الله وجود دارد برای قومی که به الله ایمان دارند و به شریعت او تعالی عمل میکنند.
۱۰۰- و این مشرکان جنیان را به عنوان شریک الله در عبادت قرار دادند و معتقد بودند که آنها نفع و ضرر میرسانند، در حالی که الله تعالی آنان و کسانی را که عبادت میکنند، از عدم به وجود آورده و از این رو در آفرینش مخلوقات، مستقل و تنها بوده و لازم است که تنها عبادت شود. همچنین بر الله متعال دروغ بستند و پسران و دخترانی را به او نسبت دادند و از صفات کمال الهی بیخبر بودند. الله از دروغ و افترایی که این مشرکان به او نسبت میدهند، مبرّا و منزّه است.
۱۰۱- الله آسمانها و زمین و آنچه را در میانشان است بدون نمونۀ قبلی آفرید. چگونه میتواند فرزندی داشته باشد در حالی که هرگز همسری نداشته است؟! الله از آنچه مشرکان میگویند، منزّه و برتر است. او تعالی هر چیزی را از عدم به وجود آورد و چیزی از امور مخلوقات بر او پنهان نمیماند.
﴿ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ فَٱعۡبُدُوهُۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ١٠٢ لَّا تُدۡرِكُهُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَهُوَ يُدۡرِكُ ٱلۡأَبۡصَٰرَۖ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلۡخَبِيرُ١٠٣ قَدۡ جَآءَكُم بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَنۡ أَبۡصَرَ فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ عَمِيَ فَعَلَيۡهَاۚ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِحَفِيظٖ١٠٤ وَكَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسۡتَ وَلِنُبَيِّنَهُۥ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ١٠٥ ٱتَّبِعۡ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٦ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكُواْۗ وَمَا جَعَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظٗاۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٖ١٠٧ وَلَا تَسُبُّواْ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّواْ ٱللَّهَ عَدۡوَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖۗ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرۡجِعُهُمۡ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٠٨ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِن جَآءَتۡهُمۡ ءَايَةٞ لَّيُؤۡمِنُنَّ بِهَاۚ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡأٓيَٰتُ عِندَ ٱللَّهِۖ وَمَا يُشۡعِرُكُمۡ أَنَّهَآ إِذَا جَآءَتۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠٩ وَنُقَلِّبُ أَفِۡٔدَتَهُمۡ وَأَبۡصَٰرَهُمۡ كَمَا لَمۡ يُؤۡمِنُواْ بِهِۦٓ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَنَذَرُهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١١٠﴾
۱۰۲- ای مشرکان- ذات متصف به این صفات، پروردگار شماست، معبود بر حق و شایستۀ ستایشی جز او ندارید. او آفریدگار همه چیز است، پس با طاعت و عبادت او تعالی، برایش فرمانبردار و فروتن باشید. الله بر هر چیزی وکیل و حفیظ است و امور مخلوقاتش را اداره و تدبیر میکند.
۱۰۳- چشمها در دنیا، الله را نمیبینند، ولی در آخرت، مؤمنان پروردگارشان را بدون احاطه و اطلاع کامل از ذات او تعالی میبینند، و الله متعال چشمان را درمییابد و به آنها احاطه دارد و از ماهیتشان باخبر است. همچنین نسبت به اولیا و دوستانش لطیف و مهربان بوده و از جزئیات اشیا خبر دارد و چنان ذات خبیری است که باطن و درون اشیا را میداند.
۱۰۴- ای رسول- به مشرکان بگو: دلایل روشن و براهین آشکاری نزد شما آمده که توسط آنها، هدایت را از گمراهی تشخیص میدهید؛ یعنی دلایل و براهینی که در قرآن موجود بوده و رسولالله جآنها را آورده است، پس هر کس آنها را بداند و در این زمینه بیندیشد و به مفاهیمشان ایمان آورد، نفع این کار به خودش بازمیگردد، و هر کس پس از آشکار شدن حجت و دلیل، هدایت نشود، قطعا بر خودش ستم کرده است، و من بر شما نگهبان نیستم که اعمالتان را برشمارم، بلکه فقط یک مُبَلّغ هستم، و الله تعالی بر اساس علم و حکمتش، هر کس را که بخواهد، هدایت یا گمراه میسازد.
۱۰۵- و همانگونه که ادله و براهین توحید و نبوت و معاد را در این قرآن، برای مشرکان بیان کردیم، دلایل هر آنچه را نسبت به آن جاهل هستند نیز برایشان روشن میسازیم، اما از روی کذب و دروغ میگویند: این موارد را از اهل کتاب آموختهای! و - با گوناگونساختن این آیات- حقیقت را برای قومی که از آن آگاهند، روشن میکنیم و آنان حقیقت را پذیرفته و از آن پیروی میکنند؛ این افراد مؤمنان به رسولاللهج و آنچه بر وی نازل شد، هستند.
۱۰۶- - ای رسول- از اوامر و نواهیای که بر تو وحی کردیم و مهمترینشان توحید الله و دعوت به سوی آن است، پیروی کن و به لجاجت و ادعای باطل مشرکان اهمیت نده.
۱۰۷- و اگر الله میخواست که این مشرکان شرک نورزند، قطعا شرک نمیورزیدند، ولی او تعالی از انتخاب بدشان و پیروی آنان از تمایلات نفسانی خویش آگاه بوده است. و – ای رسول- ما تو را بر آنان نگهبان قرار ندادهایم تا اعمالشان را بر آنان بشماری، و گماشتهشده بر آنان هم نیستی که به دنبال مصالح آنان باشی.
۱۰۸- و – ای مسلمانان- معبودهایی را که مشرکان، آنها را همراه الله در دعاها به یاری خوانده و عبادت میکنند دشنام ندهید، تا مشرکان از روی جهل و تجاوز بدون علم، الله را دشنام ندهند – این کار از باب سدّ ذریعه است-. همانگونه که به منظور مجازات این افراد اعمال بدشان را در نظرشان آراستیم، برای هر امتی اعمالشان را زینت دادیم، سپس بازگشت تمامی آنان در روز قیامت به سوی پروردگارشان است، آنگاه آنان را از آنچه در دنیا انجام میدادند آگاه میسازد و در قبال اعمالشان به آنان جزا میدهد.
۱۰۹- و مشرکان با مستحکمترین سوگندها قسم خوردند که: اگر محمدج نشانهای خارق العاده بیاورد، قطعا آنچه را آورده است تصدیق میکنیم. - ای رسول- بگو: آوردن معجزات خارق العاده فقط در اختیار الله است و اگر بخواهد، تنها او بر این کار تواناست. و – ای مؤمنان- شما چه میدانید که اگر این معجزات آورده شود، شاید آنان ایمان نیاورند [و نمیآورند].
۱۱۰- و ما دلها و چشمانشان را وارونه ساخته و مانع میان آنها و فایدهبردن از آیات الهی میشویم و از این رو، به آنها ایمان نمیآورند، چنانکه به آیات قرآن، زمانی که برای نخستین بار نازل شد، ایمان نیاوردند. و آنان را در سرکشی از دستورات الهی و در حالت حیرت و سرگردانی رها میکنیم، که به حقیقت و راه درست هدایت نمیشوند.
﴿۞وَلَوۡ أَنَّنَا نَزَّلۡنَآ إِلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَحَشَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ كُلَّ شَيۡءٖ قُبُلٗا مَّا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَجۡهَلُونَ١١١ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّٗا شَيَٰطِينَ ٱلۡإِنسِ وَٱلۡجِنِّ يُوحِي بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٖ زُخۡرُفَ ٱلۡقَوۡلِ غُرُورٗاۚ وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُونَ١١٢ وَلِتَصۡغَىٰٓ إِلَيۡهِ أَفِۡٔدَةُ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ وَلِيَرۡضَوۡهُ وَلِيَقۡتَرِفُواْ مَا هُم مُّقۡتَرِفُونَ١١٣ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡتَغِي حَكَمٗا وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡكِتَٰبَ مُفَصَّلٗاۚ وَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَعۡلَمُونَ أَنَّهُۥ مُنَزَّلٞ مِّن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ١١٤ وَتَمَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدۡقٗا وَعَدۡلٗاۚ لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ١١٥ وَإِن تُطِعۡ أَكۡثَرَ مَن فِي ٱلۡأَرۡضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ١١٦ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِۦۖ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ١١٧ فَكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ إِن كُنتُم بَِٔايَٰتِهِۦ مُؤۡمِنِينَ١١٨﴾
۱۱۱- و اگر ما درخواست این مشرکان را میپذیرفتیم و فرشتگانی را از آسمان به سویشان میفرستادیم و مردگان را برایشان زنده میساختیم و با آنان سخن میگفتند و هر چیزی را که میخواستند، برایشان جمع میکردیم و آنها را در برابر خویش مشاهده میکردند، – ای رسول- باز هم به آنچه آنان را به سویش فرا خواندی ایمان نمیآوردند و به آن عمل نمیکردند مگر کسانی که الله تعالی هدایت را برایشان خواسته بود، اما بیشتر این کافران نسبت به حقیقتی که آن را از نزد الله آوردی، جاهلند.
۱۱۲- و – ای رسول- همانگونه که تو را با این دشمنان مشرک آزمودیم، تمام پیامبران را با دشمنانی از سرکشان قومشان و نیز دشمنانی از جنیان سرکش آزمودهایم، که بعضی از آنان به بعضی دیگر سخنانی که آنها را با باطل آراستهاند القا میکنند تا شنوندهاش را بفریبد و از راه الهی غافل و گمراه شود. اگر پروردگارت میخواست قطعا مانع میان آنها و آن دشمنی میشد، ولی این کار آزمایش از جانب او تعالی بوده و از این رو، آنان و دروغ و بهتانی را که میسازند رها کن.
۱۱۳- و به این هدف که دلهای کافرانی که به آخرت ایمان نمیآورند و برای آن عمل نمیکنند، به سوی آن القائات و وسوسهها بگراید، و آن را برای خویش بپذیرند و به آن راضی شوند، و نیز تا معاصی و گناهانی را که انجام میدهند کسب کنند. این سخنان تهدید بزرگی علیه آنان است.
۱۱۴- - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا عاقلانه است که داوری غیر الله - پروردگار من و شما- را میان خودم و شما بپذیرم؟ در حالی که الله همان ذاتی است که قرآن را برایتان نازل کرد و حکم آنچه مورد اختلاف من و شماست را در آن بیان فرمود. و بنی اسرائیل که تورات و انجیل را به آنان دادیم، به طور قطع و یقین میدانند که این قرآن به حق و قطعا از جانب پروردگارت بر تو – ای رسول- نازل شده است، پس در چیزی از آنچه به تو وحی کردیم، از تردیدکنندگان مباش.
۱۱۵- قرآن در اقوال و اخبار خود بسیار صادق و در احکامش عادل است و هیچ کس نمیتواند کلمات کامل الهی را تغییر دهد، و الله تعالی بر آنچه بندگانش میگویند، شنواست و از نهان و آشکار امورشان باخبر است.
۱۱۶- و – ای رسول- به فرض، اگر از بیشتر مردم روی زمین اطاعت کنی، حتما تو را از دین الله گمراه میکنند؛ زیرا بیشتر آنان پیرو آنچه گمان میکنند حق است، هستند و از پیشینیانشان تقلید مینمایند در حالی که فقط گمان میکنند و دروغ میگویند.
۱۱۷- - ای رسول- همانا پروردگارت به حال مردمی که از راه او منحرف میشوند، و نیز به حال مردمی که پایدار و ثابتقدم هستند، از شما و آنان آگاهتر است، و [امر] هیچ کسی بر او تعالی پنهان نمیماند.
۱۱۸- پس از آنچه هنگام ذبح نام الله بر آن برده شده است بخورید، اگر واقعا به براهین آشکار او تعالی ایمان دارید.
﴿وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تَأۡكُلُواْ مِمَّا ذُكِرَ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ وَقَدۡ فَصَّلَ لَكُم مَّا حَرَّمَ عَلَيۡكُمۡ إِلَّا مَا ٱضۡطُرِرۡتُمۡ إِلَيۡهِۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا لَّيُضِلُّونَ بِأَهۡوَآئِهِم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُعۡتَدِينَ١١٩ وَذَرُواْ ظَٰهِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَبَاطِنَهُۥٓۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡسِبُونَ ٱلۡإِثۡمَ سَيُجۡزَوۡنَ بِمَا كَانُواْ يَقۡتَرِفُونَ١٢٠ وَلَا تَأۡكُلُواْ مِمَّا لَمۡ يُذۡكَرِ ٱسۡمُ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ وَإِنَّهُۥ لَفِسۡقٞۗ وَإِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِهِمۡ لِيُجَٰدِلُوكُمۡۖ وَإِنۡ أَطَعۡتُمُوهُمۡ إِنَّكُمۡ لَمُشۡرِكُونَ١٢١ أَوَ مَن كَانَ مَيۡتٗا فَأَحۡيَيۡنَٰهُ وَجَعَلۡنَا لَهُۥ نُورٗا يَمۡشِي بِهِۦ فِي ٱلنَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُۥ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ لَيۡسَ بِخَارِجٖ مِّنۡهَاۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلۡكَٰفِرِينَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢٢ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا فِي كُلِّ قَرۡيَةٍ أَكَٰبِرَ مُجۡرِمِيهَا لِيَمۡكُرُواْ فِيهَاۖ وَمَا يَمۡكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ١٢٣ وَإِذَا جَآءَتۡهُمۡ ءَايَةٞ قَالُواْ لَن نُّؤۡمِنَ حَتَّىٰ نُؤۡتَىٰ مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ رُسُلُ ٱللَّهِۘ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ حَيۡثُ يَجۡعَلُ رِسَالَتَهُۥۗ سَيُصِيبُ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْ صَغَارٌ عِندَ ٱللَّهِ وَعَذَابٞ شَدِيدُۢ بِمَا كَانُواْ يَمۡكُرُونَ١٢٤﴾
۱۱۹- - ای مؤمنان- چه چیز مانع شما میشود از اینکه از آنچه نام الله بر آن برده شده است بخورید، در حالی که الله تمامی آنچه را برای شما حرام کرد برایتان روشن ساخته است؟! مگر اینکه بر اثر گرسنگی، ضرورت و نیازی پیش آید، که در این صورت خوردن اشیاء حرام؛ مانند مردار برایتان جایز است. همانا بسیاری از گمراهان به سبب آرای فاسد و تمایلات خویش و از روی نادانی، با تحلیل حرام و تحریم حلال، پیروانشان را از راه الهی دور میکنند. - ای رسول- همانا پروردگارت به حال متجاوزان از حدود الله آگاهتر است، و او تعالی مسئول حساب و جزایشان است.
۱۲۰- و – ای مردم- از ارتکاب گناهان آشکار و نهان دست بکشید، همانا کسانی که گناه میکنند، الله آنان را در قبال بدیهایی که کسب کردهاند مجازات خواهد کرد.
۱۲۱- و – ای مسلمانان- از آنچه هنگام ذبح نام الله بر آن برده نشده است نخورید؛ مانند مردار و آنچه برای معبودها و جنیان ذبح میگردد و ... . خوردن از این ذبایح، قطعا سبب خروج از طاعت الهی است، و همانا جنیان سرکش شبهاتی را دربارۀ تحریم خوردن مردار به دوستانشان از شیاطین القا میکنند و به آنان دستور میدهند که در جدال با مسلمانان چنین بگویند: شما با نخوردن مردار، آنچه را الله متعال کشته است، نمیخورید در حالی که از آنچه خودتان ذبح کردهاید، استفاده میکنید، و – ای مسلمانان- اگر – در تحلیل خودمُرده- از آنان اطاعت کنید، قطعا شما و آنان در شرک یکسان خواهید بود.
۱۲۲- آیا کسی که در گمراهی، مُرده و هلاک و حیران بود و سپس قلبش را با ایمان زنده ساختیم و وی را هدایت نمودیم و او را برای پیروی از رسولانمان توفیق دادیم و در نتیجه، در انوار هدایت زندگی نمود، همچون کسی است که در نادانیها و تمایلات و گمراهیهای متفاوت سرگردان است و راه گریزی نمییابد و هیچ نجاتدهندهای ندارد؟! هرگز این دو با هم یکسان نیستند. – ای مؤمنان- همانگونه که این کافر متخاصم را خوار ساختم و بدی عملش را برایش آراستم و آن را نیک میپنداشت، اعمال بد منکران را نیز در نظرشان آراستهایم تا از این طریق، مستوجب و سزاوار عذاب شوند.
۱۲۳- و همانند کار مشرکان بزرگ مکه که از راه الله بازداشتند، در هر قریهای رؤسا و بزرگانی مجرم گماشتیم که مکر و نیرنگشان را در بازداشتن مردم از دین الهی به کار میگیرند، و در واقع مکر و نیرنگشان فقط به خودشان بازمیگردد، اما آنان این امر را احساس نمیکنند.
۱۲۴- و هر گاه حجتی ظاهر بر نبوت محمدج نزد مشرکان مکه آمد، بزرگانشان گفتند: هرگز ایمان نمیآوریم مگر زمانی که الله مثل نبوت و معجزاتی که به پیامبران پیشین داده است به ما هم بدهد، اما الله اینگونه به آنان پاسخ داد که او تعالی بهتر میداند چه کسی شایستگی رسالت و تبلیغ آن به مردم را دارد. بدون تردید این سرکشان خوار خواهند شد و در آتش جهنم، عذابی دردناک دارند، چون به اسلام و پیروانش نیرنگ زدند.
﴿فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهۡدِيَهُۥ يَشۡرَحۡ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِۖ وَمَن يُرِدۡ أَن يُضِلَّهُۥ يَجۡعَلۡ صَدۡرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجٗا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي ٱلسَّمَآءِۚ كَذَٰلِكَ يَجۡعَلُ ٱللَّهُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ١٢٥ وَهَٰذَا صِرَٰطُ رَبِّكَ مُسۡتَقِيمٗاۗ قَدۡ فَصَّلۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ١٢٦ ۞لَهُمۡ دَارُ ٱلسَّلَٰمِ عِندَ رَبِّهِمۡۖ وَهُوَ وَلِيُّهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢٧ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ قَدِ ٱسۡتَكۡثَرۡتُم مِّنَ ٱلۡإِنسِۖ وَقَالَ أَوۡلِيَآؤُهُم مِّنَ ٱلۡإِنسِ رَبَّنَا ٱسۡتَمۡتَعَ بَعۡضُنَا بِبَعۡضٖ وَبَلَغۡنَآ أَجَلَنَا ٱلَّذِيٓ أَجَّلۡتَ لَنَاۚ قَالَ ٱلنَّارُ مَثۡوَىٰكُمۡ خَٰلِدِينَ فِيهَآ إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٞ١٢٨ وَكَذَٰلِكَ نُوَلِّي بَعۡضَ ٱلظَّٰلِمِينَ بَعۡضَۢا بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٢٩ يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي وَيُنذِرُونَكُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَاۚ قَالُواْ شَهِدۡنَا عَلَىٰٓ أَنفُسِنَاۖ وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَشَهِدُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰفِرِينَ١٣٠﴾
۱۲۵- پس الله هر کس را که بخواهد به راه هدایت توفیق دهد، سینهاش را میگشاید و برای پذیرش توحید و ایمان آماده میسازد، و هر کس را که بخواهد گمراه نماید، سینهاش را در برابر پذیرش هدایت بسیار تنگ میگرداند، مانند حالت کسی که در طبقات بالای جو بالا میرود و به شدّت نفس میکشد و دچار مشکل میشود، و الله همانگونه که سینههای کافران را بسیار تنگ و بسته میگرداند، عذاب را بر کسانی که به او ایمان نمیآورد، قرار میدهد.
۱۲۶- و – ای رسول- این چیزی که برای تو بیان نمودیم، همان راه منتهی و رساننده به رضایت و بهشت پروردگارت است. ما دلایل را برای افراد عاقلی که پند میگیرند، بیان کردیم.
۱۲۷- در روز قیامت، برای افراد آگاه و پندپذیر، سرای سلامتی و امنیت از هر نوع مصیبت و رنجی است؛ یعنی همان بهشت، و به پاداش اعمال نیکی که انجام دادهاند، الله تعالی یاور و نگهدارشان است.
۱۲۸- و – ای رسول- روزی را به یاد آور که الله کافران و دوستانشان از شیاطین جنی را گرد میآورد و میفرماید: ای جنیان! شما بسیاری از انسانها را گمراه کردید، و دوستانشان از انسانهای کافر میگویند: پروردگارا! برخی از ما از برخی دیگر بهرهبرداری نموده و سررسید و مهلتی که برایمان معین نمودی با پایانیافتن زندگی دنیوی ما فرا رسید. الله متعال به آنان میگوید: آتش دوزخ جایگاهتان است؛ یعنی محل اقامت دایمی شماست، مگر گنهکاران موحدی که الله تعالی نخواهد آنان در آنجا برای همیشه بمانند. همانا پروردگار تو در تدبیر و صُنع و آفرینش خویش بسیار حکیم و از تمامی امور بندگانش آگاه است.
۱۲۹- و همانگونه که شیاطین جنی را بر انسانهای کافر مسلط کردیم و دوستانشان شدند، برخی از انسانهای ستمکار را به سبب گناهانی که انجام میدهند، بر برخی دیگر در دنیا مسلط میکنیم.
۱۳۰- ای مشرکان جنی و انسی!، آیا رسولانی از جنس خودتان – با توجه به ظاهر نصوص، رسولان فقط از جنس بشر بودهاند- نزدتان نیامدند که شما را از آیات واضح مشتمل بر امر و نهی الهی باخبر ساختند و نیز خیر و شر را برایتان بیان کردند و شما را از روبروشدن با عذاب من در روز قیامت، بر حذر داشتند؟! این مشرکان انسی و جنی چنین پاسخ میدهند: علیه خود گواهی میدهیم که رسولان تو آیاتت را به ما رساندند و ما را از دیدار امروز بیم دادند، ولی ما آنان را تکذیب کردیم. زینت زندگی دنیا این مشرکان را فریفت و علیه خودشان گواهی دادند که یگانگی الله تعالی را انکار کرده و رسولانش را تکذیب میکردند.
﴿ذَٰلِكَ أَن لَّمۡ يَكُن رَّبُّكَ مُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ بِظُلۡمٖ وَأَهۡلُهَا غَٰفِلُونَ١٣١ وَلِكُلّٖ دَرَجَٰتٞ مِّمَّا عَمِلُواْۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعۡمَلُونَ١٣٢ وَرَبُّكَ ٱلۡغَنِيُّ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۚ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَسۡتَخۡلِفۡ مِنۢ بَعۡدِكُم مَّا يَشَآءُ كَمَآ أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوۡمٍ ءَاخَرِينَ١٣٣ إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَأٓتٖۖ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ١٣٤ قُلۡ يَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَامِلٞۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ١٣٥ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ ٱلۡحَرۡثِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ نَصِيبٗا فَقَالُواْ هَٰذَا لِلَّهِ بِزَعۡمِهِمۡ وَهَٰذَا لِشُرَكَآئِنَاۖ فَمَا كَانَ لِشُرَكَآئِهِمۡ فَلَا يَصِلُ إِلَى ٱللَّهِۖ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَىٰ شُرَكَآئِهِمۡۗ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ١٣٦ وَكَذَٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٖ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ قَتۡلَ أَوۡلَٰدِهِمۡ شُرَكَآؤُهُمۡ لِيُرۡدُوهُمۡ وَلِيَلۡبِسُواْ عَلَيۡهِمۡ دِينَهُمۡۖ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا فَعَلُوهُۖ فَذَرۡهُمۡ وَمَا يَفۡتَرُونَ١٣٧﴾
۱۳۱- این اتمام حجت با فرستادن رسولان و نزول کتابهای آسمانی به سوی انسانها و جنیان برای این است که هیچ کس قبل از اینکه دعوتی به او رسیده باشد مجازات نشود؛ زیرا ما به امتها مهلت دادیم و آنان را معذور دانستیم و هیچ یک از آنان را عذاب نکردهایم مگر پس از اینکه رسولان را به سویشان فرستادیم.
۱۳۲- و هر یک از مطیعان و نافرمانان او تعالی بر حسب اعمالشان مراتبی دارند که الله متعال آنان را به آن مرتبه میرساند و بر این اساس جزا میدهد. – ای رسول- پروردگارت از آنچه بندگانش انجام میدهند، غافل نیست.
۱۳۳- و – ای رسول- پروردگارت که مردم را به عبادت خویش دستور داده است، همان ذات بینیاز و یگانه است که همۀ مخلوقات به او نیاز دارند، و او تعالی صاحب رحمت وسیع و گستردهای است، که اگر بخواهد، شما را هلاک خواهد کرد و قوم دیگری به وجود میآورد که بعد از فنای شما، جایگزینتان میشوند و طاعت الهی را به جای میآورند، همانگونه که شما را از نسل قوم دیگری که پیش از شما بودند، به وجود آورد.
۱۳۴- - ای مشرکان- عذابی که پروردگار شما به سبب کفرتان به شما وعده میدهد، قطعاً شما را فرا خواهد گرفت و نمیتوانید از عذابش فرار کنید، و او تعالی بر زندهکردن دوبارۀ شما تواناست، هر چند خاک و استخوان گردید.
۱۳۵- - ای رسول- بگو: ای قوم من! به شیوۀ خودتان عمل کنید، که من هم بر روشی که الله متعال برایم مشروع ساخته است، عمل میکنم، و- هنگام فرا رسیدن مصیبت و عذاب- خواهید دانست که عاقبت نیکو از آنِ کیست؟ بدون تردید کسی که از حدود الهی تجاوز نماید و ستم کند و دیگران را با الله تعالی شریک قرار دهد، هرگز رضایت الله و بهشت را به دست نخواهد آورد.
۱۳۶- و مشرکان سهمی از آنچه از کشتها و میوهها و دامها آفریده است را برای مهمانان و مساکین بخشیده و بخشی دیگر را برای معبودانشان؛ یعنی نمادها و تندیسهایشان قرار دادند، آنگاه آنچه که برای معبودانشان اختصاص دادند، فقط به خودشان میرسد و در راه الله مصرف نمیشود، و آنچه را برای الله اختصاص دادند به معبودانشان میرسد. چه بد است حکم و تقسیم این قوم!
۱۳۷- و همانگونه که شیطان در نظر مشرکان آراست که سهمی از کشتزار و دامها را برای الله و سهمی را برای معبودانشان اختصاص دهند، برای بسیاری از مشرکان کشتن فرزندانشان را از ترس فقر آراست تا این پدران را با کشتن نفسی که الله تعالی آن را به ناحق حرام گردانیده است، به هلاکت اندازد و نیز به این هدف که دینشان را بر آنان مشتبه سازد و در نتیجه، گمراه و هلاک گردند. و اگر الله سبحان میخواست که این کار را نکنند، قطعا آن را انجام نمیدادند، ولی این کار را مقدر کرد، چون از بدی احوال و عاقبتشان آگاه بود، پس – ای رسول- آنان و دروغشان را رها کن که الله متعال میان تو و آنان حکم و داوری خواهد کرد.
﴿وَقَالُواْ هَٰذِهِۦٓ أَنۡعَٰمٞ وَحَرۡثٌ حِجۡرٞ لَّا يَطۡعَمُهَآ إِلَّا مَن نَّشَآءُ بِزَعۡمِهِمۡ وَأَنۡعَٰمٌ حُرِّمَتۡ ظُهُورُهَا وَأَنۡعَٰمٞ لَّا يَذۡكُرُونَ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا ٱفۡتِرَآءً عَلَيۡهِۚ سَيَجۡزِيهِم بِمَا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ١٣٨ وَقَالُواْ مَا فِي بُطُونِ هَٰذِهِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ خَالِصَةٞ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِنَاۖ وَإِن يَكُن مَّيۡتَةٗ فَهُمۡ فِيهِ شُرَكَآءُۚ سَيَجۡزِيهِمۡ وَصۡفَهُمۡۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٞ١٣٩ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓاْ أَوۡلَٰدَهُمۡ سَفَهَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَحَرَّمُواْ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفۡتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِۚ قَدۡ ضَلُّواْ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ١٤٠ ۞وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ جَنَّٰتٖ مَّعۡرُوشَٰتٖ وَغَيۡرَ مَعۡرُوشَٰتٖ وَٱلنَّخۡلَ وَٱلزَّرۡعَ مُخۡتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَٰبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٖۚ كُلُواْ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَءَاتُواْ حَقَّهُۥ يَوۡمَ حَصَادِهِۦۖ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ١٤١ وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ حَمُولَةٗ وَفَرۡشٗاۚ كُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ١٤٢﴾
۱۳۸- و مشرکان گفتند: این شترها و کشتزارها ممنوعه و حرامند که – بر اساس ادعایشان- فقط خادمان معبودها و افرادی دیگر اجازه داشتند از آنها بخورند.
و پشت این شترها حرام است و سوارشدن و حمل بار بر آنها به هیچ وجه جایز نیست.
و نیز این شترها که نام الهی را در هیچ یک از امورشان بر آنها نمیبرند. آنان تمامی این امور را با دروغبستن بر الله انجام میدادند، و الله به سبب افترائاتی که بر او تعالی میبستند، آنان را جزا خواهد داد.
۱۳۹- و مشرکان گفتند: جنینهایی که در شکم این دامها وجود دارند، برای مردان ما حلال و برای زنانمان حرام است اگر زنده به دنیا آیند، ولی اگر مرده متولد شوند، زنان و مردان در آنها شریکند. الله به سبب تحلیل و تحریمی که برای خودشان وضع کردند و او تعالی به آن اجازه نداده بود، آنان را مجازات خواهد کرد؛ زیرا در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم و نسبت به آنان بسیار داناست.
۱۴۰- کسانی که فرزندانشان را از روی سبکسری و نادانی کشتند، و با دروغبستن بر الله، آنچه را به آنان روزی داده بود حرام کردند، قطعا زیان نموده و هلاک شدند. آنان از هدایت دور شده و اهل هدایت و رستگاری نبودند. بنابراین تحلیل و تحریم، از ویژگیهای الوهیت در زمینۀ تشریع احکام است و حلال، آن چیزی است که الله حلال ساخته و حرام، یعنی آنچه او تعالی حرام نموده است، و هیچ فرد و گروهی حق ندارد که آنچه را الله اجازه نداده است برای بندگانش تشریع نماید.
۱۴۱- و الله سبحان همان ذاتی است که باغهایی را برایتان به وجود آورد؛ برخی از آنها مانند درختان انگور بر روی داربست قرار میگیرند و برخی دیگر مانند درختان خرما و کشتزارها، نیازی به داربست ندارند بلکه بر ساقههایشان میایستند، که دارای طعمهایی متنوع هستند، و زیتون و انار که از لحاظ ظاهری شبیه هم، ولی از نظر میوه و طعم متفاوتند. - ای مردم- از میوۀ آن وقتی به ثمر نشست بخورید، و در روز درو و جمعآوری، زکات واجبش را بدهید، و در انفاق مال و خوردن طعام و... از حد اعتدال نگذرید. به راستی که الله سبحان، متجاوزان از حدودش را که مال را در نابجا هزینه میکنند، دوست ندارد.
۱۴۲- و او ذاتی است که دامهایی برایتان آفرید که برخی از آنها مانند شتران به سبب بزرگی و ارتفاع، این قابلیت را دارند که بر آنها بار حمل شود، و برخی از آنها مانند گاو و گوسفند به سبب کوچکی و نزدیکبودن به زمین این قابلیت را ندارند. از چارپایانی که الله برایتان مباح قرار داده و آنها را به شما داده است، بخورید و بر اثر پیروی از راههای شیطان، آنچه را الله متعال حلال گردانیده است حرام ندانید، آنگونه که مشرکان انجام دادند؛ زیرا شیطان دشمن شماست و دشمنی او آشکار است.
﴿ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۖ مِّنَ ٱلضَّأۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَمِنَ ٱلۡمَعۡزِ ٱثۡنَيۡنِۗ قُلۡ ءَآلذَّكَرَيۡنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلۡأُنثَيَيۡنِ أَمَّا ٱشۡتَمَلَتۡ عَلَيۡهِ أَرۡحَامُ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۖ نَبُِّٔونِي بِعِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٤٣ وَمِنَ ٱلۡإِبِلِ ٱثۡنَيۡنِ وَمِنَ ٱلۡبَقَرِ ٱثۡنَيۡنِۗ قُلۡ ءَآلذَّكَرَيۡنِ حَرَّمَ أَمِ ٱلۡأُنثَيَيۡنِ أَمَّا ٱشۡتَمَلَتۡ عَلَيۡهِ أَرۡحَامُ ٱلۡأُنثَيَيۡنِۖ أَمۡ كُنتُمۡ شُهَدَآءَ إِذۡ وَصَّىٰكُمُ ٱللَّهُ بِهَٰذَاۚ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا لِّيُضِلَّ ٱلنَّاسَ بِغَيۡرِ عِلۡمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٤٤ قُل لَّآ أَجِدُ فِي مَآ أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٖ يَطۡعَمُهُۥٓ إِلَّآ أَن يَكُونَ مَيۡتَةً أَوۡ دَمٗا مَّسۡفُوحًا أَوۡ لَحۡمَ خِنزِيرٖ فَإِنَّهُۥ رِجۡسٌ أَوۡ فِسۡقًا أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۚ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٤٥ وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٖۖ وَمِنَ ٱلۡبَقَرِ وَٱلۡغَنَمِ حَرَّمۡنَا عَلَيۡهِمۡ شُحُومَهُمَآ إِلَّا مَا حَمَلَتۡ ظُهُورُهُمَآ أَوِ ٱلۡحَوَايَآ أَوۡ مَا ٱخۡتَلَطَ بِعَظۡمٖۚ ذَٰلِكَ جَزَيۡنَٰهُم بِبَغۡيِهِمۡۖ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ١٤٦﴾
۱۴۳- و چارپایان؛ یعنی شتر و گاو و گوسفندهایی که الله متعال آنها را به بندگانش داده است، بر هشت نوع هستند: چهار نوع از گوسفندان: میش نر و ماده و بز نر و ماده. - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا الله نرهای این دو صنف را حرام کرده است؟ اگر گفتند: بله، به طور قطع در این باره دروغ گفتهاند؛ زیرا آنان هر نوع میش و بز نری را حرام نمیدانند. و به آنان بگو: آیا او تعالی مادههای این دو نوع را حرام گردانیده است؟ اگر پاسخ دادند که بله، باز هم دروغ گفتهاند، چون هر بره و بزغالۀ مادهای را حرام نمیدانند. همچنین از آنان بپرس: آیا الله جنینهای موجود در رحم میشها و بزهای ماده را حرام کرده است؟ اگر جوابشان آری بود، باز هم دروغ گفتهاند؛ زیرا هر جنینی را حرام نمیدانند. اگر در آنچه به پروردگارتان نسبت میدهید، با علمی که دلالت بر صحت ادعایتان نماید، مرا باخبر سازید.
۱۴۴- و چهار نوع دیگر از این قرار است: شتر نر و ماده، و گاو نر و ماده. - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا الله دو نر یا دو ماده را حرام کرده است؟ آیا جنینهای نر یا مادۀ موجود در رحم مادهها را حرام گردانیده است؟ یا شما – ای مشرکان- حاضر بودید زمانی که الله شما را دربارۀ تحریم این چارپایان توصیه کرد؟ هیچ کس ستمکارتر و جنایتکارتر از کسی نیست که به دروغ بر الله افترا زند تا با جهل خویش مردم را از راه هدایت منحرف سازد. همانا الله متعال کسی را که از حدودش تجاوز نماید و بر پروردگارش دروغ بندد و مردم را گمراه سازد توفیق هدایت نمیدهد.
۱۴۵- - ای رسول- بگو: در آنچه که الله بر من نازل کرده است، مورد حرامی از چارپایانی که ادعای تحریمشان را دارید نمیبینم مگر اینکه بدون ذبح شرعی مُرده باشد، یا خون ریختهشدهای باشد، یا گوشت خوک باشد که پلید و حرام است، یا از مواردی باشد که بر غیر نام الله و در غیر اطاعت او تعالی ذبح شده باشد، پس هر کس به سبب گرسنگی شدید، ضرورت او را به خوردن این محرمات بکشاند به شرط آنکه نخواهد از خوردن آنها لذت ببرد، و از حد ضرورت نگذرد، قطعا الله تعالی نسبت به او بخشنده و مهربان است. – سپس- از طریق سنت و حدیث، تحریم هر درندۀ نیشدار و هر پرندۀ چنگالدار و الاغهای اهلی و سگها ثابت شد.
۱۴۶- و – ای رسول- چارپایان و پرندگانی را که بر یهودیان حرام گردانیدیم به این مشرکان یادآوری کن: یعنی هر حیوانی که انگشتانشان از هم جدا نیست مانند شتر و شترمرغ، و نیز پیههای گاو و گوسفند به استثنای پیههایی که بر پشت یا رودههایشان چسبیده است، یا به استخوان دنبه و پهلو و امثال آن درآمیخته است. یهودیان را به سبب اعمال بدشان مجازات کردیم و این موارد را بر آنان حرام ساختیم، و همانا ما در آنچه از آنان خبر دادیم، صادق هستیم.
﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل رَّبُّكُمۡ ذُو رَحۡمَةٖ وَٰسِعَةٖ وَلَا يُرَدُّ بَأۡسُهُۥ عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٤٧ سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكۡنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ حَتَّىٰ ذَاقُواْ بَأۡسَنَاۗ قُلۡ هَلۡ عِندَكُم مِّنۡ عِلۡمٖ فَتُخۡرِجُوهُ لَنَآۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَخۡرُصُونَ١٤٨ قُلۡ فَلِلَّهِ ٱلۡحُجَّةُ ٱلۡبَٰلِغَةُۖ فَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٤٩ قُلۡ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ يَشۡهَدُونَ أَنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَ هَٰذَاۖ فَإِن شَهِدُواْ فَلَا تَشۡهَدۡ مَعَهُمۡۚ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمۡ يَعۡدِلُونَ١٥٠ ۞قُلۡ تَعَالَوۡاْ أَتۡلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمۡ عَلَيۡكُمۡۖ أَلَّا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗاۖ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُم مِّنۡ إِمۡلَٰقٖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكُمۡ وَإِيَّاهُمۡۖ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَۖ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ١٥١﴾
۱۴۷- پس – ای رسول- اگر مشرکان و یهودیان و دیگر مخالفانت تو را تکذیب کردند به آنان بگو: پروردگارتان دارای رحمتی گسترده است، و عذابش از قوم مجرمی که مرتکب گناه شده و بدی کردند دور نمیشود. این عبارت تهدیدی علیه آنان است، چون با رسولالله جمخالفت کردند.
۱۴۸- مشرکان خواهند گفت: اگر الله میخواست که ما و پدرانمان شرک نورزیم و بدون اجازۀ او تعالی چیزی را حرام نگردانیم، قطعا این کارها را انجام نمیدادیم. الله متعال در ردّ استدلالشان فرمود که این شبهه را کافران از خود ساخته و منتشر کردهاند، و از این طریق دعوت رسولان را تکذیب نمودهاند و به این کار ادامه دادهاند تا زمانی که عذاب الهی بر آنان نازل شده است. - ای رسول- به آنان بگو: آیا دلیل صحیحی – دربارۀ چارپایان و کشتزارهایی که حرام نمودهاید- دارید و نیز در اینکه ادعا میکنید الله کفر را برای شما خواسته است و به این کار راضی است و آن را برایتان پسندیده است؟ اگر چنین دلیلی دارید، آن را برای ما روشن و آشکار سازید. بدون تردید شما در امور دینی فقط پیرو ظن و گمان هستید و فقط دروغ میگویید.
۱۴۹- - ای رسول- به آنان بگو: حجت و دلیل قاطع از آنِ الله تعالی است که تمامی تردیدها و شبهاتتان را با آن از بین میبرد، و اگر میخواست تمامی شما را به پیمودن راه صحیح و مستقیم توفیق میداد.
۱۵۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: گواهانتان را که گواهی میدهند این کشتزارها و چارپایانی را که شما حرام کردید الله حرام گردانیده است حاضر کنید، سپس اگر – از روی دروغ و تهمت- گواهی دادند، شهادتشان را تصدیق نکن و موافق کسانی که تمایلات خویش را حَکَم قرار دادند مباش؛ کسانی که با تحریم آنچه الله حلال گردانیده بود و با تحلیل آنچه او تعالی حرام قرار داده بود، آیات الهی را تکذیب کردند. همچنین از کسانی که زندگی آخرت را قبول ندارند و برای آن عمل نمیکنند و نیز از افرادی که برای پروردگارشان قائل به شریک بوده و دیگران را با او تعالی عبادت میکنند، پیروی نکن.
۱۵۱- - ای رسول- به آنان بگو: بیایید تا آنچه را پروردگار شما برایتان حرام گردانیده است بخوانم: اینکه کسی یا چیزی از مخلوقاتش را در عبادت او شریک قرار ندهید و تمامی انواع عبادت؛ مانند ترس و امید و دعا و ... را مختص الله بدانید، با نیکی و دعا و خوبیهای دیگر، به پدر و مادرتان نیکی کنید، فرزندانتان را به سبب فقری که به شما رسیده است، نکشید؛ زیرا الله شما و آنان را روزی میدهد، به گناهان کبیرۀ آشکار و پنهان نزدیک نشوید، و نفسی را که الله حرام گردانیده است جز به حق مانند قصاص قاتل یا زنای پس از احصان و ارتداد پس از اسلام، نکشید. الله متعال شما را از این موارد باز داشت و عهد گرفت که از آنها دوری کنید و به این کار فرمان داد و توصیه نمود تا شاید از اوامر و نواهی او آگاه شوید و اندیشه نمایید.
﴿وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۖ وَإِذَا قُلۡتُمۡ فَٱعۡدِلُواْ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰۖ وَبِعَهۡدِ ٱللَّهِ أَوۡفُواْۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ١٥٢ وَأَنَّ هَٰذَا صِرَٰطِي مُسۡتَقِيمٗا فَٱتَّبِعُوهُۖ وَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمۡ عَن سَبِيلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٥٣ ثُمَّ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ تَمَامًا عَلَى ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ وَتَفۡصِيلٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لَّعَلَّهُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمۡ يُؤۡمِنُونَ١٥٤ وَهَٰذَا كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ مُبَارَكٞ فَٱتَّبِعُوهُ وَٱتَّقُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٥٥ أَن تَقُولُوٓاْ إِنَّمَآ أُنزِلَ ٱلۡكِتَٰبُ عَلَىٰ طَآئِفَتَيۡنِ مِن قَبۡلِنَا وَإِن كُنَّا عَن دِرَاسَتِهِمۡ لَغَٰفِلِينَ١٥٦ أَوۡ تَقُولُواْ لَوۡ أَنَّآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا ٱلۡكِتَٰبُ لَكُنَّآ أَهۡدَىٰ مِنۡهُمۡۚ فَقَدۡ جَآءَكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞۚ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَذَّبَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَصَدَفَ عَنۡهَاۗ سَنَجۡزِي ٱلَّذِينَ يَصۡدِفُونَ عَنۡ ءَايَٰتِنَا سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يَصۡدِفُونَ١٥٧﴾
۱۵۲- و ای اوصیاء! به مال کسی که پدرش از دنیا رفته و او کودک است، نزدیک نشوید مگر به صورتی که به صلاح و نفع او باشد و سبب افزایش اموالش گردد، تا به سن بلوغ رسد و رهشناس شود، که در این زمان، مالش را به او دهید. و پیمانه و وزن را با عدالتی که سبب پرداخت کامل شود، ادا کنید، و اگر تمام تلاشتان را به کار بردید، اگر نقص و ایرادی شکل گیرد، حرج و گناهی بر شما نیست؛ زیرا هر کسی را به اندازۀ توانش مکلف میسازیم. و زمانی که سخنی گفتید، سخن عادلانهای بدون انحراف از حقیقت در خبر و شهادت و حکم یا وساطت بگویید هر چند سخنتان مرتبط به خویشاوندان شما باشد، پس به ناحق همراه او منحرف نشوید، و به شریعتی که الله تعالی برای پایبندی به آن از شما عهد و پیمان گرفته است، پایبند باشید. الله متعال شما را به احکام مذکور توصیه نموده است به امید آنکه به سرانجام کارتان بیندیشید.
۱۵۳- همچنین به شما توصیه نموده که دین اسلام همان راه مستقیم الهی است، پس آن را بپیمایید و بر راههای گمراهی نروید، که شما را پراکنده میسازد و از راه مستقیم الهی دور میکند. این پیروی از راه مستقیم الله همان راهی است که الله شما را به آن سفارش کرده است، به این امید که با انجام دستورات و پرهیز از نواهی الهی، از عذابش نجات یابید.
۱۵۴- سپس – ای رسول- به این مشرکان بگو: الله متعال تورات را به موسی داد تا نعمتش را بر نیکوکاران ملّت او تمام گرداند و هر یک از امور دینشان را بیان کند و به این هدف که هدایت و نشانهای بر راه مستقیم و رحمتی برای آنان باشد؛ به این امید که به برانگیختهشدن پس از مرگ و حساب و جزا ایمان آورند و برای این هدف بکوشند.
۱۵۵- و این قرآن کتابی است که آن را بر پیامبرمان محمدج نازل کردیم، و دارای خیر فراوانی است، پس در آنچه به آن امر و نهی میکند، از آن پیروی کنید، و بترسید از اینکه با امری از اوامر الهی مخالفت ورزید، تا شاید مورد رحمت قرار گیرید و از عذابش نجات یابید و به پاداشش برسید.
۱۵۶- - ای کافران عرب- قرآن را نازل کردیم تا نگویید: کتاب آسمانی بر یهود و نصاری نازل شد در حالی که ما قادر بر خواندن کتابهایشان نبودیم و نسبت به آنها هیچ علم و شناختی نداریم.
۱۵۷- و تا – ای مشرکان- نگویید: اگر کتابی از آسمان بر ما نازل میشد، همانگونه که بر یهود و نصاری نازل گشت، قطعا ما از آنان بر راه حق استوارتر میبودیم. بدون تردید کتابی به زبان خودتان؛ یعنی به زبان واضح عربی نزدتان آمد، در حالی که حجتی روشن از جانب پروردگارتان و رهنمایی به راه حق و رحمتی برای این امت است. ستمکارترین و دشمنترین فرد کسی است که آیات الهی را تکذیب کند و از آنها روی گرداند. ما این افراد رویگردان را با عذابی شدید در آتش دوزخ مجازات خواهیم کرد، چون از آیات ما روی گردانند و دیگران را از راهمان باز داشتند.
﴿هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ رَبُّكَ أَوۡ يَأۡتِيَ بَعۡضُ ءَايَٰتِ رَبِّكَۗ يَوۡمَ يَأۡتِي بَعۡضُ ءَايَٰتِ رَبِّكَ لَا يَنفَعُ نَفۡسًا إِيمَٰنُهَا لَمۡ تَكُنۡ ءَامَنَتۡ مِن قَبۡلُ أَوۡ كَسَبَتۡ فِيٓ إِيمَٰنِهَا خَيۡرٗاۗ قُلِ ٱنتَظِرُوٓاْ إِنَّا مُنتَظِرُونَ١٥٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗا لَّسۡتَ مِنۡهُمۡ فِي شَيۡءٍۚ إِنَّمَآ أَمۡرُهُمۡ إِلَى ٱللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ١٥٩ مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ عَشۡرُ أَمۡثَالِهَاۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَا وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٦٠ قُلۡ إِنَّنِي هَدَىٰنِي رَبِّيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ دِينٗا قِيَمٗا مِّلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۚ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٦١ قُلۡ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحۡيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٢ لَا شَرِيكَ لَهُۥۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرۡتُ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٦٣ قُلۡ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡغِي رَبّٗا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيۡءٖۚ وَلَا تَكۡسِبُ كُلُّ نَفۡسٍ إِلَّا عَلَيۡهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرۡجِعُكُمۡ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ١٦٤ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَكُمۡ خَلَٰٓئِفَ ٱلۡأَرۡضِ وَرَفَعَ بَعۡضَكُمۡ فَوۡقَ بَعۡضٖ دَرَجَٰتٖ لِّيَبۡلُوَكُمۡ فِي مَآ ءَاتَىٰكُمۡۗ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ ٱلۡعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٞ رَّحِيمُۢ١٦٥﴾
۱۵۸- - آیا کسانی که روی گرداندند و مردم را از راه الله باز داشتند، چیزی غیر از این انتظار میکشند که فرشتۀ مرگ و دستیارانش برای قبض ارواحشان نزد آنان بیایند، یا – ای رسول- اینکه پروردگارت در روز قیامت برای داوری نهایی بین بندگانش بیاید، یا برخی از نشانهها و علایم قیامت که دلالت بر آمدنش دارند، فرا رسد؛ یعنی همان طلوع خورشید از سمت مغرب؟! که در این هنگام، ایمانآوردن فردی که از قبل ایمان نیاورده باشد، هیچ فایدهای برایش ندارد، و عمل هیچ مومنی که قبل از آن کار خیری انجام نداده باشد پذیرفته نمیشود. - ای رسول- به آنان بگو: منتظر آمدن آنها باشید تا در آن زمان، آنچه را بر حق است از باطل، و نیکوکار را از بدکار تشخیص دهید، و ما هم منتظر آن میمانیم.
۱۵۹- همانا افرادی که در دینشان اختلاف کردند و پراکنده شدند پس از اینکه با یکدیگر بر توحید الهی و عمل به شریعت او تعالی متحد و موافق بودند، و سپس گروهها و احزاب متفاوتی گشتند، قطعا تو – ای رسول- از آنها مبرّایی و مسئولیتی در قبالشان نداری، و حکم و کارشان به الله واگذار شده است، که آنان را از اعمالشان باخبر میسازد و کسی از آنان را که توبه کند و نیکوکار گردد، پاداش میدهد و فرد گنهکار را به سبب گناهش مجازات مینماید.
۱۶۰- هر کسی که در روز قیامت، پروردگارش را با یک نیکی از اعمال صالحش ملاقات کند، به ده برابر آن پاداش میگیرد، اما کسی که پروردگارش را ملاقات کند و گناه داشته باشد، فقط به اندازۀ همان گناه مجازات میگردد، و ذرهای به آنان ستم نمیشود.
۱۶۱- - ای رسول- به این مشرکان بگو: همانا پروردگارم مرا به راه استواری که انسان را به بهشت الهی میرساند، راهنمایی کرده است؛ یعنی دین اسلام که دارای امور دنیا و آخرت است و همان دین توحید و آیین ابراهیم÷، که ابراهیم از مشرکانی که دیگران را با الله شریک قرار میدهند، نبود.
۱۶۲- - ای رسول- به مشرکان بگو: همانا نماز و ذبح من فقط برای الله است، نه برای نمادها و مردگان و جنیان و ... که برایشان قربانی میدهید، همچنین بر غیر نام او تعالی نیست، آنگونه که شما انجام میدهید، و زندگی و مرگ من هم فقط برای الله، پروردگار جهانیان است.
۱۶۳- و او تعالی هیچ شریکی در الوهیت و ربوبیت و اسماء و صفاتش ندارد، و پروردگارم مرا به پذیرش و اجرای این توحید خالص فرمان داده، و من نخستین گواه و فرمانبردار الله از میان این امت هستم.
۱۶۴- - ای رسول- بگو: آیا غیر از الله را به عنوان پروردگار بجویم در حالی که او تعالی آفریدگار و مالک و مدبر هر چیزی است؟! هر انسانی که بدی کند، گناه او بر خودش است، و هیچ کس گناه دیگری را به دوش نمیکشد، سپس در روز قیامت، به سوی پروردگارتان باز میگردید، آنگاه شما را به آنچه از امر دینتان که دربارۀ آن اختلاف داشتید باخبر میسازد.
۱۶۵- و الله ذاتی است که شما را جانشین کسانی که قبل از شما در زمین بودند قرار داد پس از اینکه آنان را نابود ساخت و شما را در این زمین جایگزین نمود؛ تا پس از آنان، با اطاعت از پروردگارتان زمین را آباد کنید، و از لحاظ روزی و قدرت، برخی از شما را بر برخی دیگر به درجاتی برتری داد؛ تا شما را در نعمتهایی که برایتان ارزانی داشته است، بیازماید و انسان سپاسگزار و ناسپاس برای مردم مشخص گردد. همانا پروردگار تو علیه کسی که کفر ورزد و از او تعالی نافرمانی کند، زودکیفر است و برای فردی که ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد و از گناهان دست بکشد، بسیار آمرزنده و مهربان است. غفور و رحیم دو نام بزرگ از اسمای حسنای الهی است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓصٓ١ كِتَٰبٌ أُنزِلَ إِلَيۡكَ فَلَا يَكُن فِي صَدۡرِكَ حَرَجٞ مِّنۡهُ لِتُنذِرَ بِهِۦ وَذِكۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱتَّبِعُواْ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡ وَلَا تَتَّبِعُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَۗ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٣ وَكَم مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَا فَجَآءَهَا بَأۡسُنَا بَيَٰتًا أَوۡ هُمۡ قَآئِلُونَ٤ فَمَا كَانَ دَعۡوَىٰهُمۡ إِذۡ جَآءَهُم بَأۡسُنَآ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٥ فَلَنَسَۡٔلَنَّ ٱلَّذِينَ أُرۡسِلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَنَسَۡٔلَنَّ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٦ فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيۡهِم بِعِلۡمٖۖ وَمَا كُنَّا غَآئِبِينَ٧ وَٱلۡوَزۡنُ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡحَقُّۚ فَمَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٨ وَمَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُم بِمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَظۡلِمُونَ٩ وَلَقَدۡ مَكَّنَّٰكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَۗ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ١٠ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَٰكُمۡ ثُمَّ صَوَّرۡنَٰكُمۡ ثُمَّ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ لَمۡ يَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ١١﴾
۱- ﴿ الٓمٓصٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- - ای رسول- این قرآن کتابی بزرگ است که الله آن را بر تو فرو فرستاده، پس شک و تردیدی در دل تو نباشد دربارۀ اینکه قرآن از جانب الله نازل شده است، و در رساندن آن به مردم و بیمدادن آنان به این وسیله، بر خود سخت مگیر و دلتنگ مباش. این کتاب را به سوی تو فرستادیم تا با آن کافران را بترسانی و مؤمنان را پند و اندرز دهی.
۳- - ای مردم- از کتاب و سنتی که از جانب پروردگارتان نازل شده است، با انجام اوامر و ترک نواهی، پیروی کنید، و پیرو دوستانی غیر از الله، همچون شیاطین و علمای یهود و نصاری نباشید. بدون تردید شما بسیار کم پند میپذیرید و عبرت میگیرید و به سوی حق بر میگردید.
۴- چه بسیار شهرهایی که افرادشان را به سبب مخالفت آنان با پیامبران و تکذیبشان، نابود کردیم، و پیش از خوارشدن آنان در آخرت، در دنیا نیز این افراد را رسوا و ذلیل کردیم، و عذاب ما یکباره و در حالی که در شب یا روز خواب بودند، آنان را فرا گرفت. الله متعال از این دو وقت نام بُرد؛ زیرا زمان استراحت هستند و از این رو، فرارسیدن عذاب در این دو وقت، بدتر و سختتر است.
۵- پس از آمدن عذاب، فقط به گناهان و بدی خویش و اینکه مستحق عذاب نازلشده هستند، اقرار کردند.
۶- به طور قطع در روز قیامت از امتهایی که رسولان به سویشان فرستاده شدند خواهیم پرسید که: چه پاسخی به رسولان دادید؟ و از رسولان نیز در مورد رساندن پیامهای پروردگارشان و از پاسخ امتهایشان خواهیم پرسید.
۷- و قطعا به تمام مخلوقات اعمالشان را که در دنیا انجام دادند از روی دانشی از جانب خویش بازگو خواهیم کرد؛ زیرا ما به تمام اعمال آنان در دنیا و آنچه به آن امر یا از آن نهی شدند، آگاه هستیم، و هیچ زمانی از حالشان بیخبر نبودهایم.
۸- و سنجش اعمال مردم در روز قیامت بر اساس عدالتی است که هیچ جور و ستمی به همراه ندارد، پس کسانی که ترازوی اعمال آنان – به سبب فراوانی نیکیهایشان- سنگین باشد؛ آنان همان رستگاران هستند.
۹- و افرادی که ترازوی اعمال آنان – به سبب فراوانی بدیهایشان- سبک باشد؛ آنان کسانی هستند که با انکار آیات الهی و نافرمانی از آنها، از حد گذشتهاند و در نتیجه، بر خویشتن ستم نموده و رضایت الهی را از دست دادهاند.
۱۰- و – ای مردم- در زمین به شما قدرت بخشیدیم، و آن را محل سکونت شما قرار دادیم و در آن اسباب زندگی؛ از غذاها و نوشیدنیها برایتان به وجود آوردیم، و با این وجود، شکرتان در برابر نعمتهای الهی بسیار اندک است.
۱۱- و با آفرینش اصل شما – یعنی پدرتان آدم÷ از نیستی- بر شما احسان کردیم، سپس او را به صورتی که بر بسیاری از مخلوقات برتری دارد، درآوردیم، و – به منظور اکرام و احترام و اظهار فضیلت آدم- به فرشتگان فرمان دادیم برایش سجده کنند و همگی آنان سجده کردند، اما ابلیس که همراهشان بود، سجده نکرد، چون بر این گرامیداشت بزرگ آدم حسادت ورزید.
﴿قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسۡجُدَ إِذۡ أَمَرۡتُكَۖ قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ١٢ قَالَ فَٱهۡبِطۡ مِنۡهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَٱخۡرُجۡ إِنَّكَ مِنَ ٱلصَّٰغِرِينَ١٣ قَالَ أَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٤ قَالَ إِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ١٥ قَالَ فَبِمَآ أَغۡوَيۡتَنِي لَأَقۡعُدَنَّ لَهُمۡ صِرَٰطَكَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ١٦ ثُمَّ لَأٓتِيَنَّهُم مِّنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ وَعَنۡ أَيۡمَٰنِهِمۡ وَعَن شَمَآئِلِهِمۡۖ وَلَا تَجِدُ أَكۡثَرَهُمۡ شَٰكِرِينَ١٧ قَالَ ٱخۡرُجۡ مِنۡهَا مَذۡءُومٗا مَّدۡحُورٗاۖ لَّمَن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٨ وَيَٰٓـَٔادَمُ ٱسۡكُنۡ أَنتَ وَزَوۡجُكَ ٱلۡجَنَّةَ فَكُلَا مِنۡ حَيۡثُ شِئۡتُمَا وَلَا تَقۡرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٩ فَوَسۡوَسَ لَهُمَا ٱلشَّيۡطَٰنُ لِيُبۡدِيَ لَهُمَا مَا وُۥرِيَ عَنۡهُمَا مِن سَوۡءَٰتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَىٰكُمَا رَبُّكُمَا عَنۡ هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةِ إِلَّآ أَن تَكُونَا مَلَكَيۡنِ أَوۡ تَكُونَا مِنَ ٱلۡخَٰلِدِينَ٢٠ وَقَاسَمَهُمَآ إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢١ فَدَلَّىٰهُمَا بِغُرُورٖۚ فَلَمَّا ذَاقَا ٱلشَّجَرَةَ بَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَنَادَىٰهُمَا رَبُّهُمَآ أَلَمۡ أَنۡهَكُمَا عَن تِلۡكُمَا ٱلشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَآ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمَا عَدُوّٞ مُّبِينٞ٢٢﴾
۱۲- الله متعال در حالی که سجدهنکردن ابلیس را نپسندید و او را توبیخ کرد، فرمود: چه چیز تو را از اجرای فرمان من به تو برای سجده بر آدم بازداشت؟ ابلیس گفت: آفرینش من از او برتر است؛ زیرا من از آتشم و او از گِل آفریده شده است. شیطان گمان کرد که آتش از گِل برتر است.
۱۳- الله به او فرمود: از بهشت پایین رو، که تو را نسزد در آن تکبر ورزی، پس از بهشت بیرون شو، که تو از افراد ذلیل و پست هستی.
۱۴- ابلیس – وقتی از رحمت الهی ناامید شد- به الله گفت: تا روز رستاخیز به من مهلت بده تا مردمانی را که میتوانم گمراه سازم.
۱۵- الله تعالی فرمود: تو از کسانی هستی که تا اولین دمیدن در صور؛ آنگاه که تمام مخلوقات میمیرند، آنان را زنده نگه میدارم.
۱۶- ابلیس ملعون گفت: چون مرا گمراه کردی، قطعا برای گمراهکردن انسانها از راه استوار تو تلاش خواهم کرد و آدمیان را از اسلام و فطرت پاکی که آنان را بر آن آفریدی، باز خواهم داشت.
۱۷- سپس از تمام جهات و جوانب به سراغشان خواهم رفت، و آنان را از حق باز میدارم، و باطل را برایشان زینت میدهم، و آنان را متمایل به دنیا میسازم، و دربارۀ آخرت به شک و تردید میاندازم، و بیشتر آنان را شکرگزار نعمت خود نخواهی یافت.
۱۸- الله به شیطان فرمود: نفرینگشته و راندهشده از رحمت الهی، از بهشت بیرون شو، که جهنم را از تو و تمام انسانهایی که از تو پیروی و اطاعت کنند، پُر خواهم کرد.
۱۹- ای آدم! تو با همسرت حوا در بهشت ساکن شو، و از میوههایش هر چه خواستید، بخورید، اما از میوۀ این درخت [درختی که برایشان معین ساخت] نخورید، که اگر از آن خوردید، از ستمکاران و متجاوزان از حدود الهی میگردید.
۲۰- سپس ابلیس آدم و حوا را وسوسه کرد تا آنان را با خوردن از آن درخت ممنوعه، دچار نافرمانی از الله متعال کند و در نتیجه، عوراتشان که پوشیده بود، آشکار گردد. ابلیس در حالی که قصد فریب آن دو را داشت، گفت: الله فقط به این سبب شما را از خوردن این درخت نهی کرده است که فرشته نشوید و از افراد جاوید در بهشت نگردید.
۲۱- و برای آدم و حوا سوگند خورد در این مشورتی که به آنان برای خوردن از آن درخت داده، خیرخواهشان بوده است، اما در حقیقت، دروغ میگفت.
۲۲- بنابراین آنان را جسور و بیباک کرد و فریب داد و در نتیجه، از آن درختی که الله متعال دستور داده بود به آن نزدیک نشوند، خوردند، آنگاه عوراتشان آشکار گشت و پوششی که قبل از مخالفت، الله متعال به آنان داده بود، از بین رفت، و آنان برخی از برگهای موجود در بهشت را به بدنشان میچسباندند، و پروردگارشان آنان را اینگونه ندا داد: مگر شما را از خوردن از این درخت بازنداشته بودم؟! و نگفتم که: قطعا شیطان برایتان دشمنی است که دشمنیاش آشکار شده است؟! با توجه به این آیه، کشف عورت کاری بسیار بد به شمار میرود و همواره از دید سرشت و عقل انسانها، ناپسند و زشت بوده است.
﴿قَالَا رَبَّنَا ظَلَمۡنَآ أَنفُسَنَا وَإِن لَّمۡ تَغۡفِرۡ لَنَا وَتَرۡحَمۡنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣ قَالَ ٱهۡبِطُواْ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ وَلَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُسۡتَقَرّٞ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ٢٤ قَالَ فِيهَا تَحۡيَوۡنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنۡهَا تُخۡرَجُونَ٢٥ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ قَدۡ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكُمۡ لِبَاسٗا يُوَٰرِي سَوۡءَٰتِكُمۡ وَرِيشٗاۖ وَلِبَاسُ ٱلتَّقۡوَىٰ ذَٰلِكَ خَيۡرٞۚ ذَٰلِكَ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ٢٦ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ لَا يَفۡتِنَنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ كَمَآ أَخۡرَجَ أَبَوَيۡكُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ يَنزِعُ عَنۡهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوۡءَٰتِهِمَآۚ إِنَّهُۥ يَرَىٰكُمۡ هُوَ وَقَبِيلُهُۥ مِنۡ حَيۡثُ لَا تَرَوۡنَهُمۡۗ إِنَّا جَعَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٧ وَإِذَا فَعَلُواْ فَٰحِشَةٗ قَالُواْ وَجَدۡنَا عَلَيۡهَآ ءَابَآءَنَا وَٱللَّهُ أَمَرَنَا بِهَاۗ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَأۡمُرُ بِٱلۡفَحۡشَآءِۖ أَتَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٢٨ قُلۡ أَمَرَ رَبِّي بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَقِيمُواْ وُجُوهَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدٖ وَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۚ كَمَا بَدَأَكُمۡ تَعُودُونَ٢٩ فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلضَّلَٰلَةُۚ إِنَّهُمُ ٱتَّخَذُواْ ٱلشَّيَٰطِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُم مُّهۡتَدُونَ٣٠﴾
۲۳- آدم و حوا گفتند: ای پروردگار ما! با خوردن از آن درخت، بر خویشتن ستم کردیم، و اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نکنی، به طور قطع از کسانی خواهیم بود که نصیبشان را در دنیا و آخرت تباه ساختند. آدم این کلمات را از پروردگارش آموخت و با آنها دعا کرد و الله متعال توبهاش را پذیرفت.
۲۴- الله به آدم و حواء و ابلیس فرمود: از بهشت به سوی زمین فرود آیید، در حالی که برخی از شما دشمن برخی دیگر خواهید بود، و برایتان در زمین قرارگاهی خواهد بود که تا اتمام مهلت و زندگی خود بهره خواهید برد.
۲۵- الله خطاب به آدم و حواء و فرزندان آن دو فرمود: در این زمین مدتی زندگی میکنید، و در آن میمیرید و دفن میشوید، و پروردگارتان شما را از آن بیرون میآورد و در روز رستاخیز، شما را به صورت زنده حشر میکند.
۲۶- ای فرزندان آدم! برایتان لباس ضروری جهت پوشاندن عورتهایتان و نیز لباسی برای زینت و تجمّل قرار دادیم، که نشانۀ کمال و نعمتداری است. و پوشش تقوا با انجام اوامر و ترک نواهی، بهترین لباس مؤمن است. این نشانههایی که بیانگر ربوبیت و وحدانیت و فضل و رحمت الله برای بندگانش بوده و آنها را به شما بخشیده، به این سبب است که این نعمتها را به یاد آورید و در قبال آن از الله سپاسگزاری کنید. الله متعال با اعطای این نعمتها، به بندگانش احسان و انعام کرده است.
۲۷- ای فرزندان آدم! شیطان شما را با آراستن گناه فریب ندهد، همانگونه که آن را برای پدر و مادرتان؛ آدم و حوا بیاراست و از این طریق، آنان را از بهشت بیرون کرد و لباسی را که الله به آنان پوشانده بود، از بدنشان بیرون کرد تا عورتشان آشکار گردد. همانا شیطان و نسل و همجنسان او شما را میبینند و مشاهده میکنند در حالی که شما آنان را نمیبینید و مشاهده نمیکنید، پس از آنها بر حذر باشید.، ما شیاطین را دوستان کافرانی قرار دادهایم که الله را به یگانگی نمیخوانند و پیامبرانش را تصدیق نمیکنند و بر اساس هدایت او عمل نمیکنند.
۲۸- و مشرکان هر گاه کار زشتی مرتکب شوند، بهانه میآورند که آن را از پدرانشان به ارث بردهاند و الله به آن فرمان داده است. – ای رسول- به آنان بگو: هرگز الله بندگانش را به انجام اعمال زشت و بد فرمان نمیدهد، - ای مشرکان- آیا از روی دروغ و افترا چیزی را که نمیدانید به الله نسبت میدهید؟!
۲۹- - ای رسول- به این مشرکان بگو: پروردگارم به عدالت امر کرده، و فرمان داده که در هر جایی؛ به ویژه در مساجد، عبادت را خالصانه برای الله انجام دهید، و نیز دستور داده که فقط او تعالی را به دعا بخوانید و طاعت و عبادت را مختص او گردانید، و به رستاخیز پس از مرگ ایمان داشته باشید. و همانگونه که الله متعال شما را از عدم به وجود آورد، میتواند شما را دوباره زنده کند.
۳۰- الله بندگانش را در دو گروه قرار داده است: گروهی را توفیق هدایت به راه راست داده، و بر گروهی دیگر گمراهی و انحراف از راه راست تعیین و حتمی شده است؛ زیرا آنان شیاطین را دوستانی به جای الله گرفتند، و از روی نادانی از آنان فرمانبرداری کردند، در حالی که گمان میکنند هدایتیافتگان به راه راست هستند.
﴿۞يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدٖ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٣١ قُلۡ مَنۡ حَرَّمَ زِينَةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَ لِعِبَادِهِۦ وَٱلطَّيِّبَٰتِ مِنَ ٱلرِّزۡقِۚ قُلۡ هِيَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا خَالِصَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٣٢ قُلۡ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَ وَٱلۡإِثۡمَ وَٱلۡبَغۡيَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَأَن تُشۡرِكُواْ بِٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٣٣ وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٞۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَأۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٣٤ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ إِمَّا يَأۡتِيَنَّكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَقُصُّونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِي فَمَنِ ٱتَّقَىٰ وَأَصۡلَحَ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٣٥ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱسۡتَكۡبَرُواْ عَنۡهَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٣٦ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ يَنَالُهُمۡ نَصِيبُهُم مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوۡنَهُمۡ قَالُوٓاْ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا وَشَهِدُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰفِرِينَ٣٧﴾
۳۱- ای فرزندان آدم! هنگام ادای هر نمازی، با زینتی مشروع؛ یعنی لباسهایی که عورتهایتان را بپوشاند و تمیز و پاکیزه و ... باشید، و از روزی پاکی که الله به شما داده است، بخورید و بیاشامید، و از حد اعتدال نگذرید، که الله متجاوزان و اسرافکاران در خوردنیها و نوشیدنیها و غیره را دوست ندارد.
۳۲- - ای رسول- به این افراد نادان مشرک بگو: چه کسی لباس خوبی را که الله آن را سبب زینت شما قرار داده، برایتان حرام کرده است؟! و چه کسی استفاده از روزی حلال و پاکی را که الله به شما بخشیده، حرام کرده است؟! - ای رسول- به مشرکان بگو: پوشیدنیها و خوراکیها و نوشیدنیهای پاکی که الله متعال آنها را حلال گردانیده است، سهم مؤمنان در زندگی دنیاست، و دیگران هم با آنان شریکند، اما در روز قیامت، فقط مختص مؤمنان است. مانند این بیان، الله نشانهها را برای مردمی که آنچه را برایشان روشن میگردد میدانند و درک میکنند، بیان میکند.
۳۳- - ای رسول- به این مشرکان بگو: همانا الله اعمال زشت؛ چه آشکارا و چه پنهانی، و تمام معاصی، که بدترین آنها تجاوز و ستم بر مردم است و این کار که بر خلاف حق است را حرام گردانیده است. همچنین اینکه غیر الله را با او تعالی عبادت کنید که هیچ دلیل و برهانی بر آن وجود ندارد و انجامدهندۀ این کار هیچ حجتی ندارد، و نیز حرام است که از روی افترا و دروغ، امر نامشروعی را به الله سبحان نسبت دهید؛ مثلا ادعا کنید که او تعالی فرزندی دارد، یا برخی از پوشیدنیها و خوردنیهای حلال را حرام کنید.
۳۴- و برای هر گروهی که نسبت به الله کافر شده و پیامبران† را تکذیب کردند، زمان مشخصی برای رسیدن عذاب به آنان وجود دارد، که هر گاه آن زمان مقدر از جانب الله، به قصد نابودی آنان فرا رسد، لحظهای تقدیم و تاخیر صورت نمیگیرد.
۳۵- ای فرزندان آدم! هر گاه رسولانم از میان اقوام شما نزدتان آمدند که آیات کتابم را بر شما تلاوت کردند و دلایلی بر راستی آنچه آوردند را برایتان روشن ساختند، از آنان اطاعت کنید؛ زیرا افرادی که از خشم من بر حذر باشند و اعمالشان را نیکو گردانند، روز قیامت، هیچ ترسی از عذاب الهی ندارند، و بر آنچه از بهره و منافع دنیا از دست دادهاند، اندوهگین و پشیمان نیستند.
۳۶- و کافرانی که نشانههای یگانگی الله را تکذیب کردند و از پیروی و همراهی رسولان سر باز زدند، آنان ساکنان همیشگی جهنم هستند که هرگز از آنجا بیرون نمیشوند.
۳۷- ستمکارترین انسان کسی است که بر الله متعال دروغ ببندد، یا آیات الهی را تکذیب کند! کسانی که چنین اعمالی داشته باشند، در دنیا خیر و شرّی که برایشان در لوح محفوظ ثبت شده است، میرسد تا زمانی که فرشتۀ مرگ و دستیاران او برای قبض روحشان بیایند و به آنان بگویند: کجایند شریکان و دوستان و نمادهایی که آنها را به جای الله در دعاها به یاری خوانده و عبادت میکردید تا شما را از آنچه در آن قرار دارید، نجات دهند؟! آنان میگویند: آنها از دید ما ناپدید و غایب شدند، و در آن هنگام، علیه خود اقرار میکنند که در دنیا یگانگی الله تعالی را انکار و تکذیب میکردند.
﴿قَالَ ٱدۡخُلُواْ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِكُم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ فِي ٱلنَّارِۖ كُلَّمَا دَخَلَتۡ أُمَّةٞ لَّعَنَتۡ أُخۡتَهَاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱدَّارَكُواْ فِيهَا جَمِيعٗا قَالَتۡ أُخۡرَىٰهُمۡ لِأُولَىٰهُمۡ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ أَضَلُّونَا فََٔاتِهِمۡ عَذَابٗا ضِعۡفٗا مِّنَ ٱلنَّارِۖ قَالَ لِكُلّٖ ضِعۡفٞ وَلَٰكِن لَّا تَعۡلَمُونَ٣٨ وَقَالَتۡ أُولَىٰهُمۡ لِأُخۡرَىٰهُمۡ فَمَا كَانَ لَكُمۡ عَلَيۡنَا مِن فَضۡلٖ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٣٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱسۡتَكۡبَرُواْ عَنۡهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمۡ أَبۡوَٰبُ ٱلسَّمَآءِ وَلَا يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ ٱلۡجَمَلُ فِي سَمِّ ٱلۡخِيَاطِۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُجۡرِمِينَ٤٠ لَهُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٞ وَمِن فَوۡقِهِمۡ غَوَاشٖۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٤١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٤٢ وَنَزَعۡنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنۡ غِلّٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي هَدَىٰنَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهۡتَدِيَ لَوۡلَآ أَنۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُۖ لَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّۖ وَنُودُوٓاْ أَن تِلۡكُمُ ٱلۡجَنَّةُ أُورِثۡتُمُوهَا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٤٣﴾
۳۸- الله متعال – به این مشرکان دروغگو- میفرماید: در زمرۀ امتهایی از جن و انس که قبل از شما بر کفر و گمراهی گذشتند در آتش درآیید. هر گاه یکی از این امتها وارد آتش شود امت همکیش خود را که با پیروی از آن گمراه شده است، لعنت میکند، تا اینکه اولین و آخرین ملتهای کفر به هم میپیوندند و همگی جمع میشوند؛ گروههای آخر که در دنیا پیرو سرانشان بودهاند، میگویند: پروردگارا! اینان بودند که ما را از حق منحرف کردند، پس عذابی دوچندان به آنان بده. الله متعال میفرماید: برای هر یک از شما و آنان عذابی دوچندان است، اما شما؛ ای پیروان! عذاب و درد و رنجهای این گروهها را درک نمیکنید و نمیفهمید.
۳۹- سران پیشوا و غیرشان به پیروان خویش میگویند: ما و شما از لحاظ گمراهی و انحراف و ارتکاب اسباب عذاب یکسان هستیم و از این رو، شما بر ما فضیلتی ندارید. الله تعالی به تمامی آنان میفرماید: به سبب گناهانی که انجام دادید، عذاب جهنم را بچشید.
۴۰- همان کافرانی که دلایل و نشانههای یگانگی من را تصدیق نکردند و از روی تکبر و خودبینی، به شریعت ما عمل نکردند، برای اعمالشان در زندگی دنیا و برای ارواحشان در هنگام مرگ، دروازههای آسمان باز نمیشود، و هرگز این کافران وارد بهشت نخواهند شد مگر اینکه شتر در سوراخ سوزن وارد شود، که این کار محال است. افرادی را که جرمشان زیاد شده و سرکشی آنان فراوان گشته است اینگونه جزا میدهیم.
۴۱- برای این کافران جاوید در جهنم، فرشهایی از جهنم است که در زیرشان قرار دارد، و بر فرازشان نیز پوششهایی [از آتش] است، و مانند این مجازات شدید، الله متعال ستمکارانی را که از حدود الهی گذشتهاند و نسبت به او تعالی کافر و نافرمان شدهاند، عذاب میکند.
۴۲- و کسانی که به پروردگارشان ایمان آورده و در حد توان اعمال صالح انجام دادهاند- زیرا الله هیچ کسی را بیشتر از حد توانش مکلف نمیکند- ساکنان بهشت هستند که برای همیشه در آن میمانند و هرگز از آنجا بیرون نمیشوند.
۴۳- و الله متعال نفرت و کینههای موجود در سینههای بهشتیان را از بین میبرد، و یکی از نشانههای کمال نعمتشان این است که در بهشت، رودهای آبی از زیر اتاقها و منازلشان جاری است. و اهل بهشت زمانی که وارد آنجا میشوند، میگویند: تمام ستایشها از آنِ معبودی است که ما را به انجام عمل صالح توفیق داد و آن عمل باعث شد که چنین نعمتهایی به دست آوریم، و اگر الله ما را برای پیمودن این راه استوار و صحیح توفیق نمیداد، هرگز خودمان موفق به این کار نمیشدیم، و نیز ما را به پایداری بر این راه توفیق داد، بدون تردید رسولان پروردگارمان به درستی اخبار مربوط به وعدههای خوش برای فرمانبرداران و تهدیدهای موجود علیه گنهکاران را به ما رساندند، و به قصد تبریک و اکرام به آنان، اینگونه ندا داده میشوند که: الله سبحان این بهشت را به فضل و رحمت خویش و به سبب ایمان و اعمال نیکی که انجام دادید، به شما بخشیده است.
﴿وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ أَصۡحَٰبَ ٱلنَّارِ أَن قَدۡ وَجَدۡنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقّٗا فَهَلۡ وَجَدتُّم مَّا وَعَدَ رَبُّكُمۡ حَقّٗاۖ قَالُواْ نَعَمۡۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنُۢ بَيۡنَهُمۡ أَن لَّعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ٤٤ ٱلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ كَٰفِرُونَ٤٥ وَبَيۡنَهُمَا حِجَابٞۚ وَعَلَى ٱلۡأَعۡرَافِ رِجَالٞ يَعۡرِفُونَ كُلَّۢا بِسِيمَىٰهُمۡۚ وَنَادَوۡاْ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ أَن سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡۚ لَمۡ يَدۡخُلُوهَا وَهُمۡ يَطۡمَعُونَ٤٦ ۞وَإِذَا صُرِفَتۡ أَبۡصَٰرُهُمۡ تِلۡقَآءَ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِ قَالُواْ رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٧ وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأَعۡرَافِ رِجَالٗا يَعۡرِفُونَهُم بِسِيمَىٰهُمۡ قَالُواْ مَآ أَغۡنَىٰ عَنكُمۡ جَمۡعُكُمۡ وَمَا كُنتُمۡ تَسۡتَكۡبِرُونَ٤٨ أَهَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَقۡسَمۡتُمۡ لَا يَنَالُهُمُ ٱللَّهُ بِرَحۡمَةٍۚ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡكُمۡ وَلَآ أَنتُمۡ تَحۡزَنُونَ٤٩ وَنَادَىٰٓ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ أَنۡ أَفِيضُواْ عَلَيۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ أَوۡ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُۚ قَالُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٠ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ دِينَهُمۡ لَهۡوٗا وَلَعِبٗا وَغَرَّتۡهُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ فَٱلۡيَوۡمَ نَنسَىٰهُمۡ كَمَا نَسُواْ لِقَآءَ يَوۡمِهِمۡ هَٰذَا وَمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ٥١﴾
۴۴- و بهشتیان – پس از ورود در بهشت- ساکنان دوزخ را ندا زده و میگویند: ما پاداشی را که پروردگارمان بر زبان پیامبرانش برای فرمانبرداران از الله وعده داده بود، به صورت قطعی و واقعی یافتیم، آیا شما هم عذابی را که پروردگارتان بر زبان رسولانش علیه گنهکاران وعده داده بود یافتید؟ دوزخیان در پاسخ آنان میگویند: آری، آنچه را پروردگارمان وعده داده بود، به درستی یافتیم. سپس یک منادی در میان بهشتیان و دوزخیان ندا میدهد که: لعنت الهی بر ستمکارانی که از حدود الهی تجاوز کردند و به الله و پیامبرانش کافر گشتند.
۴۵- این کافران همان کسانی هستند که خودشان از راه مستقیم الهی روی میگرداندند، و مردم را نیز به رویگردانی از آن وامیداشتند، و آرزو میکردند که راه حق، کج باشد تا مردم آن را نپیمایند، و آنان به آخرت – و آنچه در آن است- کافر بودند.
۴۶- و میان بهشتیان و جهنمیان، مانعی مرتفع و بزرگ به نام اعراف وجود دارد، که بر روی این مانع مردانی هستند که بهشتیان و دوزخیان را از روی نشانههایشان میشناسند؛ مثلا از طریق سفیدی چهرههای بهشتیان و سیاهی چهرههای دوزخیان. این قوم نیکیها و بدیهایشان یکسان است و منتظر رحمت الهی هستند. آنان اهل بهشت را به قصد تبریک و تهنیت ندا میدهند و میگویند: سلام بر شما. در حالی که هنوز این ساکنان اعراف وارد بهشت نشدهاند، و امیدوارند که به بهشت روند.
۴۷- و هنگامی که دیدگان اعرافیان به سوی جهنمیان گردانده میشود، میگویند: پروردگارا! ما را همراه کسانی که با کفر و شرک به تو ستمکار شدهاند، قرار مده.
۴۸- و اعرافیان خطاب به مردانی از بزرگان کافران جهنمی که آنان را با نشانههای ویژهشان میشناسند، میگویند: اموال و مردانی که در دنیا جمع میکردید، و نیز تکبر و رویگردانی شما از ایمان به الله و پذیرش حق، برایتان سودی نرساند!
۴۹- [و الله برای توبیخ کافران میفرماید:] مگر همین ضعیفان و فقیران بهشتی نیستند که شما در دنیا سوگند میخوردید که در روز قیامت، رحمت الهی شامل حالشان نخواهد شد و آنان را وارد بهشت نخواهد کرد؟! ای اعرافیان! وارد بهشت شوید که گناهانتان آمرزیده شد، و هیچ ترسی از عذاب الهی بر شما نیست، و بر آنچه از بهره دنیا که از دست دادهاید، غمگین و پشیمان نیستید.
۵۰- و جهنمیان از بهشتیان کمک میخواهند و درخواست میکنند که مقداری آب یا از غذایی که الله به آنان روزی داده است، برایشان بریزند، اما بهشتیان در پاسخ آنان میگویند: الله متعال این نوشیدنی و خوردنی را بر کسانی که یگانگی او را انکار نموده و رسولانش را تکذیب کردند، ممنوع کرده است.
۵۱- اینان که الله متعال نعمتهای بهشت را بر آنان حرام گردانید، همان افرادی هستند که دین الهی را به شوخی و باطل گرفتند؛ دینی که الله تعالی به آنان فرمان اطاعت از آن را داده بود. و زندگی دنیا این افراد را فریفته بود و زرق و برق و زینتهایش آنان را از عمل برای آخرت غافل ساخته بود، بنابراین در روز قیامت، الله سبحان آنان را به فراموشی میسپارد و این افراد را در عذابی دردناک رها میکند، همانگونه که آنان عمل برای این روز را رها کردند، و به این سبب که دلایل و نشانههای الهی را با وجود اینکه بر حقانیت و درستی آنها آگاه بودند، انکار میکردند.
﴿وَلَقَدۡ جِئۡنَٰهُم بِكِتَٰبٖ فَصَّلۡنَٰهُ عَلَىٰ عِلۡمٍ هُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥٢ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا تَأۡوِيلَهُۥۚ يَوۡمَ يَأۡتِي تَأۡوِيلُهُۥ يَقُولُ ٱلَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبۡلُ قَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُ رَبِّنَا بِٱلۡحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَآءَ فَيَشۡفَعُواْ لَنَآ أَوۡ نُرَدُّ فَنَعۡمَلَ غَيۡرَ ٱلَّذِي كُنَّا نَعۡمَلُۚ قَدۡ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٥٣ إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَ يَطۡلُبُهُۥ حَثِيثٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ وَٱلنُّجُومَ مُسَخَّرَٰتِۢ بِأَمۡرِهِۦٓۗ أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُۗ تَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٥٤ ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ تَضَرُّعٗا وَخُفۡيَةًۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٥٥ وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَا وَٱدۡعُوهُ خَوۡفٗا وَطَمَعًاۚ إِنَّ رَحۡمَتَ ٱللَّهِ قَرِيبٞ مِّنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٦ وَهُوَ ٱلَّذِي يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَقَلَّتۡ سَحَابٗا ثِقَالٗا سُقۡنَٰهُ لِبَلَدٖ مَّيِّتٖ فَأَنزَلۡنَا بِهِ ٱلۡمَآءَ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ كَذَٰلِكَ نُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٥٧﴾
۵۲- و – ای رسول- به تحقیق این قرآن را که بر تو نازل کردیم، برای کافران آوردیم، و در حالی که مشتمل بر علمی عظیم است و مردم را از گمراهی به سوی هدایت راهنمایی میکند و رحمتی برای قوم مؤمن به الله و عامل به شریعت او تعالی است، بیان کردیم. الله متعال از مؤمنان و عاملان به شریعت نام بُرد؛ زیرا آنان از قرآن کریم فایده میبرند.
۵۳- مگر کافران غیر از عذابی که سرانجام به آن دچار خواهند شد، منتظر چیز دیگری هستند؟! روزی که کار حساب و پاداش و عذاب فرا رسد؛ یعنی در روز قیامت، کافرانی که قرآن را رها کردند و در زندگی دنیا، نسبت به آن کافر شدند، میگویند: اکنون برایمان روشن گشت که فرستادگان پروردگارمان حق را آوردند، و ما را نصیحت کردند، پس آیا دوستان و شفیعانی برایمان وجود دارد که نزد پروردگارمان به نفع ما شفاعت کنند، یا اینکه امکان دارد بار دیگر به دنیا برگردیم و در آنجا اعمالی که باعث خشنودی الله متعال میشود، انجام دهیم؟! آنان با ورودشان به جهنم و جاودانهشدن در آن، به خود زیان رساندند، و آنچه را غیر از الله عبادت میکردند، و آنچه را به دروغ میساختند و شیطان به آنان وعده میداد، از دست دادند.
۵۴- - ای مردم- قطعا پروردگار شما همان معبودی است که آسمانها و زمین را از نیستی، در شش روز آفرید، سپس او سبحانه به گونهای که سزاوار شکوه و عظمت اوست بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت، الله شب را بر روز داخل میکند تا اینکه روشنایی روز از بین میرود، و روز را بر شب داخل میکند تا تاریکی آن از بین میرود، و هر یک از این دو دیگری را به سرعت و همواره تعقیب میکند، و او تعالی خورشید و ماه و ستارگان را رام آفرید، و هر گونه که الله متعال بخواهد تحت تسلط و اختیار او قرار دارند، و این موارد از نشانههای بزرگ الهی به شمار میروند. آگاه باشید که تمامی مخلوقات و تمامی امور در اختیار او سبحانه است و الله از هر نقص و عیبی مبراست، و پروردگار همۀ مخلوقات است.
۵۵- - ای مؤمنان- با فروتنی و تواضع کامل، به صورت سری و پنهانی، پروردگارتان را به دعا بخوانید، و باید که دعای شما با خشوع و دوری از ریا باشد. همانا الله افراد متجاوز از حدود شریعتش را دوست ندارد، که بدترین تجاوز شرک به او تعالی است؛ همچون به دعا خواستن از مردگان و نمادها و امثال آن که غیرالله هستند.
۵۶- و پس از اینکه الله متعال زمین را با بعثت رسولان† اصلاح کرد و بر اثر فرمانبرداری از الله آباد گشت، به هیچ وجه در آن فساد نکنید، و الله تعالی را مخلصانه به دعا و یاریخواهی بخوانید در حالی که از عذابش میترسید و به پاداش او امید دارید. بدون تردید رحمت الهی به نیکوکاران بسیار نزدیک است.
۵۷- و الله سبحان ذاتی است که بادهای پاک و نرم را مژدهرسان به بارانی که به اذن الهی میریزد، میفرستد و بشارت رحمت الهی را به مخلوقات میدهد، تا اینکه بادها ابرهای بارانی را به حرکت وا میدارند؛ ابرهایی که الله آنها را برای زندهکردن سرزمینی فرستاده که سطح آن و نیز درختان و محصولاتش خشک شدهاند، بنابراین او تعالی باران را به آنجا میفرستد و در نتیجه، گیاهان و درختان و محصولات کشاورزی را بیرون میآورد و درختانش دوباره از انواع میوهها پُر میگردند. همانگونه که این سرزمین مرده را با باران زنده میکنیم، مردگان را نیز پس از فنا و نابودی آنان، از قبرهایشان به صورت زنده بیرون میآوریم، تا اینکه شما پند و اندرز گیرید و از این طریق، به توحید الهی و قدرت او تعالی بر رستاخیز و زندهکردن دوبارۀ مردگان پی ببرید.
﴿وَٱلۡبَلَدُ ٱلطَّيِّبُ يَخۡرُجُ نَبَاتُهُۥ بِإِذۡنِ رَبِّهِۦۖ وَٱلَّذِي خَبُثَ لَا يَخۡرُجُ إِلَّا نَكِدٗاۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَشۡكُرُونَ٥٨ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ٥٩ قَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٦٠ قَالَ يَٰقَوۡمِ لَيۡسَ بِي ضَلَٰلَةٞ وَلَٰكِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦١ أُبَلِّغُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَأَنصَحُ لَكُمۡ وَأَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦٢ أَوَعَجِبۡتُمۡ أَن جَآءَكُمۡ ذِكۡرٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنكُمۡ لِيُنذِرَكُمۡ وَلِتَتَّقُواْ وَلَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٦٣ فَكَذَّبُوهُ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَأَغۡرَقۡنَا ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمًا عَمِينَ٦٤ ۞وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمۡ هُودٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٦٥ قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦٓ إِنَّا لَنَرَىٰكَ فِي سَفَاهَةٖ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٦٦ قَالَ يَٰقَوۡمِ لَيۡسَ بِي سَفَاهَةٞ وَلَٰكِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٧﴾
۵۸- و زمین پاک وقتی باران بر آن ببارد، - به اذن و ارادۀ الله- گیاهی پاک و کامل میرویاند، و فرد مؤمن نیز وقتی آیات الهی برایش فرستاده میشود، از آنها فایده میبرد و زندگی نیکی را برایش به وجود میآورد، اما زمین نامناسب و شورهزار گیاهش را به سختی و بسیار بد بیرون میدهد و هیچ فایدهای ندارد و هرگز گیاهی خوب نمیرویاند، و انسان کافر هم از آیات الهی نفع نمیبرد. مانند این بیان متنوع و جذاب، دلایل و براهین اثبات حقیقت را برای مردمی که سپاسگزار نعمتهای الله هستند و از او فرمان میبرند، به صورت متنوع و گوناگون روشن میکنیم.
۵۹- بدون تردید نوح را به سوی قومش فرستادیم تا آنان را به توحید الله و خالصکردن عبادت برای او تعالی فرا خواند و از این رو، به آنان گفت: ای قوم من! فقط الله یگانه را عبادت کنید و با فرمانبرداری از او، مطیع الله باشید، که او تنها معبود مستحق عبادت برای شماست، پس عبادتتان را خالص برای رضای او تعالی انجام دهید، که اگر این کار را نکنید و بر عبادت معبودها باقی بمانید، من میترسم عذاب روزی که مصیبتتان در آن روز زیاد میشود؛ یعنی عذاب روز قیامت، شما را فرا گیرد.
۶۰- بزرگان و سران قومش به او گفتند: - ای نوح- ما معتقدیم که تو در گمراهی و انحرافی آشکار از راه صحیح و حقیقت هستی.
۶۱- نوح گفت: ای قوم من! من در هیچ یک از مسایل و به هیچ وجه گمراه نیستم، بلکه فرستادهای از جانب پروردگار جهانیان؛ یعنی پروردگار من و شما و تمامی مخلوقات، هستم.
۶۲- آنچه را که با آن از جانب پروردگارم مبعوث گشتهام، به مردم میرسانم و خیرخواهتان هستم و شما را از عذاب الهی بر حذر میدارم یا به پاداش او تعالی مژده میدهم، و امور و احکامی را از شریعت الله میدانم که شما آنها را نمیدانید.
۶۳- آیا این امر باعث تعجب و شگفتی شما شد که الله متعال وحی و اندرزی مفید را بر زبان مردی از خودتان که او و صداقتش را میشناسید، نازل کرد؟! و هدف از نزول این وحی و اندرز آن بود که فرستادۀ الهی شما را از خشم و عذاب الله تعالی بر حذر دارد و با ایمان به او، از غضبش نجات یابید، و به این امید که رحمت و پاداش فراوان او تعالی را به دست آورید.
۶۴- اما قوم نوح او را تکذیب کردند و در نتیجه، ما او و افرادی را که همراه او ایمان آورده بودند در کشتی نجات دادیم و کافرانی را که دلایل آشکارمان را انکار کردند، غرق کردیم. قطعاً دلهای آنان حقیقت را نمیدید.
۶۵- و به سوی قبیلۀ عاد زمانی که به جای الله، معبودها را عبادت کردند، برادرشان هود را فرستادیم و به آنان گفت: معبود یگانه را عبادت کنید، که برای شما غیر از او، معبود دیگری سزاوار عبادت نیست، پس خالصانه برای او عبادت کنید، مگر از عذاب و خشم الهی علیه خودتان نمیترسید؟!
۶۶- بزرگان و سران کافر قوم هود گفتند: ما معتقدیم که تو از روی بیخردی، از ما میخواهی که عبادت معبودانمان را رها کنیم و فقط الله یگانه را عبادت کنیم، و ما باور داریم که تو در آنچه میگویی، بر الله دروغ میبندی.
۶۷- هود گفت: ای قوم من! من کمخرد و نادان نیستم، بلکه فرستادهای از جانب پروردگار تمامی جهانیان هستم.
﴿أُبَلِّغُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَأَنَا۠ لَكُمۡ نَاصِحٌ أَمِينٌ٦٨ أَوَعَجِبۡتُمۡ أَن جَآءَكُمۡ ذِكۡرٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنكُمۡ لِيُنذِرَكُمۡۚ وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ جَعَلَكُمۡ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعۡدِ قَوۡمِ نُوحٖ وَزَادَكُمۡ فِي ٱلۡخَلۡقِ بَصۜۡطَةٗۖ فَٱذۡكُرُوٓاْ ءَالَآءَ ٱللَّهِ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٦٩ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِنَعۡبُدَ ٱللَّهَ وَحۡدَهُۥ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٧٠ قَالَ قَدۡ وَقَعَ عَلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُمۡ رِجۡسٞ وَغَضَبٌۖ أَتُجَٰدِلُونَنِي فِيٓ أَسۡمَآءٖ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّا نَزَّلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٖۚ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ٧١ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَقَطَعۡنَا دَابِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۖ وَمَا كَانُواْ مُؤۡمِنِينَ٧٢ وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ قَدۡ جَآءَتۡكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡۖ هَٰذِهِۦ نَاقَةُ ٱللَّهِ لَكُمۡ ءَايَةٗۖ فَذَرُوهَا تَأۡكُلۡ فِيٓ أَرۡضِ ٱللَّهِۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٧٣﴾
۶۸- آنچه را که پروردگارم مرا با آن به سوی شما فرستاده است، تبلیغ میکنم و – در دعوت شما به توحید و عمل به شریعت الهی- خیرخواهتان هستم و امانتدار وحی الله هستم.
۶۹- آیا این امر باعث تعجب و شگفتی شما شد که الله متعال وحی و اندرزی مفید را بر زبان مردی از خودتان که او و صداقتش را میشناسید، نازل کرد تا شما را از خشم و عذاب الهی بترساند؟! و نعمت و احسان الله بر خودتان را به یاد آورید که شما را پس از نابودی قوم نوح، جانشین پیشینیان بر روی زمین گرداند، و به شما قدرت و تنومندی بخشید، پس نعمتهای فراوان الهی بر خود را به یاد آورید، تا به رستگاری بزرگ دنیا و آخرت دست یابید.
۷۰- قوم عاد به هود گفتند: آیا ما را به عبادت الله یگانه و ترک عبادت معبودهایی که آن را از پدرانمان به ارث بردهایم، فرا میخوانی؟! پس اگر راست میگویی، عذابی که ما را از آن میترسانی، بیاور.
۷۱- هود به قومش اینگونه پاسخ داد: به تحقیق که عذاب و خشم الله بر شما واجب شده و بدون تردید بر شما واقع میشود، آیا در مورد معبودهایی با من مجادله میکنید که شما و پدرانتان آنها را معبود نامیدهاید؟! در حالی که الله هیچ دلیل و برهانی بر این مطلب نازل نکرده است، و این معبودها مخلوقند و سود و زیان نمیرسانند، و تنها معبود بر حق، آفریدگار جهانیان است، پس منتظر رسیدن عذاب علیه خودتان باشید که من هم انتظار آن را میکشم. نهایت تهدید و وعید همین است.
۷۲- سپس عذاب الهی با فرستادن بادی شدید بر آنان فرا رسید، و الله سبحان هود و کسانی را که با او ایمان آورده بودند با رحمتی بزرگ از جانب خویش، نجات داد و تمامی کافران قومش را نابود کرد و همگی را از بین برد، و آنان به سبب تکذیب آیات الهی و ترک عمل صالح، هرگز ایمان نیاوردند.
۷۳- و به تحقیق که به سوی قبیلۀ ثمود زمانی که به جای الله، معبودها را عبادت کردند، برادرشان صالح را فرستادیم، و صالح به آنان گفت: ای قوم من! فقط الله یگانه را عبادت کنید، که تنها او معبود مستحق عبادت است، پس او تعالی را خالصانه عبادت کنید. بدون تردید من دلیل صداقت و حقانیت آنچه شما را به سویش فرا میخوانم، آوردهام، زمانی که در حضور شما، از الله درخواست کردم و او تعالی برای شما، مادهشتری بزرگ را از سنگ بیرون آورد، همانگونه که شما تقاضا کردید، پس آن را رها کنید تا در چراگاههای زمین الهی بچرد، و به آن آزار نرسانید، که اگر چنین کنید، گرفتار عذابی دردناک خواهید شد.
﴿وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ جَعَلَكُمۡ خُلَفَآءَ مِنۢ بَعۡدِ عَادٖ وَبَوَّأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورٗا وَتَنۡحِتُونَ ٱلۡجِبَالَ بُيُوتٗاۖ فَٱذۡكُرُوٓاْ ءَالَآءَ ٱللَّهِ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٧٤ قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لِلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِمَنۡ ءَامَنَ مِنۡهُمۡ أَتَعۡلَمُونَ أَنَّ صَٰلِحٗا مُّرۡسَلٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قَالُوٓاْ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلَ بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ٧٥ قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا بِٱلَّذِيٓ ءَامَنتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٧٦ فَعَقَرُواْ ٱلنَّاقَةَ وَعَتَوۡاْ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِمۡ وَقَالُواْ يَٰصَٰلِحُ ٱئۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٧٧ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٧٨ فَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰقَوۡمِ لَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُمۡ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحۡتُ لَكُمۡ وَلَٰكِن لَّا تُحِبُّونَ ٱلنَّٰصِحِينَ٧٩ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٠ إِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ شَهۡوَةٗ مِّن دُونِ ٱلنِّسَآءِۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ مُّسۡرِفُونَ٨١﴾
۷۴- و نعمت الهی بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که پس از قبیلۀ عاد، جانشین افراد قبل از خود شدید، و در این زمین پاک به شما قدرت داد که در آن سکونت میکنید و در مناطق مسطح، خانههای بزرگ میسازید، و کوهها را میتراشید تا خانههایی دیگر بسازید، پس نعمتهای الله بر خودتان را به یاد آورید و به قصد فساد، در زمین تلاش نکنید.
۷۵- بزرگان و سران متکبر - قوم صالح- به مومنانی که آنان را ناتوان و حقیر میشمردند گفتند: آیا به نظر شما واقعاً صالح فرستادهای از جانب الله است؟ مومنان به آنان پاسخ دادند: ما آنچه الله صالح را با آن فرستاده است، تصدیق میکنیم و فرمانبردار شریعت او تعالی هستیم.
۷۶- مستکبران قوم او گفتند: ما به نبوت صالح که شما آن را تصدیق و از آن پیروی میکنید، کافر و منکِر هستیم.
۷۷- سپس آنان به قصد تحقیر و کوچکشمردن تهدید صالح، آن مادهشتر را کشتند، و از پذیرش و اجرای فرمان پروردگارشان سر باز زدند، و از روی تمسخر و بعیدشمردن عذاب، گفتند: ای صالح! اگر از فرستادگان الهی هستی، عذابی را که به ما وعده دادی، بیاور.
۷۸- در نتیجه، کسانی را که کفر ورزیدند زلزلۀ شدیدی فرا گرفت که دلهایشان را از جا کند و در شهرهایشان هلاک شدند، و بر روی زانو و بر صورت افتاده و به زمین چسبیدند، و کسی از آنان نجات نیافت.
۷۹- صالح – زمانی که قومش آن شتر را کشتند و عذاب آنان را فرا گرفت- از آنان روی گرداند و گفت: ای قوم من! به تحقیق من امر و نهی الهی را که مأمور ابلاغ آن شده بودم، به شما رساندم و تمام تلاشم را برای تشویق و ترساندن و خیرخواهی شما به کار بردم، اما شما خیرخواهان را دوست ندارید، و به همین سبب سخنشان را رد کردید و از هر شیطان راندهشده از رحمت الهی اطاعت کردید.
۸۰- و – ای رسول- لوط را به یاد آور زمانی که به قومش گفت: آیا این کار زشت را که بسیار بد است و به اوج قباحت رسیده است، انجام میدهید؟! کاری که هیچ یک از پیشینیان آن را انجام نداده است.
۸۱- شما برای برآوردهکردن شهوت خود، با مردان لواط میکنید، و زنانتان را که الله آنان را برای شما حلال گردانیده است، رها میکنید، و شما به سبب زیادهروی در گناهان و شهوات، قومی متجاوز از حدود الهی هستید. نزدیکی به مردان به جای زنان، از کارهای زشتی است که قوم لوط آن را به وجود آوردند، و پیش از آنان، کسی مرتکب چنین گناهی نشده بود.
﴿وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَخۡرِجُوهُم مِّن قَرۡيَتِكُمۡۖ إِنَّهُمۡ أُنَاسٞ يَتَطَهَّرُونَ٨٢ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٨٣ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٨٤ وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ قَدۡ جَآءَتۡكُم بَيِّنَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡۖ فَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٨٥ وَلَا تَقۡعُدُواْ بِكُلِّ صِرَٰطٖ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ بِهِۦ وَتَبۡغُونَهَا عِوَجٗاۚ وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ كُنتُمۡ قَلِيلٗا فَكَثَّرَكُمۡۖ وَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٨٦ وَإِن كَانَ طَآئِفَةٞ مِّنكُمۡ ءَامَنُواْ بِٱلَّذِيٓ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦ وَطَآئِفَةٞ لَّمۡ يُؤۡمِنُواْ فَٱصۡبِرُواْ حَتَّىٰ يَحۡكُمَ ٱللَّهُ بَيۡنَنَاۚ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨٧﴾
۸۲- و زمانی که لوط بر این کار زشت قومش اعتراض کرد و خُرده گرفت، تنها پاسخشان این بود که به یکدیگر گفتند: لوط و خاندانش را از شهرتان بیرون کنید؛ زیرا او و پیروانش از لواط با مردان سر باز میزنند.
۸۳- بنابراین الله متعال لوط و خاندانش را از عذاب نجات داد و به وی فرمان داد که آن شهر را [به همراه پیروانش] ترک کند، مگر همسرش که از هلاکشدگان و بازماندگان در عذاب الهی بود.
۸۴- و الله تعالی کافران قوم لوط را اینگونه عذاب کرد که بارانی از سنگ را بر آنان فرو ریخت، و شهرشان را دگرگون و زیر و رو کرد، پس – ای رسول- بیندیش که سرانجام افرادی که جرأت نافرمانی از الله را پیدا کردند و رسولانش را تکذیب کردند، چگونه بود؟!!!
۸۵- و به سوی قبیلۀ مدین برادرشان شعیب را فرستادیم، و به آنان گفت: ای قوم من! الله معبود یگانه و بیشریک را عبادت کنید، که غیر از او برای شما معبودی بر حق و شایستۀ عبادت نیست، پس او تعالی را خالصانه عبادت کنید، و به تحقیق دلیلی از جانب پروردگارتان مبنی بر صداقت آنچه شما را به آن فرا میخوانم، نزدتان آمده است، پس حقوق مردم را با کاملکردن پیمانه و ترازو بپردازید، و با کاهش حقشان به آنان ستم نکنید، و در زمین، پس از اینکه با شرایع پیامبران پیشین† اصلاح و آباد شده است – بر اثر کفر و ستم- فساد برپا نکنید. آنچه شما را به سویش فرا میخوانم، در دنیا و آخرت برایتان خوب و مفید است، اگر مرا در آنچه شما را به سویش فرا میخوانم تصدیق و به شریعت الهی عمل کنید.
۸۶- و بر سر هر راهی منشینید که مردم را اگر اموالشان را به شما ندهند تهدید به قتل کنید، و افرادی را که الله متعال را تصدیق کرده و عمل صالح انجام دادهاند، از راه راست باز دارید، و میخواهید که راه الهی منحرف و کج باشد و با پیروی از تمایلات خویش، به آن متمایل شوید و مردم را از پیروی راه الهی متنفر سازید. و نعمت و احسان الله بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که تعداد اندکی بودید، سپس بر تعداد شما افزود، و قوی و غالب گشتید، و بنگرید که سرانجام فسادکاران در زمین چگونه بوده و چه عذاب و مجازاتی آنان را فرا گرفته است؟!
۸۷- و اگر گروهی از شما به آنچه من از جانب پروردگارم آوردهام ایمان آورد، و گروهی دیگر به آن ایمان نیاورد، پس ای تکذیبکنندگان! منتظر حکم و داوری قاطع الله متعال میان ما و خودتان باشید وقتی عذابی که شما را از آن بر حذر داشتم، شما را فرا گیرد، و الله سبحان بهترین داوران در میان بندگانش است.
﴿۞قَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لَنُخۡرِجَنَّكَ يَٰشُعَيۡبُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَكَ مِن قَرۡيَتِنَآ أَوۡ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَاۚ قَالَ أَوَلَوۡ كُنَّا كَٰرِهِينَ٨٨ قَدِ ٱفۡتَرَيۡنَا عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا إِنۡ عُدۡنَا فِي مِلَّتِكُم بَعۡدَ إِذۡ نَجَّىٰنَا ٱللَّهُ مِنۡهَاۚ وَمَا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّعُودَ فِيهَآ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّنَاۚ وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمًاۚ عَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡنَاۚ رَبَّنَا ٱفۡتَحۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَ قَوۡمِنَا بِٱلۡحَقِّ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡفَٰتِحِينَ٨٩ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ لَئِنِ ٱتَّبَعۡتُمۡ شُعَيۡبًا إِنَّكُمۡ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ٩٠ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٩١ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ شُعَيۡبٗا كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَاۚ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ شُعَيۡبٗا كَانُواْ هُمُ ٱلۡخَٰسِرِينَ٩٢ فَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰقَوۡمِ لَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُمۡ رِسَٰلَٰتِ رَبِّي وَنَصَحۡتُ لَكُمۡۖ فَكَيۡفَ ءَاسَىٰ عَلَىٰ قَوۡمٖ كَٰفِرِينَ٩٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّبِيٍّ إِلَّآ أَخَذۡنَآ أَهۡلَهَا بِٱلۡبَأۡسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمۡ يَضَّرَّعُونَ٩٤ ثُمَّ بَدَّلۡنَا مَكَانَ ٱلسَّيِّئَةِ ٱلۡحَسَنَةَ حَتَّىٰ عَفَواْ وَّقَالُواْ قَدۡ مَسَّ ءَابَآءَنَا ٱلضَّرَّآءُ وَٱلسَّرَّآءُ فَأَخَذۡنَٰهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٩٥﴾
۸۸- بزرگان و سران متکبر قوم شعیب که از ایمان به الله و پیروی از فرستادهاش؛ شعیب سر باز زدند، گفتند: ای شعیب! قطعا تو و مؤمنان همراهت را از شهرمان بیرون خواهیم کرد، مگر اینکه به دین ما باز گردید. شعیب – در حالت انکار و شگفتزده از سخن آنان- گفت: آیا شما را بر دین و آیین باطل و فاسدتان پیروی کنیم، با وجود اینکه از این کار کراهت داریم و از بطلان آن آگاهیم؟!
۸۹- شعیب سخن قبلی خویش را اینگونه تکمیل کرد و به قومش گفت: پس از اینکه الله متعال ما را از دین شما نجات داد، اگر دوباره به آن برگردیم، قطعا بر الله دروغ بستهایم، و فقط با ارادۀ پروردگارمان میتوانیم دینی غیر از دین او تعالی داشته باشیم، و بدون تردید پروردگار ما از همه چیز آگاه است، و آنچه را به صلاح بندگان است میداند، و ما در هدایت و یاری، فقط بر الله یگانه اعتماد داریم، پروردگارا! میان ما و قوم ما، به حق داوری کن، که تو بهترین داوران هستی.
۹۰- و بزرگان و سران کافر و منکِری که دعوت توحید را رها کردند و به اوج سرکشی و تمرد رسیده بودند، برای برحذرداشتن و دورکردن مردم از شعیب گفتند: اگر از شعیب پیروی کنید، قطعا هلاک خواهید شد.
۹۱- پس زلزلۀ شدیدی قوم شعیب را فرا گرفت، آنگاه در خانههایشان بر زمین افتادند و مردند.
۹۲- افرادی که شعیب را تکذیب کردند، گویی هرگز در دیارشان سکونت نداشته و در آن بهره نبرده بودند؛ زیرا به کلی ریشهکن گشتند و اثری از آنان باقی نماند و در دنیا و آخرت، زیان کردند و هلاک شدند.
۹۳- وقتی شعیب از نزول عذاب بر قومش مطمئن شد، از آنان روی گرداند و گفت: ای قوم من! به تحقیق که پیامهای پروردگارم را به شما رساندم و شما را نصیحت کردم و خواستم که دین الهی را بپذیرید و آیین خودتان را رها کنید، اما شما سخنم را نشنیدید و فرمان نبردید، پس چگونه بر قومی که یگانگی الله را انکار کردند و رسولانش را تکذیب کردند، اندوهگین باشم؟!
۹۴- و در هر شهری که پیامبری را فرستادیم و آن پیامبر مردمش را به عبادت الله فرا خواند و آنان را از شرک نهی کرد و آنان وی را تکذیب کردند، قطعاً آنان را به سختی و مصیبت دچار کردیم، و آنان را به انواعی از بیماریهای جسمی و نیز به فقر و نیاز مبتلا کردیم؛ تا از انکار و شرک دست بردارند و از الله تعالی درخواست عفو و بخشش کنند و به سوی حق برگردند.
۹۵- سپس به آنان مهلت دادیم، و وضعیت بد آنان را تبدیل به حالت خوبی کردیم، و به سلامتی و اموالی فراوان و رفاه دست یافتند؛ تا شاید سپاسگزاری کنند، اما تمامی این موارد فایده و نتیجه نداد، و آنان عبرت نگرفتند و از اعمال بدشان دست نکشیدند، و گفتند: رسم زمانه با اهلش اینگونه است؛ یک روز خوب و روزی دیگر بد است، و قبلا پدرانمان نیز چنین وضعیتی داشتند. بنابراین ناگهان و در حالی که کاملا مطمئن بودند و هرگز گمان نمیکردند که نابود شوند، عذاب را بر آنان فرستادیم.
﴿وَلَوۡ أَنَّ أَهۡلَ ٱلۡقُرَىٰٓ ءَامَنُواْ وَٱتَّقَوۡاْ لَفَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَرَكَٰتٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن كَذَّبُواْ فَأَخَذۡنَٰهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٩٦ أَفَأَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا بَيَٰتٗا وَهُمۡ نَآئِمُونَ٩٧ أَوَ أَمِنَ أَهۡلُ ٱلۡقُرَىٰٓ أَن يَأۡتِيَهُم بَأۡسُنَا ضُحٗى وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ٩٨ أَفَأَمِنُواْ مَكۡرَ ٱللَّهِۚ فَلَا يَأۡمَنُ مَكۡرَ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٩٩ أَوَ لَمۡ يَهۡدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ أَهۡلِهَآ أَن لَّوۡ نَشَآءُ أَصَبۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡۚ وَنَطۡبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ١٠٠ تِلۡكَ ٱلۡقُرَىٰ نَقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآئِهَاۚ وَلَقَدۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْ بِمَا كَذَّبُواْ مِن قَبۡلُۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٠١ وَمَا وَجَدۡنَا لِأَكۡثَرِهِم مِّنۡ عَهۡدٖۖ وَإِن وَجَدۡنَآ أَكۡثَرَهُمۡ لَفَٰسِقِينَ١٠٢ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِم مُّوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَظَلَمُواْ بِهَاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٠٣ وَقَالَ مُوسَىٰ يَٰفِرۡعَوۡنُ إِنِّي رَسُولٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠٤﴾
۹۶- و اگر ساکنان این شهرها پیامبرانشان را تصدیق میکردند و پیرو آنان میشدند و از آنچه الله متعال آنان را نهی کرد، دوری میکردند، قطعا الله تعالی دروازههای خیر را از هر جهت بر آنان میگشود، اما این افراد تکذیب کردند و در نتیجه، الله آنان را به سبب کفر و گناهانشان، با عذابی نابودگر مجازات کرد.
۹۷- آیا ساکنان این شهرها گمان میکنند که از عذاب الهی در امان هستند اگر در حالی که خوابند، ناگهان به سراغشان آید؟!
۹۸- آیا ساکنان این شهرها در امان هستند اگر عذاب الهی در ابتدای روز و در حالی که آنان غافل و مشغول امور دنیوی خویش هستند، فرا رسد؟! الله متعال از این دو وقت نام بُرد؛ زیرا انسان در این دو زمان، بیشتر از اوقات دیگر سرگرم و غافل است و آمدن عذاب در این لحظات، سختتر و بدتر است.
۹۹- آیا ساکنان تکذیبکنندۀ این روستاها خود را از عذاب الله و اینکه به آنان مهلت میدهد و در دنیا به آنان نعمت میبخشد تا پاسخ مکر و نیرنگشان را بدهد، ایمن دانستهاند؟! و فقط قوم زیانکار خود را از عذاب الهی ایمن میدانند.
۱۰۰- آیا برای کسانی که پس از نابودی امتهای پیشین به سبب گناهانشان، جانشین آنان در روی زمین شدند و بر روش آنان قدم برداشتهاند، روشن نگشته که اگر بخواهیم میتوانیم آنان را نیز به سبب گناهانشان همچون پیشینیان عذاب کنیم، و بر دلهایشان مهر میزنیم که حق در آن راه نیابد و هیچ پند و اندرزی را نشنوند؟!
۱۰۱- - ای رسول- اخبار آن شهرهای پیشین؛ یعنی شهرهای اقوام نوح و هود و صالح و لوط و شعیب- و سرانجام کار رسولانی که به سوی آنان فرستادیم و عبرتگرفتن افراد مؤمن و عبرتگیر و سرباززدن ستمکاران را برایت بیان کردیم. و به تحقیق که رسولان ما دلایل روشنی را مبنی بر اثبات صداقتشان نزد این اقوام آوردند، اما آنان به آنچه پیامبران آوردند، ایمان نیاوردند، چون سرکش بودند و حقیقت را تکذیب میکردند. همانگونه که الله تعالی بر دلهای این کافران تکذیبگر مهر زد، بر دلهای کسانی که محمدج را انکار کنند نیز مهر میزند.
۱۰۲- و در بیشتر امتهای پیشین، وفا و پایبندی و امانتداری نیافتیم، و بیشتر آنان را خارج از طاعت الله دیدیم.
۱۰۳- سپس بعد از آن رسولان، موسی بن عمران را با معجزاتی آشکار به سوی فرعون و قومش فرستادیم، و آنان از روی ستم و دشمنی، انکار و کفر ورزیدند، پس – ای رسول- خوب و دقیق بنگر که با آنان چه کردیم و در برابر دیدگان موسی و قومش، تمامی آنان را غرق کردیم. و سرانجام فسادکاران همین است.
۱۰۴- و موسی در حالی که با فرعون گفتگو میکرد و پیام پروردگارش را میرساند، گفت: همانا من فرستادۀ الله، آفریدگار تمامی مخلوقات و تدبیرکنندۀ حالات و عاقبت آنان، هستم.
﴿حَقِيقٌ عَلَىٰٓ أَن لَّآ أَقُولَ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّۚ قَدۡ جِئۡتُكُم بِبَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ فَأَرۡسِلۡ مَعِيَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٠٥ قَالَ إِن كُنتَ جِئۡتَ بَِٔايَةٖ فَأۡتِ بِهَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٠٦ فَأَلۡقَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعۡبَانٞ مُّبِينٞ١٠٧ وَنَزَعَ يَدَهُۥ فَإِذَا هِيَ بَيۡضَآءُ لِلنَّٰظِرِينَ١٠٨ قَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِ فِرۡعَوۡنَ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٌ عَلِيمٞ١٠٩ يُرِيدُ أَن يُخۡرِجَكُم مِّنۡ أَرۡضِكُمۡۖ فَمَاذَا تَأۡمُرُونَ١١٠ قَالُوٓاْ أَرۡجِهۡ وَأَخَاهُ وَأَرۡسِلۡ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ١١١ يَأۡتُوكَ بِكُلِّ سَٰحِرٍ عَلِيمٖ١١٢ وَجَآءَ ٱلسَّحَرَةُ فِرۡعَوۡنَ قَالُوٓاْ إِنَّ لَنَا لَأَجۡرًا إِن كُنَّا نَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبِينَ١١٣ قَالَ نَعَمۡ وَإِنَّكُمۡ لَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ١١٤ قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِمَّآ أَن تُلۡقِيَ وَإِمَّآ أَن نَّكُونَ نَحۡنُ ٱلۡمُلۡقِينَ١١٥ قَالَ أَلۡقُواْۖ فَلَمَّآ أَلۡقَوۡاْ سَحَرُوٓاْ أَعۡيُنَ ٱلنَّاسِ وَٱسۡتَرۡهَبُوهُمۡ وَجَآءُو بِسِحۡرٍ عَظِيمٖ١١٦ ۞وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَلۡقِ عَصَاكَۖ فَإِذَا هِيَ تَلۡقَفُ مَا يَأۡفِكُونَ١١٧ فَوَقَعَ ٱلۡحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١١٨ فَغُلِبُواْ هُنَالِكَ وَٱنقَلَبُواْ صَٰغِرِينَ١١٩ وَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سَٰجِدِينَ١٢٠﴾
۱۰۵- سزاوار است که بر او تعالی سخنی جز حق نگویم و برایم شایسته است که به این امر پایبند باشم. بدون تردید برهان و دلیلی آشکار از جانب پروردگارتان آوردم که دلالت بر صداقت آنچه به شما میگویم دارد، پس – ای فرعون- بنیاسرائیل را که در اسارت و تحت فرمان تو هستند، با من رها کن و آنان را برای عبادت الله متعال آزاد بگذار.
۱۰۶- فرعون به موسی گفت: اگر در اینکه ادعا میکنی نشانهای آوردهای، راست میگویی، پس آن را بیاور و به من نشان بده تا ادعایت را تصدیق نماید و راستگوییات را ثابت گرداند، اگر در اینکه ادعا میکنی فرستادۀ پروردگار جهانیان هستی، راست میگویی.
۱۰۷- آنگاه موسی عصایش را افکند که به ناگاه تبدیل به ماری بزرگ و آشکار در جلوی دیدگان گردید.
۱۰۸- و دستش را از شکاف پیراهن خویش در کنار سینهاش یا از زیر بغلش بیرون کشید که ناگهان سفید همچون شیر گردید بدون اینکه مبتلا به پیسی باشد، و آن را به عنوان نشانهای برای فرعون آورد، و زمانی که آن را برگرداند، دوباره به رنگ اول خود و مانند رنگ سایر اعضای بدنش شد.
۱۰۹- و بزرگان و سران قوم فرعون گفتند: موسی جادوگری است که با فریب آنان، دید را از چشمانشان میگیرد تا اینکه گمان میکنند آن عصا تبدیل به مار شده است، اما در حقیقت اینگونه نیست، و موسی در کار سحر و جادو بسیار آگاه و ماهر است.
۱۱۰- او قصد دارد تمامی شما را از سرزمینتان بیرون کن. فرعون پرسید: پس ای بزرگان! مشورت و دیدگاه شما دربارۀ موسی چیست؟
۱۱۱- بزرگان و اشراف قوم فرعون که در مناظرۀ موسی حاضر بودند، گفتند: کار موسی و برادرش هارون را به تأخیر بینداز، و افرادی را در شهرها و روستاهای مصر بفرست.
۱۱۲- تا تمامی جادوگران آگاه را جمع کنند.
۱۱۳- جادوگران نزد فرعون آمدند و گفتند: اگر بر موسی غلبه کردیم، جایزه و پاداشی داریم؟
۱۱۴- فرعون به آنان پاسخ داد: بله، اگر بر او غلبه کردید، پاداش دارید و از افراد نزدیک به من خواهید بود.
۱۱۵- ساحران از روی تکبر و خودبزرگبینی و با اعتماد بر پیروزیشان، به موسی گفتند: ای موسی! هر کدام را که میخواهی انتخاب کن که یا تو ابتدا عصایت را بیفکنی یا ما بیفکنیم.
۱۱۶- موسی به آنان گفت: شما بیندازید. وقتی ریسمانها و عصاهایشان را افکندند، چشمان مردم را سحر کردند و گمان میکردند که آنچه میبینند، حقیقت دارد، در حالی که فقط تصور و خیال بود، و این جادوگران مردان را بسیار ترساندند و سحری قوی و فراوان آوردند.
۱۱۷- در آن لحظۀ بزرگ و مهم که الله تعالی حق و باطل را از هم جدا ساخت، به بنده و رسولش موسی÷ وحی نمود و فرمان داد عصایش را که در دست راستش قرار داشت، بیندازد، و موسی آن را انداخت و فورا آنچه را آن ساحران افکنده بودند و مردم گمان میکردند حقیقت دارد در حالی که حقیقت نداشت، بلعید.
۱۱۸- بنابراین حقیقت امر و دعوت موسی برای حضار و تماشاچیان آشکار گشت و مشخص شد که او فرستادۀ الهی است که مردم را به سوی حق فرا میخواند، و دروغی که آنان انجام میدادند، باطل و نابود گشت.
۱۱۹- از این رو، تمامی آن ساحران در محل اجتماع خویش شکست خوردند و فرعون و قومش خوار و ذلیل و مغلوب شدند.
۱۲۰- و آن ساحران زمانی که بزرگی قدرت الله را مشاهده کردند، صورتهایشان را به قصد سجده برای پروردگار جهانیان بر زمین گذاشتند.
﴿قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢١ رَبِّ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١٢٢ قَالَ فِرۡعَوۡنُ ءَامَنتُم بِهِۦ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّ هَٰذَا لَمَكۡرٞ مَّكَرۡتُمُوهُ فِي ٱلۡمَدِينَةِ لِتُخۡرِجُواْ مِنۡهَآ أَهۡلَهَاۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ١٢٣ لَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمۡ أَجۡمَعِينَ١٢٤ قَالُوٓاْ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ١٢٥ وَمَا تَنقِمُ مِنَّآ إِلَّآ أَنۡ ءَامَنَّا بَِٔايَٰتِ رَبِّنَا لَمَّا جَآءَتۡنَاۚ رَبَّنَآ أَفۡرِغۡ عَلَيۡنَا صَبۡرٗا وَتَوَفَّنَا مُسۡلِمِينَ١٢٦ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِ فِرۡعَوۡنَ أَتَذَرُ مُوسَىٰ وَقَوۡمَهُۥ لِيُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَيَذَرَكَ وَءَالِهَتَكَۚ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبۡنَآءَهُمۡ وَنَسۡتَحۡيِۦ نِسَآءَهُمۡ وَإِنَّا فَوۡقَهُمۡ قَٰهِرُونَ١٢٧ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِ ٱسۡتَعِينُواْ بِٱللَّهِ وَٱصۡبِرُوٓاْۖ إِنَّ ٱلۡأَرۡضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ١٢٨ قَالُوٓاْ أُوذِينَا مِن قَبۡلِ أَن تَأۡتِيَنَا وَمِنۢ بَعۡدِ مَا جِئۡتَنَاۚ قَالَ عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يُهۡلِكَ عَدُوَّكُمۡ وَيَسۡتَخۡلِفَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرَ كَيۡفَ تَعۡمَلُونَ١٢٩ وَلَقَدۡ أَخَذۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ بِٱلسِّنِينَ وَنَقۡصٖ مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ١٣٠﴾
۱۲۱- ساحران گفتند: به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم.
۱۲۲- یعنی همان پروردگار موسی و هارون؛ ذات یگانه و بیهمتایی که فقط او باید عبادت شود.
۱۲۳- فرعون به ساحران گفت: آیا قبل از اینکه من به شما اجازه دهم، به الله ایمان آوردید؟! قطعا ایمان شما به الله و تصدیق شما برای موسی و اقرار به نبوت او، با حیلهای بوده که شما و موسی نیرنگ زدید تا ساکنان شهرتان را بیرون کنید و فقط شما از فواید آن استفاده ببرید، پس – ای ساحران- به زودی از کیفر و عذابی که به شما میرسد آگاه خواهید شد.
۱۲۴- - ای ساحران- قطعا دستان و پاهایتان را بر خلاف هم قطع خواهم کرد؛ یعنی دست راست و پای چپ، یا دست چپ و پای راست، سپس تمامی شما را به منظور تنبیه و سرزنش شما و ترساندن مردم، بر تنههای درخت خرما خواهم آویخت.
۱۲۵- ساحران به فرعون گفتند: برایمان ثابت گشت که قطعا به سوی پروردگارمان باز خواهیم گشت، و اینکه عذاب او سختتر از مجازات توست، بنابراین امروز در برابر مجازات تو صبر خواهیم کرد تا در روز قیامت، از عذاب الهی نجات یابیم.
۱۲۶- و – ای فرعون- تنها عیب و اعتراض تو بر ما این است که به دلایل و براهین پروردگارمان که موسی آنها را آورده است، ایمان داریم و آنها را تصدیق کردیم، دلایلی که کسی مانند تو و هیچ کس غیر از الله - صاحب آسمانها و زمین- نمیتواند چنین دلایل و نشانههایی بیاورد. پروردگارا! صبری بزرگ و پایداری بر آن را به ما عطا کن و در حالی جانمان را بگیر که فرمانبردار امر تو و پیروان رسولت هستیم.
۱۲۷- و سران و بزرگان قوم فرعون، به او گفتند: آیا موسی و قومش از میان بنیاسرائیل را رها میکنی که با تغییر دینشان و عبادت معبود یگانه و ترک فرمانبرداری از تو و ترک عبادت معبودانت، در سرزمین «مصر» فساد برپا کنند؟! فرعون پاسخ داد: پسران بنیاسرائیل را خواهیم کشت و دخترانشان را برای خدمت نگه میداریم، و همانا ما با زور پادشاهی و سلطنت، بر آنان چیره و مسلط هستیم.
۱۲۸- موسی به قومش – از میان بنیاسرائیل- گفت: در برابر فرعون و قومش، از الله تعالی کمک بخواهید، و بر سختی و آسیبهایی که فرعون به شما و پسرانتان میرساند، صبر کنید، که تمامی زمین از آنِ الله است و به هر کس از بندگانش بخواهد، آن را میبخشد، و سرانجامِ خوش از افراد متقی است که اوامر الهی را انجام داده و از نواهی او تعالی دوری میکنند.
۱۲۹- قوم موسی -از میان بنی اسرائیل- به پیامبرشان گفتند: ما قبل و بعد از اینکه تو نزدمان بیایی، با قربانیشدن پسران و زندهنگهداشتن دخترانمان به دست فرعون و قومش، امتحان و اذیت شدیم. موسی به آنان گفت: امید است که پروردگار شما دشمنتان فرعون و قومش را نابود گرداند، و پس از هلاکت آنان، شما را در زمین جایگزین کند، و بنگرد که شما چگونه عمل میکنید؛ آیا شکر میگزارید، یا اینکه کفر و ناسپاسی میکنید؟
۱۳۰- و بدون تردید ما فرعون و قومش را با قحطی و خشکسالی و کاهش میوهها و غلاتشان مجازات کردیم تا پند گیرند و از گمراهی و انحرافشان برگردند و به درگاه پروردگارتان، توبه و رجوع کنند.
﴿فَإِذَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡحَسَنَةُ قَالُواْ لَنَا هَٰذِهِۦۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةٞ يَطَّيَّرُواْ بِمُوسَىٰ وَمَن مَّعَهُۥٓۗ أَلَآ إِنَّمَا طَٰٓئِرُهُمۡ عِندَ ٱللَّهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٣١ وَقَالُواْ مَهۡمَا تَأۡتِنَا بِهِۦ مِنۡ ءَايَةٖ لِّتَسۡحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحۡنُ لَكَ بِمُؤۡمِنِينَ١٣٢ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلطُّوفَانَ وَٱلۡجَرَادَ وَٱلۡقُمَّلَ وَٱلضَّفَادِعَ وَٱلدَّمَ ءَايَٰتٖ مُّفَصَّلَٰتٖ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ١٣٣ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيۡهِمُ ٱلرِّجۡزُ قَالُواْ يَٰمُوسَى ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَۖ لَئِن كَشَفۡتَ عَنَّا ٱلرِّجۡزَ لَنُؤۡمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرۡسِلَنَّ مَعَكَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٣٤ فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُمُ ٱلرِّجۡزَ إِلَىٰٓ أَجَلٍ هُم بَٰلِغُوهُ إِذَا هُمۡ يَنكُثُونَ١٣٥ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّ بِأَنَّهُمۡ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ عَنۡهَا غَٰفِلِينَ١٣٦ وَأَوۡرَثۡنَا ٱلۡقَوۡمَ ٱلَّذِينَ كَانُواْ يُسۡتَضۡعَفُونَ مَشَٰرِقَ ٱلۡأَرۡضِ وَمَغَٰرِبَهَا ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَاۖ وَتَمَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ ٱلۡحُسۡنَىٰ عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ بِمَا صَبَرُواْۖ وَدَمَّرۡنَا مَا كَانَ يَصۡنَعُ فِرۡعَوۡنُ وَقَوۡمُهُۥ وَمَا كَانُواْ يَعۡرِشُونَ١٣٧﴾
۱۳۱- زمانی که سالهای خوش و خرم و رزق و روزی به فرعون و قومش رسید، گفتند: این نعمتها به سبب شایستگی ماست، و اگر خشکسالی و قحطی به آنان میرسید، بدفالی میزدند و میگفتند: علت این مصیبتها موسی و همراهان او هستند. آگاه باشید که خشکسالی و قحطیِ رسیده به آنان، بر اساس تقدیر و ارادۀ الله بوده، و نیز به سبب گناهان و ناسپاسی خودشان، اما بیشتر افراد قوم فرعون این موضوع را نمیدانستند، چون در نادانی و گمراهی غوطهور بودند.
۱۳۲- و قوم فرعون به موسی گفتند: هر نشانهای برای ما بیاوری و نیز هر دلیل و حجتی که بخواهی ما را با آن از پیروی از آیین و کیش فرعون باز داری، هرگز تو را تصدیق نخواهیم کرد.
۱۳۳- بنابراین سیلی ویرانگر علیه آنان فرستادیم که کشتزارها و میوهها را نابود کرد، و ملخها را فرستادیم که کشتها و میوهها و درها و سقفها و لباسهایشان را خوردند، و شَتّه فرستادیم که به میوهها آسیب میرساند و حیوانات و گیاهان را از بین میبرد، و قورباغهها را علیه آنان فرستادیم که در ظروف و غذا و محل خوابشان فراوان بودند، همچنین خون را فرستادیم که رودها و چاههایشان از آن پُر شد، و آب مناسبی برای آشامیدن نمییافتند. این موارد نشانههایی از جانب پروردگار بوده که کسی غیر از او تعالی نمیتواند چنین نشانههایی بیاورد، و هر یک از آنها پس از دیگری به وقوع پیوست، اما با این وجود، قوم فرعون سر باز زدند، و از ایمان به الله روی گرداندند، و آنان قومی بودند که از روی تکبر و سرکشی، گناهان و مفاسدی را که الله نهی کرده بود، مرتکب میشدند.
۱۳۴- و هنگامی که عذاب بر فرعون و قومش فرستاده شد، آنان به موسی روی آورده و گفتند: ای موسی! با آنچه پروردگارت به تو وحی کرده است، از او بخواه که عذاب را به سبب توبه و رجوع ما بردارد، که اگر این عذاب را از ما برداری، قطعا آنچه را آوردهای تصدیق، و از آنچه ما را به سویش فرا میخوانی، پیروی خواهیم کرد، و بنیاسرائیل را با تو رها خواهیم کرد، و آنان را آزاد میگذاریم که به هر جا دلشان بخواهد، بروند.
۱۳۵- اما وقتی الله متعال عذاب را از آنان تا سررسید معینی که هر گاه به آن موقع برسند، قطعا عذاب خواهند شد و فرصت و برداشتن عذاب قبلی به آنان سودی نخواهد داشت، برطرف مینمود، در آن هنگام، آنان عهد و پیمانهایی را که با پروردگارشان و موسی بسته بودند، میشکستند و به کفر و گمراهی و انحراف خویش ادامه میدادند.
۱۳۶- سپس وقتی آن موقع مقرر برای نابودی آنان فرا رسید، از این افراد انتقام گرفتیم، و خشم و عذاب ما بر آنان واقع شد و در دریا غرق گشتند، چون معجزاتی را که توسط موسی آشکار گشت، انکار کردند، و از این نشانهها غافل بودند و همین غفلت سبب تکذیب آنان بود.
۱۳۷- و به بنیاسرائیل که فرعون و قومش آنان را برای خدمت به خود خوار میکردند مشارق و مغارب زمین (یعنی سرزمین شام) را به ارث دادیم؛ سرزمینی که با بیرونآوردن کشتزارها و میوهها و رودها، در آن برکت دادیم، و- ای رسول- سخن نیکوی پروردگارت بر بنیاسرائیل، با قدرتیافتن آنان در زمین تحقق یافت، چون در برابر آزار و اذیت فرعون و قومش شکیبایی کردند، و آبادیها و مزارعی را که فرعون و قومش میساختند و نیز ساختمانها و کاخها و سایر مواردی را که بنا میکردند از بین بردیم.
﴿وَجَٰوَزۡنَا بِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡبَحۡرَ فَأَتَوۡاْ عَلَىٰ قَوۡمٖ يَعۡكُفُونَ عَلَىٰٓ أَصۡنَامٖ لَّهُمۡۚ قَالُواْ يَٰمُوسَى ٱجۡعَل لَّنَآ إِلَٰهٗا كَمَا لَهُمۡ ءَالِهَةٞۚ قَالَ إِنَّكُمۡ قَوۡمٞ تَجۡهَلُونَ١٣٨ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ مُتَبَّرٞ مَّا هُمۡ فِيهِ وَبَٰطِلٞ مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٣٩ قَالَ أَغَيۡرَ ٱللَّهِ أَبۡغِيكُمۡ إِلَٰهٗا وَهُوَ فَضَّلَكُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٤٠ وَإِذۡ أَنجَيۡنَٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ١٤١ ۞وَوَٰعَدۡنَا مُوسَىٰ ثَلَٰثِينَ لَيۡلَةٗ وَأَتۡمَمۡنَٰهَا بِعَشۡرٖ فَتَمَّ مِيقَٰتُ رَبِّهِۦٓ أَرۡبَعِينَ لَيۡلَةٗۚ وَقَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَٰرُونَ ٱخۡلُفۡنِي فِي قَوۡمِي وَأَصۡلِحۡ وَلَا تَتَّبِعۡ سَبِيلَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٤٢ وَلَمَّا جَآءَ مُوسَىٰ لِمِيقَٰتِنَا وَكَلَّمَهُۥ رَبُّهُۥ قَالَ رَبِّ أَرِنِيٓ أَنظُرۡ إِلَيۡكَۚ قَالَ لَن تَرَىٰنِي وَلَٰكِنِ ٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡجَبَلِ فَإِنِ ٱسۡتَقَرَّ مَكَانَهُۥ فَسَوۡفَ تَرَىٰنِيۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُۥ لِلۡجَبَلِ جَعَلَهُۥ دَكّٗا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقٗاۚ فَلَمَّآ أَفَاقَ قَالَ سُبۡحَٰنَكَ تُبۡتُ إِلَيۡكَ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٤٣﴾
۱۳۸- و بنیاسرائیل را از دریا عبور دادیم، تا اینکه بر قومی گذشتند که بر عبادت نمادهایشان مراقبت و پایداری میکردند، آنگاه بنیاسرائیل به موسی گفتند: ای موسی! برای ما نمادی قرار بده تا آن را عبادت کنیم و معبود خویش قرار دهیم همانگونه که این قوم نمادهایی دارند و آنها را عبادت میکنند. موسی به آنان گفت: ای قوم من! همانا شما از عظمت و بزرگی الله خبر ندارید و نمیدانید که عبادت فقط شایستۀ الله یگانه و قهار است.
۱۳۹- همانا این افراد که بر عبادت معبودهایشان پایداری میکنند، شرکشان نابودشدنی است و عبادتشان برای این معبودها از بین خواهد رفت و باطل است؛ معبودهایی که هر گاه عذاب الهی فرا رسد، نمیتوانند عذاب را از آنان دور سازند.
۱۴۰- موسی به قومش گفت: آیا معبودی غیر از الله، برایتان درخواست کنم تا آن را عبادت کنید؟! در حالی که الله ذاتی است که شما را آفرید و شما را بر مردم معاصرتان برتری داد، چنانکه پیامبران فراوانی را از میان شما مبعوث کرد، و دشمنتان را نابود ساخت و نشانهها و معجزاتی را به شما اختصاص داد.
۱۴۱- و – ای بنیاسرائیل- نعمتهای ما بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که شما را از اسارت فرعون و افرادش، و نیز از خواری و ذلتی که با ذبح پسران و باقیگذاشتن دخترانتان برای خدمت داشتید، نجات دادیم. تحمیل بدترین و سختترین مصیبتها و مجازات بر شما، و سپس نجات از آن، امتحانی از جانب الله و نعمتی بزرگ بود.
۱۴۲- و الله با موسی سی شب برای مناجات پروردگارش وعده گذاشت، سپس ده شب بر آن افزود و در نتیجه، زمانی را که الله برای موسی به منظور سخنگفتن با او تعیین کرد، به چهل شب رسید. موسی – وقتی قصد رفتن برای مناجات با پروردگارش را داشت- به برادرش هارون گفت: ای هارون! تا زمانی که برگردم، جانشین من در میان قومم باش، و آنان را به طاعت از الله و عبادت او تعالی تشویق کن و راه کسانی را که در زمین فساد میکنند، دنبال مکن.
۱۴۳- و هنگامی که موسی در موعدی که برایش مشخص شده بود؛ یعنی پس از تکمیل چهل شب، برای مناجات پروردگارش آمد، و پروردگارش با بیان وحی و امر و نهیش با او سخن گفت، موسی خواست که او تعالی را ببیند و از این رو درخواست کرد که به الله بنگرد، اما الله متعال به او فرمود: تو در دنیا، قادر بر دیدن من نخواهی بود، ولی به آن کوه نگاه کن، که اگر وقتی بر آن جلوه نمودم، در جای خودش ثابت ماند، تو مرا خواهی دید. و زمانی که پروردگارش بر آن کوه جلوه کرد، کوه تکهتکه و هموار شد و موسی بیهوش بر زمین افتاد، و زمانی که به هوش آمد، گفت: پروردگارا! تو را از هر آنچه سزاوار شکوه و عظمت تو نیست منزه میدانم، من از اینکه خواستم در دنیا به تو بنگرم، توبه میکنم، و من نخستین مومن از میان قومم هستم.
﴿قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّي ٱصۡطَفَيۡتُكَ عَلَى ٱلنَّاسِ بِرِسَٰلَٰتِي وَبِكَلَٰمِي فَخُذۡ مَآ ءَاتَيۡتُكَ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ١٤٤ وَكَتَبۡنَا لَهُۥ فِي ٱلۡأَلۡوَاحِ مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡعِظَةٗ وَتَفۡصِيلٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ فَخُذۡهَا بِقُوَّةٖ وَأۡمُرۡ قَوۡمَكَ يَأۡخُذُواْ بِأَحۡسَنِهَاۚ سَأُوْرِيكُمۡ دَارَ ٱلۡفَٰسِقِينَ١٤٥ سَأَصۡرِفُ عَنۡ ءَايَٰتِيَ ٱلَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَإِن يَرَوۡاْ كُلَّ ءَايَةٖ لَّا يُؤۡمِنُواْ بِهَا وَإِن يَرَوۡاْ سَبِيلَ ٱلرُّشۡدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلٗا وَإِن يَرَوۡاْ سَبِيلَ ٱلۡغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلٗاۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ عَنۡهَا غَٰفِلِينَ١٤٦ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَلِقَآءِ ٱلۡأٓخِرَةِ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡۚ هَلۡ يُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤٧ وَٱتَّخَذَ قَوۡمُ مُوسَىٰ مِنۢ بَعۡدِهِۦ مِنۡ حُلِيِّهِمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٌۚ أَلَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّهُۥ لَا يُكَلِّمُهُمۡ وَلَا يَهۡدِيهِمۡ سَبِيلًاۘ ٱتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَٰلِمِينَ١٤٨ وَلَمَّا سُقِطَ فِيٓ أَيۡدِيهِمۡ وَرَأَوۡاْ أَنَّهُمۡ قَدۡ ضَلُّواْ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ يَرۡحَمۡنَا رَبُّنَا وَيَغۡفِرۡ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ١٤٩﴾
۱۴۴- الله متعال فرمود: ای موسی! من تو را با پیامهایم برگزیدم و بر مردم برتری دادم آنگاه که تو را به سویشان فرستادم و نیز تو را با سخنگفتن بیواسطۀ خودم با تو برتری دادم، پس امر و نهیی را که به تو میدهم بگیر، و به آن چنگ بزن و به آن عمل کن، و از الله متعال که این رسالت را به تو داده و تو را برای سخنگفتن با خودش انتخاب کرده است، سپاسگزاری کن.
۱۴۵- و برای موسی در تورات، هر آنچه از احکام دینش را که نیاز داشت نوشتیم؛ به عنوان پندی برای بازداشتن مردم و تبیین تکالیف حلال و حرام و امر و نهی و قصص و عقاید و اخبار و امور غیبی. الله سبحان به موسی گفت: این تورات را با جد و جهد بگیر و به قومت دستور بده که به آنچه الله در آن بیان و مشروع کرده است، عمل کنند؛ زیرا هر کس از آنان و دیگران شرک ورزد، قطعا من در آخرت، سرای فاسقان را به او نشان خواهم داد؛ یعنی آتشی که الله آن را برای دشمنان خارج از اطاعتش آماده کرده است.
۱۴۶- دلهای اعراضکنندگان از اطاعتم و افرادی که به ناحق علیه مردم ستم و جفا میکنند را از فهم دلایل و براهینی که بیانگر عظمت و شریعت و احکام من هستند، منحرف خواهم کرد و در نتیجه، آنان از هیچ پیامبری پیروی نمیکنند و به سبب تکبرشان به سخنانش گوش نمیدهند، و اگر این اعراضکنندگان از ایمان، هر نشانهای ببینند، به آن ایمان نمیآورند، چون از الله و رسولش رویگردان هستند، و اگر راه صلاح و رستگاری را ببینند، آن را به عنوان راهشان انتخاب نمیکنند، و اگر راه گمراهی؛ یعنی کفر را بیابند، آن را به عنوان راه و دینشان برمیگزینند، چون آیات الهی را تکذیب کرده و از نگاه به آنها و تفکر در مفاهیمشان غافل هستند.
۱۴۷- و کسانی که آیات و دلایل الهی و دیدار با او تعالی در آخرت را انکار کردهاند، اعمالشان تباه و باطل شده است، چون شرط آن؛ یعنی ایمان به الله و باور به پاداش و جزای او تعالی موجود نبوده است، و آنان در آخرت، فقط جزای کفر و گناهانی را که در دنیا انجام میدادند، یعنی همان جاودانهبودن در آتش دوزخ را میگیرند.
۱۴۸- و قوم موسی پس از رفتن او برای مناجات با پروردگارش، از زیورهایشان تمثال گوسالهای را که بدون روح و دارای صدایی شبیه صدای گاو بود ساختند و آن را معبود خویش قرار دادند، آیا این افراد ندانستند که این گوساله با آنان سخن نمیگوید، و آنان را به هیچ خیری راهنمایی نمیکند؟! آنان این کار زشت را مرتکب شدند، و به خویشتن ستم کردند و هر چیزی را در جای خودش قرار ندادند.
۱۴۹- و کسانی که آن گوساله را عبادت کردند، چون هنگام بازگشت موسی پشیمان شدند و فهمیدند که از راه راست منحرف شدهاند و از دین الهی روی گرداندهاند، شروع به اقرار به بندگی و استغفار کردند و گفتند: اگر پروردگارمان توبۀ ما را نپذیرد و بر ما رحم نکند و گناهانمان را نبخشد، قطعا از نابودشدگانی خواهیم بود که اعمالشان تباه شده است.
﴿وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَىٰٓ إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ غَضۡبَٰنَ أَسِفٗا قَالَ بِئۡسَمَا خَلَفۡتُمُونِي مِنۢ بَعۡدِيٓۖ أَعَجِلۡتُمۡ أَمۡرَ رَبِّكُمۡۖ وَأَلۡقَى ٱلۡأَلۡوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأۡسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُۥٓ إِلَيۡهِۚ قَالَ ٱبۡنَ أُمَّ إِنَّ ٱلۡقَوۡمَ ٱسۡتَضۡعَفُونِي وَكَادُواْ يَقۡتُلُونَنِي فَلَا تُشۡمِتۡ بِيَ ٱلۡأَعۡدَآءَ وَلَا تَجۡعَلۡنِي مَعَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ١٥٠ قَالَ رَبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَلِأَخِي وَأَدۡخِلۡنَا فِي رَحۡمَتِكَۖ وَأَنتَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ١٥١ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ ٱلۡعِجۡلَ سَيَنَالُهُمۡ غَضَبٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَذِلَّةٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُفۡتَرِينَ١٥٢ وَٱلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسَّئَِّاتِ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِهَا وَءَامَنُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٥٣ وَلَمَّا سَكَتَ عَن مُّوسَى ٱلۡغَضَبُ أَخَذَ ٱلۡأَلۡوَاحَۖ وَفِي نُسۡخَتِهَا هُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلَّذِينَ هُمۡ لِرَبِّهِمۡ يَرۡهَبُونَ١٥٤ وَٱخۡتَارَ مُوسَىٰ قَوۡمَهُۥ سَبۡعِينَ رَجُلٗا لِّمِيقَٰتِنَاۖ فَلَمَّآ أَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ قَالَ رَبِّ لَوۡ شِئۡتَ أَهۡلَكۡتَهُم مِّن قَبۡلُ وَإِيَّٰيَۖ أَتُهۡلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَّآۖ إِنۡ هِيَ إِلَّا فِتۡنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَآءُ وَتَهۡدِي مَن تَشَآءُۖ أَنتَ وَلِيُّنَا فَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَاۖ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡغَٰفِرِينَ١٥٥﴾
۱۵۰- و هنگامی که موسی نزد قومش برگشت و خشمگین و ناراحت بود؛ زیرا الله متعال به وی خبر داد که قومش را مورد آزمایش قرار داده و سامری آنان را گمراه کرده است، به قوم خویش گفت: پس از من، چه بد جانشینانی بودید! آیا بر فرمان پروردگارتان پیشی گرفتید؟! یعنی بازگشت من به سوی خودتان را که از جانب الله مقدر شده بود، به شتاب خواستید و در این امر عجله کردید؟! و از شدت خشم علیه افرادی که گوساله را عبادت کردند و نیز از شدت خشم علیه برادرش هارون، الواح تورات را انداخت، و موهای سر برادرش را گرفت و به سمت خود کشید، و هارون با عذرخواهی و نرمی گفت: ای پسر مادرم [ای برادر!]، این قوم مرا تحقیر کردند و ضعیف شمردند و نزدیک بود که مرا بکشند، پس کاری نکن که این دشمنان شاد شوند و مرا در زمرۀ کسانی که با فرمانت مخالفت کردند و گوساله را عبادت کردند و مورد خشم تو قرار گرفتند، به شمار نیاور.
۱۵۱- وقتی عذر برادر موسی برایش روشن گشت و دانست که او در اجرای فرمان الهی کوتاهی نکرده است، گفت: پروردگارا! خشم مرا ببخش، و برادرم را به سبب آنچه در میان او و بنیاسرائیل گذشته است، ببخش، و ما را در رحمت گستردۀ خود درآور، که تو نسبت به ما مهربانترین مهربانان هستی.
۱۵۲- بدون تردید کسانی که گوساله را به عنوان معبود انتخاب کردند، به خشم شدید پروردگارشان و خواری و ذلت در دنیا گرفتار خواهند شد؛ زیرا نسبت به الله کافر بودند، و دروغگویان و بدعتگذاران در دین را نیز اینگونه جزا میدهیم، و هر صاحب بدعتی خوار و حقیر است.
۱۵۳- و کسانی که مرتکب بدیها؛ همچون کفر و گناهان شدهاند و سپس به ایمان و عمل صالح روی میآورند، قطعا پروردگار تو پس از توبۀ خالص آنان، اعمالشان را میبخشد و آنان را رسوا نمیکند، و نسبت به آنان و سایر توبهکنندگان، بسیار مهربان است.
۱۵۴- و هنگامی که خشم موسی فروکش کرد و آرام گرفت، الواحی را که بر زمین افکنده بود برداشت، و این الواح مشتمل بر بیان حق، و رحمت برای کسانی که از پروردگارشان میترسند، و از عذابش بیم دارند، بود.
۱۵۵- و موسی هفتاد مرد از میان بهترین افراد قومش برگزید و در زمانی که الله وعده داده بود، با آنان به طور «سیناء» رفت تا از عبادت گوساله توسط کمخردانشان از پروردگارش پوزش بطلبند، و هنگامی که به آن مکان رسیدند، گفتند: - ای موسی- تا زمانی که الله را آشکارا نبینیم، هرگز به تو ایمان نمیآوریم؛ زیرا تو با او سخن گفتهای، پس او را به ما نشان بده. بنابراین زلزلۀ شدیدی آنان را فرا گرفت و همگی مردند، و موسی برخاست در حالی که با تضرع و زاری چنین میگفت: پروردگارا! وقتی نزد بنیاسرائیل بروم، به آنان چه بگویم در حالی که تو بهترین افرادشان را هلاک کردی؟! اگر میخواستی پیش از این وضعیت، تمامی آنان و مرا هلاک میکردی، که این کار بر من سبکتر بود، آیا ما را به سبب آنچه بیخردان انجام دادند، هلاک میکنی؟ عبادت گوساله که قوم من آن را مرتکب شدند چیزی نیست جز ابتلا و آزمایشی که با آن هر کس را بخواهی گمراه میسازی و هر کس را بخواهی هدایت میکنی، تو عهدهدارِ کار ما و یاورمان هستی، پس گناهانمان را بیامرز، و با رحمت خود بر ما رحم کن، و تو بهترین کسی هستی که گناه را میآمرزد، و از بزه درمیگذرد.
﴿۞وَٱكۡتُبۡ لَنَا فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِنَّا هُدۡنَآ إِلَيۡكَۚ قَالَ عَذَابِيٓ أُصِيبُ بِهِۦ مَنۡ أَشَآءُۖ وَرَحۡمَتِي وَسِعَتۡ كُلَّ شَيۡءٖۚ فَسَأَكۡتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلَّذِينَ هُم بَِٔايَٰتِنَا يُؤۡمِنُونَ١٥٦ ٱلَّذِينَ يَتَّبِعُونَ ٱلرَّسُولَ ٱلنَّبِيَّ ٱلۡأُمِّيَّ ٱلَّذِي يَجِدُونَهُۥ مَكۡتُوبًا عِندَهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ يَأۡمُرُهُم بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَىٰهُمۡ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَ وَيَضَعُ عَنۡهُمۡ إِصۡرَهُمۡ وَٱلۡأَغۡلَٰلَ ٱلَّتِي كَانَتۡ عَلَيۡهِمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِهِۦ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَٱتَّبَعُواْ ٱلنُّورَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ مَعَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٥٧ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡ جَمِيعًا ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِ ٱلنَّبِيِّ ٱلۡأُمِّيِّ ٱلَّذِي يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَكَلِمَٰتِهِۦ وَٱتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥٨ وَمِن قَوۡمِ مُوسَىٰٓ أُمَّةٞ يَهۡدُونَ بِٱلۡحَقِّ وَبِهِۦ يَعۡدِلُونَ١٥٩﴾
۱۵۶- و ما را از کسانی قرار بده که در دنیا و آخرت، برای آنان اعمال نیک مقدر کردهای؛ زیرا با توبه به سوی تو رجوع کردهایم، الله به موسی فرمود: عذابم را به هر کس از مخلوقاتم که بخواهم، میرسانم، همانگونه که به این افراد از قوم تو رساندم، و رحمتم برای تمامی مخلوقات گسترده است، و [در آخرت] آن را برای کسانی مقدر میکنم که تقوای الهی دارند، و از عذابش میترسند، و فرایض و تکالیف او تعالی را اجرا نموده و از گناهان پرهیز میکنند، و افرادی که دلایل و نشانههای توحید و یگانگی الله را تصدیق میکنند.
۱۵۷- این رحمت را برای کسانی مقدر میسازم که از الله میترسند و مرتکب گناهان نمیشوند، و از رسول و پیامبر امی که چیزی نخوانده و ننوشته است؛ یعنی از محمد امینج پیروی میکنند؛ پیامبری که ویژگیها و امر رسالتش را در تورات و انجیل مییابند، آنان را به توحید و اطاعت از الله و هر نوع نیکی فرمان میدهد، و از شرک و گناه و هر نوع زشتی نهی میکند، و خوردنیها و نوشیدنیها و ازدواجهای پاکیزه را برایشان حلال میکند، و موارد خبیث و ناپاک را بر آنان ممنوع و حرام میگرداند؛ مانند گوشت خوک و خوردنیها و نوشیدنیهای حرامی که حلال میدانستد، و کارها و تکالیف سخت را از دوش آنان بر میدارد؛ مانند بریدن جایی از لباس که نجس و کثیف شده است، و سوزاندن غنایم و قصاص حتمی قاتل؛ فرقی نمیکند که قتل عمدی یا خطایی باشد. بنابراین افرادی که پیامبر امی؛ محمدج را تصدیق نموده و نبوتش را تایید کردند و او را گرامی و بزرگ داشتند و یاری دادند، و از قرآنی که بر پیامبرج نازل شد، پیروی، و به سنتش عمل کردند؛ آنان کسانی هستند که به آنچه الله برای بندگان مؤمنش وعده داده بود، دست یافتند.
۱۵۸- - ای رسول- به همۀ مردم بگو: همانا من فرستادۀ الله به سوی تمامی شما و نه برخی از شما هستم. فرستادۀ ذاتی که پادشاهی آسمانها و زمین و آنچه میان آنهاست، از آنِ اوست، و الوهیت و عبادت فقط شایسته و مختص او تعالی است، او بر ایجاد خلق و فنا و برانگیختن آن تواناست، پس الله را تصدیق کنید و یگانگی او را بپذیرید و رسولش محمدج را تایید کنید؛ همان پیامبر امی که به الله و آنچه بر او و بر پیامبران پیشین نازل شده است، ایمان دارد، و از این فرستاده پیروی کنید و به آنچه از طاعت الله به شما فرمان میدهد، عمل کنید؛ تا به راه راست هدایت شوید.
۱۵۹- و از میان بنیاسرائیل؛ یعنی از قوم موسی گروهی هستند که بر حق مراقبت کرده و مردم را به آن راهنمایی میکنند و در حکم و داوری مسایلشان، به وسیلۀ حق، عدالت را رعایت میکنند.
﴿وَقَطَّعۡنَٰهُمُ ٱثۡنَتَيۡ عَشۡرَةَ أَسۡبَاطًا أُمَمٗاۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ إِذِ ٱسۡتَسۡقَىٰهُ قَوۡمُهُۥٓ أَنِ ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡحَجَرَۖ فَٱنۢبَجَسَتۡ مِنۡهُ ٱثۡنَتَا عَشۡرَةَ عَيۡنٗاۖ قَدۡ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٖ مَّشۡرَبَهُمۡۚ وَظَلَّلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلۡغَمَٰمَ وَأَنزَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰۖ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١٦٠ وَإِذۡ قِيلَ لَهُمُ ٱسۡكُنُواْ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةَ وَكُلُواْ مِنۡهَا حَيۡثُ شِئۡتُمۡ وَقُولُواْ حِطَّةٞ وَٱدۡخُلُواْ ٱلۡبَابَ سُجَّدٗا نَّغۡفِرۡ لَكُمۡ خَطِيٓـَٰٔتِكُمۡۚ سَنَزِيدُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٦١ فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡ قَوۡلًا غَيۡرَ ٱلَّذِي قِيلَ لَهُمۡ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَظۡلِمُونَ١٦٢ وَسَۡٔلۡهُمۡ عَنِ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِي كَانَتۡ حَاضِرَةَ ٱلۡبَحۡرِ إِذۡ يَعۡدُونَ فِي ٱلسَّبۡتِ إِذۡ تَأۡتِيهِمۡ حِيتَانُهُمۡ يَوۡمَ سَبۡتِهِمۡ شُرَّعٗا وَيَوۡمَ لَا يَسۡبِتُونَ لَا تَأۡتِيهِمۡۚ كَذَٰلِكَ نَبۡلُوهُم بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ١٦٣﴾
۱۶۰- و بنیاسرائیل را به تعداد فرزندان یعقوب [اسباط]، به دوازده قبیله تقسیم کردیم، که هر یک از آن قبایل از طریق رئیس و کارگزار شناخته میشدند. و هنگامی که قوم موسی در سرزمین تیه تشنه شدند و از او خواستند که از الله بخواهد به آنان آب بدهد، به موسی وحی کردیم که: عصایت را به سنگ بزن، پس موسی آن را زد، آنگاه دوازده چشمۀ آب فوران کرد و هر قبیلهای آبشخور مخصوص خودش را شناخت و قبیلۀ دیگری در آن آبشخور با آن قبیله شریک نبود، و ابر را بر فرازشان سایبان کردیم، و بر آنان مَن – غذایی شبیه صمغ [مادۀ چسبناکی که از برخی درختان بیرون میآید] و مزۀ آن مانند عسل است- و سلوی؛ پرندهای شبیه بلدرچین فرستادیم و گفتیم: از روزیهای پاکیزهای که به شما ارزانی داشتیم، بخورید، ولی این نعمتها را نپسندیدند و از دوام و تکرار آن خسته شدند و گفتند: ما بر یک غذا صبر نمیکنیم، و درخواست کردند که چیزی پایینتر از آن نعمتهای خوب به آنان داده شود! زمانی که شکر و سپاس الهی را به جای نیاوردند و تکالیفی را که الله بر آنان لازم گردانیده بود انجام ندادند، به ما ستم نکردند، بلکه به خودشان ستم کردند، چون تمامی موارد خیر و خوب را از دست داده و خودشان را در معرض بدی و عذاب قرار دادند.
۱۶۱- و – ای رسول- نافرمانی بنیاسرائیل را در برابر فرمان پروردگارشان و نیز در برابر پیامبرشان موسی÷ به یاد آور و همچنین اینکه قولی که دستور یافتند آن را بر زبان آورند تغییر دادند؛ زمانی که الله تعالی به آنان فرمود: ساکن شهر «بیت المقدس» شوید و از میوهها و حبوبات و گیاهانش در هر جا و هر گاه که خواستید، بخورید و بگویید: گناهانمان را ببخش، و متواضعانه و خالصانه برای الله متعال، وارد آن دروازه شوید، تا گناهانتان را ببخشیم و شما را مورد مؤاخذه قرار ندهیم، و در خیر و پاداش دنیا و آخرتِ نیکوکاران خواهیم افزود.
۱۶۲- اما کافرانشان سخنی را که به آن فرمان یافته بودند تغییر دادند و در حالی که بر نشیمنگاه خویش میخزیدند وارد دروازه شدند و گفتند: حبة فی شعیرة؛ دانهای در یک جَو. در نتیجه به سبب ستم و نافرمانی این افراد، عذابی را از آسمان بر آنان فرستادیم و به این وسیله، نابودشان کردیم.
۱۶۳- و – ای رسول- از یهودیان در مورد شهری که نزدیک دریا بود بپرس آنگاه که ساکنانش در روز شنبه، حدود و حرمات الهی را رعایت نکردند، و الله متعال به آنان فرمان داده بود که روز شنبه را گرامی بدارند و به شکار ماهی نپردازند، و الله آنان را مورد آزمایش و امتحان قرار داد و در روز شنبه، ماهیهای فراوانی بر سطح آب دریا و نزدیک ساحل آشکار میشدند، ولی با گذشت روز شنبه، ماهیها به [وسط و پایین آب] دریا میرفتند و چیزی از آنها دیده نمیشد، و این افراد چنین حیله میزدند که در روز شنبه گودالهایی حفر میکردند و در روزهای بعدی به شکار آنها میپرداختند. مانند این توصیف و تبیینِ امتحان و ابتلای آنان، که در روز شنبه؛ یعنی روزی که صید ماهی ممنوع بود، ماهیهای فراوانی بر سطح دریا ظاهر میشد، ولی در روزهای دیگر پنهان میگشتند، ما آنان را به سبب فساد و خروجشان از طاعت الهی، مورد امتحان قرار دادیم.
﴿وَإِذۡ قَالَتۡ أُمَّةٞ مِّنۡهُمۡ لِمَ تَعِظُونَ قَوۡمًا ٱللَّهُ مُهۡلِكُهُمۡ أَوۡ مُعَذِّبُهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗاۖ قَالُواْ مَعۡذِرَةً إِلَىٰ رَبِّكُمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ١٦٤ فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُكِّرُواْ بِهِۦٓ أَنجَيۡنَا ٱلَّذِينَ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلسُّوٓءِ وَأَخَذۡنَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ بِعَذَابِۢ بَِٔيسِۢ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ١٦٥ فَلَمَّا عَتَوۡاْ عَن مَّا نُهُواْ عَنۡهُ قُلۡنَا لَهُمۡ كُونُواْ قِرَدَةً خَٰسِِٔينَ١٦٦ وَإِذۡ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبۡعَثَنَّ عَلَيۡهِمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَن يَسُومُهُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِۗ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ ٱلۡعِقَابِ وَإِنَّهُۥ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٦٧ وَقَطَّعۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ أُمَمٗاۖ مِّنۡهُمُ ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنۡهُمۡ دُونَ ذَٰلِكَۖ وَبَلَوۡنَٰهُم بِٱلۡحَسَنَٰتِ وَٱلسَّئَِّاتِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ١٦٨ فَخَلَفَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ خَلۡفٞ وَرِثُواْ ٱلۡكِتَٰبَ يَأۡخُذُونَ عَرَضَ هَٰذَا ٱلۡأَدۡنَىٰ وَيَقُولُونَ سَيُغۡفَرُ لَنَا وَإِن يَأۡتِهِمۡ عَرَضٞ مِّثۡلُهُۥ يَأۡخُذُوهُۚ أَلَمۡ يُؤۡخَذۡ عَلَيۡهِم مِّيثَٰقُ ٱلۡكِتَٰبِ أَن لَّا يَقُولُواْ عَلَى ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡحَقَّ وَدَرَسُواْ مَا فِيهِۗ وَٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٦٩ وَٱلَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِٱلۡكِتَٰبِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُصۡلِحِينَ١٧٠﴾
۱۶۴- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که گروهی از آنان، افراد متجاوز در روز شنبه را اندرز میدادند و آنان را از معصیت و گناه نهی میکردند، اما این گروه متجاوز میگفتند که: چرا قومی را نصیحت میکنید که الله آنان را در دنیا به سبب گناهانشان هلاک میکند یا اینکه در آخرت، عذاب شدیدی به آنان میرساند؟! نصیحتکنندگان و نهیکنندگان از معصیت میگفتند: ما آنان را اندرز میدهیم و از گناه باز میداریم تا تکلیفمان را ادا کرده باشیم و کار امر به معروف و نهی از منکری را که الله آن را بر ما واجب گردانیده است، انجام دهیم، و به امید آنکه تقوای الهی را پیشه سازند و از او تعالی بترسند و از نافرمانی و معصیت و تجاوزی که از حدود الهی کردند، توبه کنند.
۱۶۵- سپس هنگامی که نافرمانان در روز شنبه از آنچه اندرزدهندگان به آنان یادآوری کردند روی گرداندند، و به انحراف و تجاوزشان ادامه دادند، الله متعال کسانی را که از معصیت و گناه نهی کردند، نجات داد، و متجاوزان در روز شنبه را به عذابی سخت و دردناک دچار کرد، چون با فرمان الله مخالفت کردند و از او تعالی اطاعت نکردند.
۱۶۶- پس زمانی که آن گروه سرکشی کردند و از اینکه الله تعالی آنان را از صید ماهی در روز شنبه منع کرده بود، فرمان نبردند، او تعالی به آنان گفت: بوزینگانی ذلیل و دور از هر نوع خیری باشید، و آنان این چنین شدند.
۱۶۷- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که الله به طور صریح اعلام کرد مسلماً کسانی را بر یهود مسلط میسازد که آنان را تا روز قیامت خوار و ذلیل میکنند.- ای رسول- همانا پروردگارت علیه کسی که بر اثر کفر و معصیت مستحق عذاب شود، زودکیفر است، و گناهان توبهکنندگان را میبخشد و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۱۶۸- و بنیاسرائیل را در زمین پراکنده و چندین گروه کردیم؛ برخی از آنان حقوق الله و حقوق بندگانش را رعایت میکنند، و گروهی خطاکارند و بر خودشان ستم میکنند، و این گروه را با رفاه و فراخی رزق و روزی و نیز با تنگدستی و مصایب و مشکلات آزمودیم؛ تا به اطاعت پروردگارشان برگردند و از گناهان دست بردارند.
۱۶۹- و پس از آنان، جانشینان بدی آمدند که کتاب آسمانی را از پیشینیانشان گرفتند و آن را خوانده و تعلیم دادند، اما با احکامش مخالفت ورزیدند، و آنچه از متاع دنیا برایشان میسر میشود همچون رشوه و ...، را میگیرند؛ زیرا بسیار حریص و تشنۀ مال دنیا هستند، و با این وجود، میگویند: قطعا الله تعالی گناهانمان را خواهد بخشید، و آرزوهای باطلی بر الله دارند، و اگر کالای حرام و زودگذری نزد این یهودیان بیاید، آن را میگیرند و حلال میدانند و بر گناهان و خوردن مال حرام اصرار و پافشاری میکنند. مگر از این افراد عهد و پیمان نگرفتیم که تورات را در نظر داشته باشند و به احکامش عمل کنند؟! و اینکه بر الله، چیزی جز حق نگویند و بر او تعالی دروغ نبندند؟! و آنان آنچه را در کتاب آسمانی بود دانستند و آن را نادیده گرفتند و به آن عمل نکردند و در عهد و پیمانی که با الله بستند، نافرمانی کردند! و سرای آخرت برای کسانی که تقوای الهی را رعایت میکنند و اوامر او را اجرا نموده و از نواهی و ممنوعات دوری میکنند، بهتر است. مگر این افراد که اعمال پست و ناچیز را در پیش میگیرند، نمیدانند آنچه نزد الله تعالی برای پرهیزگاران وجود دارد، بهتر و ماندگارتر است؟!
۱۷۰- و کسانی که به کتاب آسمانی چنگ میزنند، و به عقاید و احکامِ موجود در آن، عمل میکنند و نماز را با محافظت بر اوقات و شروط و واجبات و سنن آن برپا میدارند، قطعا الله سبحان پاداش اعمال نیکشان را میدهد و آنها را تباه نمیکند.
﴿۞وَإِذۡ نَتَقۡنَا ٱلۡجَبَلَ فَوۡقَهُمۡ كَأَنَّهُۥ ظُلَّةٞ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُۥ وَاقِعُۢ بِهِمۡ خُذُواْ مَآ ءَاتَيۡنَٰكُم بِقُوَّةٖ وَٱذۡكُرُواْ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ١٧١ وَإِذۡ أَخَذَ رَبُّكَ مِنۢ بَنِيٓ ءَادَمَ مِن ظُهُورِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَأَشۡهَدَهُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ أَلَسۡتُ بِرَبِّكُمۡۖ قَالُواْ بَلَىٰ شَهِدۡنَآۚ أَن تَقُولُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّا كُنَّا عَنۡ هَٰذَا غَٰفِلِينَ١٧٢ أَوۡ تَقُولُوٓاْ إِنَّمَآ أَشۡرَكَ ءَابَآؤُنَا مِن قَبۡلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةٗ مِّنۢ بَعۡدِهِمۡۖ أَفَتُهۡلِكُنَا بِمَا فَعَلَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ١٧٣ وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ وَلَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ١٧٤ وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ ٱلَّذِيٓ ءَاتَيۡنَٰهُ ءَايَٰتِنَا فَٱنسَلَخَ مِنۡهَا فَأَتۡبَعَهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَكَانَ مِنَ ٱلۡغَاوِينَ١٧٥ وَلَوۡ شِئۡنَالَرَفَعۡنَٰهُ بِهَا وَلَٰكِنَّهُۥٓ أَخۡلَدَ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُۚ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ ٱلۡكَلۡبِ إِن تَحۡمِلۡ عَلَيۡهِ يَلۡهَثۡ أَوۡ تَتۡرُكۡهُ يَلۡهَثۚ ذَّٰلِكَ مَثَلُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۚ فَٱقۡصُصِ ٱلۡقَصَصَ لَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ١٧٦ سَآءَ مَثَلًا ٱلۡقَوۡمُ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَأَنفُسَهُمۡ كَانُواْ يَظۡلِمُونَ١٧٧ مَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِيۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٧٨﴾
۱۷۱- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که کوه را بر فراز بنیاسرائیل برافراشتیم و مانند ابری شد که بر روی سرشان سایه میانداخت و یقین پیدا کردند که اگر احکام تورات را نپذیرند، قطعا بر آنان سقوط خواهد کرد، و به آنان گفتیم: آنچه را به شما دادیم با جد و جهد و اراده برگیرید و به آن عمل کنید، و عهد و پیمانهایی را که با شما بستیم تا به احکام این کتاب آسمانی عمل کنید و این عهد و پیمانها در آن موجود است، به یاد آورید، تا تقوای الهی را پیشه سازید و از عذابش نجات یابید.
۱۷۲- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که پروردگارت فرزندان آدم را از پشت پدرانشان درآورد، و از آنان برای اثبات توحید و یگانگی او تعالی با توجه به آنچه در فطرتشان به ودیعه گذاشته شده است، اقرار گرفت که الله متعال آفریدگار و پروردگار و صاحبشان است، و آنان نیز اقرار و تایید کردند، تا در روز قیامت انکار نکنند و از اقرار سر باز نزنند و ادعا نکنند که حجت الهی بر آنان تمام نشده و نگویند که نسبت به این موضوع هیچ علم و شناختی نداشتند و از آن غافل بودند.
۱۷۳- یا اینکه نگویند: پیش از ما پدرانمان شرک ورزیدند و آن عهد و پیمان را شکستند و ما هم بعد از پدرانمان، به آنان اقتدا کردیم، پس آیا ما را به سبب کار افرادی که با شرک به الله تعالی، اعمالشان را تباه و باطل کردند، مجازات میکنی؟!
۱۷۴- و همانگونه که این آیات را به تفصیل بیان کردیم و سرانجام امتهای پیشین را در آنها روشن ساختیم، - ای رسول- این آیات را برای قوم تو نیز بیان میکنیم، تا از شرک دست بردارند و به سوی پروردگارشان رجوع و توبه کنند.
۱۷۵- و – ای رسول- بر امت خود، خبر مردی از بنیاسرائیل را بخوان که آیات و دلایل خویش را به او دادیم و وی آنها را فرا گرفت، سپس ناسپاسی کرد و به آنها عمل نکرد و در نتیجه، شیطان بر او مسلط شد و از گمراهان و نابودشدگان گردید، چون با فرمان پروردگارش مخالفت ورزید و از ابلیس اطاعت کرد.
۱۷۶- و اگر میخواستیم که مقام او را با این نشانهها و دلایل بالا ببریم و وی را برای عمل به آنها توفیق دهیم، قطعا چنین میکردیم، اما او به دنیا متمایل شد و از تمایلات نفسانی خویش پیروی کرد و لذتها و شهوتهایش را بر آخرت ترجیح داد و از الله فرمان نبرد و با امر او تعالی مخالفت کرد. پس مَثَل او همچون سگ است که اگر آن را برانی یا رها کنی [در هر حالتی]، زبانش را بیرون میآورد و لَهلَه میزند. و فردی که از آیات الهی جدا شده نیز بر کفرش باقی میماند؛ فرقی نمیکند که تمام تلاش خود را برای دعوت و نصیحت او به کار گیری یا اینکه وی را رها سازی. – ای رسول- این توصیف قومی است که پیش از اینکه تو با هدایت و رسالت به نزدشان بیایی، گمراه و منحرف بودند، پس – ای رسول- اخبار امتهای پیشین را بازگو کن، که این خبردادن تو بزرگترین معجزه است، شاید قوم تو در آنچه برایشان آوردهای بیندیشند و به آن ایمان آوردند.
۱۷۷- بدترین نمونه و مَثَل، مَثَل قومی است که حجتها و ادلۀ الهی را تکذیب و انکار کردند و بر خودشان ستم روا داشتند، چون این دلایل و براهین را تکذیب کردند.
۱۷۸- کسی که الله او را برای ایمان به او تعالی و اطاعت از او توفیق دهد، هدایتیافته و موفق واقعی است، و فردی که الله او را خوار گرداند و وی را توفیق ندهد، زیانکار و هلاکشونده است، پس هدایت و گمراهی فقط در اختیار الله یگانه است.
﴿وَلَقَدۡ ذَرَأۡنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ لَهُمۡ قُلُوبٞ لَّا يَفۡقَهُونَ بِهَا وَلَهُمۡ أَعۡيُنٞ لَّا يُبۡصِرُونَ بِهَا وَلَهُمۡ ءَاذَانٞ لَّا يَسۡمَعُونَ بِهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ كَٱلۡأَنۡعَٰمِ بَلۡ هُمۡ أَضَلُّۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ١٧٩ وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ وَذَرُواْ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ أَسۡمَٰٓئِهِۦۚ سَيُجۡزَوۡنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٨٠ وَمِمَّنۡ خَلَقۡنَآ أُمَّةٞ يَهۡدُونَ بِٱلۡحَقِّ وَبِهِۦ يَعۡدِلُونَ١٨١ وَٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا سَنَسۡتَدۡرِجُهُم مِّنۡ حَيۡثُ لَا يَعۡلَمُونَ١٨٢ وَأُمۡلِي لَهُمۡۚ إِنَّ كَيۡدِي مَتِينٌ١٨٣ أَوَلَمۡ يَتَفَكَّرُواْۗ مَا بِصَاحِبِهِم مِّن جِنَّةٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٌ١٨٤ أَوَلَمۡ يَنظُرُواْ فِي مَلَكُوتِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ وَأَنۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَدِ ٱقۡتَرَبَ أَجَلُهُمۡۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ١٨٥ مَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُۥۚ وَيَذَرُهُمۡ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١٨٦ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَاۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ رَبِّيۖ لَا يُجَلِّيهَا لِوَقۡتِهَآ إِلَّا هُوَۚ ثَقُلَتۡ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَا تَأۡتِيكُمۡ إِلَّا بَغۡتَةٗۗ يَسَۡٔلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنۡهَاۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ ٱللَّهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ١٨٧﴾
۱۷۹- و برای جهنم- که الله متعال افرادی را که در آخرت، مستحق عذاب باشند، در آن عذاب میکند- بسیاری از جنیان و انسانها را آفریدهایم؛ آنان دلهایی دارند که چیزی را با آن دلها درک نمیکنند، و امید پاداش یا ترس از عذاب ندارند، و چشمهایی دارند که با آنها به نشانهها و دلایل الهی نمینگرند، و گوشهایی دارند که با آنها آیات کتاب الله را نمیشنوند تا در این آیات تفکر کنند. این افراد همچون چارپایان هستند که آنچه را به آنها گفته میشود نمیفهمند، و آنچه را میبینند درک نمیکنند و دلهایشان خیر و شر را نمیشناسد و از هم تشخیص نمیدهد، بلکه این افراد از چارپایان هم گمراهترند؛ زیرا چارپایان سود و زیان خود را میشناسند و از چوپان فرمان میبرند، اما آنان چنین نیستند و از ایمان به الله و اطاعت از او غافلند!
۱۸۰- و الله – سبحانه- اسمای نیکویی دارد که بر جلال و کمال او تعالی دلالت میکنند، و تمامی نامهای الهی نیکو هستند، پس با توسل به اسمای او تعالی، هر چه را میخواهید از او طلب کنید، و کسانی را که این اسماء را زیاد یا کم یا تحریف میکنند، رها کنید؛ مثلا آنها را برای غیر الله قرار میدهند، همانگونه که مشرکان این اسامی را برای معبودانشان به کار میبرند، یا آنها را در معانی و مفاهیمی که مورد ارادۀ الله و رسولش نبوده است، به کار میبرند. این افراد جزای اعمال بدشان را که در دنیا مرتکب میشدند خواهند دید؛ اعمال بدی مانند کفر به الله و انحراف و کجروی در مورد اسمای او تعالی و تکذیب رسولانش.
۱۸۱- و از میان کسانی که آفریدیم گروه فاضل و خوبی هستند که با حق هدایت میشوند و دیگران را به سمت آن میخوانند و بر اساس حق، حکم میکنند و در برابر مردم عدالت را برقرار میکنند؛ این افراد پیشوایان هدایتند که الله متعال با ایمان و عمل صالح، به آنان انعام و بخشش کرده است.
۱۸۲- و کسانی که آیات ما را تکذیب کردند و به آنها ایمان نیاوردند، بلکه آنها را انکار کردند و پند نگرفتند، درهای روزی و رفاه در دنیا را نه از باب گرامیداشتن آنان، بلکه برای نزدیککردن تدریجی آنان به سوی عذاب بر رویشان میگشاییم تا فریب جایگاهشان را بخورند و گمان کنند مورد احترامند، و سپس به طور ناگهانی آنان را مجازات و غافلگیر خواهیم کرد. این عقوبتی از جانب الله سبحان به سبب تکذیب آیات و نشانههای الهی است.
۱۸۳- و به کسانی که آیات ما را تکذیب کردند، مهلت میدهم تا گمان کنند عذاب نمیشوند و از این رو، بر کفر و طغیانشان میافزایند و در نتیجه، عذابشان چند برابر میشود. بدون تردید تدبیر من بسیار قوی و شدید است و با هیچ قدرت یا حیلهای دفع نمیشود.
۱۸۴- آیا این تکذیبکنندگان آیات الله و رسولش نیندیشیدهاند، که عقلهایشان به کار بیفتد و برایشان روشن شود محمدج مجنون نیست؟! او فقط بیمدهندهای از جانب الله متعال برای آنان است که این افراد را در صورتی که کفر ورزند از عذاب الهی میترساند، و نصیحتگری آشکار است.
۱۸۵- مگر این تکذیبکنندگان آیات و نشانههای الهی، در پادشاهی و فرمانروایی بزرگ الله و قدرت برتر او در آسمانها و زمین و آنچه در آنها آفریده است، توجه و نگاه نکردهاند تا از این طریق، پند و عبرت گیرند و به پایان مهلت زندگی خود بنگرند که شاید نزدیک باشد و با این کفرشان نابود و گرفتار عذاب دردناک الهی گردند؟! بعد از وعده و وعیدهای قرآن، به چه تحذیر و وعده و وعیدهایی ایمان میآورند؟!
۱۸۶- هر کس که الله او را از راه هدایت و راه راست منحرف و گمراه سازد، هیچ هدایتگری برایش نیست، و الله متعال این افراد را سرگشته و مردد در کفرشان، رها میکند.
۱۸۷- - ای رسول- کافران «مکه» از تو دربارۀ زمان وقوع قیامت میپرسند، به آنان بگو: علم آن در اختیار الله است و فقط او آن را آشکار میکند. علم آن سنگین و گران بوده و بر ساکنان آسمانها و زمین پوشیده است، و زمان وقوع آن را هیچ فرشتۀ مقرب و نبی مرسلی نمیداند، قطعاً به صورت ناگهانی فرا میرسد. این قوم در مورد قیامت از تو میپرسند گویی تو بر علم به آن حریص هستی و در این باره تلاش میکنی، اما به آنان بگو: بدون تردید علم به آن نزد ذاتی است که از غیب آسمانها و زمین باخبر است، ولی بیشتر مردم نمیدانند که فقط الله از این موضوع آگاهی دارد.
﴿قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي نَفۡعٗا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ وَلَوۡ كُنتُ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ لَٱسۡتَكۡثَرۡتُ مِنَ ٱلۡخَيۡرِ وَمَا مَسَّنِيَ ٱلسُّوٓءُۚ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ١٨٨ ۞هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَجَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا لِيَسۡكُنَ إِلَيۡهَاۖ فَلَمَّا تَغَشَّىٰهَا حَمَلَتۡ حَمۡلًا خَفِيفٗا فَمَرَّتۡ بِهِۦۖ فَلَمَّآ أَثۡقَلَت دَّعَوَا ٱللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنۡ ءَاتَيۡتَنَا صَٰلِحٗا لَّنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ١٨٩ فَلَمَّآ ءَاتَىٰهُمَا صَٰلِحٗا جَعَلَا لَهُۥ شُرَكَآءَ فِيمَآ ءَاتَىٰهُمَاۚ فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١٩٠ أَيُشۡرِكُونَ مَا لَا يَخۡلُقُ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ١٩١ وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ لَهُمۡ نَصۡرٗا وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٢ وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَتَّبِعُوكُمۡۚ سَوَآءٌ عَلَيۡكُمۡ أَدَعَوۡتُمُوهُمۡ أَمۡ أَنتُمۡ صَٰمِتُونَ١٩٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ عِبَادٌ أَمۡثَالُكُمۡۖ فَٱدۡعُوهُمۡ فَلۡيَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٩٤ أَلَهُمۡ أَرۡجُلٞ يَمۡشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَيۡدٖ يَبۡطِشُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ أَعۡيُنٞ يُبۡصِرُونَ بِهَآۖ أَمۡ لَهُمۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۗ قُلِ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنظِرُونِ١٩٥﴾
۱۸۸- - ای رسول- بگو: نمیتوانم هیچ خیری برای خودم جلب کنم، و هیچ شری را از خودم دفع کنم مگر آنچه الله تعالی بخواهد، و اگر غیب میدانستم، اسبابی را فراهم میآوردم که میدانستم مصالح و منافع بیشتری برایم جلب میکند، و پیش از اینکه شری به من برسد، خود را از آن دور میکردم. من فقط رسولی هستم که الله مرا به سوی شما فرستاده و مردم را از عذاب او تعالی میترسانم و به قومی که رسالت مرا تصدیق و به شریعت الهی عمل میکنند، مژدۀ پاداش میدهم.
۱۸۹- - ای مردم- او ذاتی است که شما را از یک نفس یعنی آدم آفرید، و از آدم همسرش حوا را آفرید تا با او آرامش گیرد، و زمانی که شوهری با همسرش آمیزش کند به حملی سبک که آن را احساس نمیکند باردار میشود، و با این حملش بر میخیزد و مینشیند و دوران بارداری را تکمیل میکند، و زمانی که تولد فرزند نزدیک شود و بار او سنگین گردد، زن و شوهر اینگونه نزد پروردگارشان دعا میکنند: اگر فرزندی سالم و صالح به ما عطا کنی، به طور قطع از شکرگزاران تو به سبب فرزند صالحی که به ما بخشیدهای، خواهیم بود.
۱۹۰- اما وقتی الله فرزندی صالح به آنان عطا فرمود، در آنچه فقط الله برایشان بخشیده بود شریکانی برای او تعالی قرار دادند و فرزندشان را بندۀ غیر الله کردند، و الله از هر شریکی برتر و منزه است.
۱۹۱- آیا این مشرکان مخلوقات الهی را در عبادت او تعالی شریک میدانند، در حالی که قادر بر آفرینش چیزی نیستند، و مخلوقات الله هستند؟!
۱۹۲- و این معبودها نمیتوانند عبادتگزارانشان را یاری کنند، و حتی نمیتوانند آسیبی را از خود دور سازند! پس در صورتی که چیزی نمیآفرینند و خودشان هم مخلوقند، و نمیتوانند آسیبی را از عبادتگزارانشان و نیز از خودشان دور سازند، چگونه شریکان الله به شمار میآیند؟! قطعا این کار بدترین ستم و اوج بیخردی و سبکسری است!
۱۹۳- و – ای مشرکان- اگر این نمادها را که معبودهایی به جای الله گرفتهاید به سوی هدایت فرا خوانید، دعوت شما را نمیشنوند و از شما پیروی نمیکنند، و خواندن و سکوت شما برای آنها یکسان است، چون نمیشنوند و نمیبینند و هدایت نمیکنند و هدایت نمیشوند.
۱۹۴- - ای مشرکان- همانا چیزها یا کسانی که شما آنها را به جای الله عبادت میکنید، مخلوقها و مملوکهای الله هستند، همانگونه که شما نیز مملوک او تعالی هستید، پس اگر در این ادعایتان که میگویید آنها مستحق نوعی عبادت هستند، راست میگویید، آنها را فرا خوانید و باید پاسخ شما را بدهند، و اگر پاسختان را دادند و هدفتان برآورده شد که خوب است، ولی در غیر این صورت، مشخص میشود شما دروغگو هستید و بدترین افتراها و تهمتها را بر الله میبندید.
۱۹۵- آیا این معبودان و نمادها، پاهایی دارند تا در برآوردهساختن نیازهایتان با شما بکوشند؟ یا دستهایی دارند که از شما دفاع کنند و شما را در برابر کسانی که قصد آسیب و آزاررساندن به شما را دارند، یاری رسانند؟! یا چشمانی دارند که با آنها نگاه کنند و آنچه را دیدند و از شما پنهان است و نمیبینید، برایتان معرفی و بیان کنند؟! یا گوشهایی دارند که با آنها بشنوند و آنچه را شما نشنیدهاید برایتان بازگو کنند؟! اگر این معبودانتان هیچ یک از اعضای مذکور را ندارند، دلیل و توجیه عبادت شما برای آنان چیست، در حالی که آنها از اسباب و وسایل جلب منفعت و دفع ضرر خالی هستند؟! – ای رسول- به این مشرکان و بندگان نمادها بگو: معبودهایتان را که آنها را شریک الله در عبادت قرار دادهاید، فرا خوانید، سپس تصمیم بگیرید که همگی آسیب و مصیبتی به من برسانید، و به من مهلت ندهید، بلکه عجله کنید، که قطعا من به معبودهایتان اهمیتی نمیدهم، چون یقین دارم که فقط الله از من محفاظت میکند و بر او تعالی اعتماد دارم.
﴿إِنَّ وَلِـِّۧيَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡكِتَٰبَۖ وَهُوَ يَتَوَلَّى ٱلصَّٰلِحِينَ١٩٦ وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَكُمۡ وَلَآ أَنفُسَهُمۡ يَنصُرُونَ١٩٧ وَإِن تَدۡعُوهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ لَا يَسۡمَعُواْۖ وَتَرَىٰهُمۡ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ وَهُمۡ لَا يُبۡصِرُونَ١٩٨ خُذِ ٱلۡعَفۡوَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡعُرۡفِ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡجَٰهِلِينَ١٩٩ وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ نَزۡغٞ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ سَمِيعٌ عَلِيمٌ٢٠٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ إِذَا مَسَّهُمۡ طَٰٓئِفٞ مِّنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ تَذَكَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبۡصِرُونَ٢٠١ وَإِخۡوَٰنُهُمۡ يَمُدُّونَهُمۡ فِي ٱلۡغَيِّ ثُمَّ لَا يُقۡصِرُونَ٢٠٢ وَإِذَا لَمۡ تَأۡتِهِم بَِٔايَةٖ قَالُواْ لَوۡلَا ٱجۡتَبَيۡتَهَاۚ قُلۡ إِنَّمَآ أَتَّبِعُ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ مِن رَّبِّيۚ هَٰذَا بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمۡ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٢٠٣ وَإِذَا قُرِئَ ٱلۡقُرۡءَانُ فَٱسۡتَمِعُواْ لَهُۥ وَأَنصِتُواْ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٢٠٤ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ فِي نَفۡسِكَ تَضَرُّعٗا وَخِيفَةٗ وَدُونَ ٱلۡجَهۡرِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ وَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ٢٠٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ عِندَ رَبِّكَ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَيُسَبِّحُونَهُۥ وَلَهُۥ يَسۡجُدُونَۤ۩٢٠٦﴾
۱۹۶- همانا یار و یاور من الله است؛ ذاتی که مرا محفاظت و کمک میکند، معبودی که قرآن را به حق بر من نازل کرد، و کارسازِ بندگان نیکوکارش است و آنان را در برابر دشمنانشان یاری میکند و خوارشان نمیسازد.
۱۹۷- و – ای مشرکان- این معبودانی که شما آنها را عبادت میکنید قادر بر یاری شما نیستند، و خودشان را نیز نمیتوانند یاری کنند!
۱۹۸- و – ای مشرکان- اگر معبودانتان را به سمت پایداری و استواری فرا خوانید، درخواست شما را نمیشنوند، و – ای رسول- معبودها و نمادهای مشرکان را میبینی که در برابر تو ایستادهاند، گویی به تو نگاه میکنند، اما در حقیقت چیزی نمیبینند، چون چشم و بصیرت ندارند.
۱۹۹- - ای پیامبر! تو و امت تو- اخلاق و اعمال نیک مردم را بپذیرید، و کاری را که برایشان دشوار است از آنان نخواهید؛ زیرا باعث تنفر و دوری آنان میشود، و به هر سخن نیک و کار زیبا فرمان بده، و از مناقشه با نادانان و برابری با افراد جاهل و گمراه دوری کن.
۲۰۰- و – ای پیامبر- هر گاه شیطان تو را خشمگین ساخت یا احساس کردی که تو را وسوسه کرده یا از خیر باز داشته و یا به بدی تشویق کرده است، به الله پناه ببر و از او تعالی کمک بخواه؛ زیرا الله تعالی هر سخنی را میشنود و از هر عملی آگاه است.
۲۰۱- کسانی از مخلوقات الله که تقوای او تعالی را پیشه کرده و با ادای فرایض و دوری از نواهی، از عذابش ترسیدهاند، هر گاه وسوسهای از سوی شیطان به آنان برسد، اطاعت از الله را که بر آنان واجب است و نیز رجوع به سوی او را به یاد میآورند و در نتیجه، با آگاهی کامل، از گناه و معصیت دوری میکنند و فرمان الهی را پذیرفته و از شیطان نافرمانی میکنند.
۲۰۲- و برادران شیطان؛ یعنی بدکاران و انسانهای گمراه را شیاطین جنی همواره در گمراهی و انحراف کمک میکنند و شیاطین جنی از هیچ تلاشی برای گمراهکردن شیاطین انسی فروگذار نمیکنند و شیاطین انسی هم تمام تلاششان را برای عمل به آنچه شیاطین جنی وحی و القا کردهاند، به کار میبرند.
۲۰۳- و – ای رسول- اگر برای این مشرکان، نشانهای برای اثبات راستگویی خود نیاوری، میگویند: چرا خودت نشانهای به وجود نمیآوری و نمیسازی؟ - ای رسول- به آنان بگو: من این اجازه را ندارم و انجام آن برایم جایز نیست؛ زیرا الله سبحان به من دستور داده است که از آنچه به سویم وحی میکند پیروی کنم، و این قرآنی که آن را برای شما تلاوت میکنم، دارای دلایل و براهینی از جانب پروردگارتان است، و بیانی است که مؤمنان را به راه راست هدایت میکند، و رحمتی است که الله تعالی با آن، بر بندگان مؤمن خویش رحم میکند.
۲۰۴- و – ای مردم- هنگامی که قرآن خوانده شود، به قرائت آن گوش فرا دهید، و ساکت باشید تا آن را بفهمید و درک کنید، به امید آنکه الله متعال به سبب قرآن، بر شما رحم کند.
۲۰۵- و – ای رسول- پروردگارت را با خشوع و خواری و فروتنی و ترسان، در دلت یاد کن، و با صدایی میان صدای بلند و آهسته در آغاز و پایان روز او تعالی را بخوان، و از غافلان از یاد الله تعالی نباش.
۲۰۶- فرشتگانی که نزد پروردگارت هستند، از عبادت او تعالی سر باز نمیزنند، بلکه مطیع اوامر الهی هستند و او را در شب و روز تسبیح میگویند، و الله را از آنچه شایستۀ او نیست، منزه میدانند، و فقط برای ذات یگانۀ او تعالی سجده میکنند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡأَنفَالِۖ قُلِ ٱلۡأَنفَالُ لِلَّهِ وَٱلرَّسُولِۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَصۡلِحُواْ ذَاتَ بَيۡنِكُمۡۖ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٢ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤ كَمَآ أَخۡرَجَكَ رَبُّكَ مِنۢ بَيۡتِكَ بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقٗا مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ لَكَٰرِهُونَ٥ يُجَٰدِلُونَكَ فِي ٱلۡحَقِّ بَعۡدَ مَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى ٱلۡمَوۡتِ وَهُمۡ يَنظُرُونَ٦ وَإِذۡ يَعِدُكُمُ ٱللَّهُ إِحۡدَى ٱلطَّآئِفَتَيۡنِ أَنَّهَا لَكُمۡ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيۡرَ ذَاتِ ٱلشَّوۡكَةِ تَكُونُ لَكُمۡ وَيُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُحِقَّ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦ وَيَقۡطَعَ دَابِرَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧ لِيُحِقَّ ٱلۡحَقَّ وَيُبۡطِلَ ٱلۡبَٰطِلَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٨﴾
۱- - ای پیامبر- اصحابت در مورد غنایم روز نبرد «بدر» از تو میپرسند که چگونه آنها را میان یکدیگر تقسیم میکنی؟ به آنان بگو: این مسأله به الله و رسولش اختصاص دارد، یعنی رسولالله جمسئول تقسیم آنها به فرمان پروردگارش است، پس از عذاب الهی بترسید و بر گناه و نافرمانی از او تعالی اقدام نکنید، و نزاع و خصومت بر سر این اموال را رها کنید، و در میان یکدیگر صلح ایجاد کنید و شرایطتان را اصلاح نمایید، و اگر مؤمن هستید، اطاعت از الله و رسولش را لازم گیرید؛ زیرا ایمان انسان را به طاعت از الله و رسول میکشاند و تشویق میکند.
۲- همانا مومنان واقعی کسانی هستند که وقتی الله یاد شود دلهایشان بترسد، و هر گاه آیات الله بر آنان خوانده شود، ایمانی بر ایمانشان افزوده میشود، چون در معانی آنها تدبر و تفکر میکنند، و فقط بر الله توکل دارند و به غیر او تعالی امید ندارند و از غیر الله نمیترسند.
۳- همان کسانی که بر ادای نمازهای واجب در اوقاتشان مداومت میکنند، و از آنچه که به آنان روزی دادهایم، در موارد و مصارفی که فرمان ماست، انفاق میکنند.
۴- کسانی که چنین اعمالی دارند، از نظر ظاهری و باطنی، ایمانداران واقعی به آنچه الله بر آنان نازل کرده است، هستند. برای این افراد، منازل و جایگاههایی عالی و والا نزد پروردگارشان، و بخشش گناهان و روزی و رزقی کریمانه؛ یعنی بهشت است.
۵- همانگونه که وقتی شما در مورد غنایم با یکدیگر نزاع و اختلاف کردید، الله تعالی این اختیار را از شما گرفت و تقسیم آنها را به خود و رسولش اختصاص داد، - ای پیامبر- پروردگارت فرمان خروج از «مدینه» را به تو داد تا با کاروان قریش روبرو شوی، و این امر به وسیلۀ وحیی که جبرئیل÷ آورد، صورت گرفت هر چند گروهی از مؤمنان خروج از مدینه را نمیپسندیدند.
۶- - ای پیامبر- گروهی از مؤمنان دربارۀ نبرد پس از اینکه برایشان روشن گشته که این موضوع به وقوع خواهد پیوست، با تو مجادله میکنند گویی که آنان به سوی مرگ کشانده میشوند و با چشمانشان به آن مینگرند.
۷- - ای مجادلهکنندگان- به یاد آورید آنگاه که الله به شما وعده داد که به یکی از دو گروه مشرکان دست خواهید یافت: یعنی کاروان تجاری و اموالی که حمل میکند، یا آن گروه جنگی؛ یعنی نبرد با دشمنان و پیروزی بر آنان، و شما غلبه بر کاروان و نه نبرد را دوست دارید، اما الله تعالی میخواهد که اسلام را پابرجا و محقق گرداند و با فرماندادن به شما برای نبرد علیه کافران، این دین را بلند گرداند و کافران را هلاک و ریشهکن سازد.
۸- تا الله دین اسلام و مسلمانان را عزت دهد و شرک و مشرکان را نابود کند، هر چند مشرکان این امر را نپسندند.
﴿إِذۡ تَسۡتَغِيثُونَ رَبَّكُمۡ فَٱسۡتَجَابَ لَكُمۡ أَنِّي مُمِدُّكُم بِأَلۡفٖ مِّنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ مُرۡدِفِينَ٩ وَمَا جَعَلَهُ ٱللَّهُ إِلَّا بُشۡرَىٰ وَلِتَطۡمَئِنَّ بِهِۦ قُلُوبُكُمۡۚ وَمَا ٱلنَّصۡرُ إِلَّا مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ١٠ إِذۡ يُغَشِّيكُمُ ٱلنُّعَاسَ أَمَنَةٗ مِّنۡهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ لِّيُطَهِّرَكُم بِهِۦ وَيُذۡهِبَ عَنكُمۡ رِجۡزَ ٱلشَّيۡطَٰنِ وَلِيَرۡبِطَ عَلَىٰ قُلُوبِكُمۡ وَيُثَبِّتَ بِهِ ٱلۡأَقۡدَامَ١١ إِذۡ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمۡ فَثَبِّتُواْ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ سَأُلۡقِي فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلرُّعۡبَ فَٱضۡرِبُواْ فَوۡقَ ٱلۡأَعۡنَاقِ وَٱضۡرِبُواْ مِنۡهُمۡ كُلَّ بَنَانٖ١٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ شَآقُّواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ وَمَن يُشَاقِقِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ١٣ ذَٰلِكُمۡ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابَ ٱلنَّارِ١٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ زَحۡفٗا فَلَا تُوَلُّوهُمُ ٱلۡأَدۡبَارَ١٥ وَمَن يُوَلِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ دُبُرَهُۥٓ إِلَّا مُتَحَرِّفٗا لِّقِتَالٍ أَوۡ مُتَحَيِّزًا إِلَىٰ فِئَةٖ فَقَدۡ بَآءَ بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَمَأۡوَىٰهُ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٦﴾
۹- و نعمت الله بر شما در روز «بدر» را به یاد آورید آنگاه که درخواست کمک علیه دشمنانتان کردید و الله درخواست شما را اجابت کرد و فرمود: همانا من شما را با هزار فرشته که پشت سر یکدیگر از آسمان میآیند، یاری میکنم.
۱۰- و الله تعالی آن کمک و امداد را مایۀ بشارت برای پیروزی شما قرار داد و برای اینکه دلهایتان از این طریق، آرام گیرد و یقین کنید که الله متعال به شما یاری میرساند، و پیروزی فقط از جانب الله است و نه به فراوانی و شجاعت و نیرو و قدرت شما. بدون تردید الله سبحان در فرمانروایی خویش شکستناپذیر و در تدبیر و روش و شریعتش حکیم است.
۱۱- آنگاه که الله خواب سبکی بر شما افکند تا ترسی را که از دشمن بر شما حاصل شده بود به آرامش تبدیل کند، و بارانی پاککننده از آسمان بر شما فرستاد تا شما را از ناپاکیهای ظاهری پاک گرداند و وسوسهها و القائات شیطان را از دلها و باطن شما بزداید، و به این هدف که دلهایتان را محکم و استوار سازد تا در میدان نبرد صبر کنند و پایدار بمانند، و به این منظور که زمین شنی را با باران محکم و سفت کند تا پاها در آن نلغزد و گامهای مؤمنان ثابت بماند.
۱۲- - ای پیامبر- آنگاه که پروردگارت به فرشتگانی که الله با آنان مومنان را در بدر یاری رساند وحی میکرد: - ای فرشتگان- همانا من با شما هستم و به شما کمک و یاری میرسانم، پس ارادههای مومنان را تقویت کنید، در دلهای کسانی که کفر ورزیدند، ترسی شدید و خواری و حقارت خواهم افکند؛ پس – ای مؤمنان- گردنهای کافران را بزنید، و به هر یک از اعضا و مفاصلشان ضربه وارد کنید.
۱۳- زدن سرها و گردنها و اعضای کافران، به این سبب بود که با فرمان الله و رسولش مخالفت کردند، و هر کس از فرمان الله و رسولش سرپیچی کند، قطعا الله متعال در دنیا و آخرت، وی را به عذابی سخت و شدید دچار خواهد کرد.
۱۴- - ای مخالفان فرامین الله و رسول در دنیا- این عذابی است که آن را بر شما به تعجیل انداختهام، پس در زندگی دنیا آن را بچشید، و در آخرت، عذاب جهنم در انتظارتان است.
۱۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! هر گاه هنگام نبرد و میدان جهاد، با کافران روبرو شدید و آنان به شما نزدیک شدند، به آنان پشت نکنید که شکست بخورید، بلکه در برابرشان پایداری کنید، که الله همراه شماست و علیه آنان به شما یاری میرساند.
۱۶- و هر کس در روز نبرد، بر آنان پشت کند، قطعا مستحق خشم الهی است و جایگاه او جهنم است، که سرانجام و بازگشتگاه بسیار بدی است، مگر اینکه هدف وی نوعی فریب و نیرنگ علیه کافران باشد تا دوباره بر آنان حمله برد، یا اینکه به گروهی از مسلمانان حاضر در جنگ ملحق شود [تا از آنان کمک گیرد].
﴿فَلَمۡ تَقۡتُلُوهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ قَتَلَهُمۡۚ وَمَا رَمَيۡتَ إِذۡ رَمَيۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ رَمَىٰ وَلِيُبۡلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡهُ بَلَآءً حَسَنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١٧ ذَٰلِكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ مُوهِنُ كَيۡدِ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٨ إِن تَسۡتَفۡتِحُواْ فَقَدۡ جَآءَكُمُ ٱلۡفَتۡحُۖ وَإِن تَنتَهُواْ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَإِن تَعُودُواْ نَعُدۡ وَلَن تُغۡنِيَ عَنكُمۡ فِئَتُكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَوۡ كَثُرَتۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَأَنتُمۡ تَسۡمَعُونَ٢٠ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ قَالُواْ سَمِعۡنَا وَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ٢١ ۞إِنَّ شَرَّ ٱلدَّوَآبِّ عِندَ ٱللَّهِ ٱلصُّمُّ ٱلۡبُكۡمُ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡقِلُونَ٢٢ وَلَوۡ عَلِمَ ٱللَّهُ فِيهِمۡ خَيۡرٗا لَّأَسۡمَعَهُمۡۖ وَلَوۡ أَسۡمَعَهُمۡ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعۡرِضُونَ٢٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱسۡتَجِيبُواْ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمۡ لِمَا يُحۡيِيكُمۡۖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَحُولُ بَيۡنَ ٱلۡمَرۡءِ وَقَلۡبِهِۦ وَأَنَّهُۥٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٤ وَٱتَّقُواْ فِتۡنَةٗ لَّا تُصِيبَنَّ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمۡ خَآصَّةٗۖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢٥﴾
۱۷- - ای مؤمنان- در روز بدر شما مشرکان را نکشتید، بلکه در حقیقت الله آنان را کشت؛ زیرا شما را بر این کار یاری رساند، و – ای پیامبر- آنگاه که تیر افکندی تو نیفکندی، بلکه در حقیقت الله آن را افکند، به گونهای که تیر انداختهشده از سوی تو را به چهرههای مشرکان زد؛ و به این هدف که مؤمنان به الله و رسول را مورد آزمایش قرار دهد و آنان را به وسیلۀ جهاد، به والاترین درجات برساند، و نعمت خویش بر آنان را آشکار سازد و به آنان بفهماند و در نتیجه، به این سبب از الله سبحان سپاسگزاری کنند. بدون تردید الله نسبت به درخواستها و سخنان پنهانی و آشکارتان آگاه است، و از آنچه به صلاح و نفع بندگانش است، خبر دارد.
۱۸- این قتل مشرکان و افکندن به سوی آنان زمانی که شکست خوردند، و آن آزمایش نیک و زیبا با یاریدادن مؤمنان علیه دشمنانشان، فضل و احسان الله بر مؤمنان است، و - در آینده- نیز الله متعال مکر و نیرنگ کافران را ضعیف و باطل میسازد تا خوار گردند و مطیع حق شوند، یا اینکه هلاک و نابود گردند.
۱۹- - ای کافران- اگر میخواهید که الله عذاب و خشمش را بر ستمکاران تجاوزکار واقع سازد، قطعا الله آنچه را که خواستید اجابت کرده است، یعنی آنچه را که عذابی برای شما و عبرتی برای پرهیزکاران به شمار میرود، بر شما فرو فرستاده است. و – ای کافران- اگر از کفر به الله و رسولش و نبرد با پیامبرش محمدج دست بردارید، این کار برای شما در دنیا و آخرت بهتر است، و اگر دوباره به جنگ و نبرد علیه محمدج و مؤمنان پیرو او برگردید، ما نیز دوباره شما را شکست خواهیم داد، همانگونه که در غزوۀ «بدر» شکست خوردید، و جماعت شما نمیتواند شما را از چیزی بینیاز سازد، چنانکه در روز «بدر» نتوانستند کاری کنند با وجود آنکه تعداد و تجهیزات شما فراوان، ولی تعداد و تسلیحات مؤمنان، اندک بود، و قطعا الله متعال با تایید و کمک خود همراه مؤمنان است.
۲۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کردهاید! الله و رسول او را در آنچه به شما فرمان میدهند یا از آن باز میدارند، پیروی و اطاعت کنید، و طاعت از الله و رسولش را رها نکنید، در حالی که حجتها و دلایل موجود در قرآن را که بر شما تلاوت میشود، میشنوید.
۲۱- و ای مؤمنان! مانند منافقان و مشرکان نباشید که با الله و رسولش محمدج مخالفت کردند و زمانی که آیات الهی بر آنان تلاوت شد و آنها را میشنیدند، گفتند: این آیات را با گوشهایمان شنیدیم، ولی در حقیقت، در آنچه شنیدند، تدبر و تفکر نمیکنند.
۲۲- همانا نزد الله بدترین مخلوقاتی که بر روی زمین میجنبند، کرانی هستند که گوشهایشان حق را نمیشنود، و گنگانی که حقیقت را بر زبان نمیآورند، و این افراد کسانی هستند که اوامر و نواهی الله را درک نمیکنند.
۲۳- و اگر الله در این افراد خیری مییافت، به طور قطع موعظه و اندزهای قرآن را به آنان میشنواند تا در دلایل و براهین الهی بیندیشند، ولی او تعالی دانست که هیچ خیری در آنان نیست و این افراد ایمان نمیآورند. و اگر – به فرض محال- این موارد را به آنان میشنواند، قطعا پس از فهم آنها، از روی عمد و سرسختی روی میگرداندند و از آنها اعراض کرده و هیچ توجهی به حقیقت نمیکردند.
۲۴- ای کسانی که الله را به عنوان پروردگار، و محمدج را به عنوان پیامبر و رسول پذیرفتهاید! هر گاه الله و رسولش شما را به سوی حقیقتی که به شما حیات میبخشد فرا میخوانند، با اطاعت از الله و رسول، درخواستشان را اجابت کنید، که در این کار، خیر و صلاح زندگی دنیا و آخرت شما وجود دارد. و – ای مؤمنان- بدانید که الله تعالی در تمامی اشیا و امور تصرف میکند و میتواند میان انسان و آنچه دلش میخواهد مانع شود، بنابراین او تعالی شایسته است که هر گاه شما را فرا خواند، اجابت شود؛ زیرا تسلط بر هر چیزی در اختیار اوست، و بدانید که شما برای روزی که هیچ تردیدی در وقوع آن نیست، جمع خواهید شد و هر یک جزایی را که سزاوارش است میگیرد.
۲۵- و – ای مؤمنان- از امتحان و مصیبتی بترسید که تمامی افراد؛ یعنی گناهکار و بیگناه را در بر میگیرد و فقط مخصوص گنهکاران و افرادی که به طور مستقیم مرتکب بدی و گناه شدهاند، نمیشود، بلکه به نیکوکاران هم میرسد اگر قادر بر انکار ستم و گناه باشند، اما این کار را نکنند، و بدانید که الله علیه کسی که با امر و نهی او تعالی مخالفت ورزد، سختکیفر است.
﴿وَٱذۡكُرُوٓاْ إِذۡ أَنتُمۡ قَلِيلٞ مُّسۡتَضۡعَفُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ تَخَافُونَ أَن يَتَخَطَّفَكُمُ ٱلنَّاسُ فََٔاوَىٰكُمۡ وَأَيَّدَكُم بِنَصۡرِهِۦ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٢٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَخُونُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ وَتَخُونُوٓاْ أَمَٰنَٰتِكُمۡ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٢٧ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَأَوۡلَٰدُكُمۡ فِتۡنَةٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ٢٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تَتَّقُواْ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّكُمۡ فُرۡقَانٗا وَيُكَفِّرۡ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢٩ وَإِذۡ يَمۡكُرُ بِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثۡبِتُوكَ أَوۡ يَقۡتُلُوكَ أَوۡ يُخۡرِجُوكَۚ وَيَمۡكُرُونَ وَيَمۡكُرُ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ٣٠ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا قَالُواْ قَدۡ سَمِعۡنَا لَوۡ نَشَآءُ لَقُلۡنَا مِثۡلَ هَٰذَآ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٣١ وَإِذۡ قَالُواْ ٱللَّهُمَّ إِن كَانَ هَٰذَا هُوَ ٱلۡحَقَّ مِنۡ عِندِكَ فَأَمۡطِرۡ عَلَيۡنَا حِجَارَةٗ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ أَوِ ٱئۡتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٣٢ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمۡ وَأَنتَ فِيهِمۡۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ مُعَذِّبَهُمۡ وَهُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ٣٣﴾
۲۶- و ای مؤمنان! نعمت الله بر خودتان را به یاد آورید زمانی که در «مکه» اندک و مغلوب بودید و میترسیدید کافران آنجا به سرعت بر شما چیره و مسلط شوند، و الله تعالی برایتان پناهگاهی؛ یعنی «مدینه» را قرار داد، و شما را با کمک خویش در نبرد «بدر»، علیه آنان یاری داد، و از پاکیها – از جمله غنایم- به شما روزی داد؛ تا از او تعالی به سبب آنچه به شما روزی داد و بر شما انعام کرد، سپاسگزاری کنید.
۲۷- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! بر اثر ترک آنچه الله بر شما واجب گردانیده و انجام آنچه شما را از آن باز داشته است، به الله و رسولش خیانت نکنید، و در آنچه الله شما را بر آن امین قرار داده و به شما سپرده است، کوتاهی نکنید در حالی که میدانید امانت است و باید به آن وفا کنید.
۲۸- و ای مؤمنان! بدانید اموالتان که الله آنها را به شما سپرده است، و فرزندانتان که الله متعال آنان را به شما بخشیده است، امتحانی از جانب الله و مایۀ آزمایش بندگانش است؛ تا ثابت کند آیا او تعالی را در برابر این نعمتها شکر و اطاعت میکنند، یا اینکه آنها را از یاد الله غافل میسازند؟ و بدانید که نزد الله، خیر و پاداشی بزرگ است برای کسی که تقوای الهی داشته باشد و از او تعالی اطاعت کند.
۲۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! اگر با انجام اوامر و دوری از نواهی او تعالی، از الله بترسید، به شما قدرت تشخیص میان حق و باطل میدهد و گناهان گذشتۀ شما را میبخشد و آنها را میپوشاند و شما را مورد مؤاخذه قرار نمیدهد، و الله متعال دارای فضل و احسان و بخششی بسیار و گسترده است.
۳۰- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که مشرکان قومت در مکه، علیه تو توطئه کردند که تو را زندانی کنند، یا بکشند و یا تو را از شَهرَت تبعید کنند، و آنان علیه تو نیرنگ میزدند، اما الله تعالی نیرنگشان را به خودشان باز گرداند و آنها را مجازات کرد، و الله پاسخ مکر و نیرنگ را میدهد و بهترین تدبیرکنندگان است، و از جایی که خودشان نفهمند، آنان را به سبب مکرشان مجازات میکند.
۳۱- و هنگامی که آیات قرآن عزیز بر این کافران تلاوت شود، از روی جهل و لجبازی با حق میگویند: قبلا هم این را شنیدهایم، و اگر بخواهیم قطعا مانند این قرآن میگوییم، - ای رسول- این قرآنی که آن را بر ما تلاوت میکنی، چیزی جز دروغهای پیشینیان نیست.
۳۲- و – ای رسول- سخن مشرکان قومت را به یاد آور آنگاه که از الله چنین درخواست کرده و گفتند: اگر آنچه محمدج آورده است، همان حق از جانب توست، پس سنگهایی از آسمان بر ما فرو ریز، یا عذابی سخت و دردآور بر ما نازل کن.
۳۳- و تا زمانی که تو – ای رسول- در میان آنان هستی، الله سبحان این مشرکان را عذاب نمیکند، و نیز تا زمانی که به سبب گناهانشان، از الله درخواست عفو و بخشش کنند، آنان را عذاب نخواهد کرد.
﴿وَمَا لَهُمۡ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ ٱللَّهُ وَهُمۡ يَصُدُّونَ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَمَا كَانُوٓاْ أَوۡلِيَآءَهُۥٓۚ إِنۡ أَوۡلِيَآؤُهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُتَّقُونَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٤ وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمۡ عِندَ ٱلۡبَيۡتِ إِلَّا مُكَآءٗ وَتَصۡدِيَةٗۚ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيۡهِمۡ حَسۡرَةٗ ثُمَّ يُغۡلَبُونَۗ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ يُحۡشَرُونَ٣٦ لِيَمِيزَ ٱللَّهُ ٱلۡخَبِيثَ مِنَ ٱلطَّيِّبِ وَيَجۡعَلَ ٱلۡخَبِيثَ بَعۡضَهُۥ عَلَىٰ بَعۡضٖ فَيَرۡكُمَهُۥ جَمِيعٗا فَيَجۡعَلَهُۥ فِي جَهَنَّمَۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٣٧ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِن يَنتَهُواْ يُغۡفَرۡ لَهُم مَّا قَدۡ سَلَفَ وَإِن يَعُودُواْ فَقَدۡ مَضَتۡ سُنَّتُ ٱلۡأَوَّلِينَ٣٨ وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَةٞ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ كُلُّهُۥ لِلَّهِۚ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِمَا يَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٣٩ وَإِن تَوَلَّوۡاْ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَوۡلَىٰكُمۡۚ نِعۡمَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَنِعۡمَ ٱلنَّصِيرُ٤٠﴾
۳۴- و چگونه مستحق عذاب الهی نباشند در حالی که دوستان الله - یعنی مؤمنان- را از طواف در اطراف کعبه و ادای نماز در مسجد الحرام باز میدارند؟! و خودشان دوستان الله نیستند، و دوستان الله متعال فقط کسانی هستند که با ادای فرایض و دوری از گناهان، از او تعالی میترسند، ولی بیشتر کافران نمیدانند و به همین سبب، برای خودشان مدعی امری [یعنی دوستی با الله] هستند که دیگران [مؤمنان] از آنان مستحقتر به آن هستند.
۳۵- و نماز مشرکان در مسجدالحرام چیزی جز سوتکشیدن و کفزدن نبود، پس عذاب با قتل و اسارت در روز بدر را بچشید؛ زیرا [الله و رسول] را تکذیب میکردید و اعمالی انجام میدادید که فقط از کافران برمیآید؛ کافرانی که منکر یگانگی پروردگار و رسالت پیامبرشان هستند.
۳۶- قطعاً کسانی که یگانگی الله را انکار کردند و از رسولش فرمان نبردند، اموالشان را خرج میکنند و به مشرکان و گمراهانی همچون خود میدهند، تا مردم را از راه الله باز دارند و نگذارند که مؤمنان به الله و رسولش ایمان آورند. آنان اموالشان را در این راه خرج خواهند کرد و سرانجامِ این هزینه، پشیمانی و حسرت خودشان است؛ زیرا اموالشان از بین میرود و به آنچه امید داشتند؛ یعنی خاموشکردن نور الهی و بازداشتن مردم از راه او تعالی نمیرسند، و در نهایت، مؤمنان آنان را شکست میدهند. و کافران به سوی جهنم جمع و کشانده شده و در آن عذاب میشوند.
۳۷- الله تعالی این کافرانی را که از پروردگارشان اطاعت نکردند و اموالشان را برای بازداشتن مردم از ایمان به الله و رفتن در راه او هزینه کردند، گرد میآورد و آنان را خوار و رسوا میسازد، تا ناپاک را از پاک جدا سازد، و الله سبحان اموال حرامی را که به قصد بازداشتن مردم از راه الهی هزینه شده، روی هم انباشته و جمع میکند سپس آنها را در دوزخ میاندازد، و این کافران زیانکاران دنیا و آخرت هستند.
۳۸- - ای رسول- به مشرکان قومت که یگانگی الله را انکار کردند، بگو: اگر از کفر و دشمنی با پیامبرج دست بردارند و به ایمان به الله یگانه و نجنگیدن علیه رسولالله جو مؤمنان باز گردند، الله تعالی گناهان گذشتۀ آنان را میآمرزد؛ زیرا اسلام گذشته را پاک میسازد و از بین میبرد. و – ای رسول- اگر این مشرکان پس از مصیبتی که به آنان در روز «بدر» رسید، دوباره قصد نبرد با تو را داشته باشند، قطعا شیوه و سرگذشت پیشینیان سپری شده و روشن است؛ یعنی هر گاه آنان تکذیب کردند و به دشمنی و سرسختیشان ادامه دادند، ما فوراً آنها را عذاب و مجازات کردهایم.
۳۹- و – ای مؤمنان- با مشرکان بجنگید تا اینکه شرک و بازداشتن مردم از راه الهی صورت نگیرد و فقط الله یگانه عبادت شود و مصیبتها از بندگان بر روی زمین برداشته شود و تمام دین و اطاعت و عبادت مختص الله تعالی گردد، که اگر این مشرکان از ضرررساندن به مؤمنان و از شرک به الله دست بردارند و به همراه شما، به دین حق باز گردند، قطعا بر الله تعالی پوشیده نخواهد ماند که آنان از کفر دست برداشته و وارد اسلام شدهاند.
۴۰- و - ای مؤمنان- اگر این مشرکان از دعوت و درخواست شما که آنان را به سوی ایمان به الله و رسول و ترک نزاع و نبرد با شما فرا خواندهاید، روی برگردانند و فقط بر کفر و نبرد علیه شما پافشاری کنند، به یقین بدانید که الله تعالی شما را علیه آنان یاری و کمک خواهد کرد؛ زیرا او تعالی بهترین یاریگر و کمکرسان برای شما و دوستانش در برابر دشمنانتان است.
﴿۞وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا غَنِمۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا يَوۡمَ ٱلۡفُرۡقَانِ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٤١ إِذۡ أَنتُم بِٱلۡعُدۡوَةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُم بِٱلۡعُدۡوَةِ ٱلۡقُصۡوَىٰ وَٱلرَّكۡبُ أَسۡفَلَ مِنكُمۡۚ وَلَوۡ تَوَاعَدتُّمۡ لَٱخۡتَلَفۡتُمۡ فِي ٱلۡمِيعَٰدِ وَلَٰكِن لِّيَقۡضِيَ ٱللَّهُ أَمۡرٗا كَانَ مَفۡعُولٗا لِّيَهۡلِكَ مَنۡ هَلَكَ عَنۢ بَيِّنَةٖ وَيَحۡيَىٰ مَنۡ حَيَّ عَنۢ بَيِّنَةٖۗ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ٤٢ إِذۡ يُرِيكَهُمُ ٱللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلٗاۖ وَلَوۡ أَرَىٰكَهُمۡ كَثِيرٗا لَّفَشِلۡتُمۡ وَلَتَنَٰزَعۡتُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ سَلَّمَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٤٣ وَإِذۡ يُرِيكُمُوهُمۡ إِذِ ٱلۡتَقَيۡتُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِكُمۡ قَلِيلٗا وَيُقَلِّلُكُمۡ فِيٓ أَعۡيُنِهِمۡ لِيَقۡضِيَ ٱللَّهُ أَمۡرٗا كَانَ مَفۡعُولٗاۗ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٤٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا لَقِيتُمۡ فِئَةٗ فَٱثۡبُتُواْ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٤٥﴾
۴۱- و – ای مؤمنان- بدانید که هر آنچه از دشمنتان از طریق جهاد در راه الله گرفتید، چهار پنجم آن به مبارزانی که در میدان جنگ حضور داشتند میرسد و یک پنجم باقیمانده به پنج بخش تقسیم میشود: بخش اول آن برای الله و رسولش است که در مصالح عمومی مسلمانان هزینه میشود، و یک پنجم به خویشاوندان پیامبرج میرسد؛ یعنی به بنیهاشم و بنو المطلب، که به جای زکات، خمس غنایم به آنان اختصاص داده شده و زکات برایشان حرام است، و بخش سوم به فرزندانی که پدرانشان فوت کرده و آنان هنوز به سن بلوغ نرسیدهاند میرسد، و یک پنجم به مساکینی که مالک آنچه نیازشان را برطرف سازد نیستند، اختصاص دارد، و بخش پنجم هم به مسافری میرسد که هزینهاش را ندارد، اگر اقرار به توحید و یگانگی الله دارید و از او تعالی فرمان میبرید و به آیات و امداد و کمکی که بر بندهاش محمدج در روز جدایی میان حق و باطل؛ یعنی در روز بدر نازل کرد، ایمان دارید؛ روزی که گروه مؤمنان و گروه مشرکان با یکدیگر روبرو شدند. و الله بر هر چیزی تواناست و هیچ چیر نمیتواند او را ناتوان سازد.
۴۲- و به یاد آورید زمانی را که شما در کرانۀ درۀ نزدیکتر به «مدینه» بودید، و دشمنتان در کرانۀ درۀ دورتر فرود آمده بود و کاروان تجاری در مکانی پایینتر از شما به سمت ساحل «دریای سرخ» قرار داشت، و اگر تصمیم میگرفتید که موعدی را برای این دیدار انتخاب کنید، قطعا با یکدیگر اختلاف میکردید، ولی الله تعالی شما را بدون اینکه وعدهای در کار باشد، جمع کرد؛ تا کاری را که انجامشدنی بود؛ یعنی یاری دوستان و خوارساختن دشمنان الله بر اثر قتل و اسارت واقع و تکمیل شود، و برای اینکه هر کس از آنان که هلاک شود، حجت الهی بر وی تمام شده باشد و آن را مشاهده کرده و هیچ عذری نداشته باشد، و نیز هر کس که زنده بماند، با حجتی از جانب الله که برایش ثابت و روشن شده است، زنده بماند، و قطعا الله متعال سخنان هر دو گروه را میشنود و هیچ چیزی بر او تعالی پنهان نمیماند و از نیتها و اعمالشان آگاه است.
۴۳- و - ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که الله دشمنان تو را در خوابت کمتعداد نشان داد، آنگاه مومنان را از این امر آگاه کردی و دلهایشان استوار و قوی گردید و بر نبرد علیه آنان جرأت پیدا کردند، و اگر پروردگار تو تعدادشان را زیاد نشان میداد، به طور قطع یارانت دربارۀ رویارویی با آنان تردید میکردند و میترسیدید و در مورد نبرد، با یکدیگر اختلاف میکردید، اما الله متعال آنان را از سستی و ضعف و سرانجام این کار نجات داد، و همانا او از امورِ نهانِ دلها و از سرشت اشخاص آگاه است.
۴۳- و نیز زمانی را به یاد آور که دشمنان در میدان نبرد حاضر شدند و شما آنان را اندک دیدید و جرأت پیدا کردید، و شما را هم در چشمان آنان اندک نشان داد تا آمادگی برای نبرد علیه شما را رها کنند و در نتیجه، الله تعالی کاری را که انجامشدنی بود تمام گرداند و وعدۀ الهی برای یاری و غلبۀ شما تحقق یابد و کلمه و فرمان الله برتری یابد و سخن و قصد کافران شکست خورد. بازگشت تمامی امور به سوی الله سبحان است و هر یک را با آنچه مستحق آن است جزا میدهد.
۴۵- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! هر گاه گروهی از کافران را دیدید که برای نبرد علیه شما آماده شدهاند، پایداری کنید و از آنان شکست نخورید، و الله متعال را بسیار یاد کنید و با تضرع و زاری از او بخواهید که شما را یاری رساند و بر دشمنتان پیروز گرداند تا رستگار شوید.
﴿وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَنَٰزَعُواْ فَتَفۡشَلُواْ وَتَذۡهَبَ رِيحُكُمۡۖ وَٱصۡبِرُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٤٦ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَٰرِهِم بَطَرٗا وَرِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ بِمَا يَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ٤٧ وَإِذۡ زَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ ٱلۡيَوۡمَ مِنَ ٱلنَّاسِ وَإِنِّي جَارٞ لَّكُمۡۖ فَلَمَّا تَرَآءَتِ ٱلۡفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَىٰ عَقِبَيۡهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّنكُمۡ إِنِّيٓ أَرَىٰ مَا لَا تَرَوۡنَ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَۚ وَٱللَّهُ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٤٨ إِذۡ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَٰٓؤُلَآءِ دِينُهُمۡۗ وَمَن يَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٤٩ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ يَتَوَفَّى ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَضۡرِبُونَ وُجُوهَهُمۡ وَأَدۡبَٰرَهُمۡ وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٥٠ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٥١ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيّٞ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٥٢﴾
۴۶- و در تمامی حالات، اطاعت از الله و رسولش را لازم گیرید و اختلاف نورزید که سخن و رأی و دلهایتان دچار تفرقه میشود و ضعیف میگردید و نیرو و کمکتان از بین میرود، و هنگام رویارویی با دشمن، پایداری کنید، که الله تعالی همراه صابران است و آنان را یاری و تایید و تقویت میکند و هرگز آنان را خوار نمیسازد.
۴۷- و مانند مشرکان نباشید که از روی غرور و ریا از شهرشان خارج شدند تا مردم را از پذیرش دین الهی باز دارند، و الله به آنچه میکنند آگاه است و چیزی بر او تعالی پنهان نمیماند.
۴۸- و زمانی را به یاد آورید که شیطان هدف و قصد مشرکان را در نظرشان آراست و به آنان گفت: امروز هیچ کس بر شما چیره نخواهد شد و قطعا من یاریگر شما هستم، ولی زمانی که دو گروه با یکدیگر روبرو شدند؛ یعنی گروه مشرکان که شیطان با آنان بود، و لشکر مسلمانان که فرشتگان همراهشان بودند، در آن هنگام شیطان پشت کرد و برگشت و به مشرکان گفت: من از شما بری و بیزارم، من فرشتگانی را میبینم که برای کمک به مسلمانان آمدهاند و شما آنها را نمیبینید، من از الله میترسم. بنابراین شیطان آنان را خوار ساخت و از این افراد بیزاری جست. و الله متعال علیه کسی که از او تعالی نافرمانی کند و توبۀ نصوح نکند، سختکیفر است.
۴۹- و به یاد آورید آنگاه که افراد مردد و منافق و بیماردلان که تعداد اندک مسلمانان و کثرت دشمنانشان را میدیدند، گفتند: این مسلمانان را دینشان فریفته و آنان را به چنین پرتگاههایی کشانده است، اما این منافقان ندانستهاند که هر کس بر الله توکل کند و به وعدۀ او اعتماد و باور داشته باشد، قطعا الله سبحان او را خوار نخواهد کرد؛ زیرا او تعالی شکستناپذیر و غالب است و چیزی او را ناتوان نمیسازد و در تدبیر و آفرینش خویش حکیم است.
۵۰- و – ای رسول- اگر ببینی که چگونه فرشتگان ارواح کافران را از بدنشان بیرون میکشند و چگونه زمانی که روی میآورند، به صورتهایشان میزنند و هنگامی که فرار میکنند به پشتشان میزنند و میگویند: این عذاب سوزان را بچشید؛ قطعا امر و صحنۀ بزرگی را خواهی دید. هر چند سبب این بیان و سخن، واقعۀ «بدر» بوده است، اما حال هر کافری را شامل میشود.
۵۱- ای مشرکان! این مجازاتی که به شما رسید، به سبب اعمال بدتان در زندگی دنیا بود، و الله تعالی به اندازۀ ذرهای بر کسی ستم نمیکند، بلکه حاکم عادلی است که هرگز جور و ستم روا نمیدارد.
۵۲- و عذابی که در آن روز بر مشرکان واقع شد، سنت و قانون الهی برای مجازات تجاوزکارانی از امتهای پیشین است؛ همچون فرعون و پیشینیان او زمانی که رسولان الله را تکذیب نموده و آیاتش را انکار کردند، که الله متعال عذابش را به سبب گناهانشان بر آنان نازل کرد؛ زیرا او تعالی ذات توانایی است که هرگز شکست نمیخورد و علیه کسی که از او فرمان نبَرَد و از گناهش توبه نکند، سختکیفر است.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ لَمۡ يَكُ مُغَيِّرٗا نِّعۡمَةً أَنۡعَمَهَا عَلَىٰ قَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٥٣ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ فَأَهۡلَكۡنَٰهُم بِذُنُوبِهِمۡ وَأَغۡرَقۡنَآ ءَالَ فِرۡعَوۡنَۚ وَكُلّٞ كَانُواْ ظَٰلِمِينَ٥٤ إِنَّ شَرَّ ٱلدَّوَآبِّ عِندَ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٥٥ ٱلَّذِينَ عَٰهَدتَّ مِنۡهُمۡ ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهۡدَهُمۡ فِي كُلِّ مَرَّةٖ وَهُمۡ لَا يَتَّقُونَ٥٦ فَإِمَّا تَثۡقَفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِهِم مَّنۡ خَلۡفَهُمۡ لَعَلَّهُمۡ يَذَّكَّرُونَ٥٧ وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوۡمٍ خِيَانَةٗ فَٱنۢبِذۡ إِلَيۡهِمۡ عَلَىٰ سَوَآءٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡخَآئِنِينَ٥٨ وَلَا يَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ سَبَقُوٓاْۚ إِنَّهُمۡ لَا يُعۡجِزُونَ٥٩ وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن قُوَّةٖ وَمِن رِّبَاطِ ٱلۡخَيۡلِ تُرۡهِبُونَ بِهِۦ عَدُوَّ ٱللَّهِ وَعَدُوَّكُمۡ وَءَاخَرِينَ مِن دُونِهِمۡ لَا تَعۡلَمُونَهُمُ ٱللَّهُ يَعۡلَمُهُمۡۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ٦٠ ۞وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلۡمِ فَٱجۡنَحۡ لَهَا وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦١﴾
۵۳- این کیفر سخت به سبب آن است که هر گاه الله نعمتی را به قومی ارزانی دارد آن نعمت را از آنان نمیگیرد تا زمانی که آنان احوال و شرایط پاکشان را به حالاتی بد تغییر ندهند، و بدون تردید الله سخنان مخلوقاتش را میشنود و از احوالشان باخبر است و بر اساس علم و ارادۀ خویش، آنان را بر اساس سخنان و احوالشان جزا میدهد.
۵۴- حال کافران در این باره، همچون حالت خاندان فرعون است که موسی را تکذیب کردند و نیز مانند شرایط افرادی از امتهای پیشین که پیامبرانشان را تکذیب کردند و الله تعالی آنان را به سبب گناهانشان هلاک کرد، و خاندان فرعون را در دریا غرق کرد، و هر یک از این افراد اعمال ناشایستی را مرتکب میشدند؛ همچون تکذیب پیامبران الهی و انکار آیات او تعالی و شریکدانستن دیگران در عبادت الله.
۵۵- همانا بدترین جنبندگان روی زمین نزد الله، کافرانی هستند که بر کفرشان اصرار میورزند، و آنان رسولان الهی را تصدیق نمیکنند و وحدانیت او تعالی را قبول ندارند و از شریعت الهی پیروی نمیکنند.
۵۶- از جملۀ آن اشرار و بدکاران، یهودیانی هستند که با تو پیمان بستند علیه تو نجنگند و کسی را علیه تو یاری نکنند، و بارها عهد و پیمانشان را شکستند و از الله متعال نمیترسند.
۵۷- پس اگر در میدان نبرد، با این عهدشکنان روبرو شدی، عذاب و مجازاتی را بر آنان وارد کن که باعث ایجاد ترس در دلهای دیگران شود، و جمعشان را پراکنده سازد؛ به امید آنکه عبرت گیرند و در نتیجه، جرأت اقدام بر کاری را که پیشینیان انجام دادند پیدا نکنند.
۵۸- و – ای رسول- اگر ترسیدی که قومی خیانت کنند و نشانههای این کار روشن شده بود، پیمانشان را باطل کن و آن را به سویشان بینداز تا هر دو طرف در این باره یکسان باشند و بدانند که از امروز، دیگر عهد و پیمانی وجود ندارد. بدون تردید الله سبحان خیانتکنندگان در عهد و شکنندگان پیمانها را دوست ندارد.
۵۹- و کسانی که آیات الهی را انکار کردند، گمان نکنند که فراموش شدهاند و نجات یافتهاند و الله بر آنان قدرت و تسلط ندارد؛ زیرا آنان هرگز نمیتوانند از عذاب الهی رهایی یابند.
۶۰- و – ای گروه مسلمانان- برای رویارویی با دشمنانتان، هر اندازه نیرو و تجهیزات که در توان شماست، آماده سازید تا از این طریق، در دلهای دشمنان الله و دشمنان خودتان که منتظر فرصتی علیه شما هستند، ترس و وحشت بیندازید، و افراد دیگری را که هنوز دشمنی آنان برای شما آشکار نشده است، ولی الله از آنان و آنچه در دل دارند آگاه است، و هر اندازه مال و غیر آن که در راه الله هزینه کنید؛ چه کم باشد و چه زیاد، الله متعال در دنیا مانند آن را به شما میدهد و ثوابش را تا روز قیامت، برای شما ذخیره میکند و ذرهای از پاداش آن برای شما کم نمیشود.
۶۱- و – ای پیامبر- اگر آنان به ترک جنگ و صلح با شما متمایل بودند، تو نیز به این کار روی آور و کار و سرانجام خویش را به الله بسپار و به او تعالی اعتماد کن، که الله سبحان سخنانشان را میشنود و از نیتهایشان باخبر است.
﴿وَإِن يُرِيدُوٓاْ أَن يَخۡدَعُوكَ فَإِنَّ حَسۡبَكَ ٱللَّهُۚ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَيَّدَكَ بِنَصۡرِهِۦ وَبِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٢ وَأَلَّفَ بَيۡنَ قُلُوبِهِمۡۚ لَوۡ أَنفَقۡتَ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مَّآ أَلَّفۡتَ بَيۡنَ قُلُوبِهِمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ أَلَّفَ بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّهُۥ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٦٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ حَسۡبُكَ ٱللَّهُ وَمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٦٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ حَرِّضِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ عَلَى ٱلۡقِتَالِۚ إِن يَكُن مِّنكُمۡ عِشۡرُونَ صَٰبِرُونَ يَغۡلِبُواْ مِاْئَتَيۡنِۚ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّاْئَةٞ يَغۡلِبُوٓاْ أَلۡفٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ٦٥ ٱلۡـَٰٔنَ خَفَّفَ ٱللَّهُ عَنكُمۡ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمۡ ضَعۡفٗاۚ فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّاْئَةٞ صَابِرَةٞ يَغۡلِبُواْ مِاْئَتَيۡنِۚ وَإِن يَكُن مِّنكُمۡ أَلۡفٞ يَغۡلِبُوٓاْ أَلۡفَيۡنِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ٦٦ مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَكُونَ لَهُۥٓ أَسۡرَىٰ حَتَّىٰ يُثۡخِنَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ ٱلدُّنۡيَا وَٱللَّهُ يُرِيدُ ٱلۡأٓخِرَةَۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٦٧ لَّوۡلَا كِتَٰبٞ مِّنَ ٱللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمۡ فِيمَآ أَخَذۡتُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٦٨ فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمۡتُمۡ حَلَٰلٗا طَيِّبٗاۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٦٩﴾
۶۲، ۶۳- و اگر کسانی که با تو پیمان بستهاند قصد نیرنگ علیه تو را داشته باشند، قطعاً الله متعال در برابر نیرنگشان از تو محفاظت میکند؛ زیرا او همان ذاتی است که کمک خویش را برایت فرستاد و تو را با مؤمنان مهاجر و انصار تقویت کرد، و پس از جدایی و تفرقهای که میانشان بود، آنان را متحد ساخت، که اگر تمامی اموال دنیا را برای اتحاد دلهای آنان هزینه کنی، باز هم نمیتوانی در این زمینه کاری انجام دهی، ولی الله دلهایشان را بر ایمان جمع و متحد کرد و برادر و دوست یکدیگر شدند، همانا او تعالی در فرمانروایی خویش شکستناپذیر، و در امر و تدبیرش حکیم است.
۶۴- ای پیامبر! همانا الله برای تو، و نیز برای مومنانی که همراه تو هستند کافی است و از آنان در برابر شر دشمنانشان محفاظت میکند.
۶۵- ای پیامبر! کسانی را که به تو ایمان و باور دارند، برای نبرد و مبارزه تشویق کن، اگر از شما بیست نفر شکیبا و مقاوم در زمان رویارویی با دشمن باشند، بر دویست نفر از آنان غلبه میکنند، و اگر از شما صد نفر مبارز و صابر باشند، بر هزار نفر از کافران چیره میشوند؛ زیرا آنان قومی هستند که از آنچه الله برای مجاهدان در راه الله آماده کرده است خبر ندارند، و از روی تکبر و برتریجویی بر روی زمین و برپایی فساد در آن میجنگند.
۶۶- ای مؤمنان! اکنون الله به سبب ضعفی که در شما وجود دارد، به شما تخفیف داده و آسان گرفته است، پس اگر صد تن شکیبا و مقاوم از شما باشند، بر دویست نفر از کافران پیروز میشوند، و هزار نفر از شما بر دو هزار نفر از آنان به اذن الله تعالی چیره میشوند، و الله سبحان با تایید و یاری خویش همراه صابران است.
۶۷- برای هیچ پیامبری شایسته نیست که اسیرانی از میان دشمنانش داشته باشد بلکه باید در کشتن آنان زیادهروی کند؛ تا در دلهایشان ترس و وحشت اندازد و ستونهای دین را استوار سازد. – ای مسلمانان- با گرفتن فدیه از اسیران «بدر» به دنبال متاع دنیا هستید، در حالی که الله متعال ارادۀ اظهار و غلبۀ دینش را دارد که آخرت با آن به دست میآید، و الله ذات شکستناپذیری است که هرگز شکست نمیخورد و در شریعت خود حکیم است.
۶۸- اگر نوشتهای از جانب الله نبود و قضا و قدر الهی بر جواز گرفتن غنیمت و فدیهگرفتن از اسیران برای این امت نبود، قطعا به سبب غنیمت و فدیهای که از اسیران قبل از اینکه حکم الهی در این باره نازل شود گرفتید، عذاب بزرگ و سختی به شما میرسید.
۶۹- بنابراین از غنایم و فدیۀ اسیران بخورید که برایتان حلال و پاک است و احکام و قوانین دین الله را رعایت و حفاظت کنید، همانا الله نسبت به بندگانش بسیار بخشنده و مهربان است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّمَن فِيٓ أَيۡدِيكُم مِّنَ ٱلۡأَسۡرَىٰٓ إِن يَعۡلَمِ ٱللَّهُ فِي قُلُوبِكُمۡ خَيۡرٗا يُؤۡتِكُمۡ خَيۡرٗا مِّمَّآ أُخِذَ مِنكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧٠ وَإِن يُرِيدُواْ خِيَانَتَكَ فَقَدۡ خَانُواْ ٱللَّهَ مِن قَبۡلُ فَأَمۡكَنَ مِنۡهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ٧١ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُوٓاْ أُوْلَٰٓئِكَ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمۡ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلَٰيَتِهِم مِّن شَيۡءٍ حَتَّىٰ يُهَاجِرُواْۚ وَإِنِ ٱسۡتَنصَرُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ فَعَلَيۡكُمُ ٱلنَّصۡرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوۡمِۢ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُم مِّيثَٰقٞۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٧٢ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٍۚ إِلَّا تَفۡعَلُوهُ تَكُن فِتۡنَةٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَفَسَادٞ كَبِيرٞ٧٣ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلَّذِينَ ءَاوَواْ وَّنَصَرُوٓاْ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٧٤ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنۢ بَعۡدُ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ مَعَكُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ مِنكُمۡۚ وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ٧٥﴾
۷۰- ای پیامبر! به اسیرانی که در روز «بدر» گرفتید، بگو: بر فدیهای که از شما گرفته شده است، غمگین مباشید، که اگر الله [نیت و قصد] خیری را در دلهایتان سراغ داشته باشد، قطعا بهتر از مالی که از شما گرفته شد، به شما میبخشد و از فضل و احسان خویش خیر بسیاری را برایتان فراهم میآورد – چنانکه الله متعال این وعدهاش را برای عباس و دیگران عملی کرد- و گناهانتان را میبخشد، و اللهِ سبحان، گناهان بندگانش را زمانی که توبه کنند، میبخشد و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۷۱- و – ای پیامبر- اگر اسیرانی که آزاد کردهای بخواهند دوباره به تو خیانت کنند، هرگز ناامید و غمگین مشو، که آنان قبلا هم به الله خیانت کرده و علیه تو جنگیدهاند و الله متعال تو را در برابر آنان یاری کرد. و الله به آنچه در دلهاست آگاه است و در تدبیر و ادارۀ امور مخلوقاتش حکیم است.
۷۲- کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاند و به سرزمین اسلام یا به شهری که بتوانند الله را در آنجا عبادت کنند، هجرت کرده و با جان و مال در راه الله جهاد کردهاند، و کسانی که مهاجران را در خانههای خویش جای دادند و اموالشان را با آنان تقسیم کردند و دین الهی را یاری رساندند؛ برخی از آنان دوستان و مددکاران برخی دیگر هستند، ولی کسانی که ایمان آوردند و از سرزمین کفر هجرت نکردند، تا زمانی که از آنجا هجرت نکنند شما بر حمایت و یاری آنان مکلف نیستید، و اگر ستمی از سوی کافران بر آنان واقع شد و از شما یاری خواستند، درخواستشان را اجابت کنید مگر اینکه میان شما و دشمن آنان، پیمان محکمی باشد که آن را نقض نکرده باشند، و الله آنچه را انجام میدهید میبیند، و هر یک از شما را بر اساس نیت و عملش جزا میدهد.
۷۳- و کسانی که کافر شدهاند دوست و مددکار یکدیگرند، و – ای مؤمنان- اگر به یکدیگر کمک نکنید، فتنهای در زمین علیه مؤمنان به وجود خواهد آمد که از دین الهی اعراض کنند و بر اثر بازداشتن مردم از دین الله و تقویت پایههای کفر، فساد بسیار و گستردهای شکل خواهد گرفت.
۷۴- و کسانی که به الله و رسولش ایمان آورده و برای رفتن به سرزمین اسلام یا شهری که بتوانند در آنجا الله را عبادت کنند، سرزمینشان را ترک و برای اعلای کلمه و فرمان الله تلاش کردند، و کسانی که به برادران مهاجر خود یاری رساندند و آنان را جای دادند و با بخشش اموال خود و تقویت آنان، با این افراد دوستی و غمخواری کردند؛ آنان همان مؤمنان و صادقان واقعی هستند، گناهانشان آمرزیده میشود و روزی و رزقی کریمانه و فراوان در بهشت پُرنعمت دارند.
۷۵- و کسانی که پس از این مهاجران و انصار ایمان آوردند، و همراه شما در راه الله تعالی هجرت و جهاد کردند، - ای مؤمنان- آنان از شما هستند و در سود و زیان با شما شریکند. و بر اساس حکم الهی، خویشاوندان برای ارثبردن از یکدیگر سزاوارتر از عموم مسلمانان هستند. همانا الله متعال از هر چیزی آگاه است و میداند که ارثبردن مردم از یکدیگر به سبب خویشاوندی و نسب و نه بر اثر همپیمانی و سایر موارد که در ابتدای اسلام مرسوم بود، به صلاح آنان است.
﴿بَرَآءَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّم مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١ فَسِيحُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَرۡبَعَةَ أَشۡهُرٖ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ غَيۡرُ مُعۡجِزِي ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱللَّهَ مُخۡزِي ٱلۡكَٰفِرِينَ٢ وَأَذَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ إِلَى ٱلنَّاسِ يَوۡمَ ٱلۡحَجِّ ٱلۡأَكۡبَرِ أَنَّ ٱللَّهَ بَرِيٓءٞ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ وَرَسُولُهُۥۚ فَإِن تُبۡتُمۡ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۖ وَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّكُمۡ غَيۡرُ مُعۡجِزِي ٱللَّهِۗ وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٣ إِلَّا ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّم مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ثُمَّ لَمۡ يَنقُصُوكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَمۡ يُظَٰهِرُواْ عَلَيۡكُمۡ أَحَدٗا فَأَتِمُّوٓاْ إِلَيۡهِمۡ عَهۡدَهُمۡ إِلَىٰ مُدَّتِهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٤ فَإِذَا ٱنسَلَخَ ٱلۡأَشۡهُرُ ٱلۡحُرُمُ فَٱقۡتُلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ حَيۡثُ وَجَدتُّمُوهُمۡ وَخُذُوهُمۡ وَٱحۡصُرُوهُمۡ وَٱقۡعُدُواْ لَهُمۡ كُلَّ مَرۡصَدٖۚ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَخَلُّواْ سَبِيلَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ وَإِنۡ أَحَدٞ مِّنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ٱسۡتَجَارَكَ فَأَجِرۡهُ حَتَّىٰ يَسۡمَعَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ أَبۡلِغۡهُ مَأۡمَنَهُۥۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡلَمُونَ٦﴾
۱- این اعلام بیزاری از جانب الله و رسولش و نیز اعلان پایانیافتن پیمانهایی است که میان مسلمانان و مشرکان بسته شده بود.
۲- پس – ای مشرکان- مدت چهار ماه در زمین بگردید و هر جا که خواستید بروید و از دست مسلمانان در امان هستید، و بدانید که از مجازات نجات پیدا نخواهید کرد، و قطعاً الله تعالی خوارکنندۀ کافران است و آنان را در دنیا رسوا میسازد و در آخرت، به جهنم درمیآورد.
حکم این آیه برای کسانی است که عهد و پیمانشان مطلق و نه موقت بود، یا اینکه مدت پیمانشان کمتر از ۴ ماه بود، یا افرادی که عهد و پیمانی داشتند ولی آن را شکستند.
۳- و اعلامی است از جانب الله و رسولش و هشداری به مردم در روز عید قربان، که الله سبحان و نیز رسولش از مشرکان بری و بیزارند. پس – ای مشرکان- اگر به سوی حق باز گردید و از شرک دست بردارید، قطعا این کار برایتان بهتر است، ولی اگر از پذیرش حق سر باز زنید و وارد دین اسلام نشوید، بدانید که هرگز از عذاب الهی نجات پیدا نخواهید کرد. و – ای رسول- این اعراضکنندگان از اسلام را با عذاب دردآور الهی بترسان و هشدار بده.
۴- مشرکانی که عهد و پیمانی دارای وقت و مدت مشخص با شما بستهاند و هنوز به عهدشان خیانت نکردهاند و کسی از دشمنان را علیه شما یاری نرساندهاند، از حکم قبلی استثنا شدهاند و از این رو، پیمانشان را تا سررسید مشخص کامل کنید. بدون تردید الله متعال پرهیزگارانی را که اوامر الهی را انجام دادهاند و از شرک و خیانت و سایر گناهان پرهیز کردهاند، دوست دارد.
۵- پس وقتی چهار ماه حرامی که مشرکان را در آن ماهها امان دادهاید، تمام شد، جنگ علیه دشمنان الله را در هر جا که بودند، اعلام کنید و آنان را در پایگاههایشان محاصره کنید و بر سر راهشان کمین بگیرید، و اگر از کفرشان دست برداشتند و وارد اسلام شدند و احکام آن همچون ادای نماز و پرداخت زکات را انجام دادند، آنان را رها کنید، که برادران دینی شما گشتهاند. قطعاً الله متعال برای کسی که توبه و رجوع کند، بسیار بخشنده است و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۶- و – ای رسول- اگر یکی از مشرکانی که ریختن خون و گرفتن مالشان مباح است، از تو درخواست پناهندگی کرد و خواست که به او امان دهی، درخواستش را بپذیر تا آیات قرآن را بشنود و از هدایت آن آگاهی پیدا کند، سپس با امنیت کامل او را به مکانش برسان؛ تا حجت بر وی تمام شود، چون کافران از حقایق اسلام بیخبرند، و بسا اوقات اگر جهلشان برطرف شود، اسلام را انتخاب میکنند.
﴿كَيۡفَ يَكُونُ لِلۡمُشۡرِكِينَ عَهۡدٌ عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ رَسُولِهِۦٓ إِلَّا ٱلَّذِينَ عَٰهَدتُّمۡ عِندَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۖ فَمَا ٱسۡتَقَٰمُواْ لَكُمۡ فَٱسۡتَقِيمُواْ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ٧ كَيۡفَ وَإِن يَظۡهَرُواْ عَلَيۡكُمۡ لَا يَرۡقُبُواْ فِيكُمۡ إِلّٗا وَلَا ذِمَّةٗۚ يُرۡضُونَكُم بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَتَأۡبَىٰ قُلُوبُهُمۡ وَأَكۡثَرُهُمۡ فَٰسِقُونَ٨ ٱشۡتَرَوۡاْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلٗا فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩ لَا يَرۡقُبُونَ فِي مُؤۡمِنٍ إِلّٗا وَلَا ذِمَّةٗۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُعۡتَدُونَ١٠ فَإِن تَابُواْ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِۗ وَنُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ١١ وَإِن نَّكَثُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُم مِّنۢ بَعۡدِ عَهۡدِهِمۡ وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمۡ فَقَٰتِلُوٓاْ أَئِمَّةَ ٱلۡكُفۡرِ إِنَّهُمۡ لَآ أَيۡمَٰنَ لَهُمۡ لَعَلَّهُمۡ يَنتَهُونَ١٢ أَلَا تُقَٰتِلُونَ قَوۡمٗا نَّكَثُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ وَهَمُّواْ بِإِخۡرَاجِ ٱلرَّسُولِ وَهُم بَدَءُوكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٍۚ أَتَخۡشَوۡنَهُمۡۚ فَٱللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخۡشَوۡهُ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٣﴾
۷- شایسته نیست که نزد الله و رسولش پیمانی برای مشرکان باشد مگر کسانی که با آنان در کنار مسجدالحرام در صلح «حدیبیه» پیمان بستید، پس تا زمانی که آنان بر عهد با شما وفادار ماندند، شما نیز عهدشان را رعایت کنید، که الله تعالی افراد پرهیزگار و وفاکننده به پیمانهایشان را دوست دارد.
۸- خوی و عادتِ مشرکان چنین است که تا وقتی غلبه و پیروزی از آنِ دیگران باشد، به عهدشان عمل میکنند، ولی به محض اینکه احساس کنند بر مؤمنان قدرت و تسلط دارند، هیچ توجهی به خویشاوندی و عهد و پیمان نمیکنند، بنابراین رفتار آنان با شما در زمانی که از شما میترسند، شما را نفریبد؛ زیرا آنان با زبانشان سخنی به شما میگویند که از آنان راضی شوید، ولی دلهایشان آن را نمیپسندد و بیشتر آنان در برابر اسلام سرکشی میکنند و عهد و پیمانشان را میشکنند.
۹- آیات الهی را با متاع ناچیز و بیارزش دنیا عوض کردند و از حقیقت روی گرداندند و افراد متمایل به اسلام را از پذیرش آن باز داشتند، به تحقیق که کارشان بسیار زشت و کردارشان بسیار بد است!
۱۰- بدون تردید این مشرکان علیه ایمان و مؤمنان به پا خاسته و جنگیدهاند و هیچ ارزشی برای خویشاوندی و عهد و پیمان فرد مؤمن قائل نیستند.
۱۱- پس اگر از عبادت غیر الله دست برداشتند و کلمۀ توحید را بر زبان آوردند و احکام اسلامی همچون ادای نماز و پرداخت زکات را برپا داشتند، برادران دینی شما به شمار میروند. و ما آیات را برای قومی که از آنها فایده میبرند بیان و روشن میکنیم.
۱۲- و اگر این مشرکان عهد و پیمانهایی را که با آنان بستید، شکستند و آشکارا بر اسلام خرده گرفتند و علیه آن به پا خاستند، با آنان بجنگید که این افراد بزرگان کفر هستند، و هیچ عهد و پیمانی برایشان نیست، تا اینکه از کفر و دشمنی خود علیه اسلام دست بردارند.
۱۳- در مبارزه علیه قومی که پیمانهایشان را شکستند و به اخراج پیامبرج از «مکه» اقدام کردند، تردید نکنید، و آنان بودند که نخستین بار آزاررساندن به شما را شروع کردند، آیا از آنان میترسید یا از روبروشدن با آنان در جنگ هراس دارید؟! و اگر مؤمن واقعی هستید، الله سزاوارتر است که از او بترسید.
﴿قَٰتِلُوهُمۡ يُعَذِّبۡهُمُ ٱللَّهُ بِأَيۡدِيكُمۡ وَيُخۡزِهِمۡ وَيَنصُرۡكُمۡ عَلَيۡهِمۡ وَيَشۡفِ صُدُورَ قَوۡمٖ مُّؤۡمِنِينَ١٤ وَيُذۡهِبۡ غَيۡظَ قُلُوبِهِمۡۗ وَيَتُوبُ ٱللَّهُ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١٥ أَمۡ حَسِبۡتُمۡ أَن تُتۡرَكُواْ وَلَمَّا يَعۡلَمِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ مِنكُمۡ وَلَمۡ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَا رَسُولِهِۦ وَلَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَلِيجَةٗۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٦ مَا كَانَ لِلۡمُشۡرِكِينَ أَن يَعۡمُرُواْ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ شَٰهِدِينَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِم بِٱلۡكُفۡرِۚ أُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ وَفِي ٱلنَّارِ هُمۡ خَٰلِدُونَ١٧ إِنَّمَا يَعۡمُرُ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ مَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَلَمۡ يَخۡشَ إِلَّا ٱللَّهَۖ فَعَسَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ أَن يَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُهۡتَدِينَ١٨ ۞أَجَعَلۡتُمۡ سِقَايَةَ ٱلۡحَآجِّ وَعِمَارَةَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ كَمَنۡ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَجَٰهَدَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ لَا يَسۡتَوُۥنَ عِندَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٩ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَٰهَدُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ أَعۡظَمُ دَرَجَةً عِندَ ٱللَّهِۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٢٠﴾
۱۴، ۱۵- ای مؤمنان! علیه دشمنان الله بجنگید که الله تعالی آنان را با دستان شما عذاب میکند و این افراد را با شکست و ذلت خوار میسازد و شما را در برابر آنان یاری میرساند و کلمه و فرمان خویش را والا و برتر میگرداند و با شکست آنان، دلهایتان را شفا میبخشد؛ دلهایی که مدت زیادی است بر اثر مکر و نیرنگ این مشرکان، اندوهگین و غمگین شده است. و خشم و غضب را از دلهای مؤمنان میزداید، و هر کس از این تجاوزکاران و دشمنان که توبه کند، قطعا الله متعال توبۀ هر کس را که بخواهد میپذیرد، و الله از صداقت توبۀ فرد آگاه است و در تدبیر و آفرینش و تعیین احکام برای بندگانش حکیم است.
۱۶- یکی از سنتها و قوانین الهی امتحان و آزمایش است، پس ای گروه مؤمنان! گمان نکنید که الله سبحان شما را بدون امتحان رها میکند؛ زیرا او تعالی میخواهد که مجاهدان مخلص را برای مردم آشکار سازد و این موضوع را اثبات کند و الله تعالی از تمامی اعمالتان آگاه است و شما را در برابر آنها جزا میدهد.
۱۷- مشرکان را نسزد که مساجد الهی را آباد کنند، در حالی که کفرشان را آشکار میکنند و شریکانی برای الله قرار میدهند. اعمال این مشرکان در روز قیامت باطل میگردد و سرانجام آنان، جاودانگی در جهنم است.
۱۸- فقط کسانی به مساجد اهمیت میدهند و آنها را آباد میکنند که به الله و روز آخرت ایمان دارند و نماز را برپا میدارند و زکات را پرداخت میکنند، و در راه خشنودی الله، از سرزنش هیچ سرزنشکنندهای نمیترسند. این آبادگران همان هدایتیافتگان به حقیقت هستند.
۱۹- - ای قوم- آیا آبدادن حاجیان و آبادکردن مسجدالحرام را که شما انجام میدهید، همچون ایمان به الله و روز آخرت و جهاد در راه او تعالی میدانید؟! هرگز حالت و شرایط مؤمنان و کافران، نزد الله متعال یکسان نیست؛ زیرا او تعالی هیچ عملی را بدون ایمان نمیپذیرد، و الله سبحان قوم ستمکاری را که بر اثر کفر به خود ستم کردهاند، بر انجام اعمال خیر توفیق نمیدهد.
۲۰- کسانی که به الله ایمان آورده و برای رفتن به سرزمین اسلام، دار کفر را ترک کردهاند، و اموال و جانهایشان را برای اعتلای کلمه و فرمان الهی بخشیدهاند؛ آنان دارای رتبۀ بالاتری نزد الله هستند و آنان به خشنودی الهی دست یافتهاند.
﴿يُبَشِّرُهُمۡ رَبُّهُم بِرَحۡمَةٖ مِّنۡهُ وَرِضۡوَٰنٖ وَجَنَّٰتٖ لَّهُمۡ فِيهَا نَعِيمٞ مُّقِيمٌ٢١ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ٢٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُوٓاْ ءَابَآءَكُمۡ وَإِخۡوَٰنَكُمۡ أَوۡلِيَآءَ إِنِ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡكُفۡرَ عَلَى ٱلۡإِيمَٰنِۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٣ قُلۡ إِن كَانَ ءَابَآؤُكُمۡ وَأَبۡنَآؤُكُمۡ وَإِخۡوَٰنُكُمۡ وَأَزۡوَٰجُكُمۡ وَعَشِيرَتُكُمۡ وَأَمۡوَٰلٌ ٱقۡتَرَفۡتُمُوهَا وَتِجَٰرَةٞ تَخۡشَوۡنَ كَسَادَهَا وَمَسَٰكِنُ تَرۡضَوۡنَهَآ أَحَبَّ إِلَيۡكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَجِهَادٖ فِي سَبِيلِهِۦ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ ٱللَّهُ بِأَمۡرِهِۦۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٢٤ لَقَدۡ نَصَرَكُمُ ٱللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٖ وَيَوۡمَ حُنَيۡنٍ إِذۡ أَعۡجَبَتۡكُمۡ كَثۡرَتُكُمۡ فَلَمۡ تُغۡنِ عَنكُمۡ شَيۡٔٗا وَضَاقَتۡ عَلَيۡكُمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ ثُمَّ وَلَّيۡتُم مُّدۡبِرِينَ٢٥ ثُمَّ أَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُودٗا لَّمۡ تَرَوۡهَا وَعَذَّبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٦﴾
۲۱- برای این مؤمنان مهاجر بشارت رحمتی گسترده و رضایتی که پس از آن خشمی وجود ندارد، از جانب پروردگارشان است و سرانجام آنان بهشتهایی جاوید و نعمتهایی دایمی است.
۲۲- برای همیشه در این بهشتها میمانند و اقامت و بهرهوری آنان در آنجا پایانی ندارد. این پاداش طاعات و اعمال صالحی است که در دنیا انجام دادند. بدون تردید نزد الله تعالی، پاداشی بزرگ برای کسی است که با انجام دستورات و پرهیز از نواهی شرعی، به الله ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد.
۲۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! خویشاوندانتان – مانند پدران و برادران و دیگران- را تا زمانی که بر کفر خود باقی مانده و دشمن اسلام هستند به عنوان دوست و همراز خود نگیرید که اسرار مسلمانان را به آنان برسانید و در امور خود از آنان مشورت گیرید. هر کس آنان را به عنوان دوست خویش انتخاب کند و دست دوستی به آنان دهد، قطعا از الله متعال نافرمانی کرده و به خودش ستم بزرگی کرده است.
۲۴- - ای رسول- به مؤمنان بگو: اگر پدران و پسران و برادران و همسران و خویشاوندان و اموالی که جمع کردهاید و تجارتی که از کساد و عدم رونق آن میترسید و خانههای مرفهی که در آنها سکونت دارید را بر محبت با الله و رسولش و جهاد در راه او تعالی ترجیح دادید، پس منتظر عذاب و مجازات الله باشید، که او تعالی افراد خارج از اطاعتش را توفیق نمیدهد.
۲۵- به تحقیق که الله سبحان کمک و یاری خویش را در مواقع بسیاری بر شما نازل کرد زمانی که شما از اسباب استفاده و به الله متعال توکل کردید. و در روز غزوۀ «حنین» گفتید: امروز ما به سبب کمی افراد شکست نمیخوریم [چون بسیاریم]، و از این رو تعداد فراوانتان شما را مغرور ساخت و به شما فایدهای نرساند، و دشمن بر شما چیره گشت و در این زمین پهناور، پناهگاهی نیافتید و سرانجام، شکست خوردید و فرار کردید.
۲۶- سپس الله سبحان آرامش را بر رسول الله و بر مؤمنان نازل کرد، آنگاه پایدار و ثابتقدم شدند، و آنان را با لشکرهایی از فرشتگان که آنها را نمیدیدند، یاری کرد، و مسلمانان را بر دشمنشان پیروز گرداند و کافران را مجازات کرد. این عقوبت و کیفر الهی علیه افرادی است که مردم را از دین الله باز میدارند و رسولش را تکذیب میکنند.
﴿ثُمَّ يَتُوبُ ٱللَّهُ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡمُشۡرِكُونَ نَجَسٞ فَلَا يَقۡرَبُواْ ٱلۡمَسۡجِدَ ٱلۡحَرَامَ بَعۡدَ عَامِهِمۡ هَٰذَاۚ وَإِنۡ خِفۡتُمۡ عَيۡلَةٗ فَسَوۡفَ يُغۡنِيكُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦٓ إِن شَآءَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٢٨ قَٰتِلُواْ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ ٱلۡحَقِّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حَتَّىٰ يُعۡطُواْ ٱلۡجِزۡيَةَ عَن يَدٖ وَهُمۡ صَٰغِرُونَ٢٩ وَقَالَتِ ٱلۡيَهُودُ عُزَيۡرٌ ٱبۡنُ ٱللَّهِ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَى ٱلۡمَسِيحُ ٱبۡنُ ٱللَّهِۖ ذَٰلِكَ قَوۡلُهُم بِأَفۡوَٰهِهِمۡۖ يُضَٰهُِٔونَ قَوۡلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبۡلُۚ قَٰتَلَهُمُ ٱللَّهُۖ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٣٠ ٱتَّخَذُوٓاْ أَحۡبَارَهُمۡ وَرُهۡبَٰنَهُمۡ أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَٱلۡمَسِيحَ ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُوٓاْ إِلَٰهٗا وَٰحِدٗاۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ سُبۡحَٰنَهُۥ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٣١﴾
۲۷- و پس از آن هر کس از کفر بازگردد و وارد اسلام شود، به طور قطع الله توبۀ هر کس از آنان را که بخواهد قبول میکند و گناهش را میبخشد، و الله تعالی غفور و رحیم است.
۲۸- ای گروه مؤمنان! بدون تردید مشرکان کثیف و پلیدند؛ از این رو، پس از این سال نهم هجری، اجازۀ نزدیکشدن به مسجدالحرام را به آنان ندهید، و اگر میترسید که بر اثر قطع رابطه و تجارت با آنان دچار فقر شوید، حتما الله عوض آن را به شما خواهد داد و اگر بخواهد شما را با فضل و احسان خویش بینیاز و حمایت میکند. همانا الله از احوال شما آگاه است و در اداره و تدبیر امورتان حکیم است.
۲۹- ای مسلمانان! علیه کافرانی که به الله و رستاخیز و جزا ایمان و باور ندارند و از آنچه الله و رسولش از آن نهی کردهاند، دوری نمیکنند و نیز علیه یهود و نصاری که احکام اسلام را رعایت نمیکنند بجنگید تا جزیهای را که بر آنان لازم کردهاید، فروتنانه و با دستان خودشان بپردازند.
۳۰- بدون تردید یهود که ادعا کردند عُزَیر پسر الله است و نیز نصاری که ادعا کردند مسیح پسر الله است، به الله تعالی شرک ورزیدند.
این سخن و ادعا را خودشان ساختند و از این لحاظ، شبیه سخن مشرکان پیش از آنان است. الله تعالی تمامی مشرکان را نابود و هلاک گردانَد، که چگونه از حق اعراض کرده و به سوی باطل میروند؟!
۳۱- یهود و نصاری علما و عابدان خویش را معبودانی گرفتند که احکامی را برایشان تعیین میکردند و آنان این احکام را رعایت کرده و شرایع الهی را ترک میکردند. همچنین مسیح عیسی پسر مریم را به عنوان معبود گرفته و او را عبادت میکردند، در حالی که الله سبحان به تمامی آنان دستور داده بود فقط الله یگانه را عبادت کنند، که او تعالی معبود بر حق و یگانه و بیهمتاست، و از آنچه مشرکان و گمراهان بر او میبندند، پاک و منزه است.
﴿يُرِيدُونَ أَن يُطۡفُِٔواْ نُورَ ٱللَّهِ بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَيَأۡبَى ٱللَّهُ إِلَّآ أَن يُتِمَّ نُورَهُۥ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٣٢ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُشۡرِكُونَ٣٣ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡأَحۡبَارِ وَٱلرُّهۡبَانِ لَيَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡبَٰطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۗ وَٱلَّذِينَ يَكۡنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلۡفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٣٤ يَوۡمَ يُحۡمَىٰ عَلَيۡهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكۡوَىٰ بِهَا جِبَاهُهُمۡ وَجُنُوبُهُمۡ وَظُهُورُهُمۡۖ هَٰذَا مَا كَنَزۡتُمۡ لِأَنفُسِكُمۡ فَذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَكۡنِزُونَ٣٥ إِنَّ عِدَّةَ ٱلشُّهُورِ عِندَ ٱللَّهِ ٱثۡنَا عَشَرَ شَهۡرٗا فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ يَوۡمَ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ مِنۡهَآ أَرۡبَعَةٌ حُرُمٞۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُۚ فَلَا تَظۡلِمُواْ فِيهِنَّ أَنفُسَكُمۡۚ وَقَٰتِلُواْ ٱلۡمُشۡرِكِينَ كَآفَّةٗ كَمَا يُقَٰتِلُونَكُمۡ كَآفَّةٗۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ٣٦﴾
۳۲- این کافران با تکذیب قصد دارند دین اسلام و دلایل و براهین الهی را که بیانگر توحید و یگانگی او تعالی است و محمدج آنها را آورده است، باطل کنند، اما الله متعال قطعا دینش را کامل میکند و آن را آشکار و پیروز میگرداند، و کلمه و فرمان خویش را بلند و والا قرار میدهد، هر چند آن منکران این کار را نپسندند.
۳۳- و او ذاتی است که رسولش محمدج را با قرآن و دین اسلام فرستاد تا آن را بر تمامی ادیان چیره و پیروز گرداند، هر چند مشرکان، دین حق – یعنی اسلام- و تسلط و پیروزی آن بر سایر ادیان را نپسندند.
۳۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! بسیاری از علما و عابدان اهل کتاب اموال مردم را به ناحق؛ ماننده رشوه و ... میگیرند، و مردم را از پذیرش دین اسلام منع میکنند و آنان را از راه الهی باز میدارند. و کسانی را که اموال را نگه میدارند و زکاتش را نمیپردازند و حقوق واجب آن را به جای نمیآورند، به عذابی دردناک بشارت بده.
۳۵- در روز قیامت تکههای طلا و نقره در آتش قرار میگیرند و چون زیاد داغ شوند، چهرهها و پهلوها و کمرهای صاحبانشان با آنها سوزانده میشود.
و از روی توبیخ و سرزنش، به آنان گفته میشود: این مال شماست که آن را نگه داشتید و حقوق الهی را ادا نکردید، پس این عذاب دردناک را بچشید، چون اموال را ذخیره کرده و نگه میداشتید.
۳۶- در حقیقت تعداد ماههای سال در حکم و قضای الله، و نیز بنا بر آنچه در لوح محفوظ نوشته شده است، دوازده ماه است از روزی که الله متعال آسمانها و زمین را آفریده است. چهار تا از آنها ماه حرام است که الله تعالی نبرد در آنها را حرام گردانیده است (یعنی ذوالقعده، ذوالحجه، محرم و رجب). این همان دین و آیین استوار و صحیح است، پس در این ماهها به خودتان ستم نکنید؛ زیرا به شدت تحریم شده و ستم در این ماهها بدتر از ستم در ماههای غیر حرام است، البته به این معنا نیست که ستم در ماههای دیگر جایز باشد. و همگی شما علیه مشرکان بجنگید، همانگونه که تمامی آنان با شما میجنگند، و بدانید که الله تعالی با تایید و نصرت خود همراه پرهیزگاران است.
﴿إِنَّمَا ٱلنَّسِيٓءُ زِيَادَةٞ فِي ٱلۡكُفۡرِۖ يُضَلُّ بِهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُحِلُّونَهُۥ عَامٗا وَيُحَرِّمُونَهُۥ عَامٗا لِّيُوَاطُِٔواْ عِدَّةَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ فَيُحِلُّواْ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُۚ زُيِّنَ لَهُمۡ سُوٓءُ أَعۡمَٰلِهِمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَا لَكُمۡ إِذَا قِيلَ لَكُمُ ٱنفِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱثَّاقَلۡتُمۡ إِلَى ٱلۡأَرۡضِۚ أَرَضِيتُم بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا مِنَ ٱلۡأٓخِرَةِۚ فَمَا مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ٣٨ إِلَّا تَنفِرُواْ يُعَذِّبۡكُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا وَيَسۡتَبۡدِلۡ قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيۡٔٗاۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٣٩ إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدۡ نَصَرَهُ ٱللَّهُ إِذۡ أَخۡرَجَهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ثَانِيَ ٱثۡنَيۡنِ إِذۡ هُمَا فِي ٱلۡغَارِ إِذۡ يَقُولُ لِصَٰحِبِهِۦ لَا تَحۡزَنۡ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَنَاۖ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَيۡهِ وَأَيَّدَهُۥ بِجُنُودٖ لَّمۡ تَرَوۡهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلسُّفۡلَىٰۗ وَكَلِمَةُ ٱللَّهِ هِيَ ٱلۡعُلۡيَاۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ٤٠﴾
۳۷- بدون تردید آنچه را که قوم عرب در دوران جاهلی انجام میدادند؛ یعنی از نظر تعداد، چهار ماه از سال را حرام میدانستند و به تحریم ماههایی که الله آنها را حرام قرار داد مقید نبودند و این ماهها را مقدم یا مؤخر میکردند و گاهی اوقات در عوض یک ماه حرام، ماه حلال دیگری را با توجه به نیازشان برای جنگ و نبرد، حرام میکردند؛ قطعا این کار بر کفرشان میافزود، و شیطان از این طریق، کافران را گمراه میساخت، که یک سال ماه حرام را با تبدیلکردن آن به یکی از ماههای حلال، حلال میکردند، و یک سال آن را بر تحریمش باقی میگذاشتند تا با تعداد ماههایی که الله حرام کرده است موافقت کنند و در نتیجه، آنچه را الله حرام کرده است، حلال کنند. شیطان اعمال بدشان را در نظر آنان آراسته است، و الله متعال قوم کافر را به سوی حق و حقیقت رهنمون نمیسازد.
۳۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! شما را چه شده است که وقتی به شما گفته میشود: برای جهاد در راه الله خارج شوید و علیه دشمنانتان بجنگید، سست و تنبل میشوید و در خانههایتان میمانید؟! آیا بهرههای دنیوی را بر نعمتهای اخروی ترجیح دادهاید؟! آنچه در دنیا میگیرید و بهره میبرید، بسیار کم و فناشدنی است، اما نعمتهای آخرت که الله تعالی آنها را برای مؤمنان مجاهد آماده کرده است، فراوان و دایمی است.
۳۹- ای مؤمنان! اگر برای نبرد علیه دشمنتان خارج نشوید، الله سبحان عذابش را بر شما نازل میکند، و قوم دیگری میآورد که هر گاه به سوی جهاد خوانده شوند، اجابت میکنند و از الله و رسولش فرمان میبرند، و شما با رویگردانی از جهاد، هیچ زیانی به الله نمیرسانید؛ زیرا او از شما بینیاز است و شما به او تعالی نیاز دارید، و آنچه الله بخواهد قطعا صورت میپذیرد، و الله بدون شما بر هر چیزی؛ از جمله یاری دین و پیامبرش تواناست.
۴۰- ای گروه یاران پیامبرج! اگر زمانی که او شما را برای رفتن به جهاد فرا میخواند، خارج نشوید و وی را یاری نکنید، به تحقیق که الله تعالی در روزی که کافران قریش وی را از شهرش «مکه» بیرون کردند او را عزت بخشید و یاری داد، و پیامبرج دومین فردِ دو نفر (یعنی خود پیامبر و ابوبکر صدیق) بود، و الله متعال آن دو را در غاری از کوه ثور در «مکه» پناه داد و سه شب در آنجا ماندند. هنگامی که رسولالله جاحساس کرد رفیقش ابوبکرس اندوهگین و غمگین است، به او فرمود: اندوهگین مباش، که الله تعالی با کمک و تایید خودش همراه ماست، در نتیجه، الله آرامش را در قلب پیامبرج جای داد، و او را با لشکریانی که هیچ بشری آنها را ندیده بود؛ یعنی با فرشتگان یاری داد، و وی را از شر دشمنش نجات داد و دشمنانش را خوار و ذلیل کرد، و سخن و قصد کافران را پست، و کلمه و فرمان الله را با بالابردن منزلت و جایگاه اسلام برتری بخشید و الله تعالی در مُلک و پادشاهی خود، شکستناپذیر و در تدبیر و ادارۀ امور بندگانش حکیم است. در این آیه، مدح و توصیف ابوبکر صدیق آمده است.
﴿ٱنفِرُواْ خِفَافٗا وَثِقَالٗا وَجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤١ لَوۡ كَانَ عَرَضٗا قَرِيبٗا وَسَفَرٗا قَاصِدٗا لَّٱتَّبَعُوكَ وَلَٰكِنۢ بَعُدَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلشُّقَّةُۚ وَسَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَوِ ٱسۡتَطَعۡنَا لَخَرَجۡنَا مَعَكُمۡ يُهۡلِكُونَ أَنفُسَهُمۡ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٤٢ عَفَا ٱللَّهُ عَنكَ لِمَ أَذِنتَ لَهُمۡ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْ وَتَعۡلَمَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٤٣ لَا يَسۡتَٔۡذِنُكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ أَن يُجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُتَّقِينَ٤٤ إِنَّمَا يَسۡتَٔۡذِنُكَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَٱرۡتَابَتۡ قُلُوبُهُمۡ فَهُمۡ فِي رَيۡبِهِمۡ يَتَرَدَّدُونَ٤٥ ۞وَلَوۡ أَرَادُواْ ٱلۡخُرُوجَ لَأَعَدُّواْ لَهُۥ عُدَّةٗ وَلَٰكِن كَرِهَ ٱللَّهُ ٱنۢبِعَاثَهُمۡ فَثَبَّطَهُمۡ وَقِيلَ ٱقۡعُدُواْ مَعَ ٱلۡقَٰعِدِينَ٤٦ لَوۡ خَرَجُواْ فِيكُم مَّا زَادُوكُمۡ إِلَّا خَبَالٗا وَلَأَوۡضَعُواْ خِلَٰلَكُمۡ يَبۡغُونَكُمُ ٱلۡفِتۡنَةَ وَفِيكُمۡ سَمَّٰعُونَ لَهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٤٧﴾
۴۱- - ای مؤمنان- برای جهاد در راه الله در زمان جوانی و پیری و در حالت سختی و آسانی و در هر شرایطی که بودید، خارج شوید، و مالهایتان را در راه الله انفاق و هزینه کنید، و برای اعتلای کلمۀ الله با دستانتان مبارزه کنید. این خروج و بخشش برای شما در شرایط کنونی و آینده، بهتر از تنبلی و ماندن در خانه و نرفتن به جهاد است، اگر از فضیلت جهاد و پاداش آن نزد الله آگاه هستید، پس آنچه را به آن فرمان یافتهاید انجام دهید و دستور الله و رسولش را اجابت و اجرا کنید.
۴۲- الله متعال گروهی از منافقان را که از رسولالله جاجازه خواستند به غزوۀ «تبوک» نروند توبیخ و سرزنش کرد، و بیان فرمود که اگر خروجشان برای رسیدن به غنیمتی نزدیک و در دسترس و سفری بدون مشقت میبود، قطعاً از تو [ای پیامبرج] پیروی میکردند، اما زمانی که برای نبرد علیه روم در نواحی «شام» و در زمان گرما فرا خوانده شدند، انکار کردند و سر باز زدند، و برای نرفتن به جهاد بهانه آورده و به الله سوگند خواهند خورد که توان این کار را نداشتهاند. آنان خودشان را با دروغ و نفاق هلاک و نابود میکنند، و الله تعالی میداند که آنان در بهانههایی که برای تو ارائه میکنند، دروغگو هستند.
۴۳- - ای پیامبر- الله سبحان تو را که کار برتر و مهمتر و کاملتر را ترک کردی، بخشید؛ یعنی اینکه به منافقان اجازه دادی به جهاد نروند. چرا پیش از اینکه صداقت کسانی که بهانه آوردند برای تو روشن شود و دروغگویانشان را بشناسی، به آنان اجازه دادی که در آن غزوه حاضر نشوند؟!
۴۴- مؤمنان به الله و رسول و روز آخرت عادت ندارند که از تو – ای پیامبر- اجازه بخواهند تا با جان و مالشان در راه الله جهاد نکنند، بلکه منافقان چنین صفتی دارند. و الله میداند که چه کسی از او تعالی میترسد و دستوراتش را اجرا کرده و از نواهی او پرهیز میکند.
۴۵- فقط کسانی از تو اجازۀ شرکتنکردن در جهاد را میگیرند که به الله و روز آخرت ایمان ندارند و عمل صالحی انجام نمیدهند و دلهایشان در صحت و درستی اسلام و احکامی که تو – ای پیامبر– آوردهای شک و تردید دارد، و آنان در شک و تردیدشان حیران و سرگردانند.
۴۶- و – ای پیامبر- اگر منافقان قصد رفتن به جهاد را همراه تو میداشتند، قطعا تجهیزات و مرکبی برای این کار آماده میکردند، ولی الله متعال خروجشان را نپسندید و بر اساس قضا و قدر خود، این کار را بر آنان سنگین و سخت کرد، هر چند از لحاظ شرعی، به آنان فرمان خروج داد، و به آنان گفته شد: با بیماران و ضعیفان و زنان و کودکانی که به جنگ نرفتند، بمانید.
۴۷- - ای مؤمنان- اگر منافقان به همراه شما برای جهاد بیرون روند، به طور قطع اضطراب در صفوف و شر و فساد را منتشر خواهند کرد، و با سخنچینی و ایجاد بغض و کدورت در میان شما به راه خواهند افتاد و قصد دارند که شما را از جهاد در راه الله باز دارند و اینگونه شما را دچار فتنه کنند، و – ای مؤمنان- در میان شما جاسوسانی برای آنان وجود دارد که اخبارتان را میشنوند و به آنان انتقال میدهند. و الله نسبت به این منافقان ستمکار آگاه است و آنان را به سزای این کارشان مجازات خواهد کرد.
﴿لَقَدِ ٱبۡتَغَوُاْ ٱلۡفِتۡنَةَ مِن قَبۡلُ وَقَلَّبُواْ لَكَ ٱلۡأُمُورَ حَتَّىٰ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَظَهَرَ أَمۡرُ ٱللَّهِ وَهُمۡ كَٰرِهُونَ٤٨ وَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ ٱئۡذَن لِّي وَلَا تَفۡتِنِّيٓۚ أَلَا فِي ٱلۡفِتۡنَةِ سَقَطُواْۗ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ٤٩ إِن تُصِبۡكَ حَسَنَةٞ تَسُؤۡهُمۡۖ وَإِن تُصِبۡكَ مُصِيبَةٞ يَقُولُواْ قَدۡ أَخَذۡنَآ أَمۡرَنَا مِن قَبۡلُ وَيَتَوَلَّواْ وَّهُمۡ فَرِحُونَ٥٠ قُل لَّن يُصِيبَنَآ إِلَّا مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَنَا هُوَ مَوۡلَىٰنَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ٥١ قُلۡ هَلۡ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلَّآ إِحۡدَى ٱلۡحُسۡنَيَيۡنِۖ وَنَحۡنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمۡ أَن يُصِيبَكُمُ ٱللَّهُ بِعَذَابٖ مِّنۡ عِندِهِۦٓ أَوۡ بِأَيۡدِينَاۖ فَتَرَبَّصُوٓاْ إِنَّا مَعَكُم مُّتَرَبِّصُونَ٥٢ قُلۡ أَنفِقُواْ طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمۡ إِنَّكُمۡ كُنتُمۡ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٥٣ وَمَا مَنَعَهُمۡ أَن تُقۡبَلَ مِنۡهُمۡ نَفَقَٰتُهُمۡ إِلَّآ أَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَبِرَسُولِهِۦ وَلَا يَأۡتُونَ ٱلصَّلَوٰةَ إِلَّا وَهُمۡ كُسَالَىٰ وَلَا يُنفِقُونَ إِلَّا وَهُمۡ كَٰرِهُونَ٥٤﴾
۴۸- بدون تردید منافقان قصد داشتند پیش از غزوۀ «تبوک» مؤمنان را در دین و دیانتشان دچار فتنه سازند و آنان را از راه الله باز داشته و منحرف سازند. و – ای پیامبر- کارهای گوناگونی را برای ابطال آنچه آوردی انجام دادند، همانگونه که در غزوۀ «احد» و در روز «خندق» چنین کردند، و علیه تو نیرنگ زدند تا اینکه یاری و امداد الهی فرا رسید، و الله متعال لشکرش را پیروز گرداند و دینش را یاری داد، در حالی که آنان این کار را نمیپسندیدند.
۴۹- و از منافقان کسی است که اجازه میخواهد به جهاد نرود و میگوید: مرا به فتنه نینداز و کاری نکن که با رفتن برای جهاد، دچار فتنۀ زنان [روم] شوم. بدون تردید این منافقان در فتنۀ نفاق کبری افتادهاند، و همانا دوزخ، کافران به الله و روز آخرت را در بر میگیرد و هیچ کس از آنان نجات نمییابد.
۵۰- - ای پیامبر- اگر خوشحالی و غنیمتی به تو رسد، منافقان ناراحت میشوند، و اگر مصیبتی همچون شکست یا سختی به تو رسد، میگویند: ما صاحب رأی و اندیشه هستیم و خودمان را محفاظت کردیم که با محمد نرفتیم، و در حالی که از کارشان و آنچه به تو رسیده است، خوشحال هستند روی میگردانند و میروند.
۵۱- - ای پیامبر- به قصد سرزنش و توبیخ این افراد رویگردان به آنان بگو: فقط همان چیزی را که الله بر ما مقدر کرده و در لوح محفوظ ثبت کرده است، به ما میرسد، او تعالی ما را علیه دشمنانمان یاری میکند، و مؤمنان به الله باید فقط بر الله یگانه و بیهمتا توکل کنند.
۵۲- - ای پیامبر- به آنان بگو: آیا منتظر هستید که چیزی غیر از شهادت در راه الله یا پیروزی بر شما، به ما برسد؟! اما ما امید داریم که الله متعال عذابی زودهنگام از جانب خود بر شما نازل کند که شما را هلاک سازد، یا اینکه شما را با دستان ما مجازات کند و ما شما را بکشیم، پس منتظر بمانید و ما هم منتظر هستیم تا ببینیم الله تعالی چه کاری با شما و ما انجام میدهد.
۵۳- - ای پیامبر- به منافقان بگو: اموالتان را هر گونه و در هر شرایطی که میخواهید؛ یعنی با میل و رغبت یا به اجبار انفاق و هزینه کنید، که الله هیچ یک از نفقات شما را نمیپذیرد، چون قومی خارج از دین و اطاعت از الله هستید.
۵۴- و دلیل نپذیرفتن نفقاتشان این است که آنان کفر به الله تعالی و تکذیب رسولش محمدج را پنهان ساختند، و فقط با سنگینی و تنبلی نماز میخوانند و به اجبار انفاق میکنند، و به پاداش این واجبات امید ندارند و نمیترسند با ترک آنها دچار عذاب میشوند، چون کافر هستند.
﴿فَلَا تُعۡجِبۡكَ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُمۡۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُعَذِّبَهُم بِهَا فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَتَزۡهَقَ أَنفُسُهُمۡ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ٥٥ وَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ إِنَّهُمۡ لَمِنكُمۡ وَمَا هُم مِّنكُمۡ وَلَٰكِنَّهُمۡ قَوۡمٞ يَفۡرَقُونَ٥٦ لَوۡ يَجِدُونَ مَلۡجًَٔا أَوۡ مَغَٰرَٰتٍ أَوۡ مُدَّخَلٗا لَّوَلَّوۡاْ إِلَيۡهِ وَهُمۡ يَجۡمَحُونَ٥٧ وَمِنۡهُم مَّن يَلۡمِزُكَ فِي ٱلصَّدَقَٰتِ فَإِنۡ أُعۡطُواْ مِنۡهَا رَضُواْ وَإِن لَّمۡ يُعۡطَوۡاْ مِنۡهَآ إِذَا هُمۡ يَسۡخَطُونَ٥٨ وَلَوۡ أَنَّهُمۡ رَضُواْ مَآ ءَاتَىٰهُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَقَالُواْ حَسۡبُنَا ٱللَّهُ سَيُؤۡتِينَا ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦ وَرَسُولُهُۥٓ إِنَّآ إِلَى ٱللَّهِ رَٰغِبُونَ٥٩ ۞إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٦٠ وَمِنۡهُمُ ٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلنَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٞۚ قُلۡ أُذُنُ خَيۡرٖ لَّكُمۡ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَيُؤۡمِنُ لِلۡمُؤۡمِنِينَ وَرَحۡمَةٞ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡۚ وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ رَسُولَ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٦١﴾
۵۵- - ای پیامبر- نه اموال منافقان تو را به شگفت آورد و نه فرزندانشان؛ زیرا الله تعالی میخواهد که آنان را به این وسیله در زندگی دنیا مجازات کند و آنان برای رسیدن به آنها رنج ببرند و دچار مصیبت و مشکلات شوند – به گونهای که گمان نکنند این امر از جانب الله است - و ارواحشان را بیرون میکشد و آنان بر کفر به الله و رسولش میمیرند.
۵۶- و ای مؤمنان! این منافقان از روی دورغ و به باطل برای شما سوگند میخورند که از شما هستند، در حالی که از شما نیستند، ولی آنان قومی ترسو هستند که از ترس شما چنین سوگندی میخورند.
۵۷- اگر این منافقان محل امن و دژی بیابند که از آنان محفاظت کند، یا غاری در یک کوه پیدا کنند که آنان را پناه دهد، یا سوراخی در زمین بیابند که آنان را از دست شما نجات دهد، قطعا با شتاب به سوی آن میروند.
۵۸- و برخی از منافقان بر کار تو در تقسیم صدقات ایراد میگیرند، و اگر بخشی از آن به آنان رسید، راضی میشوند و سکوت میکنند، ولی اگر سهمی به آنان نرسد، بر تو خشم و ایراد میگیرند.
۵۹- و اگر این منافقانی که در تقسیم صدقات به تو ایراد میگیرند، به تقسیمی که الله و رسولش برای آنان قرار دادهاند، راضی میشدند و میگفتند: الله تعالی برای ما کافی است، و از فضل و احسان خویش به ما خواهد داد و رسولش نیز از آنچه الله به او داده است، به ما میبخشد و امید داریم که الله متعال مال فراوانی به ما بدهد و ما را از صدقه و و خیرات مردم بینیاز گرداند؛ اگر آنان چنین میکردند، قطعا برایشان بهتر و مفیدتر بود.
۶۰- زکات و صدقات واجب باید داده شود به: نیازمندانی که مالک چیزی نیستند؛ مساکینی که به اندازۀ نیاز ندارند؛ کارگزارانی که زکات را جمع میکنند؛ افرادی که دلشان با دادن زکات به آنها به دست میآید و امید مسلمانشدن یا تقویت ایمان یا نفع آنها به مسلمانان وجود دارد، یا از این طریق شرّ کسی علیه مسلمانان دفع میشود؛ و نیز برای آزادی بردهها و مُکاتَبان؛ برای پرداخت بدهی بدهکاران و صلح میان طرفین، و به کسانی که بدون فساد و اسراف، بدهکار و تنگدست شدهاند؛ و برای مجاهدان در راه الله؛ و مسافری که توشهاش تمام شده است. این تقسیم فریضهای از جانب الله و بر اساس تقدیر او تعالی است، و الله از مصالح بندگانش آگاه و در تدبیر و شریعتش حکیم است.
۶۱- و از میان منافقان، گروهی هستند که رسولالله جرا با زبانشان آزار داده و میگویند: او هر سخنی را که به وی گفته میشود میشنود و تصدیق میکند، – ای پیامبر- به آنان بگو: همانا محمدج گوش خوبی برای شماست که هر خیری را میشنود، و به الله ایمان دارد و اخبار مؤمنان را تصدیق میکند، و او مایۀ رحمت برای کسی است که از وی پیروی کند و با راهنمایی او هدایت شود، و برای کسانی که پیامبرج را با هر نوع آزاری اذیت کردند، عذابی دردناک و دردآور است.
﴿يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَكُمۡ لِيُرۡضُوكُمۡ وَٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَحَقُّ أَن يُرۡضُوهُ إِن كَانُواْ مُؤۡمِنِينَ٦٢ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّهُۥ مَن يُحَادِدِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَأَنَّ لَهُۥ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدٗا فِيهَاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡخِزۡيُ ٱلۡعَظِيمُ٦٣ يَحۡذَرُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ أَن تُنَزَّلَ عَلَيۡهِمۡ سُورَةٞ تُنَبِّئُهُم بِمَا فِي قُلُوبِهِمۡۚ قُلِ ٱسۡتَهۡزِءُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ مُخۡرِجٞ مَّا تَحۡذَرُونَ٦٤ وَلَئِن سَأَلۡتَهُمۡ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلۡعَبُۚ قُلۡ أَبِٱللَّهِ وَءَايَٰتِهِۦ وَرَسُولِهِۦ كُنتُمۡ تَسۡتَهۡزِءُونَ٦٥ لَا تَعۡتَذِرُواْ قَدۡ كَفَرۡتُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡۚ إِن نَّعۡفُ عَن طَآئِفَةٖ مِّنكُمۡ نُعَذِّبۡ طَآئِفَةَۢ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ مُجۡرِمِينَ٦٦ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتُ بَعۡضُهُم مِّنۢ بَعۡضٖۚ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡمُنكَرِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَقۡبِضُونَ أَيۡدِيَهُمۡۚ نَسُواْ ٱللَّهَ فَنَسِيَهُمۡۚ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٦٧ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ هِيَ حَسۡبُهُمۡۚ وَلَعَنَهُمُ ٱللَّهُۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّقِيمٞ٦٨﴾
۶۲- منافقان سوگندهایی دروغین میخورند و بهانههایی خودساخته میآورند تا مؤمنان را راضی گردانند، در حالی که الله و رسولش سزاوارتر و مستحقتر هستند که خشنود شوند و منافقان باید با ایمان به الله و رسولش و اطاعت از آنان، الله و رسول را راضی و خشنود سازند، اگر واقعا مؤمن هستند.
۶۳- آیا این منافقان ندانستهاند که سرانجام افرادی که با الله و رسولش میجنگند، آتش جهنم است و برای همیشه در آنجا عذاب میشوند؟! آن سرانجام، عین خواری و ذلتی بزرگ است، و از جملۀ محاربه و جنگیدن با الله و رسول، اذیتکردن پیامبرج با دشنام و ایرادگرفتن بر وی است، که از این کار به الله تعالی پناه میبریم.
۶۴- منافقان میترسند از اینکه سورهای دربارۀ آنان نازل شود و آنان را از کفری که در دل پنهان میکنند، باخبر سازد. - ای پیامبر- به آنان بگو: به این تمسخر و استهزایی که میکنید ادامه دهید، که الله حقیقت آنچه را از آن میترسید بر ملا خواهد کرد.
۶۵- و – ای پیامبر- اگر از منافقان در مورد طعن و ایرادی که بر تو و یارانت وارد کردند بپرسی، به طور قطع میگویند: ما از موضوعی سخن میگفتیم که دربارۀ آن جدی نبودیم و قصد بدی نداشتیم. – ای پیامبر- به آنان بگو: آیا الله و آیات او و رسولش را مسخره میکردید؟!
۶۶- - ای گروه منافقان- عذر و بهانه نیاورید، که هیچ فایدهای ندارد، قطعا به این سخنی که آن را مورد تمسخر قرار دادید، کافر شدید، اگر گروهی از شما را که درخواست بخشش کرده و در توبۀ خود مخلص بودهاند، ببخشیم، قطعا گروه دیگری را به سبب ارتکاب این سخن زشت و اشتباه عذاب خواهیم کرد.
۶۷- مردان و زنان منافق از این لحاظ که در ظاهر اعلام ایمانداری کرده و در باطن کافرند، یکسانند، آنان به دیگران فرمان میدهند که الله تعالی را انکار کنند و از رسولاللهج اطاعت نکنند و مردم را از ایمان و اطاعت از الله و رسول باز میدارند، از انفاق در راه الله سر باز میزنند، و الله را فراموش کرده و هرگز او را یاد نمیکنند و در نتیجه، الله نیز آنان را از رحمتش محروم کرده و آنان را بر انجام خیر توفیق نمیدهد. بدون تردید منافقان از دایرۀ ایمان به الله و رسولش خارج هستند.
۶۸- الله تعالی به مردان و زنان منافق وعده داده که سرانجامشان آتش جهنم است و برای همیشه در آن جاودانه میمانند، و این مجازاتی علیه آنان به سزای کفر به الله متعال است، و الله آنان را از رحمتش محروم کرده و عذابی همیشگی دارند.
﴿كَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنكُمۡ قُوَّةٗ وَأَكۡثَرَ أَمۡوَٰلٗا وَأَوۡلَٰدٗا فَٱسۡتَمۡتَعُواْ بِخَلَٰقِهِمۡ فَٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِخَلَٰقِكُمۡ كَمَا ٱسۡتَمۡتَعَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُم بِخَلَٰقِهِمۡ وَخُضۡتُمۡ كَٱلَّذِي خَاضُوٓاْۚ أُوْلَٰٓئِكَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٦٩ أَلَمۡ يَأۡتِهِمۡ نَبَأُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَقَوۡمِ إِبۡرَٰهِيمَ وَأَصۡحَٰبِ مَدۡيَنَ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَٰتِۚ أَتَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٧٠ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۚ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَيَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَيُطِيعُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ سَيَرۡحَمُهُمُ ٱللَّهُۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٧١ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَمَسَٰكِنَ طَيِّبَةٗ فِي جَنَّٰتِ عَدۡنٖۚ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٧٢﴾
۶۹- - ای گروه منافقان- کار شما در تمسخر و کفر همچون عمل امتهای پیشین است که از شما قویتر و ثروتمندتر و دارای فرزندانی بیشتر بودند، که به زندگی دنیا تکیه کردند و دلخوش شدند و از فواید و لذتهایش بهره بردند، پس – ای منافقان- شما هم سهمتان را از این لذتهای فانی بگیرید و بهره ببرید، همانگونه که افراد پیش از شما از این لذتهای فانی و زودگذر استفاده کردند، و شما هم مانند آن امتها، به دروغبافی بر الله سرگرم شدید. افراد متصف به این صفات و اخلاق، نیکیهایشان را در دنیا و آخرت از دست داده و از آنجا که نعمتهای آخرت را در برابر لذتهای دنیوی فروختهاند، زیانکارند.
۷۰- مگر خبر امتهای پیشین؛ همچون قوم نوح و قبیلۀ عاد و قبیلۀ ثمود و قوم ابراهیم و اصحاب «مدین» و قوم لوط – که روستاها و شهرهایشان واژگون شد- زمانی که پیامبران، وحی و آیات الهی را به آنان رساندند و آنها را تکذیب کردند، به این منافقان نرسیده است؟! که الله تعالی عذاب خویش را بر تمامی آنان نازل کرد تا به سزای اعمال بدشان، از آنان انتقام گیرد، و الله متعال به آنان ستم نکرد، بلکه خودشان با تکذیب و مخالفت، بر خویشتن ستم کردند.
۷۱- و مردان و زنان مومن به الله و رسول، دوستدار و یاور یکدیگرند، همدیگر را به ایمان و عمل صالح امر کرده و از کفر و گناهان باز میدارند، نماز را ادا کرده و زکات را میپردازند، از الله و رسولش اطاعت میکنند، و از آنچه نهی شدهاند، باز میایستند. الله سبحان به این افراد رحم خواهد کرد و آنان را از عذابش نجات میدهد و وارد بهشت میکند. بدون تردید الله در فرمانروایی خویش شکستناپذیر و در تشریعات و احکامش حکیم است.
۷۲- الله به مردان و زنان مومن به او تعالی و رسولش بهشت و باغهایی را وعده داده که از زیر کاخها و درختانش رودها جاری است، و برای همیشه در آنجا میمانند، و نعمتهایش هرگز از بین نمیرود، و نیز مسکنهایی زیبا و با ساختی خوب و محلی آرام در باغهایی ماندگار وعده داده است، و رضایت و خشنودی الله از تمام این نعمتهایشان بزرگتر و مهمتر است. این وعدۀ رسیدن به پاداش آخرت، همان رستگاری بزرگ است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ جَٰهِدِ ٱلۡكُفَّارَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱغۡلُظۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٧٣ يَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ مَا قَالُواْ وَلَقَدۡ قَالُواْ كَلِمَةَ ٱلۡكُفۡرِ وَكَفَرُواْ بَعۡدَ إِسۡلَٰمِهِمۡ وَهَمُّواْ بِمَا لَمۡ يَنَالُواْۚ وَمَا نَقَمُوٓاْ إِلَّآ أَنۡ أَغۡنَىٰهُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ مِن فَضۡلِهِۦۚ فَإِن يَتُوبُواْ يَكُ خَيۡرٗا لَّهُمۡۖ وَإِن يَتَوَلَّوۡاْ يُعَذِّبۡهُمُ ٱللَّهُ عَذَابًا أَلِيمٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَمَا لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٧٤ ۞وَمِنۡهُم مَّنۡ عَٰهَدَ ٱللَّهَ لَئِنۡ ءَاتَىٰنَا مِن فَضۡلِهِۦ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٧٥ فَلَمَّآ ءَاتَىٰهُم مِّن فَضۡلِهِۦ بَخِلُواْ بِهِۦ وَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعۡرِضُونَ٧٦ فَأَعۡقَبَهُمۡ نِفَاقٗا فِي قُلُوبِهِمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ يَلۡقَوۡنَهُۥ بِمَآ أَخۡلَفُواْ ٱللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُواْ يَكۡذِبُونَ٧٧ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ سِرَّهُمۡ وَنَجۡوَىٰهُمۡ وَأَنَّ ٱللَّهَ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ٧٨ ٱلَّذِينَ يَلۡمِزُونَ ٱلۡمُطَّوِّعِينَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ فِي ٱلصَّدَقَٰتِ وَٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهۡدَهُمۡ فَيَسۡخَرُونَ مِنۡهُمۡ سَخِرَ ٱللَّهُ مِنۡهُمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٧٩﴾
۷۳- ای پیامبر! علیه کافران به وسیلۀ شمشیر و علیه منافقان با زبان و دلیل مبارزه کن، و بر هر دو گروه سخت بگیر. و جایگاهشان دوزخ است و سرانجام بسیار بدی دارند!
۷۴- منافقان به الله سوگند میخورند که سخن بدی علیه پیامبر و مسلمانان نگفتهاند، اما در حقیقت دروغ میگویند؛ زیرا کلمۀ کفر را بر زبان آورده و به این سبب، از اسلام برگشتهاند و قصد آزار و ضرررساندن به پیامبرج را داشتهاند، اما الله تعالی قدرت چنین کاری به آنان نداده است. و منافقان عیب و انتقادی علیه رسولاللهج نیافتهاند مگر اینکه الله متعال به آنان احسان و تفضّل کرده و با خیر و برکتی که برای پیامبرش فراهم آورده، آنان را بینیاز ساخته است، پس اگر این کافران به ایمان و توبه باز گردند، برایشان بهتر است، و اگر سر باز زنند یا بر این شرایط و کارشان ادامه دهند، الله تعالی در دنیا آنان را توسط مؤمنان و در آخرت با آتش جهنم، به عذابی دردناک دچار خواهد کرد، و هیچ نجاتدهنده و یاوری برایشان نیست که این عذاب سخت را از آنان دور کند.
۷۵- و برخی از منافقان فقیر با خود عهد میبندند که: اگر الله به آنان مالی عطا کند، قطعا صدقه خواهند داد و آنچه نیکوکاران با اموالشان میکنند، آنان هم انجام خواهند داد و در راه خیر و صلاح گام برخواهند داشت.
۷۶- اما وقتی الله سبحانه از فضل خویش به آنان میبخشد، بخل میورزند و از دادن صدقه و انفاق مال در راه خیر سر باز میزنند و در حالی که از اسلام رویگردان هستند، پشت میکنند.
۷۷- پس جزای کار و عاقبتشان این است که بر نفاقشان افزوده میشود و تا روز قیامت نمیتوانند از آن رهایی یابند، چون پیمانی را که با خود بستند، رعایت نکردند و منافق و تکذیبگر بودند.
۷۸- آیا منافقان ندانستهاند که الله از کید و مکری که در دلشان پنهان میکند و در مجالسشان سخن میگویند، آگاه است، و او سبحانه دانای امور نهان است؟! بنابراین آنان را به سبب اعمالی که از آنان ثبت کرده است، مجازات خواهد کرد.
۷۹- علاوه بر بخل منافقان، صدقهدهندگان هم از آزارشان در امان نیستند و زمانی که ثروتمندان مال فراوانی را صدقه میدهند، این منافقان به آنان عیب گرفته و آنان را به ریا متهم میکنند، و هنگامی که فقیران به اندازۀ توانشان انفاق میکنند، آنان را مورد تمسخر قرار میدهند و میگویند: این صدقۀ آنان چه فایدهای دارد؟! الله تعالی پاسخ تمسخر این منافقان را میدهد و عذابی دردناک و رنجآور برایشان است.
﴿ٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ أَوۡ لَا تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ إِن تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ سَبۡعِينَ مَرَّةٗ فَلَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٨٠ فَرِحَ ٱلۡمُخَلَّفُونَ بِمَقۡعَدِهِمۡ خِلَٰفَ رَسُولِ ٱللَّهِ وَكَرِهُوٓاْ أَن يُجَٰهِدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَالُواْ لَا تَنفِرُواْ فِي ٱلۡحَرِّۗ قُلۡ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرّٗاۚ لَّوۡ كَانُواْ يَفۡقَهُونَ٨١ فَلۡيَضۡحَكُواْ قَلِيلٗا وَلۡيَبۡكُواْ كَثِيرٗا جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٢ فَإِن رَّجَعَكَ ٱللَّهُ إِلَىٰ طَآئِفَةٖ مِّنۡهُمۡ فَٱسۡتَٔۡذَنُوكَ لِلۡخُرُوجِ فَقُل لَّن تَخۡرُجُواْ مَعِيَ أَبَدٗا وَلَن تُقَٰتِلُواْ مَعِيَ عَدُوًّاۖ إِنَّكُمۡ رَضِيتُم بِٱلۡقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٖ فَٱقۡعُدُواْ مَعَ ٱلۡخَٰلِفِينَ٨٣ وَلَا تُصَلِّ عَلَىٰٓ أَحَدٖ مِّنۡهُم مَّاتَ أَبَدٗا وَلَا تَقُمۡ عَلَىٰ قَبۡرِهِۦٓۖ إِنَّهُمۡ كَفَرُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَمَاتُواْ وَهُمۡ فَٰسِقُونَ٨٤ وَلَا تُعۡجِبۡكَ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَأَوۡلَٰدُهُمۡۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ أَن يُعَذِّبَهُم بِهَا فِي ٱلدُّنۡيَا وَتَزۡهَقَ أَنفُسُهُمۡ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ٨٥ وَإِذَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٌ أَنۡ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَجَٰهِدُواْ مَعَ رَسُولِهِ ٱسۡتَٔۡذَنَكَ أُوْلُواْ ٱلطَّوۡلِ مِنۡهُمۡ وَقَالُواْ ذَرۡنَا نَكُن مَّعَ ٱلۡقَٰعِدِينَ٨٦﴾
۸۰- - ای رسول- اگر برای منافقان درخواست آمرزش کنی یا نکنی، هرگز الله تعالی آنان را نمیبخشد، اگر چه درخواست تو برای آمرزش آنان بسیار و مکرر باشد؛ زیرا این افراد به الله و رسولش کافر گشتند، و الله متعال افراد خارج از اطاعتش را به سوی حق و هدایت توفیق نمیدهد.
۸۱- افرادی که از رفتن با پیامبرج سر باز زدند و در «مدینه» ماندند و با رسولاللهج مخالفت کردند و نخواستند همراه پیامبرج با مال و جانشان در راه الله جهاد کنند و به یکدیگر گفتند: در هنگام گرما بیرون نروید، و غزوۀ «تبوک» هم در زمان گرما بود، - ای رسول- به آنان بگو: حرارت و گرمای آتش جهنم شدیدتر و بیشتر است، اگر این مطلب را میدانستند.
۸۲- پس این منافقانی که پیامبرج را در غزوۀ «تبوک» همراهی نکردند، باید به سزای نفاق و کفری که در دنیا مرتکب میشدند، در زندگی فانی دنیا کم بخندند و در آتش دوزخ، بسیار گریه کنند.
۸۳- پس – ای رسول- اگر الله تعالی پس از این غزوه تو را به سوی گروهی از این منافقانی که بر نفاقشان ماندهاند، بازگرداند، و آنان درخواست کردند که در غزوۀ دیگری پس از غزوۀ «تبوک»، تو را همراهی کنند، به آنان بگو: هرگز همراه من در غزوهای دیگر خارج نشوید، و با دشمنی از دشمنان نجنگید؛ زیرا نخستین بار به ماندن رضایت دادید، پس با کسانی که از جهاد همراه رسولالله جسر باز زدند، بمانید.
۸۴- و – ای رسول- هرگز بر مردهای از منافقان نماز مگزار، و به قصد دعا برای او، بر سر قبرش نایست، چون آنان به الله و رسولش کافر شدند و در حالی که فاسق بودند، از دنیا رفتند. این حکم، هر کسی که نفاقش مشخص و آشکار شده باشد را شامل میشود.
۸۵- و – ای رسول- اموال و اولاد این منافقان تو را به تعجب وا ندارد؛ زیرا الله تعالی قصد دارد آنان را در دنیا با سختیهای فراوانی که در این راه متحمل میشوند و نیز با مرگشان در حالت کفر به الله و رسول، مجازات و عذاب کند.
۸۶- و هر گاه سورهای بر محمدج نازل میشود که به ایمان و اخلاص و جهاد همراه رسولالله جفرمان میدهد، - ای رسول- افراد توانگر منافقان از تو اجازه میگیرند [که به جهاد نروند] و میگویند: ما را با ضعیفانی که از رفتن به جهاد ناتوانند، رها کن.
﴿رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ ٱلۡخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَفۡقَهُونَ٨٧ لَٰكِنِ ٱلرَّسُولُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ جَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلۡخَيۡرَٰتُۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٨٨ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٨٩ وَجَآءَ ٱلۡمُعَذِّرُونَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ لِيُؤۡذَنَ لَهُمۡ وَقَعَدَ ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ سَيُصِيبُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٩٠ لَّيۡسَ عَلَى ٱلضُّعَفَآءِ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرۡضَىٰ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُواْ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ مَا عَلَى ٱلۡمُحۡسِنِينَ مِن سَبِيلٖۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩١ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ إِذَا مَآ أَتَوۡكَ لِتَحۡمِلَهُمۡ قُلۡتَ لَآ أَجِدُ مَآ أَحۡمِلُكُمۡ عَلَيۡهِ تَوَلَّواْ وَّأَعۡيُنُهُمۡ تَفِيضُ مِنَ ٱلدَّمۡعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُواْ مَا يُنفِقُونَ٩٢ ۞إِنَّمَا ٱلسَّبِيلُ عَلَى ٱلَّذِينَ يَسۡتَٔۡذِنُونَكَ وَهُمۡ أَغۡنِيَآءُۚ رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ ٱلۡخَوَالِفِ وَطَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٩٣﴾
۸۷- این منافقان به ذلت و خواری خودشان راضی شدند آنگاه که تصمیم گرفتند همراه زنان و کودکان و افراد معذور در خانهها بمانند، و الله بر دلهایشان مُهر زد، چون نفاق به خرج دادند و از جهاد و رفتن با رسولالله جدر راه الله سر باز زدند، و آنان نمیدانند که مصلحت و خیرشان در چیست.
۸۸- اگر این منافقان از نبرد روی گرداندند، به تحقیق پیامبرج و مؤمنان همراه او با مال و جانشان جهاد کردند، و پیروزی و غنیمت در دنیا و بهشت و کرامت در آخرت از آنِ این افراد است و آنان همان رستگاران هستند.
۸۹- الله تعالی در روز آخرت، بهشت و باغهایی را که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، برایشان آماده کرده است و آنان برای همیشه در آنجا میمانند، و این همان رستگاری بزرگ است.
۹۰- و گروهی از بادیهنشینان اطراف «مدینه» نزد رسولالله آمده و عذر آوردند و ضعف و ناتوانی خویش را بر خروج برای جهاد عرضه کردند، و گروهی نیز بدون عذر و بهانهای که آن را آشکار کنند در خانهها ماندند و قصد جسارت بر پیامبرج را داشتند. به کافران آنان عذابی دردناک در دنیا بر اثر قتل و ... و در آخرت به وسیلۀ آتش خواهد رسید.
۹۱- بر افراد معذور؛ همچون ضعیفان و بیماران و فقیرانی که مالی ندارند تا برای خروج آماده شوند، گناهی نیست اگر برای خشنودی الله و رسولش اخلاص ورزند و به شریعت الهی عمل کنند، و بر نیکوکارانی که عذرشان نگذاشته همراه رسولاللهج جهاد کنند و خیرخواه [دین] الله و رسول هستند و به این سبب سرزنش میشوند و رنج میکشند نیز گناهی نیست، و الله سبحان گناهان نیکوکاران را میبخشد و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۹۲- و نیز گناهی نیست بر آن کسانی که نزد تو آمدند و درخواست مرکب کردند تا بتوانند به جهاد روند، اما تو گفتی مرکبی که شما را بر آن سوار کنم نمییابم، سپس آنان در حالی از نزد تو رفتند که چشمانشان از حسرت و اندوهِ نرسیدن به شرافت و پاداش جهاد، لبریز از اشک بود؛ زیرا چیزی برای انفاق و هزینه نیافتند و مرکبی نداشتند که برای جهاد در راه الله خارج شوند.
۹۳- - ای رسول- قطعا گناه و سرزنش بر ثروتمندانی است که نزد تو آمدند و درخواست نرفتن به جهاد داشتند، یعنی همان منافقان ثروتمند که راضی شدند با زنان و افراد معذور بمانند، و الله تعالی به سبب نفاقشان بر دلهای آنان مُهر زد و دیگر ایمان وارد آنها نمیشود و آنان از عاقبت و سرانجام بدشان به سبب همراهنشدن با تو و ترک جهاد، آگاه نیستند.
﴿يَعۡتَذِرُونَ إِلَيۡكُمۡ إِذَا رَجَعۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡۚ قُل لَّا تَعۡتَذِرُواْ لَن نُّؤۡمِنَ لَكُمۡ قَدۡ نَبَّأَنَا ٱللَّهُ مِنۡ أَخۡبَارِكُمۡۚ وَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٤ سَيَحۡلِفُونَ بِٱللَّهِ لَكُمۡ إِذَا ٱنقَلَبۡتُمۡ إِلَيۡهِمۡ لِتُعۡرِضُواْ عَنۡهُمۡۖ فَأَعۡرِضُواْ عَنۡهُمۡۖ إِنَّهُمۡ رِجۡسٞۖ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٩٥ يَحۡلِفُونَ لَكُمۡ لِتَرۡضَوۡاْ عَنۡهُمۡۖ فَإِن تَرۡضَوۡاْ عَنۡهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَرۡضَىٰ عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡفَٰسِقِينَ٩٦ ٱلۡأَعۡرَابُ أَشَدُّ كُفۡرٗا وَنِفَاقٗا وَأَجۡدَرُ أَلَّا يَعۡلَمُواْ حُدُودَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٩٧ وَمِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغۡرَمٗا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ ٱلدَّوَآئِرَۚ عَلَيۡهِمۡ دَآئِرَةُ ٱلسَّوۡءِۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٩٨ وَمِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مَن يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ قُرُبَٰتٍ عِندَ ٱللَّهِ وَصَلَوَٰتِ ٱلرَّسُولِۚ أَلَآ إِنَّهَا قُرۡبَةٞ لَّهُمۡۚ سَيُدۡخِلُهُمُ ٱللَّهُ فِي رَحۡمَتِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٩٩﴾
۹۴- - ای مؤمنان- پس از بازگشت شما از غزوۀ «تبوک»، افرادی که برای جهاد علیه مشرکان حاضر نشدند، عذرهایی دروغ و بیاساس میآورند، - ای رسول- به آنان بگو: بهانه نیاورید که ما سخن شما را هرگز تصدیق نمیکنیم، به تحقیق که الله تعالی ما را از وضعیت شما آگاه کرده و دروغگویی شما برای ما روشن گشته است، و اگر از نفاقتان برگردید، یا به آن ادامه دهید، الله و رسولش عملتان را خواهند دید، و اعمال شما در دنیا برای مردم آشکار خواهد شد، و پس از مرگ، نزد ذاتی بر میگردید که امور آشکار و پنهان شما بر او پوشیده نیست، و الله متعال شما را از تمامی اعمالتان باخبر میسازد و با توجه به آنها شما را مجازات میکند.
۹۵- منافقان – در حالی که دروغ میگویند و بهانه میآورند- زمانی که از جهاد برگردید، برایتان سوگند خواهند خورد؛ تا آنان را بدون مؤاخذه رها کنید، پس به قصد تحقیرشان از آنان دوری کنید و روی گردانید، که این افراد دارای نهانها و دلهایی خبیث و آلوده هستند، و جایگاهشان در آخرت، آتش جهنم است، و این جزای گناهان و اشتباهاتی است که انجام میدادند.
۹۶- - ای مؤمنان- این منافقان به دروغ برای شما سوگند یاد میکنند تا از آنان راضی شوید، و اگر شما – که از دروغشان خبر ندارید- از آنان راضی شوید، قطعا الله سبحان از این افراد و از دیگرانی که بر فسق و اطاعتنکردن از الله و رسولش ادامه دادند، راضی نمیشود.
۹۷- کفر و نفاق بادیهنشینان شدیدتر و بدتر از کفر و نفاق شهرنشینان است؛ زیرا آنان خشن و دارای دلهایی سخت بوده و از علم و عالمان و مجالس موعظه و یاد الهی به دورند و از این رو، مستحقتر هستند که حدود و شرایط دین و احکام و شرایعی را که الله نازل کرده است نفهمند. و الله متعال از احوال تمامی آنان باخبر است و در تدبیر و ادارۀ امور بندگانش حکیم است.
۹۸- و برخی از بادیهنشینان گمان میکنند که آنچه برای رضای الله انفاق میکنند، خسارت و زیان است و امید پاداش ندارند، و فکر میکنند که باعث دفع عذاب از آنان نمیشود، و آرزو دارند و منتظرند که حوادث و مصیبتهایی به شما برسد، اما در حقیقت بدی و مصیبت بر خودشان و نه بر مسلمانان واقع میشود، و الله آنچه را میگویند میشنود و از مقاصد و اهداف فاسدشان باخبر است.
۹۹- و برخی از بادیهنشینان به الله ایمان داشته و به یگانگی او تعالی و رستاخیز پس از مرگ و پاداش و عذاب اقرار میکنند، و یقین دارند که آنچه در راه جهاد علیه مشرکان انفاق میکنند و هدفشان کسب رضایت و محبت الهی است، پاداش دارد و این کار را وسیلهای برای دعای رسولالله جبه نفع خود قرار میدهند. آگاه باشید که این اعمال، آنان را به الله نزدیک میگرداند و الله سبحان این افراد را وارد بهشت خواهد کرد، و الله گناهانی را که انجام دادند، میبخشد و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
﴿وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَٰنٖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي تَحۡتَهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٠٠ وَمِمَّنۡ حَوۡلَكُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ مُنَٰفِقُونَۖ وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ مَرَدُواْ عَلَى ٱلنِّفَاقِ لَا تَعۡلَمُهُمۡۖ نَحۡنُ نَعۡلَمُهُمۡۚ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَيۡنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَىٰ عَذَابٍ عَظِيمٖ١٠١ وَءَاخَرُونَ ٱعۡتَرَفُواْ بِذُنُوبِهِمۡ خَلَطُواْ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَءَاخَرَ سَيِّئًا عَسَى ٱللَّهُ أَن يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٠٢ خُذۡ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ صَدَقَةٗ تُطَهِّرُهُمۡ وَتُزَكِّيهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَيۡهِمۡۖ إِنَّ صَلَوٰتَكَ سَكَنٞ لَّهُمۡۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ١٠٣ أَلَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَأۡخُذُ ٱلصَّدَقَٰتِ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١٠٤ وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٠٥ وَءَاخَرُونَ مُرۡجَوۡنَ لِأَمۡرِ ٱللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمۡ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيۡهِمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ١٠٦﴾
۱۰۰- و نخستین کسانی که از دیگران سبقت گرفتند و به الله و رسولش ایمان آوردند؛ یعنی مهاجرانی که قوم و خویشاوندانشان را ترک کرده و به دار اسلام رفتند، و انصاری که رسولالله جرا علیه دشمنان کافرش یاری دادند، و کسانی که در اعتقاد و گفتار و عمل، به نیکی از آنان پیروی کردند و به دنبال رضایت الله تعالی بودند، الله از این افراد به سبب اطاعتشان از الله و رسول راضی شد و آنان نیز به سبب پاداش فراوانی که در نتیجۀ اطاعت و ایمانشان گرفتند، از الله خشنود شدند، و الله متعال باغهایی را که از زیر کاخها و درختانش رودها جاری است، برایشان آماده کرده و برای همیشه در آنجا میمانند. این همان رستگاری بزرگ است.
این آیه صحابهش را تایید کرده و پاک دانسته و تحسین میکند؛ از این رو، احترام به صحابه و گرامیداشت آنان از اصول و پایههای ایمان است.
۱۰۱- و تعدادی از افراد اطراف «مدینه»، بادیهنشینان منافق هستند، و برخی از ساکنان «مدینه» هم منافقانی هستند که بر نفاقشان ماندهاند، و بر طغیانشان افزودهاند، به گونهای که – ای رسول- وضعیت و شرایط آنان بر تو پنهان مانده است، اما ما از آنان خبر داریم، و دو بار آنها را عذاب خواهیم کرد: یعنی با قتل و اسارت و رسوایی در دنیا، و با عذاب قبر پس از مرگ، سپس در روز قیامت، به عذابی بزرگ در آتش جهنم گرفتار میشوند.
۱۰۲- و برخی از ساکنان «مدینه» و حومۀ آن، به گناهانشان اعتراف کرده و پشیمان شدند و توبه کردند، و عمل صالح – یعنی توبه و پشیمانی و اعتراف به گناه و سایر اعمال نیک- را با عمل بد – یعنی نرفتن با پیامبرج به جهاد و سایر اعمال بد- را با هم در آمیختند، و امید است که الله توفیق توبه به آنان بدهد و توبهشان را بپذیرد، همانا الله سبحان نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۰۳- - ای پیامبر- از اموال این توبهکارانی که اعمال صالح و بد را با هم درآمیختهاند، صدقهای بگیر که آنان را از پلیدی گناهانشان پاک کند، و آنان را از جایگاه منافقان به جایگاه و منزلت مخلصان بَرَد، و از الله بخواه که گناهانشان را بیامرزد و برایشان درخواست آمرزش کن، چرا که دعا و استغفار تو رحمت و آرامشی برای آنان است، و الله تعالی هر درخواست و سخنی را میشنود، و از اعمال و اهداف و مقاصد بندگان آگاه است و هر کسی را بر اساس عملش جزا خواهد داد.
۱۰۴- مگر این متخلفان از رفتن به جهاد و دیگران ندانستهاند که فقط الله توبۀ بندگانش را میپذیرد و صدقات را قبول میکند و پاداش آنها را میدهد، و اینکه فقط الله توبۀ بندگان را زمانی که به طاعت از او برگردند میپذیرد و هر گاه به سوی رضایت او تعالی باز گردند، برایشان بسیار مهربان است؟!
۱۰۵- و – ای پیامبر- به این متخلفان از جهاد بگو: با اطاعت از الله و ادای فرایض و پرهیز از نواهی او تعالی، به دنبال رضایت الله باشید، که او و رسولش و مؤمنان عملتان را خواهند دید و وضعیت و احوال شما آشکار خواهد گشت، و در روز قیامت، نزد ذاتی برمیگردید که از امور نهان و آشکار شما آگاه است، و شما را از آنچه انجام میدهید باخبر میسازد. این آیه تهدید و وعید علیه کسانی است که بر باطل و طغیانشان ادامه دادهاند.
۱۰۶- و – ای مؤمنان- برخی دیگر از این متخلفان که به غزوۀ «تبوک» نرفتند، حکمشان به تأخیر افتاده تا معلوم شود که داوری و حکم الهی دربارۀ آنان چیست، و این افراد از کارشان پشیمان هستند که عبارتند از: مُراره بن رَبیع، کعب بن مالک و هلال بن أُمیّه، که یا الله آنان را عذاب میکند و یا اینکه گناهشان را میبخشد. و الله میداند که چه کسی مستحق مجازات یا بخشش است، و او تعالی در تمامی سخنان و اعمالش حکیم است.
﴿وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مَسۡجِدٗا ضِرَارٗا وَكُفۡرٗا وَتَفۡرِيقَۢا بَيۡنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَإِرۡصَادٗا لِّمَنۡ حَارَبَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ مِن قَبۡلُۚ وَلَيَحۡلِفُنَّ إِنۡ أَرَدۡنَآ إِلَّا ٱلۡحُسۡنَىٰۖ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٠٧ لَا تَقُمۡ فِيهِ أَبَدٗاۚ لَّمَسۡجِدٌ أُسِّسَ عَلَى ٱلتَّقۡوَىٰ مِنۡ أَوَّلِ يَوۡمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِۚ فِيهِ رِجَالٞ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُطَّهِّرِينَ١٠٨ أَفَمَنۡ أَسَّسَ بُنۡيَٰنَهُۥ عَلَىٰ تَقۡوَىٰ مِنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٍ خَيۡرٌ أَم مَّنۡ أَسَّسَ بُنۡيَٰنَهُۥ عَلَىٰ شَفَا جُرُفٍ هَارٖ فَٱنۡهَارَ بِهِۦ فِي نَارِ جَهَنَّمَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٩ لَا يَزَالُ بُنۡيَٰنُهُمُ ٱلَّذِي بَنَوۡاْ رِيبَةٗ فِي قُلُوبِهِمۡ إِلَّآ أَن تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١١٠ ۞إِنَّ ٱللَّهَ ٱشۡتَرَىٰ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ أَنفُسَهُمۡ وَأَمۡوَٰلَهُم بِأَنَّ لَهُمُ ٱلۡجَنَّةَۚ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَيَقۡتُلُونَ وَيُقۡتَلُونَۖ وَعۡدًا عَلَيۡهِ حَقّٗا فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَٱلۡإِنجِيلِ وَٱلۡقُرۡءَانِۚ وَمَنۡ أَوۡفَىٰ بِعَهۡدِهِۦ مِنَ ٱللَّهِۚ فَٱسۡتَبۡشِرُواْ بِبَيۡعِكُمُ ٱلَّذِي بَايَعۡتُم بِهِۦۚ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١١١﴾
۱۰۷- و منافقانی که مسجدی ساختند تا به مؤمنان ضرر رسانند و به الله کفر ورزند و مؤمنان را متفرق و پراکنده کنند؛ که برخی در آنجا نماز بخوانند و مسجد «قبا» را که مسلمانان در آن نماز میگذارند، ترک کنند و در نتیجه، مسلمانان دچار اختلاف شوند و متفرق گردند، و منتظر کسی بودند که از قبل علیه الله و رسول مخالفت و جنگ کرده بود – یعنی ابوعامر که راهبی فاسق بود-، و قصد داشتند که این مکان محلی برای نیرنگ و توطئه علیه مسلمانان باشد، و قطعا این منافقان سوگند خواهند خورد که هدفشان از بنای آن، فقط خیر و مهربانی به مسلمانان و آسانگیری و تسهیل کار برای افراد ضعیفی که نمیتوانند به مسجد «قبا» روند بوده است، اما الله متعال گواهی میدهد که آنان در آنچه سوگند میخورند، دروغگو هستند. این مسجد تخریب گشت و به آتش کشیده شد.
۱۰۸- - ای پیامبر- هرگز در آن مسجد برای نماز نایست؛ زیرا مسجدی که از روز اول بر تقوا بنا شده است؛ یعنی مسجد «قبا» شایستهتر است که در آن نماز بخوانی، و در این مسجد مردانی هستند که دوست دارند با آب، خود را از نجاستها و پلیدیها پاک کنند، همانگونه که با تقوا و استغفار از گناهان و اشتباهات، به تزکیۀ خویش میپردازند، و الله سبحان افرادی را که خواهان پاکی و پاکیزگی هستند دوست دارد.
از آنجا که مسجد «قبا» از روز اول بر تقوا بنا شده است، مسجد رسولاللهج به طریق اولی اینگونه است.
۱۰۹- کسی که ساختار و پایههایش بر تقوای الهی و طاعت و رضایت او بنا شده است، هرگز با کسی که پایههایش بر کنارۀ گودالی در معرض سقوط بنا شده و مسجدی به قصد ضرررساندن و کفر و ایجاد تفرقه میان مسلمانان بنا کرده و باعث شده که در آتش دوزخ بیفتد، یکسان نیست، و الله تعالی قوم ستمکار و متجاوز از حدودش را هدایت نمیکند.
۱۱۰- بنای منافقان که آن را برای ضربهزدن به مسجد «قبا» ساختند همواره مایۀ شک و نفاق ماندگار در دلهایشان است تا اینکه دلهایشان با کشتهشدن یا مرگ از بین برود، یا اینکه بینهایت پشیمان شوند و به سوی پروردگارشان برگردند و توبه کنند و بینهایت از او تعالی بترسند. و الله تعالی شک و تردید این منافقان و هدفشان از ساختن آن بنا را میداند و در تدبیر و ادارۀ امور مخلوقاتش حکیم است.
۱۱۱- بدون تردید الله تعالی جانهای مؤمنان را از آنان میخرد و در برابر آن، بهشت و نعمتهایش را میبخشد؛ زیرا آنها را به سبب بخشش جان و اموالشان در راه مبارزه علیه دشمنان و اعتلای کلمۀ الله و اظهار دین او و کشتن و کشتهشدن، برایشان آماده کرده است. الله این پاداش را بر اساس وعدۀ حقی که در توراتِ نازلشده بر موسی، و انجیلِ نازلشده بر عیسی، و قرآنِ نازلشده بر محمد† داده است، میبخشد، و هیچ کس از الله وفادارتر برای کسی که به پیمان خود با او تعالی پایبند باشد نیست، پس – ای مؤمنان- به سبب معاملهای که با الله کردید و به سبب بهشت و رضایتی که به شما وعده داده است، خوشحال باشید، و آن معامله همان رستگاری بزرگ است.
﴿ٱلتَّٰٓئِبُونَ ٱلۡعَٰبِدُونَ ٱلۡحَٰمِدُونَ ٱلسَّٰٓئِحُونَ ٱلرَّٰكِعُونَ ٱلسَّٰجِدُونَ ٱلۡأٓمِرُونَ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَٱلنَّاهُونَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡحَٰفِظُونَ لِحُدُودِ ٱللَّهِۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٢ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن يَسۡتَغۡفِرُواْ لِلۡمُشۡرِكِينَ وَلَوۡ كَانُوٓاْ أُوْلِي قُرۡبَىٰ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمۡ أَنَّهُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١١٣ وَمَا كَانَ ٱسۡتِغۡفَارُ إِبۡرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَن مَّوۡعِدَةٖ وَعَدَهَآ إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥٓ أَنَّهُۥ عَدُوّٞ لِّلَّهِ تَبَرَّأَ مِنۡهُۚ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ لَأَوَّٰهٌ حَلِيمٞ١١٤ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِلَّ قَوۡمَۢا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰهُمۡ حَتَّىٰ يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ١١٥ إِنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۚ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ١١٦ لَّقَد تَّابَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلنَّبِيِّ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ ٱلۡعُسۡرَةِ مِنۢ بَعۡدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٖ مِّنۡهُمۡ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّهُۥ بِهِمۡ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ١١٧﴾
۱۱۲- و از صفات و ویژگیهای این مؤمنانی که مژدۀ ورود به بهشت به آنان داده شده، این است که توبهکننده هستند و از آنچه الله متعال نمیپسندد اعراض کرده و به آنچه مورد محبت و رضایت او تعالی است روی میآورند، کسانی که فقط الله را عبادت میکنند و در راه اطاعت از او تلاش میکنند، و الله متعال را در هر نوع امتحان و آزمایشی که خیر باشد یا شر، سپاس میگویند، روزهداران، و رکوعکنندگان و سجدهکنندگان در نماز هستند، افرادی که مردم را به هر آنچه الله و رسولش فرمان دادهاند امر میکنند، فرایض و واجبات الهی را که به اجرای اوامر و نواهی او منجر میشود ادا میکنند، استوار و پایدار بر اطاعت او تعالی هستند و حدود الهی را رعایت میکنند. و – ای پیامبر- این مؤمنان متصف به صفات مذکور را به رضایت و بهشت الهی بشارت بده.
۱۱۳- برای پیامبر محمدج و مؤمنان شایسته نیست که برای مشرکان، اگر بر شرک به الله و عبادت معبودهای باطل مرده باشند، و برایشان روشن گشته که آنان دوزخی هستند، درخواست آمرزش کنند هر چند خویشاوندشان باشند؛ زیرا بر شرک مردهاند و الله تعالی گناه مشرکان را نمیبخشد، چنانکه میفرماید: ﴿إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ﴾؛ «همانا الله متعال این را که به او شرک آورده شود نمىآمرزد.» و نیز فرموده است: ﴿إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ الْجَنَّةَ﴾؛ «بدون تردید هر کس به الله شرک آورد، قطعا او تعالی بهشت را بر وی حرام کرده است.»
۱۱۴- و طلب آمرزش از سوی ابراهیم برای پدر مشرکش فقط به سبب وعدهای بود که به او داد؛ یعنی گفته بود: ﴿سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا﴾؛ «از پروردگارم براى تو طلب آمرزش خواهم کرد، زیرا او همواره نسبت به من مهربان بوده است.»، اما وقتی برای ابراهیم روشن شد که پدرش دشمن الله است و موعظه و نصیحت در وی تاثیر ندارد و کافر خواهد مُرد، او و درخواست آمرزش برایش را رها کرد و از وی بیزاری جست. بدون تردید ابراهیم÷ نیایش و استغفار فراوانی میکرد و در مواقع بسیاری، لغزشهایی را که از قومش صادر میشد میبخشید.
۱۱۵- هرگز الله متعال قومی را که با هدایت و توفیق بر آنان منت نهاده است، گمراه نمیکند مگر پس از اینکه اسباب تقوا و اصول و فروع ضروری دین را برایشان بیان کرده باشد. همانا الله بر هر چیزی داناست، و آنچه را نمیدانستید به شما آموخت و آنچه را که از آنها فایده میبرید برایتان بیان فرمود و با رساندن رسالتش به شما، حجت را بر شما تمام کرد.
۱۱۶- پادشاهی آسمانها و زمین و آنچه در میانشان وجود دارد، از آنِ الله است و شریکی در آفرینش و تدبیر و عبادت و تشریع ندارد، هر کسی را که بخواهد زنده میکند و هر کس را که بخواهد میمیراند، و کسی غیر از الله نیست که امورتان را اداره کند و یاوری غیر از او ندارید که در برابر دشمنتان به شما یاری رساند.
۱۱۷- بدون تردید الله پیامبرش محمدج را برای رجوع به سوی خود و اطاعت و عبادت توفیق داد، و بر مهاجرانی که شهر و خویشاوندانشان را برای رفتن به دار اسلام ترک کردند، و نیز بر انصارِ رسولاللهج که همراه او برای نبرد علیه دشمنان در غزوۀ «تبوک» و هنگام گرمای شدید و نبود توشه و مرکب بیرون رفتند بخشید، و الله تعالی زمانی آنان را پذیرفت و بخشید که نزدیک بود دلهای برخی از حق منحرف شود و به تنبلی و ماندن متمایل گردد، اما الله آنان را استوار و قوی گرداند و بر آنان بخشید، و قطعا او تعالی در دنیا و آخرت نسبت به آنان بسیار مهربان و بخشنده است؛ از جمله اینکه با توبهای که کردند بر آنان منت نهاد و توبۀشان را پذیرفت و این افراد را استوار و پایدار گردانید.
﴿وَعَلَى ٱلثَّلَٰثَةِ ٱلَّذِينَ خُلِّفُواْ حَتَّىٰٓ إِذَا ضَاقَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَرۡضُ بِمَا رَحُبَتۡ وَضَاقَتۡ عَلَيۡهِمۡ أَنفُسُهُمۡ وَظَنُّوٓاْ أَن لَّا مَلۡجَأَ مِنَ ٱللَّهِ إِلَّآ إِلَيۡهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡ لِيَتُوبُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ١١٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَكُونُواْ مَعَ ٱلصَّٰدِقِينَ١١٩ مَا كَانَ لِأَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ وَمَنۡ حَوۡلَهُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ أَن يَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرۡغَبُواْ بِأَنفُسِهِمۡ عَن نَّفۡسِهِۦۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ لَا يُصِيبُهُمۡ ظَمَأٞ وَلَا نَصَبٞ وَلَا مَخۡمَصَةٞ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَطَُٔونَ مَوۡطِئٗا يَغِيظُ ٱلۡكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنۡ عَدُوّٖ نَّيۡلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِۦ عَمَلٞ صَٰلِحٌۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٢٠ وَلَا يُنفِقُونَ نَفَقَةٗ صَغِيرَةٗ وَلَا كَبِيرَةٗ وَلَا يَقۡطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمۡ لِيَجۡزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحۡسَنَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢١ ۞وَمَا كَانَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لِيَنفِرُواْ كَآفَّةٗۚ فَلَوۡلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرۡقَةٖ مِّنۡهُمۡ طَآئِفَةٞ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِي ٱلدِّينِ وَلِيُنذِرُواْ قَوۡمَهُمۡ إِذَا رَجَعُوٓاْ إِلَيۡهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَحۡذَرُونَ١٢٢﴾
۱۱۸- همچنین الله متعال بر سه نفر از انصار که به جنگ نرفتند بخشید؛ – یعنی کعب بن مالک، هلال بن أمیّه و مُراره بن رَبیع- که با رسولاللهج همراه نشدند و به شدت ناراحت و پشیمان گشتند، به گونهای که از فراوانی غم و پشیمانی نرفتن به جهاد، زمین با آن فراخی بر آنان تنگ شد، و چنان مصیبت و اندوهی به این افراد رسید که دلهایشان تنگ گردید، و یقین کردند که تنها پناهگاهشان الله متعال است، آنگاه الله به آنان توفیق اطاعت و رجوع به آنچه باعث رضایت اوست داد، و همانا الله همان ذات توبهپذیر برای بندگان و بسیار مهربان است.
۱۱۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! در هر آنچه انجام میدهید و ترک میکنید، اوامر و نواهی الهی را در نظر بگیرید و همراه افرادی باشید که در سوگندها و پیمانها و در هر یک از امورشان صادق هستند.
۱۲۰- برای ساکنان شهر پیامبرج و بادیهنشینان اطرافِ آن شایسته نیست که فرمان رسولاللهج را دربارۀ خانواده و منازلشان نادیده بگیرند، و نباید راضی شوند که خودشان آسوده باشند و پیامبرج در رنج و زحمت قرار گیرد؛ زیرا در سفر و جهادشان دچار هر نوع تشنگی و خستگی شوند و در راه الله گرسنه شوند، و به هر سرزمینی که پا گذارند و دشمنان را به خشم آورند و به سبب هر کشتار و شکستی که از طرف دشمن الله و دشمن خودشان متحمل شوند، پاداش عملی نیک برایشان ثبت میگردد. الله تعالی مزد نیکوکارانی را که برای اجرای فرمان الهی شتاب میکنند و حقوق او تعالی و حقوق مخلوقاتش را رعایت میکنند، تباه نمیگرداند.
۱۲۱- و به سبب هر انفاق کم یا زیادی که در راه الله بدهند، یا از هر درهای که با پیامبرج در حال جهاد بگذرند، پاداش عملشان ثبت میگردد، تا الله تعالی به بهترین وجه، پاداش اعمال نیکشان را بدهد.
۱۲۲- و برای مؤمنان شایسته نیست که همگی برای نبرد علیه دشمنشان خارج شوند، همانگونه که سزاوار نیست همگی بنشینند و به جهاد نروند، پس چرا از هر فرقهای، گروهی کافی که هدف جهاد با آنان حاصل شود، برای نبرد و جهاد خارج نشوند؟! و افرادی که به جهاد نمیروند علم بیاموزند و از احکام جدید اسلام و آنچه بر رسولاللهج نازل شده است آگاه شوند، و هنگام بازگشت به سوی قومشان، آنان را با آنچه دانسته و آموختهاند، تعلیم و انذار دهند، تا آنان با اجرای اوامر و پرهیز از نواهی او تعالی، از عذاب الهی بر حذر باشند.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قَٰتِلُواْ ٱلَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ ٱلۡكُفَّارِ وَلۡيَجِدُواْ فِيكُمۡ غِلۡظَةٗۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلۡمُتَّقِينَ١٢٣ وَإِذَا مَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ فَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ أَيُّكُمۡ زَادَتۡهُ هَٰذِهِۦٓ إِيمَٰنٗاۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فَزَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَهُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ١٢٤ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ فَزَادَتۡهُمۡ رِجۡسًا إِلَىٰ رِجۡسِهِمۡ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كَٰفِرُونَ١٢٥ أَوَلَا يَرَوۡنَ أَنَّهُمۡ يُفۡتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٖ مَّرَّةً أَوۡ مَرَّتَيۡنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمۡ يَذَّكَّرُونَ١٢٦ وَإِذَا مَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ نَّظَرَ بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٍ هَلۡ يَرَىٰكُم مِّنۡ أَحَدٖ ثُمَّ ٱنصَرَفُواْۚ صَرَفَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُم بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ١٢٧ لَقَدۡ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ عَزِيزٌ عَلَيۡهِ مَا عَنِتُّمۡ حَرِيصٌ عَلَيۡكُم بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ١٢٨ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُلۡ حَسۡبِيَ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُۖ وَهُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ١٢٩﴾
۱۲۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! ابتدا با کافرانی که به دار اسلام نزدیکتر هستند بجنگید، و باید کافران خشونت و تندی شما را احساس کنند، و بدانید که الله متعال با تایید و کمک خود همراه پرهیزکاران است.
۱۲۴- و هر گاه الله سورهای از قرآن را بر رسولش نازل کند، برخی از منافقان – از روی انکار و تمسخر- میگویند: این سوره بر تصدیق و ایمان کدام یک از شما نسبت به الله و آیاتش افزود؟
اما کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند، نزول سوره بر اثر علم به آن و تدبر در آن و اعتقاد و عمل به آن، بر ایمانشان افزوده، و آنان به سبب ایمان و یقینی که الله سبحان برایشان داده است، خوشحالند.
۱۲۵- ولی نزول سوره بر نفاق و تردید کسانی که در دلهایشان نفاق و تردید دربارۀ دین الله وجود دارد میافزاید، و این افراد در حالی که منکر الله و آیاتش هستند، هلاک گشتهاند.
۱۲۶- مگر این منافقان نمیبینند که الله متعال آنان را با قحطی و سختی و نیز سالی یک یا دو بار با آشکارساختن نفاق درونیشان میآزماید؟! و با این وجود، از کفر و نفاقشان دست بر نمیدارند و با مشاهدۀ آیات و نشانههای الهی، پند و اندرز نمیگیرند!
۱۲۷- و هر گاه سورهای نازل شود، منافقان به قصد انکار نزول آن و از روی تمسخر و خشم، با چشمانشان اشاره میکنند، چون عیوب و کردارشان در آن سوره بیان شده است، و میگویند: آیا وقتی از نزد رسولالله بروید، کسی شما را میبیند؟ و اگر کسی آنان را نبیند، [مخفیانه] برمیخیزند و از نزد پیامبرج میروند و میترسند که رسوا شوند. الله تعالی دلهایشان را از ایمان برگرداند، چون نمیفهمند و تدبر نمیکنند.
۱۲۸- ای مؤمنان! بدون تردید رسولی از قوم خود شما نزدتان آمد، و بر او دشوار است که شما در رنج و مصیبت بیفتید، بر ایمان و اصلاح امورتان بسیار مشتاق است و نسبت به مؤمنان، بسیار دلسوز و مهربان است.
۱۲۹- پس – ای رسول- اگر مشرکان و منافقان از ایمان به تو سر باز زدند، به آنان بگو: الله برایم کافی است و او در برابر تمام مشکلات و سختیها از من حمایت میکند، فقط او معبود بر حق است، بر او تعالی توکل و اعتماد کردم و تمامی امورم را به او سپردم، چرا که او کمکرسان و یاور من است، و او پروردگار عرش بزرگ است، که عرش رحمان بزرگترین مخلوقات است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡحَكِيمِ١ أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ رَجُلٖ مِّنۡهُمۡ أَنۡ أَنذِرِ ٱلنَّاسَ وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنَّ لَهُمۡ قَدَمَ صِدۡقٍ عِندَ رَبِّهِمۡۗ قَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٞ مُّبِينٌ٢ إِنَّ رَبَّكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۖ مَا مِن شَفِيعٍ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ إِذۡنِهِۦۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٣ إِلَيۡهِ مَرۡجِعُكُمۡ جَمِيعٗاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقًّاۚ إِنَّهُۥ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ بِٱلۡقِسۡطِۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ شَرَابٞ مِّنۡ حَمِيمٖ وَعَذَابٌ أَلِيمُۢ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٤ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلشَّمۡسَ ضِيَآءٗ وَٱلۡقَمَرَ نُورٗا وَقَدَّرَهُۥ مَنَازِلَ لِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ذَٰلِكَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٥ إِنَّ فِي ٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَّقُونَ٦﴾
۱- ﴿ الٓر﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
این آیات کتاب استواری است که الله متعال آن را محکم و استوار کرد و برای بندگانش بیان فرمود.
۲- آیا برای مردم عجیب است که قرآن را بر مردی از میان خودشان نازل کنیم تا آنان را از عذاب الهی بر حذر دارد و مؤمنانِ به الله و پیامبران را به پاداشی نیکو به سبب اعمال صالحی که انجام دادند بشارت دهد؟! زمانی که رسولالله جوحی الهی را نزدشان آورد و آن را برایشان تلاوت کرد، منکران گفتند: همانا محمد جادوگر است و آنچه آورده سحری است که بطلانش آشکار است.
۳- بدون تردید پروردگار شما ذاتی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید، سپس آنگونه که شایستۀ جلال و عظمت او تعالی است، بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت. الله متعال امور مخلوقاتش را تدبیر و اداره میکند و کسی نمیتواند با حکم و داوری او مخالفت کند، و هیچ کس نمیتواند در روز قیامت نزد او شفاعت کند مگر کسی که الله اجازۀ شفاعت به او بدهد، پس الله – پروردگارتان- را که متصف به این صفات است، عبادت کنید و فقط او را عبادت کنید، چرا با این آیات و نشانهها پند و عبرت نمیگیرید؟!
۴- بازگشت تمامی شما در روز قیامت، به سوی پروردگارتان است، و این وعدۀ حق الله است، او ذاتی است که در ابتدا مخلوقات را به وجود آورده سپس آنها را بعد از مرگ، برمیانگیزاند و همچون شکل و ساختار اولیۀ خود زنده میشوند؛ تا با عدالت خود، بهترین پاداش را به افرادی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال نیک انجام دادهاند بدهد، و برای کسانی که یگانگی الله و رسالت رسولش را انکار کردهاند، شرابی از آبی بسیار داغ است که چهرهها را بریان و نابود میکند و رودهها را تکهتکه میسازد، و به سبب کفر و گمراهیشان، عذابی دردناک دارند.
۵- الله ذاتی است که خورشید را منور و ماه را تابان کرد و برای ماه، منازلی تعیین کرد، که بوسیلۀ خورشید، روزها و بوسیلۀ ماه، ماهها و سالها مشخص میشود، قطعا الله متعال خورشید و ماه را برای حکمتی بزرگ و به عنوان دلیل بر کمال قدرت و علم خویش آفرید. الله سبحان دلایل و نشانهها را برای قومی که حکمتِ ایجاد و آفرینش مخلوقات را میدانند و در آنها تدبر میکنند، بیان و روشن میکند.
۶- قطعاً در پی یکدیگر آمدن شب و روز و عجایب آفرینش در آسمانها و زمین و خلقت و نظام موجود در آنها، نشانهها و دلایلی روشن برای قومی که از عذاب و خشم و کیفر الهی میترسند، وجود دارد.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا وَرَضُواْ بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَٱطۡمَأَنُّواْ بِهَا وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِنَا غَٰفِلُونَ٧ أُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ يَهۡدِيهِمۡ رَبُّهُم بِإِيمَٰنِهِمۡۖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٩ دَعۡوَىٰهُمۡ فِيهَا سُبۡحَٰنَكَ ٱللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمۡ فِيهَا سَلَٰمٞۚ وَءَاخِرُ دَعۡوَىٰهُمۡ أَنِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠ ۞وَلَوۡ يُعَجِّلُ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ ٱلشَّرَّ ٱسۡتِعۡجَالَهُم بِٱلۡخَيۡرِ لَقُضِيَ إِلَيۡهِمۡ أَجَلُهُمۡۖ فَنَذَرُ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ١١ وَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ٱلضُّرُّ دَعَانَا لِجَنۢبِهِۦٓ أَوۡ قَاعِدًا أَوۡ قَآئِمٗا فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُ ضُرَّهُۥ مَرَّ كَأَن لَّمۡ يَدۡعُنَآ إِلَىٰ ضُرّٖ مَّسَّهُۥۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلۡمُسۡرِفِينَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٢ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَا ٱلۡقُرُونَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَمَّا ظَلَمُواْ وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٣ ثُمَّ جَعَلۡنَٰكُمۡ خَلَٰٓئِفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لِنَنظُرَ كَيۡفَ تَعۡمَلُونَ١٤﴾
۷- کسانی که به سبب انکار رستاخیز، به دیدار ما در روز آخرت برای حساب و دریافت پاداش اعمال صالح امید ندارند، و به جای زندگی آخرت، به زندگی دنیا راضی شدهاند و به آن متمایل گشتهاند، و کسانی که از آیات کَونیه و شرعیه ما غافل هستند.
۸- جایگاه این افراد در آخرت، به سبب گناهان و اشتباهاتی که در دنیا انجام میدادند، آتش جهنم است.
۹- همانا کسانی که به الله و رسولش ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند، پروردگارشان آنان را به سوی بهشت راهنمایی میکند و این افراد را برای انجام اعمالی که آنان را به بهشت میرساند توفیق میدهد، چون ایمان دارند، سپس آنان را با ورود به بهشت و اعلام رضایت از آنان پاداش میدهد، و از زیر اتاقها و منازلشان رودهایی در باغهای پُرنعمت جاری است.
۱۰- دعای آنان در بهشت، تسبیح (سُبحَٰنَكَ ٱللَّهُمَّ) است، و تحیت و درود الله و فرشتگان برای آنان است، و تحیت آنان به یکدیگر در بهشت، سلام است، و پایان دعا و نیایش آنان، (أَلحَمدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلعَٰلَمِينَ) است؛ یعنی شکر و سپاس مخصوص آفریدگاری است که مخلوقات را آفریده و آنان را با نعمتهایش پرورش میدهد.
۱۱- و اگر الله تعالی همانگونه که اجابت درخواست رسیدن خیر را به تعجیل میاندازد، اجابت درخواست مردم برای رسیدن شر را به تعجیل اندازد، قطعا آنان هلاک میشدند، پس کسانی را که از عذاب ما نمیترسند و به رستاخیز یقین ندارند در تمرّد و سرکشیشان رها میکنیم تا حیران و سرگردان بمانند.
۱۲- و هر گاه مصیبتی به انسان برسد، در حالی که بر پهلو آرمیده یا در حالت نشسته و یا در حالت ایستاده؛ با توجه به وضعیتی که آن مصیبت به وی رسیده است، از ما کمک میخواهد که آن مصیبت را از او دور کنیم، اما زمانی که مصیبت مذکور را از وی برطرف میسازیم، باز به همان شیوۀ قبلی خود که قبل از رسیدن آن مصیبت داشته است، برمیگردد و آن سختی و مشکل را فراموش میکند و شکر پروردگارش را که آن بلا را از وی دور کرده است، به جای نمیآورد، و افزون بر این، پس از برطرف شدن آن ضرر و مصیبت، مداومت بر انکار و مخالفت در نظر وی زینت داده میشود، و گناهان و شرک افرادی که در ساختن دروغ بر الله و پیامبرانش زیادهروی کردند، در نظرشان آراسته شده بود.
۱۳- - ای مشرکان- امتهای پیشین شما را که پیامبران الهی را تکذیب کردند، وقتی به الله شرک ورزیدند هلاک کردیم، و پیامبران آنان معجزاتی واضح و دلایلی را که بیانگر صداقتشان بود، از جانب الله آوردند، اما این امتهایی که آنها را هلاک کردیم، رسولان را تصدیق نکردند و از آنان فرمان نبردند و در نتیجه، مستحق هلاکت شدند، و مانند این هلاکت و نابودی، هر مجرم متجاوز از حدود الهی را مجازات میکنیم.
۱۴- - ای مردم- سپس شما را پس از آن نسلهای نابودشده، در زمین جانشین کردیم تا ببینیم چگونه عمل میکنید؛ خیر یا شر؟ و بر اساس عملتان به شما جزا و پاداش میدهیم.
﴿وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَاتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا ٱئۡتِ بِقُرۡءَانٍ غَيۡرِ هَٰذَآ أَوۡ بَدِّلۡهُۚ قُلۡ مَا يَكُونُ لِيٓ أَنۡ أُبَدِّلَهُۥ مِن تِلۡقَآيِٕ نَفۡسِيٓۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّۖ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥ قُل لَّوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا تَلَوۡتُهُۥ عَلَيۡكُمۡ وَلَآ أَدۡرَىٰكُم بِهِۦۖ فَقَدۡ لَبِثۡتُ فِيكُمۡ عُمُرٗا مِّن قَبۡلِهِۦٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٦ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بَِٔايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ١٧ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمۡ وَلَا يَنفَعُهُمۡ وَيَقُولُونَ هَٰٓؤُلَآءِ شُفَعَٰٓؤُنَا عِندَ ٱللَّهِۚ قُلۡ أَتُنَبُِّٔونَ ٱللَّهَ بِمَا لَا يَعۡلَمُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١٨ وَمَا كَانَ ٱلنَّاسُ إِلَّآ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ فَٱخۡتَلَفُواْۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡ فِيمَا فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٩ وَيَقُولُونَ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۖ فَقُلۡ إِنَّمَا ٱلۡغَيۡبُ لِلَّهِ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ٢٠﴾
۱۵- و – ای رسول- وقتی آیات واضح الله که آنها را به سویت نازل کردیم، بر مشرکان تلاوت میشود، کسانی که از حساب نمیترسند و امید پاداش ندارند و به روز رستاخیز ایمان ندارند، میگویند: قرآنی غیر از این بیاور یا همین قرآن را تغییر بده؛ به اینکه حلال را حرام، و حرام را حلال، و وعده را وعید، و وعید را وعده گردانی، و آیاتی را که بر معبودان ما عیب گرفته و دانایان ما را بیخرد معرفی کرده است، حذف کن. – ای رسول- به آنان بگو: این امر در اختیار من نیست، بلکه در هر آنچه به شما دستور میدهم یا شما را از آن باز میدارم، از آنچه پروردگارم بر من نازل کرده و به آن دستور داده است، پیروی میکنم، همانا من میترسم که – اگر با فرمان الهی مخالفت کنم- گرفتار عذاب روز بزرگ؛ یعنی روز آخرت شوم.
۱۶- - ای رسول- به آنان بگو: اگر الله میخواست این قرآن را بر شما تلاوت نمیکردم و هرگز الله شما را از آن آگاه نمیکرد، پس بدانید که این قرآن قطعا حقیقتی از جانب الله است؛ زیرا شما میدانید که من مدت زمانی طولانی پیش از اینکه پروردگارم به سویم وحی فرستد و من این قرآن را بر شما تلاوت کنم، در میان شما بودم، پس چرا خردهایتان را برای تدبر و تفکر به کار نمیگیرید؟!
۱۷- قطعا ستمکارترین مردم کسی است که بر الله دروغ بندد یا آیاتش را تکذیب کند، بدون تردید کسی که پیامبران و رسولان الهی را تکذیب کند، رستگار نمیشود و به رستگاری نمیرسد.
۱۸- و این مشرکان به جای الله، کسانی را عبادت میکنند که به آنان ضرری نمیرسانند و هیچ فایدهای در دنیا و آخرت به آنان نمیرسانند، و میگویند: ما آنان را عبادت میکنیم تا نزد الله برایمان شفاعت کنند، - ای رسول- به آنان بگو: آیا [میخواهید] الله تعالی را از چیزی دربارۀ این شفیعان در آسمانها و یا زمین باخبر سازید که نمیداند؟! و اگر در آسمانها و زمین شفیعانی میبود که نزد الله برایتان شفاعت کنند، قطعا او تعالی از شما داناتر به آنان بود، و بدون تردید الله متعال از اینکه مشرکان چیزهایی را که هیچ نفع و ضرری ندارند با وی شریک میدانند، منزه است.
۱۹- مردم بر یک دین؛ یعنی بر دین اسلام بودند، سپس با یکدیگر اختلاف ورزیدند یعنی برخی کافر شدند و برخی بر حق ماندند، و اگر وعده و حکم الله بر مهلتدادن به گنهکاران و عدمِ تعجیل در مجازاتکردن آنان به سبب گناهان نبود، قطعا در میانشان حکم و داوری میشد به اینکه اهل باطل هلاک شده و اهل حق نجات مییافتند.
۲۰- و این کافران ستیزهجو میگویند: چرا بر محمدج علم و دلیل و نشانهای محسوس از جانب پروردگارش نازل نشده تا از این طریق میدانستیم در آنچه میگوید صادق است؟! – ای رسول- به آنان بگو: فقط الله تعالی از غیب باخبر است، اگر بخواهد انجام میدهد و اگر بخواهد انجام نمیدهد، پس – ای قوم- منتظر مجازات الهی در میان ما و خودتان باشید به اینکه فرد باطل را فورا عذاب کند و صاحب حق را یاری دهد، که من هم منتظر این امر هستم.
﴿وَإِذَآ أَذَقۡنَا ٱلنَّاسَ رَحۡمَةٗ مِّنۢ بَعۡدِ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُمۡ إِذَا لَهُم مَّكۡرٞ فِيٓ ءَايَاتِنَاۚ قُلِ ٱللَّهُ أَسۡرَعُ مَكۡرًاۚ إِنَّ رُسُلَنَا يَكۡتُبُونَ مَا تَمۡكُرُونَ٢١ هُوَ ٱلَّذِي يُسَيِّرُكُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا كُنتُمۡ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَجَرَيۡنَ بِهِم بِرِيحٖ طَيِّبَةٖ وَفَرِحُواْ بِهَا جَآءَتۡهَا رِيحٌ عَاصِفٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡمَوۡجُ مِن كُلِّ مَكَانٖ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ أُحِيطَ بِهِمۡ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ لَئِنۡ أَنجَيۡتَنَا مِنۡ هَٰذِهِۦ لَنَكُونَنَّ مِنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٢٢ فَلَمَّآ أَنجَىٰهُمۡ إِذَا هُمۡ يَبۡغُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۗ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّمَا بَغۡيُكُمۡ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۖ مَّتَٰعَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُكُمۡ فَنُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٣ إِنَّمَا مَثَلُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَآءٍ أَنزَلۡنَٰهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَٱخۡتَلَطَ بِهِۦ نَبَاتُ ٱلۡأَرۡضِ مِمَّا يَأۡكُلُ ٱلنَّاسُ وَٱلۡأَنۡعَٰمُ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذَتِ ٱلۡأَرۡضُ زُخۡرُفَهَا وَٱزَّيَّنَتۡ وَظَنَّ أَهۡلُهَآ أَنَّهُمۡ قَٰدِرُونَ عَلَيۡهَآ أَتَىٰهَآ أَمۡرُنَا لَيۡلًا أَوۡ نَهَارٗا فَجَعَلۡنَٰهَا حَصِيدٗا كَأَن لَّمۡ تَغۡنَ بِٱلۡأَمۡسِۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢٤ وَٱللَّهُ يَدۡعُوٓاْ إِلَىٰ دَارِ ٱلسَّلَٰمِ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٢٥﴾
۲۱- و هر گاه پس از سختی و مصیبتی که به مشرکان رسیده است، آسانی و گشایش و رفاهی به آنان بچشانیم، به ناگاه آیات الهی را تکذیب کرده و به ریشخند میگیرند، - ای رسول- به این مشرکان استهزاکننده بگو: پاسخ الله در برابر نیرنگ شما و مهلتی که به شما میدهد و عقوبت او علیه شما سریعتر است. و قطعاً فرشتگان و نگهبانان ما که آنها را به سوی شما میفرستیم، مکر و نیرنگ شما را در مورد آیاتمان ثبت میکنند سپس ما شما را بر اساس آن جزا میدهیم.
۲۲- - ای مردم- الله ذاتی است که شما را در خشکی بر روی چارپایان و سایر مرکبها، و در دریا بر روی کشتیها به حرکت در میآورد، تا آنگاه که در کشتیها باشید، و بادی خوش کشتیها را ببرد، و سواران از آن باد خوش شادمان شوند، اما ناگهان بادی بسیار تند بر آنان بوزد، و موج دریا آنان را به هر جهتی بکشاند، و به یقین بدانند که قطعا نابود خواهند شد؛ آنگاه الله را به تنهایی بخوانند، و معبودان دیگر را رها کنند و بگویند: اگر ما را از این سختی نجات دهی، قطعاً از شکرگزاران تو در قبال نعمتهایی که به ما دادهای خواهیم بود.
۲۳- و زمانی که الله تعالی آنان را از سختیها و شرایط وحشتناک نجات دهد، دوباره در زمین فساد و گناه میکنند. ای مردم! قطعا سرانجام بد سرکشی شما به ضرر خودتان است، و در زندگی زودگذر دنیوی از متاعی موقتی بهرهمند میشوید سپس بازگشت شما به سوی ماست، و شما را از تمامی اعمالتان باخبر میسازیم و بر اساس آن محاسبه و مجازات میکنیم.
۲۴- همانا مَثَل زندگی دنیا و زینت و اموال آن که مایۀ فخر و تفاخر شماست، مانند بارانی است که آن را از آسمان به سوی زمین فرستادیم و گیاهان متفاوتی به وسیلۀ آن رویید و در میان هم مختلط و آمیختهاند و مردم از میوههایشان استفاده میکنند، و نیز گیاهانی که حیوانات میخورند، تا زمانی که زیبایی و رونق این زمین آشکار شد و ساکنانش گمان کردند که بر چیدن و بهرهبردن از آن توانا هستند، اما ناگهان حکم و دستور ما بر نابودی تمامی آن گیاهان و زیباییها؛ در شب یا روز فرا رسید، و آن گیاهان و درختان را از جا کندیم و چیزی باقی نماند، گویی که قبلا چنین کشت و گیاهانی در آن زمین نبوده است، و به همین صورت حکم نابودی دنیا و زینتهایی که مورد فخرفروشی شماست فرا میرسد و الله متعال تمامی آنها را نابود میکند. – ای مردم- همانگونه که مَثَل این دنیا را برای شما بیان کردیم و شما را از حقیقت آن باخبر ساختیم، براهین و دلایل خویش را برای قومی که در آیات الهی تفکر میکنند و در آنچه برایشان در دنیا و آخرت فایده دارد میاندیشند، بیان میکنیم.
۲۵- و الله متعال شما را به باغهایی که آنها را برای دوستانش آماده کرده است، فرا میخواند، و هر کس از مخلوقاتش را که بخواهد هدایت میکند و او را برای رسیدن به راه راست؛ یعنی اسلام توفیق میدهد.
﴿۞لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ ٱلۡحُسۡنَىٰ وَزِيَادَةٞۖ وَلَا يَرۡهَقُ وُجُوهَهُمۡ قَتَرٞوَلَا ذِلَّةٌۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٦ وَٱلَّذِينَ كَسَبُواْ ٱلسَّئَِّاتِ جَزَآءُ سَيِّئَةِۢ بِمِثۡلِهَا وَتَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۖ مَّا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۖ كَأَنَّمَآ أُغۡشِيَتۡ وُجُوهُهُمۡ قِطَعٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مُظۡلِمًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٧ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ مَكَانَكُمۡ أَنتُمۡ وَشُرَكَآؤُكُمۡۚ فَزَيَّلۡنَا بَيۡنَهُمۡۖ وَقَالَ شُرَكَآؤُهُم مَّا كُنتُمۡ إِيَّانَا تَعۡبُدُونَ٢٨ فَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ إِن كُنَّا عَنۡ عِبَادَتِكُمۡ لَغَٰفِلِينَ٢٩ هُنَالِكَ تَبۡلُواْ كُلُّ نَفۡسٖ مَّآ أَسۡلَفَتۡۚ وَرُدُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ مَوۡلَىٰهُمُ ٱلۡحَقِّۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٣٠ قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أَمَّن يَمۡلِكُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَمَن يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَۚ فَسَيَقُولُونَ ٱللَّهُۚ فَقُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ٣١ فَذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَاذَا بَعۡدَ ٱلۡحَقِّ إِلَّا ٱلضَّلَٰلُۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ٣٢ كَذَٰلِكَ حَقَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى ٱلَّذِينَ فَسَقُوٓاْ أَنَّهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٣٣﴾
۲۶- برای مؤمنانی که الله تعالی را به نیکی عبادت کرده و او تعالی را در آنچه امر و نهی کرده است، اطاعت کردند، بهشت و پاداشی افزوده بر آن است؛ یعنی همان نگاه به صورت الله تعالی در بهشت و مغفرت و رضایت الهی، و هیچ غبار و ذلتی بر چهرههایشان نمینشیند؛ آنگونه که بر چهرههای جهنمیان قرار میگیرد. افراد متصف به این ویژگیها بهشتیانی هستند که همواره در آن میمانند.
۲۷- و کسانی که در دنیا بدی کردند و به الله کافر گشته و از او تعالی نافرمانی کردند، جزای اعمال بدی که مرتکب شدند؛ یعنی عذاب الهی در آخرت به آنان میرسد و خواری و ذلت، آنان را فرا میگیرد و هیچی مانعی در برابر عذاب الهی ندارند که از آنان حفاظت کند، گویی چهرههایشان بخشهایی از تاریکی شب بسیار تاریک را به خود پوشانده است. این افراد جهنمیانی هستند که تا ابد در آنجا میمانند.
۲۸- و – ای رسول- به یاد آور روزی را که تمامی مخلوقات را برای حساب و جزا محشور میکنیم، سپس به کسانی که به الله شرک ورزیدند میگوییم: شما و معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکردید در جای خود بمانید تا ببینید که چه عملی با شما انجام میشود. آنگاه میان مشرکان و معبودانشان جدایی میافکنیم و آن معبودها از عبادتگزارانشان بیزاری میجویند و به آنان میگویند: شما ما را در دنیا عبادت نمیکردید.
۲۹- پس گواهی الله میان ما و شما کافی است، همانا ما آنچه را شما میگفتید و انجام میدادید نمیدانستیم، و ما از عبادت شما غافل و بیخبر بودیم و آن را احساس نکردهایم.
۳۰- در آن جایگاه و محل محاسبه، هر فردی شرایط و اعمالی را که قبلا انجام شده است، بررسی میکند و میبیند و بر اساس آن جزا داده میشود؛ اگر خیر باشد، جزای خیر، و اگر شر باشد، شر و عذاب میبیند. و همگی به سوی الله حاکم عادل برگردانده میشوند، و بهشتیان وارد بهشت و جهنمیان وارد جهنم میشوند، و مشرکان آنچه را که از روی افترا و دروغ به جای الله عبادت میکردند، از دست میدهند.
۳۱- - ای رسول- به این مشرکان بگو: کیست که شما را از آسمان با فرستادن باران روزی میدهد؟! و نیز از زمین با رویانیدن گیاهان و درختان گوناگون که شما و چارپایانتان از آنها میخورید؟! و چه ذاتی مالک حواس شنوایی و بینایی است که شما و دیگران از آنها استفاده میکنید؟! و چه ذاتی مالک زندگی و مرگ در تمام هستی است؟! و زندهها و مردگان را از یکدیگر بیرون میآورد؛ در مخلوقاتی که میشناسید یا نمیشناسید. و چه ذاتی امر آسمان و زمین و آنچه در آنهاست و نیز امر شما و تمامی مخلوقات را تدبیر و اداره میکند؟! قطعا آنان در پاسخ به شما خواهند گفت که تمامی این کارها را الله انجام میدهد، به آنان بگو: پس از عذاب الهی نمیترسید که غیر او را با وی شریک میدانید و عبادت میکنید؟!
۳۲- پس این پروردگار شما همان معبود بر حق است و هیچ تردیدی در این باره وجود ندارد، معبودی که به تنهایی مستحق عبادت است و همتایی ندارد، پس آیا غیر از حق و حقیقت، چیزی جز گمراهی است؟! پس چگونه از عبادت الله به عبادت غیر او متمایل میشوید؟!
۳۳- همانگونه که این مشرکان کفر ورزیدند و به شرکشان ادامه دادند، حکم پروردگارت بر کسانی که از اطاعت پروردگارشان خارج شده و به سوی معصیت و کفر رفتند، بر این رفته که آنان یگانگی الله و نبوت پیامبرش محمدج را تصدیق نمیکنند و به هدایت او عمل نمیکنند.
﴿قُلۡ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۚ قُلِ ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٣٤ قُلۡ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّۚ قُلِ ٱللَّهُ يَهۡدِي لِلۡحَقِّۗ أَفَمَن يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لَّا يَهِدِّيٓ إِلَّآ أَن يُهۡدَىٰۖ فَمَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ٣٥ وَمَا يَتَّبِعُ أَكۡثَرُهُمۡ إِلَّا ظَنًّاۚ إِنَّ ٱلظَّنَّ لَا يُغۡنِي مِنَ ٱلۡحَقِّ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا يَفۡعَلُونَ٣٦ وَمَا كَانَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ أَن يُفۡتَرَىٰ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن تَصۡدِيقَ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَتَفۡصِيلَ ٱلۡكِتَٰبِ لَا رَيۡبَ فِيهِ مِن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٧ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ فَأۡتُواْ بِسُورَةٖ مِّثۡلِهِۦ وَٱدۡعُواْ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٨ بَلۡ كَذَّبُواْ بِمَا لَمۡ يُحِيطُواْ بِعِلۡمِهِۦ وَلَمَّا يَأۡتِهِمۡ تَأۡوِيلُهُۥۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلظَّٰلِمِينَ٣٩ وَمِنۡهُم مَّن يُؤۡمِنُ بِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن لَّا يُؤۡمِنُ بِهِۦۚ وَرَبُّكَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُفۡسِدِينَ٤٠ وَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل لِّي عَمَلِي وَلَكُمۡ عَمَلُكُمۡۖ أَنتُم بَرِيُٓٔونَ مِمَّآ أَعۡمَلُ وَأَنَا۠ بَرِيٓءٞ مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٤١ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُونَ إِلَيۡكَۚ أَفَأَنتَ تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ وَلَوۡ كَانُواْ لَا يَعۡقِلُونَ٤٢﴾
۳۴- - ای رسول- به آنان بگو: آیا از میان معبودان شما کسی هست که آفرینش چیزی را بدون نمونۀ قبلی آغاز کند، سپس آن را بعد از ایجاد، نابود سازد، و دوباره آن را همچون ساختار پیش از نابودیاش، برگرداند؟! به طور قطع آنها توانایی ادعای این کار را ندارند. – ای رسول- بگو: فقط الله تعالی مخلوقات را به وجود میآورد سپس آنها را نابود ساخته و دوباره آنها را برمیگرداند، پس چگونه از راه حق، به سوی باطل؛ یعنی عبادت غیر الله منحرف میشوید؟!
۳۵- - ای رسول- به این مشرکان بگو: آیا از میان شریکان شما کسی هست که به سوی راه راست راهنمایی کند؟! بدون تردید آنان توانایی چنین کاری را ندارند. به آنان بگو: فقط الله یگانه فرد گمراه و منحرف از هدایت را به سوی حق راهنمایی میکند. کدام یک شایسته و سزاوارتر به پیروی هستند: ذاتی که به تنهایی به سوی حق راهنمایی میکند، یا کسی که بر اثر نادانی و گمراهی، نمیتواند راهنمایی کند؟! یعنی همان شریکان شما که هدایت نمیشوند و هدایت نمیکنند مگر اینکه غیرشان آنها را راهنمایی کند. پس شما را چه شده که الله و مخلوقاتش را یکسان میپندارید؟! این حکمی باطل است.
۳۶- و بیشتر این مشرکان که نمادها را به عنوان معبود میگیرند و بر این باورند که آنها باعث تقربشان به الله میشوند، فقط از دروغ و گمان و خیال پیروی میکنند، که به هیچ وجه و ذرهای انسان را از یقین و حقیقت بینیاز نمیکند. همانا الله تعالی به کفر و تکذیبی که این مشرکان مرتکب میشوند، آگاه است.
۳۷- و برای هیچ کس میسر و ممکن نیست که این قرآن را از نزد غیرالله بیاورد؛ زیرا هیچ یک از مخلوقات قادر به چنین کاری نیستند، اما الله آن را در حالی که تصدیقکنندۀ کتابهای نازلشده بر پیامبرانش بود، نازل کرد، چون دین الهی یکی است، و در این قرآن، بیان و تفصیل آنچه الله متعال برای امت محمدج مشروع ساخته است، آمده، و تردیدی نیست که این قرآن از جانب پروردگار جهانیان وحی شده است.
۳۸- و آیا این مشرکان میگویند: قرآن را محمد از جانب خود ساخته و بربافته است؟! بدون تردید آنان میدانند که محمدج بشری مثل خودشان است!! – ای رسول- به آنان بگو: پس شما یک سوره مانند نظم و هدایت و ارشاد این قرآن بیاورید، و از هر کس غیر از الله که میتوانید؛ از میان جن و انس برای این کار کمک بگیرید، اگر در ادعای خود راست میگویید.
۳۹- اما آنان اولین دفعه که قرآن را شنیدند، فورا آن را تکذیب کردند پیش از آنکه به آیاتش بیندیشند، و به آنچه علم نداشتند؛ یعنی بیان رستاخیز و جزا و بهشت و آتش و ... کفر ورزیدند، در حالی که هنوز حقیقت آنچه در کتاب به آن وعده داده شدند، نزدشان نیامده بود. همانگونه که این مشرکان، وعده و وعید الهی را تکذیب کردند، امتهای پیشین هم چنین تکذیبی کردند، پس – ای رسول- بنگر که عاقبت و سرانجام ستمکاران چگونه بود؟! الله متعال برخی از آنان را با فروبردن در زمین، و برخی را با غرقکردن در آب و برخی را با سایر عذابها هلاک و نابود کرد.
۴۰- و – ای رسول- از میان قوم تو، برخی قرآن را تصدیق کرده وبرخی آن را تصدیق نمیکنند تا بر این حالت میمیرند و برانگیخته میشوند، و پروردگار تو به فسادکارانی که از روی ستم و سرکشی و فساد ایمان نمیآورند، آگاهتر است، و آنان را به سبب فسادشان، با سختترین نوع عذاب مجازات میکند.
۴۱- و - ای رسول- اگر این مشرکان تو را تکذیب کردند، به آنان بگو: دین و عمل من برای خودم، و آیین و عمل شما برای خودتان است، و شما به سبب عمل من مؤاخذه نمیشوید و من هم به سبب عمل شما مورد بازخواست قرار نمیگیرم.
۴۲- برخی از کافران به سخن حق تو و زمانی که قرآن تلاوت میکنی گوش میدهند، اما هدایت نمیشوند، پس آیا تو میتوانی چیزی را به فرد ناشنوا بشنوانی؟! همچنین بر هدایت این افراد توانا نیستی مگر اینکه الله متعال هدایت آنان را اراده کند و بخواهد؛ زیرا آنان در برابر شنیدن حق، ناشنوا هستند و آن را نمیفهمند.
﴿وَمِنۡهُم مَّن يَنظُرُ إِلَيۡكَۚ أَفَأَنتَ تَهۡدِي ٱلۡعُمۡيَ وَلَوۡ كَانُواْ لَا يُبۡصِرُونَ٤٣ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَظۡلِمُ ٱلنَّاسَ شَيۡٔٗا وَلَٰكِنَّ ٱلنَّاسَ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٤٤ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ كَأَن لَّمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا سَاعَةٗ مِّنَ ٱلنَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيۡنَهُمۡۚ قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱللَّهِ وَمَا كَانُواْ مُهۡتَدِينَ٤٥ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ ثُمَّ ٱللَّهُ شَهِيدٌ عَلَىٰ مَا يَفۡعَلُونَ٤٦ وَلِكُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولٞۖ فَإِذَا جَآءَ رَسُولُهُمۡ قُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٤٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٨ قُل لَّآ أَمۡلِكُ لِنَفۡسِي ضَرّٗا وَلَا نَفۡعًا إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۗ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌۚ إِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ فَلَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٤٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَتَىٰكُمۡ عَذَابُهُۥ بَيَٰتًا أَوۡ نَهَارٗا مَّاذَا يَسۡتَعۡجِلُ مِنۡهُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٥٠ أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ ءَامَنتُم بِهِۦٓۚ ءَآلۡـَٰٔنَ وَقَدۡ كُنتُم بِهِۦ تَسۡتَعۡجِلُونَ٥١ ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡخُلۡدِ هَلۡ تُجۡزَوۡنَ إِلَّا بِمَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٥٢ ۞وَيَسۡتَنۢبُِٔونَكَ أَحَقٌّ هُوَۖ قُلۡ إِي وَرَبِّيٓ إِنَّهُۥ لَحَقّٞۖ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ٥٣﴾
۴۳- و برخی از کافران به سوی تو و به دلایل صادقانۀ نبوتت مینگرند، اما نور ایمانی را که الله به تو بخشیده است، نمیبینند [چشم بصیرت ندارند]، پس – ای رسول- آیا تو میتوانی برای افراد نابینا چشمانی بیافرینی که به وسیلۀ آنها راه یابند؟! و به همین ترتیب اگر بصیرت نداشته باشند نمیتوانی آنان را هدایت کنی، و تمامی این امور در اختیار الله تعالی است.
۴۴- به راستی که الله هیچ ستمی بر مردم روا نمیدارد به این نحو که بر بدیهایشان بیفزاید یا از نیکیهای آنان بکاهد، ولی مردم بر اثر کفر و معصیت و مخالفت با امر و نهی الهی، به خویش ستم میکنند.
۴۵- و روز رستاخیز و حساب که الله متعال این مشرکان را برانگیزاند، گویی که پیش از آن، در زندگی دنیا فقط لحظهای از یک روز بودهاند، در آنجا همانند دنیا یکدیگر را میشناسند، سپس آن شناخت از بین رفته و آن لحظه تمام میشود. بدون تردید کسانی که دیدار با الله و پاداش و عذاب او را تکذیب کردند، زیان دیدند، و نمیتوانستند در آنچه انجام میدادند، به حقیقت و صلاح رسند.
۴۶- و – ای رسول- اگر بخشی از عذابی را که به آنان وعده دادهایم در دنیا قبل از مرگت به تو بنمایانیم، یا تو را قبل از نشاندادن این امر بمیرانیم، در هر دو حالت، امر و موضوع آنان به سوی ما برمیگردد، نیز الله بر اعمالی که در دنیا انجام میدادند، گواه است و چیزی از آن بر او تعالی پوشیده نمیماند و بر اساس آن، جزایی را که مستحقش هستند به آنان میدهد.
۴۷- و – ای مردم- برای هر یک از امتهای پیشین، رسولی بود که وی را به سویشان فرستادم، همانگونه که محمدج را به سوی شما فرستادم که شما را به دین و طاعت الهی فرا میخواند، و زمانی که رسول آنان در آخرت نزدشان بیاید، در میانشان به عدالت حکم میشود، و در جزای اعمالشان ذرهای مورد ستم قرار نمیگیرند.
۴۸- و – ای رسول- مشرکان قوم تو میگویند: اگر تو و پیروانت در آنچه به ما وعده میدهید، راست میگویید، پس قیامت کی فرا میرسد؟
۴۹- - ای رسول- به آنان بگو: من نمیتوانم ضرری را از خود دور سازم یا منفعتی به خودم برسانم، مگر اینکه الله بخواهد ضرری را از من دور سازد یا فایدهای به من برساند. برای پایان زمان و اجل هر قومی، سررسیدی مشخص است، و زمانی که لحظۀ پایان اجل و فنای عمرشان فرا رسد، لحظهای به تاخیر نمیافتد که مهلت داده شوند، و از آن وقت مشخص پیش هم نمیافتند.
۵۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: ای مجرمان به من خبر دهید که اگر عذاب الهی در هر لحظه از شب یا روز شما را فراگیرد، چه چیزی را از این عذاب به تعجیل میخواهید؟!
۵۱- - ای مشرکان- آیا پس از اینکه عذاب الله شما را فرا گرفت، زمانی ایمان میآورید که ایمان برایتان سودی ندارد؟! و در آن لحظه به شما گفته شود: آیا اکنون ایمان میآورید، در حالی که قبلاً خواستار تعجیل در نزول عذاب بودید؟!
۵۲- سپس به کسانی که بر اثر کفر به الله، به خودشان ستم کردند، گفته میشود: این عذاب دایمی را برای همیشه بچشید، پس آیا غیر از این است که شما به سبب گناهانی که در دنیا انجام میدادید، عذاب میشوید؟!
۵۳- و – ای رسول- این مشرکان قومت دربارۀ عذاب روز قیامت از تو میپرسند که آیا حقیقت دارد؟ - ای رسول- به آنان بگو: بله، به پروردگارم سوگند که حقیقت دارد و هیچ تردیدی در آن نیست، و شما نمیتوانید مانع الله شوید از اینکه شما را برمیانگیزد و جزا میدهد، و شما در اختیار و تسلط و تحت قدرت او تعالی هستید.
﴿وَلَوۡ أَنَّ لِكُلِّ نَفۡسٖ ظَلَمَتۡ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ لَٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۖ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡقِسۡطِ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٥٤ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٥٥ هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٥٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَتۡكُم مَّوۡعِظَةٞ مِّن رَّبِّكُمۡ وَشِفَآءٞ لِّمَا فِي ٱلصُّدُورِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٥٧ قُلۡ بِفَضۡلِ ٱللَّهِ وَبِرَحۡمَتِهِۦ فَبِذَٰلِكَ فَلۡيَفۡرَحُواْ هُوَ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ٥٨ قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ لَكُم مِّن رِّزۡقٖ فَجَعَلۡتُم مِّنۡهُ حَرَامٗا وَحَلَٰلٗا قُلۡ ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمۡۖ أَمۡ عَلَى ٱللَّهِ تَفۡتَرُونَ٥٩ وَمَا ظَنُّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَشۡكُرُونَ٦٠ وَمَا تَكُونُ فِي شَأۡنٖ وَمَا تَتۡلُواْ مِنۡهُ مِن قُرۡءَانٖ وَلَا تَعۡمَلُونَ مِنۡ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيۡكُمۡ شُهُودًا إِذۡ تُفِيضُونَ فِيهِۚ وَمَا يَعۡزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثۡقَالِ ذَرَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَلَآ أَصۡغَرَ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡبَرَ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٍ٦١﴾
۵۴- و اگر تمامی آنچه در زمین است، از آنِ فرد مشرک و کافر بود و میتوانست آن را بدهد و خود را از عذاب برهاند، قطعا این کار را میکرد، و زمانی که ستمکاران ببینند عذاب الهی همۀ آنان را فرا گرفته است، حسرت و پشیمانی خویش را پنهان میکنند، و الله تعالی عادلانه در میان آنان داوری میکند و هرگز به آنان ستم نمیشود؛ زیرا الله هر کسی را فقط به سبب گناهش مؤاخذه و مجازات میکند.
۵۵- بدانید که هر آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد، از آنِ الله متعال است و ذرهای از آنها مالِ کس دیگری نیست. آگاه باشید که دیدار الله، و عذاب او علیه مشرکان به وقوع خواهد پیوست، ولی بیشترشان از حقیقت این موضوع بیخبرند.
۵۶- بدون تردید الله زندهکننده و میراننده است و زندهکردن مردم پس از مرگشان برای او دشوار و غیرممکن نیست، همانگونه که هر گاه اراده کند میتواند این افراد را بمیراند، و آنان پس از مرگشان، به سوی او تعالی باز میگردند.
۵۷- ای مردم! به تحقیق که پند و موعظهای از جانب پروردگار شما نزدتان آمده است که عذاب الهی را به شما یادآور میشود و شما را از وعید او تعالی میترساند. و آن پند و موعظه، قرآن و آیات و اندرزهای موجود در آن است؛ تا اخلاق و اعمالتان را اصلاح کند، و در آن، درمانی برای نادانی و شرک و سایر بیماریهای قلبی وجود دارد و باعث هدایت و ارشاد و نجات کسی است که از آن پیروی کند. الله متعال این قرآن را نعمت و رحمتی برای مؤمنان قرار داده و آنان را به این منظور انتخاب کرده است، چون آنان با ایمانی که دارند فایده میبرند، ولی کافران در برابر آن کورند.
۵۸- - ای رسول- به همۀ مردم بگو: باید به فضل و رحمت الله - یعنی هدایت و دین حق- همان اسلام که نزد شما آمد خوشحال شوند؛ زیرا اسلامی که الله آنان را به سویش فرا خواند، و قرآنی که آن را بر محمدج نازل کرد، بهتر از تمامی آنچه از متاع دنیا جمع میکنند و نیز بهتر از همۀ زیباییهای فانی و زودگذر دنیوی است.
۵۹- - ای رسول- به این منکران وحی بگو: به من خبر دهید از این حیوانات و گیاهان و منافعی که الله به شما روزی داده سپس شما برخی از آنها را برای خود حلال و برخی را حرام کردید، به آنان بگو: آیا الله چنین اجازهای به شما داده است، یا بر او تعالی افترا و دروغ میبندید؟ و قطعا آنان سخنان باطلی را به الله نسبت میدهند و دروغ میگویند.
۶۰- و کسانی که بر الله دروغ میبندند و تحریم ارزاق و خوراکیهایی را که حرام نشده به او تعالی نسبت میدهند، دربارۀ روز حساب چه گمانی دارند که الله متعال به سبب دروغ و افترایشان با آنان چه خواهد کرد؟ آیا گمان میکنند آنان را میبخشد و میآمرزد؟! بدون تردید الله تعالی بر مخلوقاتش احسان میکند، که افترازنندگان و دروغگویان را در دنیا عذاب نمیکند و به آنان مهلت میدهد، اما بیشتر مردم شکر این فضل و احسان الهی را به جای نمیآورند.
۶۱- و – ای رسول- در هر امر و کاری که باشی و هر آیهای که از کتاب الله تلاوت کنی، و هر عمل خیر یا شری که فردی از این امت انجام دهد، آنگاه که بر انجام آن اقدام و به آن عمل میکنید، ما قطعا شاهد هستیم و از آن آگاهیم، و آن را ثبت میکنیم و شما را بر اساس آن جزا یا پاداش میدهیم. و – ای رسول- هموزن مورچهای کوچک در زمین و آسمان از پروردگار تو پنهان نیست و کوچکتر و بزرگتر از آن چیزى نیست مگر اینکه در کتابى روشن ثبت شده است، و علم الله به آن احاطه دارد و حکم و ارادۀ او تعالی بر آن رفته است.
﴿أَلَآ إِنَّ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦٢ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٦٣ لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ لَا تَبۡدِيلَ لِكَلِمَٰتِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٦٤ وَلَا يَحۡزُنكَ قَوۡلُهُمۡۘ إِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًاۚ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦٥ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَمَا يَتَّبِعُ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ شُرَكَآءَۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ٦٦ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٦٧ قَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۖ هُوَ ٱلۡغَنِيُّۖ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ إِنۡ عِندَكُم مِّن سُلۡطَٰنِۢ بِهَٰذَآۚ أَتَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦٨ قُلۡ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ٦٩ مَتَٰعٞ فِي ٱلدُّنۡيَا ثُمَّ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ ٱلۡعَذَابَ ٱلشَّدِيدَ بِمَا كَانُواْ يَكۡفُرُونَ٧٠﴾
۶۲- بدانید که دوستان الله در روز قیامت، هیچ ترسی از عذاب الهی ندارند، و به سبب آنچه از بهره و منافع دنیوی از دست دادهاند، اندوهگین نیستند.
۶۳- این دوستان همان کسانی هستند که به الله ایمان آورده و از رسولالله و آنچه از نزد الله آورده است پیروی کردند و با اجرای اوامر و دوری از گناهان، تقوای الهی داشتند.
۶۴- برای این دوستان، بشارتی از جانب الله در زندگی دنیاست که آنان را خوشحال میکند؛ همچون رؤیای صالحه که فرد مؤمن میبیند یا به وی نشان داده میشود، و در آخرت نیز مژدۀ بهشت به او داده شده است، و الله متعال بر خلاف وعدهاش عمل نمیکند و آن را تغییر هم نمیدهد. این همان رستگاری بزرگ است؛ زیرا مشتمل بر نجات و رهایی از هر نوع گرفتاری و ترس و دستیابی به هر مطلوب و محبوبی است.
۶۵- و – ای رسول- سخن مشرکان دربارۀ پروردگارشان و افترای آنان بر او و شریکدانستن نمادها و معبودان با او تعالی، تو را اندوهگین نسازد؛ زیرا قدرت کامل و تامه در دنیا و آخرت، در اختیار معبود یگانه است، و او تعالی سخنانشان را میشنود و از اهداف و افعالشان باخبر است.
۶۶- بدانید که هر آنچه در آسمانها و زمین است؛ شامل فرشتگان و انس و جن و سایر مخلوقات، از آنِ الله سبحانه است. و کسانی که شریکانی غیر از الله را میخوانند، از چه چیزی پیروی میکنند؟! آنان فقط پیرو تردید و گمان هستند، و در آنچه به الله نسبت میدهند، قطعاً دروغ میگویند.
۶۷- - ای مردم- او تعالی ذاتی است که شب را برایتان به وجود آورد تا در آن آرام بگیرید و از رنج و تلاش برای طلب روزی آسوده شوید، و روز را قرار داد تا در آن ببینید و برای کسب روزی تلاش کنید. بدون تردید اختلاف شب و روز و شرایط و احوال مخلوقات در آن دو، حجت و دلیلی روشن بر این است که فقط الله متعال مستحق عبادت است، و این امر، دلیل برای افرادی است که دلایل موجود را میشنوند و در آنها میاندیشند.
۶۸- مشرکان گفتند: الله فرزندی انتخاب کرده است؛ مانند اینکه میگفتند: فرشتگان دختران الله هستند، یا مسیح پسر او تعالی است. الله تعالی از تمامی اینها پاک و منزه است. و از غیر خود بینیاز است، و تمامی آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد، از آنِ اوست، پس چگونه برای او فرزندی از میان مخلوقاتش است در حالی که همه چیز مملوک اوست؟! و شما دلیلی بر افترائات و دروغهایی که میگویید ندارید، آیا آنچه را که از حقیقت و صحتش خبر ندارید، به الله نسبت میدهید؟!
۶۹- بگو: همانا کسانی که با نسبتدادن فرزند یا شریک به الله، بر او تعالی دروغ بستند، هرگز در دنیا و آخرت به هدف و خواستۀ خویش نمیرسند.
۷۰- بلکه به سبب کفر و دروغشان، فقط در زندگی دنیا از متاعی ناچیز و اندک بهرهمند میشوند، و زمانی که مهلتشان به پایان رسد، به سوی ما بازمیگردند سپس عذاب جهنم را به آنان میچشانیم، چون به الله کفر ورزیدند و رسولان الهی را تکذیب کردند و به انکار آیاتش پرداختند.
﴿۞وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ نُوحٍ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَيۡكُم مَّقَامِي وَتَذۡكِيرِي بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَعَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡتُ فَأَجۡمِعُوٓاْ أَمۡرَكُمۡ وَشُرَكَآءَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُنۡ أَمۡرُكُمۡ عَلَيۡكُمۡ غُمَّةٗ ثُمَّ ٱقۡضُوٓاْ إِلَيَّ وَلَا تُنظِرُونِ٧١ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَمَا سَأَلۡتُكُم مِّنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٧٢ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ خَلَٰٓئِفَ وَأَغۡرَقۡنَا ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَاۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُنذَرِينَ٧٣ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ رُسُلًا إِلَىٰ قَوۡمِهِمۡ فَجَآءُوهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا كَانُواْ لِيُؤۡمِنُواْ بِمَا كَذَّبُواْ بِهِۦ مِن قَبۡلُۚ كَذَٰلِكَ نَطۡبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلۡمُعۡتَدِينَ٧٤ ثُمَّ بَعَثۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِم مُّوسَىٰ وَهَٰرُونَ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ بَِٔايَٰتِنَا فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ٧٥ فَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ مِنۡ عِندِنَا قَالُوٓاْ إِنَّ هَٰذَا لَسِحۡرٞ مُّبِينٞ٧٦ قَالَ مُوسَىٰٓ أَتَقُولُونَ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَكُمۡۖ أَسِحۡرٌ هَٰذَا وَلَا يُفۡلِحُ ٱلسَّٰحِرُونَ٧٧ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِتَلۡفِتَنَا عَمَّا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا ٱلۡكِبۡرِيَآءُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا نَحۡنُ لَكُمَا بِمُؤۡمِنِينَ٧٨﴾
۷۱- و – ای رسول- بر کافران «مکه»، قصۀ نوح با قومش را حکایت کن آنگاه که به آنان گفت: اگر ماندن من در میان شما و یادآوری دلایل و براهین الهی توسط من و پند و اندرز به شما برایتان دشوار و سنگین است، پس اعتماد و توکل من فقط بر الله است، و کار و تصمیمتان را آماده و استوار گردانید و شریکانتان را بخوانید، و تصمیم و امرتان را پنهان نسازید، بلکه ظاهر و آشکار کنید، سپس بر مجازات و رساندن آسیب به من تا جایی که برایتان امکان دارد، تصمیم بگیرید و لحظهای به من مهلت ندهید.
۷۲- پس اگر از دعوت من روی گرداندید بدانید که من از شما مزدی نمیخواهم، چون پاداش من نزد پروردگارم بوده و او مزدم را میدهد، او تعالی یگانه و بیهمتاست، و من دستور یافتهام که از پیروان و گردننهندگان به حکم او باشم.
۷۳- سپس قوم نوح وی را در آنچه از جانب الله به آنان خبر داد، تکذیب کردند، و ما او و همراهانش را که در کشتی بودند نجات دادیم، و آنان را جایگزین آن تکذیبکنندگان در زمین قرار دادیم، و کسانی را که دلایل ما را انکار کردند غرق کردیم، پس – ای رسول- بنگر سرانجامِ قومی که رسولشان آنان را از عذاب و خشم الهی بر حذر داشت، چگونه بود؟
۷۴- و پس از نوح، رسولانی (هود، صالح، ابراهیم، لوط، شعیب و دیگران†) را به سوی اقوامشان فرستادیم، و هر یک از آنان با معجزاتی که تاییدکنندۀ رسالشان بود و صحت دعوتشان را اثبات میکرد، نزد قومشان آمدند، و این افراد هم آنچه را قوم نوح و سایر امتهای پیشین تکذیب کرده بودند، تصدیق نمیکردند. و همانگونه که الله بر دلهای این اقوام مُهر زد و آنان ایمان نیاوردند، بر دلهای امثال آنان در قرون بعدی که حدود الهی را رعایت نکردند و با دعوت رسولان که آنان را به سوی طاعت و عبادت الله فرا میخوانند مخالفت کردند مُهر نهاد، تا مجازاتی باشد بر گناهانی که انجام دادند.
۷۵- و پس از آن پیامبران، موسی و هارون† را با معجزاتی که بیانگر صداقتشان بود، به سوی فرعون و بزرگان قومش فرستادیم، و آنان از پذیرش حق سر باز زدند و قومی مشرک و گناهکار و تکذیبگر بودند.
۷۶- زمانی که معجزات ارایهشده توسط موسی نزد فرعون و قومش آمد، گفتند: قطعاً نشانههایی که موسی آورده است، سحر و جادویی آشکار و روشن است.
۷۷- موسی در حالی که از سخنشان تعجب کرده بود، گفت: آیا به حق، زمانی که نزدتان آمد میگویید سحری روشن است؟! به توصیف و ساختار آنچه نزدتان آمده است بنگرید تا ببینید حقیقت دارد، و ساحران موفق نمیشوند و در دنیا و آخرت رستگار نمیگردند.
۷۸- فرعون و افرادش گفتند: آیا نزد ما آمدهای تا ما را از آیین پدرانمان؛ یعنی عبادت غیر الله باز داری؟! و بزرگی و فرمانروایی در سرزمین «مصر» از آنِ تو و برادرت هارون شود؟! و هرگز ما اقرار و تایید نمیکنیم که شما دو تن فرستادگانی هستید که به سوی ما فرستاده شدهاید تا ما الله یگانه و بیهمتا را عبادت کنیم.
﴿وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ ٱئۡتُونِي بِكُلِّ سَٰحِرٍ عَلِيمٖ٧٩ فَلَمَّا جَآءَ ٱلسَّحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰٓ أَلۡقُواْ مَآ أَنتُم مُّلۡقُونَ٨٠ فَلَمَّآ أَلۡقَوۡاْ قَالَ مُوسَىٰ مَا جِئۡتُم بِهِ ٱلسِّحۡرُۖ إِنَّ ٱللَّهَ سَيُبۡطِلُهُۥٓ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُصۡلِحُ عَمَلَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٨١ وَيُحِقُّ ٱللَّهُ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٨٢ فَمَآ ءَامَنَ لِمُوسَىٰٓ إِلَّا ذُرِّيَّةٞ مِّن قَوۡمِهِۦ عَلَىٰ خَوۡفٖ مِّن فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِمۡ أَن يَفۡتِنَهُمۡۚ وَإِنَّ فِرۡعَوۡنَ لَعَالٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٨٣ وَقَالَ مُوسَىٰ يَٰقَوۡمِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ فَعَلَيۡهِ تَوَكَّلُوٓاْ إِن كُنتُم مُّسۡلِمِينَ٨٤ فَقَالُواْ عَلَى ٱللَّهِ تَوَكَّلۡنَا رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا فِتۡنَةٗ لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٥ وَنَجِّنَا بِرَحۡمَتِكَ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ٨٦ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰ وَأَخِيهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوۡمِكُمَا بِمِصۡرَ بُيُوتٗا وَٱجۡعَلُواْ بُيُوتَكُمۡ قِبۡلَةٗ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨٧ وَقَالَ مُوسَىٰ رَبَّنَآ إِنَّكَ ءَاتَيۡتَ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَأَهُۥ زِينَةٗ وَأَمۡوَٰلٗا فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِكَۖ رَبَّنَا ٱطۡمِسۡ عَلَىٰٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ وَٱشۡدُدۡ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَلَا يُؤۡمِنُواْ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٨٨﴾
۷۹- و فرعون گفت: هر ساحر دانا و استاد به سحر را نزدم بیاورید.
۸۰- پس وقتی ساحران نزد فرعون آمدند، موسی به آنان گفت: ریسمانها و عصاهایی را که با خود دارید، بر زمین اندازید.
۸۱- و پس از آنکه ریسمانها و عصاهایشان را انداختند، موسی به آنان گفت: آنچه شما آوردید و انداختید، سحر و جادوست، قطعا الله تعالی آنچه را آوردید نابود و باطل خواهد کرد، و او تعالی عمل کسی را که در زمین اعمال ناپسند و مردودی انجام دهد و با نافرمانی از الله در زمین فساد کند، اصلاح و موفق نمیگرداند.
۸۲- و الله حقی را که من آن را از نزد او برای شما آوردهام، اثبات میگرداند و آن را با کلمات و فرمان خود، بر کار باطل شما برتری میدهد، هر چند مجرمان گنهکار خاندان و افراد فرعون، آن را نپسندند.
۸۳- فقط تعدادی از قوم موسی از میان بنیاسرائیل به موسی و دلایل و براهینی که برایشان آورد ایمان آوردند، در حالی که این افراد نیز میترسیدند فرعون و لشکریانش آنان را مورد شکنجه و آزار قرار دهند و آنان را از دینشان باز دارند، و همانا فرعون ستمگر و متکبر در زمین بود، و کفر و و فسادش از حد گذشته بود.
۸۴- و موسی گفت: ای قوم من! اگر الله را تصدیق کرده و به شریعت او چنگ زدهاید، پس به او تعالی اطمینان و اعتماد کنید و تسلیم فرمان او باشید، و اگر واقعا مطیع فرمان الله هستید و بر این موضوع باور دارید، بر او سبحانه توکل کنید.
۸۵- بنابراین قوم موسی به وی گفتند: فقط بر الله یگانه توکل کردیم، و کارمان را به او سپردیم، پروردگارا! آنان را بر ما پیروز نگردان، که باعث فتنه در دیانت ما میگردند، یا کافران بر اثر پیروزی و تسلطشان ما را به فتنه میاندازند و آزار داده و میگویند: اگر این افراد بر حق میبودند، شکست نمیخوردند.
۸۶- و به فضل و رحمت خود، ما را از قوم کافر؛ یعنی فرعون و افرادش نجات بده. زیرا آنان را در امور سخت و مشقتبار به کار میگرفتند.
۸۷- و به موسی و برادرش هارون وحی کردیم که خانههایی در «مصر» برای قومتان برگزینید تا محل سکونت و پناهگاههایی باشد، و خانههایتان را مکانهایی برای ادای نماز در زمان ترس قرار دهید، و نمازهای واجب را در اوقاتشان ادا کنید، و مؤمنان فرمانبردار از الله را به پیروزی و کمکی کافی و بسیار و پاداشی فراوان از جانب الله مژده بده.
۸۸- و موسی گفت: ای پروردگار ما! تو به فرعون و سران قومش زینتها و زرق و برقهایی از متاع دنیا دادهای، و آنان شکر تو را به جای نیاوردهاند، بلکه از آنها در راه گمراهکردن و انحراف مردم از راه تو استفاده کردهاند، پروردگارا! اموالشان را محو و نابود کن، که از آنها فایده نبرند، و بر دلهایشان مُهر بزن تا برای پذیرش ایمان باز نگردد و تا زمانی که عذاب سخت و دردناک را ببینند، ایمان نیاورند.
﴿قَالَ قَدۡ أُجِيبَت دَّعۡوَتُكُمَا فَٱسۡتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَآنِّ سَبِيلَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٨٩ ۞وَجَٰوَزۡنَا بِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡبَحۡرَ فَأَتۡبَعَهُمۡ فِرۡعَوۡنُ وَجُنُودُهُۥ بَغۡيٗا وَعَدۡوًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَدۡرَكَهُ ٱلۡغَرَقُ قَالَ ءَامَنتُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱلَّذِيٓ ءَامَنَتۡ بِهِۦ بَنُوٓاْ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَأَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٩٠ ءَآلۡـَٰٔنَ وَقَدۡ عَصَيۡتَ قَبۡلُ وَكُنتَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٩١ فَٱلۡيَوۡمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنۡ خَلۡفَكَ ءَايَةٗۚ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ عَنۡ ءَايَٰتِنَا لَغَٰفِلُونَ٩٢ وَلَقَدۡ بَوَّأۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مُبَوَّأَ صِدۡقٖ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ فَمَا ٱخۡتَلَفُواْ حَتَّىٰ جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُۚ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٩٣ فَإِن كُنتَ فِي شَكّٖ مِّمَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ فَسَۡٔلِ ٱلَّذِينَ يَقۡرَءُونَ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِكَۚ لَقَدۡ جَآءَكَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ٩٤ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَتَكُونَ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٩٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ حَقَّتۡ عَلَيۡهِمۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ٩٦ وَلَوۡ جَآءَتۡهُمۡ كُلُّ ءَايَةٍ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٩٧﴾
۸۹- الله تعالی به موسی و هارون فرمود: به تحقیق که درخواست شما دربارۀ فرعون و افراد و اموالشان پذیرفته شد – موسی دعا میکرد و هارون آمین میگفت و از این رو، دعاکردن به هر دو نفر نسبت داده شد-، پس بر دینتان استوار بمانید، و بر فراخواندن فرعون و قومش به سوی توحید و اطاعت از الله ادامه دهید، و بر راه کسی که از حقیقت وعده و وعیدم آگاه نیست، قدم نگذارید.
۹۰- و بنیاسرائیل را از دریا عبور دادیم تا از آن گذشتند، و فرعون و لشکریانش به قصد ستم و دشمنی آنان را دنبال کردند و در پیِ آنان وارد دریا شدند، تا اینکه فرعون در شرف غرقشدن قرار گرفت و گفت: ایمان آوردم به اینکه تنها معبود بر حق همان ذاتی است که بنیاسرائیل به او ایمان آوردند، و من از یکتاپرستان و تسلیمشدگان و فرمانبر و مطیع او هستم.
۹۱- ای فرعون! اکنون که مرگ تو فرا رسیده است، به عبودیت الله اقرار میکنی، در حالی که پیش از نزول عذاب، از او تعالی نافرمانی کردی و از فسادکاران و بازدارندگان از راه او بودی؟! پس در لحظۀ احتضار و مشاهدۀ مرگ و عذاب، توبۀ تو سودی برایت ندارد.
۹۲- امروز بدن تو را بر زمینی مرتفع قرار میدهیم تا کسانی که منکر هلاکت و نابودی تو هستند، به آن بنگرند و برای اینکه برای افراد بعدی مایۀ پند و عبرت باشی و از سرنوشت تو پند گیرند. و همانا بسیاری از مردم از دلایل و براهین ما غافل هستند و در آنها تفکر نمیکنند و پند و اندرز نمیگیرند.
۹۳- و به راستی که بنیاسرائیل را در منزلی مناسب و مورد پسند در سرزمین «شام» و «مصر» جای دادیم، و آنان را از روزی حلال و پاکیزه و از منافع آن زمین مبارک بهرهمند ساختیم، و زمانی دربارۀ دینشان اختلاف کردند که علمی که باعث اجتماع و اتحادشان میشد، نزد آنان آمد؛ از جمله خبردادن و توصیف نبوت محمدج که در تورات بیان شده بود. – ای رسول- قطعاً پروردگار تو در روز قیامت، میان آنان حکم و داوری میکند، و اختلاف آنان دربارۀ تو را قضاوت میکند، و تکذیبکنندگان را وارد جهنم، و مؤمنان را وارد بهشت میکند.
۹۴- پس – ای رسول- اگر در حقیقت آنچه به تو خبر دادیم شک و تردید داری، از صاحبان تورات و انجیل که پیش از تو کتاب آسمانی را میخواندند بپرس، به گونهای که تایید و شهادت آنان را بگیری، بدون تردید این موضوع در کتابهای آنان ثبت شده و وجود دارد. همانا حقیقت قطعی و یقینی از جانب پروردگارت نزد تو آمده است به اینکه تو رسولالله هستی، و این یهود و نصاری از صحت آن باخبرند، و توصیف و ویژگیهای تو را در کتابهایشان مییابند، ولی با وجود آگاهی و اطلاع از این موضوع، آن را انکار میکنند، پس از تردیدکنندگان در صحت و حقیقت این مسئله نباش. هدف آیه، اقامۀ دلیل و حجت بر مشرکان به وسیلۀ گواهی اهل کتاب؛ یعنی یهود و نصاری بوده است تا عذر و بهانهای نداشته باشند.
۹۵- و – ای رسول- از کسانی که دلایل و براهین الهی را تکذیب کردند مباش، که در این صورت از زیانکارانی خواهی شد که الله بر آنان خشم گرفته و گرفتار عذابش شدهاند.
۹۶- - ای رسول- قطعاً کسانی که حکم الهی دربارۀ آنان قطعی شده و از رحمت او تعالی محروم گشته و عذابشان حتمی است، به دلایل الهی ایمان نمیآورند، و به یگانگی او اقرار نمیکنند و به شرع او تعالی عمل نمیکنند.
۹۷- هر چند هر نوع موعظه و پند و عبرتی برایشان بیاید، تا زمانی که آن عذاب دردآور را مشاهده کنند که در این هنگام ایمان میآورند و ایمانشان سودی ندارد.
﴿فَلَوۡلَا كَانَتۡ قَرۡيَةٌ ءَامَنَتۡ فَنَفَعَهَآ إِيمَٰنُهَآ إِلَّا قَوۡمَ يُونُسَ لَمَّآ ءَامَنُواْ كَشَفۡنَا عَنۡهُمۡ عَذَابَ ٱلۡخِزۡيِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَمَتَّعۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ حِينٖ٩٨ وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ لَأٓمَنَ مَن فِي ٱلۡأَرۡضِ كُلُّهُمۡ جَمِيعًاۚ أَفَأَنتَ تُكۡرِهُ ٱلنَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٩٩ وَمَا كَانَ لِنَفۡسٍ أَن تُؤۡمِنَ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَيَجۡعَلُ ٱلرِّجۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَعۡقِلُونَ١٠٠ قُلِ ٱنظُرُواْ مَاذَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَا تُغۡنِي ٱلۡأٓيَٰتُ وَٱلنُّذُرُ عَن قَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ١٠١ فَهَلۡ يَنتَظِرُونَ إِلَّا مِثۡلَ أَيَّامِ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِهِمۡۚ قُلۡ فَٱنتَظِرُوٓاْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُنتَظِرِينَ١٠٢ ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ حَقًّا عَلَيۡنَا نُنجِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٣ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي شَكّٖ مِّن دِينِي فَلَآ أَعۡبُدُ ٱلَّذِينَ تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِنۡ أَعۡبُدُ ٱللَّهَ ٱلَّذِي يَتَوَفَّىٰكُمۡۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٤ وَأَنۡ أَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗا وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٥ وَلَا تَدۡعُ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَۖ فَإِن فَعَلۡتَ فَإِنَّكَ إِذٗا مِّنَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠٦﴾
۹۸- ایمان ساکنان هیچ شهری در زمانی که عذاب را مشاهده کردند، به آنان فایدهای نرساند مگر ساکنان شهر یونس بن مَتَّی که وقتی باور و یقین کردند عذاب الهی آنان را فرا خواهد گرفت، توبهای خالصانه کردند و چون صداقت توبه و رجوعشان روشن و آشکار شد، الله متعال عذاب ذلت و خواری را پس از اینکه به آنان نزدیک شده بود برداشت، و تا زمان اتمام زندگی و فرارسیدن اجلشان به آنان مهلت داد در دنیا بهرهمند شوند.
۹۹- و – ای رسول- اگر پروردگارت ایمان تمام کسانی را که در روی زمین هستند میخواست، قطعاً همۀ آنان به آنچه آوردهای ایمان میآوردند، ولی الله تعالی در این کار حکمتی دارد؛ زیرا او بر اساس حکمت خود، هر کس را که بخواهد هدایت میکند و هر کس را که بخواهد گمراه میسازد، و تو نمیتوانی مردم را به ایمانآوردن مجبور کنی.
۱۰۰- هر نفسی فقط با اجازه و توفیق الله، میتواند ایمان بیاورد، پس خودت را در این باره اذیت نکن؛ زیرا امر و سرنوشت آنان در اختیار الله است و و او تعالی عذاب را بر کسانی که امر و نهیش را نمیفهمند، قرار میدهد.
۱۰۱- - ای رسول- به قوم خویش بگو: در نشانههای روشن الهی در آسمانها و زمین بیندیشید، اما نشانهها و پند و موعظهها و رسولانی که بندگان الهی را از عذابش میترسانند، برای قومی که به آنها ایمان ندارند، به سبب رویگردانی و سرسختیشان، فایدهای نمیرساند.
۱۰۲- پس آیا این افراد منتظر چیزی غیر از روزی هستند که عذاب الهی را در آن مشاهده کنند همچون روزهای پیشینیان تکذیبگری که پیش از آنان درگذشتند؟! - ای رسول- به آنان بگو: پس منتظر عذاب الهی باشید که من هم منتظر مجازات و عذاب شما هستم.
۱۰۳- سپس رسولان و افرادی را که با آنان ایمان آوردند نجات میدهیم. و – ای رسول- همانگونه که آنان را نجات دادیم، به فضل و رحمت خویش تو و کسانی را که به تو ایمان آوردند نجات میدهیم.
۱۰۴- - ای رسول- به این مردم بگو: اگر در صحت دینی که شما را به سویش فرا میخوانم؛ یعنی دین اسلام و ثبات و پایداری من بر آن مردد هستید، و امید دارید که من از آن برگردم، بدانید که من در هیچ حالتی، نمادها و معبودانی را که شما به عنوان معبود انتخاب کردهاید، عبادت نخواهم کرد، ولی معبود یگانهای را عبادت میکنم که شما را میمیراند و ارواحتان را میگیرد، و من دستور یافتهام که از تصدیقکنندگان او تعالی و از عاملان به شریعتش باشم.
۱۰۵- و نیز – ای رسول- خودت را بر دین اسلام پایدار گردان و هرگز به سمت دین یهود و نصاری و عبادت غیر او تعالی متمایل نشو، و از کسانی مباش که معبودان و شریکانی را با الله عبادت میکند، که در این صورت، از هلاکشدگان خواهی بود. هر چند مخاطب این آیه، پیامبرج بوده، اما خطاب آن به تمامی امت است.
۱۰۶- و – ای رسول- به جای الله، نمادها و معبودان را به دعا و یاریخواهی نخوان؛ زیرا آنها نفع و زیانی نمیرسانند، و اگر این کار را انجام دادی و آنها را به جای الله خواندی، قطعاً از مشرکان و کسانی که با شرک و معصیت بر خود ستم کردند خواهی شد. در این آیه هم، اگر چه مخاطب اصلی پیامبرج بوده، اما خطاب به تمامی امت است.
﴿وَإِن يَمۡسَسۡكَ ٱللَّهُ بِضُرّٖ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَۖ وَإِن يُرِدۡكَ بِخَيۡرٖ فَلَا رَآدَّ لِفَضۡلِهِۦۚ يُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ١٠٧ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ قَدۡ جَآءَكُمُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۖ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِوَكِيلٖ١٠٨ وَٱتَّبِعۡ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ وَٱصۡبِرۡ حَتَّىٰ يَحۡكُمَ ٱللَّهُۚ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ١٠٩﴾
۱۰۷- و – ای رسول- اگر الله متعال سختی یا مصیبتی به تو برساند، تنها برطرفکنندهاش خود او تعالی است، و اگر رفاه و نعمتی برایت بخواهد، هیچ کس نمیتواند آن را از تو باز دارد. الله به هر یک از بندگانش که بخواهد، آسانی یا سختی میرساند، و او گناهان کسی را که توبه کند میآمرزد و برای کسی که به او ایمان آورد و از او تعالی اطاعت کند، بسیار مهربان است.
۱۰۸- - ای رسول- به این مردم بگو: بدون تردید رسولالله قرآنی را که [شیوۀ] هدایت شما در آن بیان شده است، نزدتان آورد، و هر کس که با هدایت الهی راه یابد، نتیجۀ عمل او به خودش بازمیگردد، و کسی که از حق منحرف شود و بر گمراهی اصرار ورزد، پیامد گمراهی و ضرر آن علیه خودش است، و من گماشتهشده و کفیل شما نیستم که ایمان آورید، بلکه فقط فرستاده و مبلغی هستم که آنچه را با آن فرستاده شدهام به دیگران میرسانم.
۱۰۹- و – ای رسول- از وحی الهی که به سوی تو نازل میشود پیروی و به آن عمل کن و بر اطاعت از الله شکیبایی و مداومت بورز و از معصیت او بپرهیز و در برابر آزار کسی که تو را در تبلیغ رسالت الهی اذیت میکند شکیبا باش، تا اینکه حکم الهی در میان آنان و تو داوری کند، که او تعالی بهترین حاکمان و داوران است؛ زیرا حکم او دربرگیرنده کمال عدالت است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أُحۡكِمَتۡ ءَايَٰتُهُۥ ثُمَّ فُصِّلَتۡ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ خَبِيرٍ١ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۚ إِنَّنِي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ وَبَشِيرٞ٢ وَأَنِ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِ يُمَتِّعۡكُم مَّتَٰعًا حَسَنًا إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى وَيُؤۡتِ كُلَّ ذِي فَضۡلٖ فَضۡلَهُۥۖ وَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٖ كَبِيرٍ٣ إِلَى ٱللَّهِ مَرۡجِعُكُمۡۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٤ أَلَآ إِنَّهُمۡ يَثۡنُونَ صُدُورَهُمۡ لِيَسۡتَخۡفُواْ مِنۡهُۚ أَلَا حِينَ يَسۡتَغۡشُونَ ثِيَابَهُمۡ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٥﴾
۱- ﴿ الٓر﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
این کتاب که الله آن را بر محمدج فرو فرستاده است، آیاتش بسیار مستحکم و استوار است، چنانکه هیچ خلل و نقصانی در آنها مشاهده نمیکنی، سپس از جانب الله، که در تدبیر امور، حکیم و به سرانجام آنها بسیار داناست، با امر و نهی، و بیان حلال و حرام به روشنی بیان شده است.
۲- و نزول قرآن و بیان و تفصیل و استواری احکامش، به این هدف است که فقط الله یگانه و بدون شریک را عبادت کنید. - ای مردم- قطعاً من از جانب الله، ترسانندۀ شما از عذاب الله، و مژدهدهندۀ شما به پاداش او تعالی هستم.
۳- و از الله بخواهید که گناهانتان را بیامرزد، آنگاه با پشیمانی به سوی او بازگردید، تا شما را در دنیا تا پایان عمرتان از کالایی نیکو با زندگی پاکیزه در آن بهرهمند سازد، و به هر کس که دارای افزودهای در علم و عمل است جزای افزودهاش را به صورت کامل و بدون کاستی بدهد، و اگر از آنچه شما را به سوی آن فرا میخوانم روی بگردانید همانا من از عذاب روزی سخت، یعنی روز قیامت بر شما میترسم. این تهدیدی شدید برای کسی است که از اوامر الله تعالی روی بگرداند و رسولانش را تکذیب کند.
۴- بازگشت همگی شما پس از مرگتان به سوی الله است، و او سبحانه بر برانگیختن و حشر و جزایتان تواناست.
۵- این مشرکان به گمان اینکه آنچه را وجودشان پنهان میدارد بر الله پوشیده میماند، کفر را در سینههایشان پنهان میکنند، آیا وقتی بدنهایشان را با لباسهایشان میپوشانند نمیدانند که الله از آنچه پنهان و آنچه آشکار میکنند آگاه است؟! به راستی که او تعالی به اهداف و مقاصد و امور پنهان و رازهایی که در سینههایشان نهان میدارند بسیار داناست.
﴿۞وَمَا مِن دَآبَّةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِ رِزۡقُهَا وَيَعۡلَمُ مُسۡتَقَرَّهَا وَمُسۡتَوۡدَعَهَاۚ كُلّٞ فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٦ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَكَانَ عَرۡشُهُۥ عَلَى ٱلۡمَآءِ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗاۗ وَلَئِن قُلۡتَ إِنَّكُم مَّبۡعُوثُونَ مِنۢ بَعۡدِ ٱلۡمَوۡتِ لَيَقُولَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٧ وَلَئِنۡ أَخَّرۡنَا عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابَ إِلَىٰٓ أُمَّةٖ مَّعۡدُودَةٖ لَّيَقُولُنَّ مَا يَحۡبِسُهُۥٓۗ أَلَا يَوۡمَ يَأۡتِيهِمۡ لَيۡسَ مَصۡرُوفًا عَنۡهُمۡ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٨ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِنَّا رَحۡمَةٗ ثُمَّ نَزَعۡنَٰهَا مِنۡهُ إِنَّهُۥ لَئَُوسٞ كَفُورٞ٩ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَٰهُ نَعۡمَآءَ بَعۡدَ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُ لَيَقُولَنَّ ذَهَبَ ٱلسَّئَِّاتُ عَنِّيٓۚ إِنَّهُۥ لَفَرِحٞ فَخُورٌ١٠ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٞ١١ فَلَعَلَّكَ تَارِكُۢ بَعۡضَ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ وَضَآئِقُۢ بِهِۦ صَدۡرُكَ أَن يَقُولُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ كَنزٌ أَوۡ جَآءَ مَعَهُۥ مَلَكٌۚ إِنَّمَآ أَنتَ نَذِيرٞۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٌ١٢﴾
۶- الله به فضل خویش، روزی تمام آنچه بر روی زمین میجنبد را تضمین کرده است، و محل استقرار او در زندگی و پس از مرگش را میداند، و از محل مرگش که در آنجا میمیرد آگاه است، تمام این موارد در کتابی نزد الله که تمام آنها در آن بیان شده است مکتوب است.
۷- و او ذاتی است که آسمانها و زمین، و تمام آنچه را در این دو است در شش روز آفرید، و قبل از این آفرینش، عرش او تعالی بر آب بود؛ تا شما را بیازماید که کدام یک از شما طاعت و عمل بهتری برای او تعالی دارید، یعنی همان طاعت و عملی که خالص برای الله و موافق سنت رسولالله است. و – ای رسول- اگر به این مشرکان قوم خویش بگویی: همانا شما پس از مرگ برانگیخته میشوید، قطعاً سریع تکذیب خواهند کرد و خواهند گفت: این قرآن که آن را بر ما تلاوت میکنی فقط سحری آشکار است.
۸- و اگر عذاب را تا روزهای مشخصی از این مشرکان به تأخیر اندازیم و شاهد تأخیر و درنگ در آن باشند، قطعاً از روی مسخره و تکذیب خواهند گفت: اگر این عذاب حقیقت است چه چیزی جلوی وقوع آن را میگیرد؟ بدانید روزی که این عذاب آنان را فرا میگیرد هیچ بازدارندهای نمیتواند آن را از آنان بازدارد، و هیچ دفعکنندهای نمیتواند آن را دفع کند، و عذابی که قبل از اینکه بر آنان واقع شود آن را مسخره میکردند آنان را احاطه خواهد کرد.
۹- و اگر از جانب خود نعمتی مانند نعمت سلامتی و امنیت به انسان عطا کنیم، سپس آن نعمت را از او بگیریم، به راستی که وی از رحمت الله بسیار نومید، و در برابر نعمتهایی که الله بر او ارزانی داشته است بسیار ناسپاس است.
۱۰- و اگر پس از زندگی سختی که به انسان رسیده است، دنیایش را فراخ گردانیم و در روزیاش گشایش بیندازیم، قطعاً در این هنگام خواهد گفت: تنگنا از من برطرف شد و سختیها از بین رفت، همانا او بسیار ناسپاس نعمتها و زیادهرو در فخرفروشی و برتریجویی بر مردم است.
۱۱- اما کسانی که از روی ایمان به الله و به امید دریافت مزد از جانب او تعالی در برابر آسیبهایی که به آنان رسید شکیبایی ورزیده، و به شکرانۀ نعمتهای الهی، اعمال صالح انجام دادهاند، آمرزشی برای گناهانشان و پاداشی بزرگ در آخرت دارند.
۱۲- - ای رسول- مبادا به سبب کفر و تکذیب زیادی که از آنان میبینی- برخی از آنچه را که الله بر تو نازل فرموده و تو را به تبلیغ آن فرمان داده است و شنیدن آن بر مشرکان سخت است و خشمشان را برمیانگیزاند رها کنی، و سینهات به سبب آن تنگ گردد؛ از ترس اینکه از روی آزار و اذیت، خواستههایی از تو داشته باشند، مثل اینکه بگویند: چرا مال زیادی بر او فرو فرستاده نشده است؟! یا چرا فرشتهای همراهش نیامده تا او را در رسالتش تصدیق کند؟! پس آنچه را بر تو وحی کردم تبلیغ کن؛ زیرا فقط انذار به آنچه که به سوی تو وحی شده است بر عهدۀ توست. و الله مراقب همه چیز است و تمام امور مخلوقاتش را اداره میکند.
﴿أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ فَأۡتُواْ بِعَشۡرِ سُوَرٖ مِّثۡلِهِۦ مُفۡتَرَيَٰتٖ وَٱدۡعُواْ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٣ فَإِلَّمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَكُمۡ فَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَآ أُنزِلَ بِعِلۡمِ ٱللَّهِ وَأَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٤ مَن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيۡهِمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ فِيهَا وَهُمۡ فِيهَا لَا يُبۡخَسُونَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَيۡسَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا ٱلنَّارُۖ وَحَبِطَ مَا صَنَعُواْ فِيهَا وَبَٰطِلٞ مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٦ أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّهِۦ وَيَتۡلُوهُ شَاهِدٞ مِّنۡهُ وَمِن قَبۡلِهِۦ كِتَٰبُ مُوسَىٰٓ إِمَامٗا وَرَحۡمَةًۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۚ وَمَن يَكۡفُرۡ بِهِۦ مِنَ ٱلۡأَحۡزَابِ فَٱلنَّارُ مَوۡعِدُهُۥۚ فَلَا تَكُ فِي مِرۡيَةٖ مِّنۡهُۚ إِنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ١٧ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُعۡرَضُونَ عَلَىٰ رَبِّهِمۡ وَيَقُولُ ٱلۡأَشۡهَٰدُ هَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ عَلَىٰ رَبِّهِمۡۚ أَلَا لَعۡنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ١٨ ٱلَّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجٗا وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ١٩﴾
۱۳- بلکه آیا این مشرکان اهل «مکه» میگویند: محمد این قرآن را ساخته است؟ به آنان بگو: اگر امر آنگونه که شما ادعا میکنید است پس ده سورۀ ساختگی مانند آن را بیاورید و از تمام مخلوقات الله، هر کس را که میتوانید فراخوانید، تا در آوردن این ده سوره به شما یاری رسانند، اگر در ادعای خویش راستگو هستید.
۱۴- پس – ای رسول- و کسانی که همراه تو ایمان آوردهاند- اگر این مشرکان پاسخ آنچه آنها را به سوی آن فرا میخوانید ندادند؛ به سبب ناتوانی همگی بر این کار، به یقین بدانید که این قرآن را فقط الله با علم خویش بر رسولش فرو فرستاده است، و سخن بشر نیست، و بدانید که معبود بر حقی جز الله نیست، پس آیا شما- پس از اینکه این حجت بر شما اقامه شد- در برابر الله و رسولش تسلیم میشوید و گردن مینهید؟
۱۵- هر کس به عمل خویش زندگی دنیا و کالاهایش را بخواهد، آنچه از پاداش اعمالشان را که برایشان قسمت شده است، در زندگی دنیا به صورت کامل و بدون کاستی به آنان میدهیم.
۱۶- اینان در آخرت جز آتش جهنم که از گرمایش رنج میبرند ندارند، و فایدۀ اعمال آنان از دستشان رفته است، و اعمالشان باطل است؛ زیرا برای خشنودی الله نبوده است.
۱۷- پس آیا کسی که در آنچه که به آن ایمان دارد بر حجت و بصیرتی از جانب پروردگارش است، و با وحیی که الله این بیّنه را در آن فرستاده است به سوی آن فرا میخواند، و برهانی دیگر که گواهی میدهد از جانب الله است آن را دنبال (پیروی) میکند، یعنی جبرئیل یا محمد علیهما السلام، و قبل از قرآن، برهانی سوم آن را تأیید میکند، یعنی تورات – کتابی که به عنوان پیشوا و رحمتی برای کسانی که به آن ایمان آوردند بر موسی نازل شده است-، مانند کسی است که غم و اندوهش زندگی فانی با زینتش است؟! آنان این قرآن را تصدیق کرده و به احکامش عمل میکنند، و هر یک از کسانی که علیه رسولالله گرد هم آمدند به این قرآن کفر ورزد مجازاتش جهنم است که قطعا در آن وارد میشود، پس – ای رسول- در مورد قرآن و اینکه از جانب الله تعالی است، پس از اینکه دلایل و حجتها به آن گواهی دادند، تردید نکن، و بدان که این دین همان حقیقت از جانب پروردگارت است، اما بیشتر مردم تصدیق نکرده و به آنچه به آن فرمان یافتهاند عمل نمیکنند. این راهنمایی عامی برای امت محمدج است.
۱۸- و هیچ کس ستمکارتر از کسی نیست که بر الله دروغ میبندد، اینان در روز قیامت در برابر پروردگارشان عرضه میشوند تا آنان را در قبال اعمالشان مورد محاسبه قرار دهد. و فرشتگان و پیامبران و سایر گواهان میگویند: اینان همان کسانی هستند که در دنیا بر پروردگارشان دروغ بستند، الله بر آنان خشم گرفته است، و برای همیشه آنان را لعنت کرده است؛ زیرا ستمی که آن را مرتکب شدهاند صفتی ملازم آنان شده است.
۱۹- این ستمکاران، کسانی هستند که مردم را از راه الله که به عبادت او تعالی میرسد بازمیدارند، و میخواهند که این راه، بر اساس هوسهایشان کج باشد، و همان کافران به آخرت هستند که به رستاخیز و جزا ایمان نمیآورند.
﴿أُوْلَٰٓئِكَ لَمۡ يَكُونُواْ مُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كَانَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِنۡ أَوۡلِيَآءَۘ يُضَٰعَفُ لَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ مَا كَانُواْ يَسۡتَطِيعُونَ ٱلسَّمۡعَ وَمَا كَانُواْ يُبۡصِرُونَ٢٠ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢١ لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡأَخۡسَرُونَ٢٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَخۡبَتُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٢٣ ۞مَثَلُ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ كَٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡأَصَمِّ وَٱلۡبَصِيرِ وَٱلسَّمِيعِۚ هَلۡ يَسۡتَوِيَانِ مَثَلًاۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٢٤ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦٓ إِنِّي لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٢٥ أَن لَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۖ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ أَلِيمٖ٢٦ فَقَالَ ٱلۡمَلَأُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ مَا نَرَىٰكَ إِلَّا بَشَرٗا مِّثۡلَنَا وَمَا نَرَىٰكَ ٱتَّبَعَكَ إِلَّا ٱلَّذِينَ هُمۡ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ ٱلرَّأۡيِ وَمَا نَرَىٰ لَكُمۡ عَلَيۡنَا مِن فَضۡلِۢ بَلۡ نَظُنُّكُمۡ كَٰذِبِينَ٢٧ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَءَاتَىٰنِي رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِهِۦ فَعُمِّيَتۡ عَلَيۡكُمۡ أَنُلۡزِمُكُمُوهَا وَأَنتُمۡ لَهَا كَٰرِهُونَ٢٨﴾
۲۰- این کافران نمیتوانند در دنیا از [خشم و عذاب] الله فرار کنند، و یاورانی هم ندارند که عذاب الهی را از آنان دفع کنند. عذاب در جهنم بر آنان افزوده میشود؛ زیرا نمیتوانستند قرآن را آنگونه که سودمند باشد بشنوند، یا آیات الله در این هستی را آنگونه که هدایتگر باشد ببینند، به سبب آن که در کفر پایدار خویش سرگرم بودند.
۲۱- اینان همان کسانی هستند که به سبب بستن دروغ بر الله، به خودشان زیان رساندند، و معبودانی را که میساختند و ادعا میکردند برایشان شفاعت میکنند از دستشان رفته است.
۲۲- به درستی آنان در آخرت زیانکارترین معاملهکنندگان هستند؛ درکات را جایگزین درجات کردهاند، و در جهنم قرار گرفتهاند، و این همان زیان آشکار است.
۲۳- همانا کسانی که الله و رسولش را تصدیق کردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، و در تمام آنچه که به آن امر یافته و از آن نهی شدهاند، در برابر الله خضوع و فروتنی کردهاند، همان ساکنان بهشت هستند، که در آن نمیمیرند و هرگز از آن بیرون آورده نمیشوند.
۲۴- مَثل دو گروه کفر و ایمان، مانند کوری که نمیبیند و کری که نمیشنود، و بینا و شنواست: یعنی گروه کفر حق را نمیبیند تا از آن پیروی کند، و سخن داعی الله را نمیشنود تا با آن هدایت شود، اما گروه ایماندار حجتهای الله را دیده و سخن داعی الله را شنیده و به آن پاسخ مثبت داده است، آیا این دو گروه یکسان هستند؟! آیا پند نمیگیرید و تفکر نمیکنید؟!
۲۵- و نوح را به سوی قومش فرستادیم، آنگاه به آنان گفت: همانا من انذاردهندهای برای شما از عذاب الله، و بیانگر اوامر و نواهی الله که با آن به سوی شما فرستاده شدهام هستم.
۲۶- شما را به عبادت الله یگانه فرا میخوانم، قطعاً – اگر فقط الله را عبادت نکنید- من از عذاب روزی دردناک بر شما میترسم.
۲۷- آنگاه سران کفر قومش گفتند: تو نه فرشته بلکه انسان هستی، پس چگونه به جای ما به تو وحی شده است؟ و نمیبینیم کسی از تو پیروی کرده باشد جز افراد پست ما، آن هم بدون تفکر و تأمل، و هیچ برتریای نه از نظر روزی و نه از نظر ثروت برای شما بر خودمان نمیبینیم تا در این دین شما وارد شویم، بلکه بر این باوریم که شما در ادعای خویش دروغگو هستید.
۲۸- نوح گفت: ای قوم من! به من خبر دهید اگر در آنچه نزد شما آوردهام بر برهانی آشکار از جانب پروردگارم باشم که برایتان آشکار گرداند که من بر حقیقتی از جانب او هستم، و رحمتی از جانب خویش که همان نبوت و رسالت است به من عطا کرده باشد و به سبب جهل و غرورتان آن را بر شما پوشیده است، آیا صحیح است که شما را به اجبار به آن پایبند سازیم در حالی که آن را انکار میکنید؟! این کار را انجام نمیدهیم، بلکه کارتان را به الله واگذار میکنیم تا آنچه را که میخواهد در مورد کارتان داوری کند.
﴿وَيَٰقَوۡمِ لَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مَالًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۚ وَمَآ أَنَا۠ بِطَارِدِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْۚ إِنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَلَٰكِنِّيٓ أَرَىٰكُمۡ قَوۡمٗا تَجۡهَلُونَ٢٩ وَيَٰقَوۡمِ مَن يَنصُرُنِي مِنَ ٱللَّهِ إِن طَرَدتُّهُمۡۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٣٠ وَلَآ أَقُولُ لَكُمۡ عِندِي خَزَآئِنُ ٱللَّهِ وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَيۡبَ وَلَآ أَقُولُ إِنِّي مَلَكٞ وَلَآ أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزۡدَرِيٓ أَعۡيُنُكُمۡ لَن يُؤۡتِيَهُمُ ٱللَّهُ خَيۡرًاۖ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا فِيٓ أَنفُسِهِمۡ إِنِّيٓ إِذٗا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٣١ قَالُواْ يَٰنُوحُ قَدۡ جَٰدَلۡتَنَا فَأَكۡثَرۡتَ جِدَٰلَنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٣٢ قَالَ إِنَّمَا يَأۡتِيكُم بِهِ ٱللَّهُ إِن شَآءَ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ٣٣ وَلَا يَنفَعُكُمۡ نُصۡحِيٓ إِنۡ أَرَدتُّ أَنۡ أَنصَحَ لَكُمۡ إِن كَانَ ٱللَّهُ يُرِيدُ أَن يُغۡوِيَكُمۡۚ هُوَ رَبُّكُمۡ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٣٤ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ إِنِ ٱفۡتَرَيۡتُهُۥ فَعَلَيَّ إِجۡرَامِي وَأَنَا۠ بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُجۡرِمُونَ٣٥ وَأُوحِيَ إِلَىٰ نُوحٍ أَنَّهُۥ لَن يُؤۡمِنَ مِن قَوۡمِكَ إِلَّا مَن قَدۡ ءَامَنَ فَلَا تَبۡتَئِسۡ بِمَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٣٦ وَٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا وَوَحۡيِنَا وَلَا تُخَٰطِبۡنِي فِي ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِنَّهُم مُّغۡرَقُونَ٣٧﴾
۲۹- نوح به قومش گفت: و ای قوم من! در قبال دعوت شما به توحید الهی و خالصگردانیدن عبادت برای او تعالی، مالی از شما درخواست نمیکنم که آن را پس از ایمانتان به من بدهید، بلکه پاداش اندرز من برای شما فقط بر عهدۀ الله است، و سرشت و خوی من این نیست که مومنان را برانم؛ زیرا آنان در روز قیامت پروردگارشان را ملاقات میکنند، و اما من شما را قومی میبینم که نادانی میکنید؛ چون به من دستور میدهید که دوستان الله را برانم و از خودم دور کنم.
۳۰- و ای قوم من! اگر الله مرا در قبال راندن مومنان مجازات کند چه کسی از من محافظت میکند؟! آیا در امور نمیاندیشید تا آنچه را که برایتان سودمندتر و مناسبتر است بدانید؟!
۳۱- و به شما نمیگویم: من مالک تصرف در گنجینههای الله هستم، و غیب نمیدانم، و یکی از فرشتگان نیستم، و به این مومنان ضعیف که آنها را تحقیر میکنید نمیگویم: الله پاداشی در قبال اعمالتان به شما نخواهد داد؛ زیرا الله به آنچه در سینهها و دلهایشان وجود دارد داناتر است، و اگر این کار را بکنم از کسانی خواهم بود که هم بر خودشان ستم کردهاند و هم بر دیگران.
۳۲- گفتند: ای نوح! همانا با ما مجادله کردی و جدال ما زیاد شده است، پس اگر در ادعای خویش از راستگویان هستی عذابی را که به ما وعده میدهی برایمان بیاور.
۳۳- نوح به قومش گفت: فقط الله است که هر گاه بخواهد عذاب را بر شما میآورد، و هر گاه که بخواهد شما را عذاب کند نمیتوانید از عذاب او فرار کنید؛ زیرا هیچ چیز نه در زمین و نه در آسمان او سبحانه را ناتوان نمیسازد.
۳۴- و اگر الله بخواهد شما را گمراه و نابود کند، اندرز و تلاش من در دعوت شما به سوی ایمان، سودی برایتان نمیرساند، او سبحانه مالک شماست، و در آخرت برای حساب و جزا به سوی او بازگردانیده میشوید.
۳۵- بلکه آیا این مشرکان قوم نوح میگویند: نوح این سخن را به دروغ بسته است؟ به آنان بگو: اگر آن را بر الله دروغ بسته باشم، گناهش فقط به دوش خودم است، و اگر راستگو باشم شما مجرم و گناهکارید، و من از کفر و تکذیب و گناهانتان بری هستم.
۳۶- و هنگامی که عذاب بر قوم نوح محقق شد، الله اینگونه به او وحی کرد: جز کسانی که پیش از این ایمان آوردهاند کسی به الله ایمان نخواهد آورد، پس – ای نوح- به سبب آنچه انجام میدادند اندوه مدار.
۳۷- و کشتی را در جلوی دیدگان ما و به فرمان و یاری ما بساز، در حالی که تحت حفاظت و حراست ما هستی، و از من نخواه به افرادی از میان قومت که به سبب کفرشان بر خویشتن ستم کردند مهلت بدهم، چون آنان با طوفان غرق میشوند. در این آیه صفت چشم برای الله تعالی آنگونه که سزاوار او سبحانه باشد اثبات شده است.
﴿وَيَصۡنَعُ ٱلۡفُلۡكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيۡهِ مَلَأٞ مِّن قَوۡمِهِۦ سَخِرُواْ مِنۡهُۚ قَالَ إِن تَسۡخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسۡخَرُ مِنكُمۡ كَمَا تَسۡخَرُونَ٣٨ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيۡهِ عَذَابٞ مُّقِيمٌ٣٩ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَمۡرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ قُلۡنَا ٱحۡمِلۡ فِيهَا مِن كُلّٖ زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَأَهۡلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيۡهِ ٱلۡقَوۡلُ وَمَنۡ ءَامَنَۚ وَمَآ ءَامَنَ مَعَهُۥٓ إِلَّا قَلِيلٞ٤٠ ۞وَقَالَ ٱرۡكَبُواْ فِيهَا بِسۡمِ ٱللَّهِ مَجۡرٜىٰهَا وَمُرۡسَىٰهَآۚ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ٤١ وَهِيَ تَجۡرِي بِهِمۡ فِي مَوۡجٖ كَٱلۡجِبَالِ وَنَادَىٰ نُوحٌ ٱبۡنَهُۥ وَكَانَ فِي مَعۡزِلٖ يَٰبُنَيَّ ٱرۡكَب مَّعَنَا وَلَا تَكُن مَّعَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٤٢ قَالَ سََٔاوِيٓ إِلَىٰ جَبَلٖ يَعۡصِمُنِي مِنَ ٱلۡمَآءِۚ قَالَ لَا عَاصِمَ ٱلۡيَوۡمَ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِ إِلَّا مَن رَّحِمَۚ وَحَالَ بَيۡنَهُمَا ٱلۡمَوۡجُ فَكَانَ مِنَ ٱلۡمُغۡرَقِينَ٤٣ وَقِيلَ يَٰٓأَرۡضُ ٱبۡلَعِي مَآءَكِ وَيَٰسَمَآءُ أَقۡلِعِي وَغِيضَ ٱلۡمَآءُ وَقُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ وَٱسۡتَوَتۡ عَلَى ٱلۡجُودِيِّۖ وَقِيلَ بُعۡدٗا لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٤ وَنَادَىٰ نُوحٞ رَّبَّهُۥ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ٱبۡنِي مِنۡ أَهۡلِي وَإِنَّ وَعۡدَكَ ٱلۡحَقُّ وَأَنتَ أَحۡكَمُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٤٥﴾
۳۸- نوح کشتی را میساخت، و هر گاه گروهی از بزرگان قومش از کنارش میگذشتند او را مسخره میکردند، نوح به آنان گفت: اگر به سبب جهل شما به راستی وعدۀ الله، شما امروزه ما را مسخره میکنید، قطعاً همانگونه که ما را مسخره میکنید، ما شما را فردا هنگام غرقشدن مسخره خواهیم کرد.
۳۹- پس هنگامی که فرمان الله بر این کار بیاید به زودی خواهید دانست که: چه کسی را عذابی خوارکننده در دنیا فرا خواهد گرفت، و در روز قیامت عذابی همیشگی و جاویدان بر او فرو فرستاده میشود؟
۴۰- تا اینکه همانگونه که به نوح وعده دادیم فرمان ما بر نابودیشان آمد، و آب به شدت از تنور فوران کرد؛ تا نشانهای بر آمدن عذاب باشد، به نوح گفتیم: در این کشتی از هر یک از انواع حیوانات یک جفت نر و ماده سوار کن، و خانوادهات را در آن سوار کن جز کسانی را که سخن در مورد آنان رفته است که به الله ایمان نیاوردهاند؛ مانند پسر و همسرش، و کسانی از قومت را که همراه تو ایمان آوردهاند در آن سوار کن، و با وجود طولانیبودن مدتی که در میان آنان اقامت کرد، کسی همراه او ایمان نیاورد مگر شمار اندکی.
۴۱- و نوح به کسانی که همراهش ایمان آورده بودند گفت: در کشتی سوار شوید، حرکت آن بر روی آب با نام الله است، و پایان سفر و لنگرانداختنش نیز با نام الله است. همانا پروردگارم نسبت به گناهان کسانی از میان بندگانش که توبه کنند و به سوی او تعالی بازگردند بسیار آمرزنده است، و نسبت به آنان بسیار مهربان است که آنان را پس از توبه عذاب نمیکند.
۴۲- و کشتی با آنان در موجی که بالا میرفت و ارتفاع میگرفت تا اینکه از نظر ارتفاع همچون کوهها میشد روان بود، و نوح پسرش را- که در یک مکان خودش را از مؤمنان جدا کرده بود- ندا زد و به او گفت: ای پسرم! همراه ما در کشتی سوار شو، و همراه کافران نباش که غرق خواهی شد.
۴۳- پسر نوح گفت: به کوهی پناه خواهم برد تا خودم را با آن در برابر آب محافظت کنم. نوح اینگونه به او پاسخ داد: امروز هیچ بازدارندهای از فرمان و حکم الله که غرق و نابودی مخلوقات را نازل کرده است وجود ندارد مگر کسی که الله به او رحم کند، پس ایمان بیاور و همراه ما در کشتی سوار شو. و موج مرتفع میان نوح و پسرش جدایی انداخت، آنگاه پسرش از غرقشدگان نابودشده گشت.
۴۴- و الله – پس از نابودی قوم نوح- به زمین فرمود: ای زمین! آبی را که بر روی توست فرو ببر، و ای آسمان! از باریدن باران بایست، و آب کاهش یافت و به زمین فرو رفت، و فرمان الله مبنی بر نابودی قوم نوح اجرا شد، و کشتی بر کوه جودی لنگر انداخت، و گفته شد: نابودی و دوری باد بر قوم ستمکار که از حدود الله گذشتند، و به او تعالی ایمان نیاوردند.
۴۵- و نوح پروردگارش را ندا داد و گفت: پروردگارا! قطعاً تو به من وعده دادی که من و خانوادهام را از غرقشدن و نابودی نجات میدهی، و این پسرم از اعضای خانوادهام است، و به راستی که وعدۀ تو حقیقتی است که خلافی در آن راه ندارد، و تو بهترین و عادلترین حاکمان هستی.
﴿قَالَ يَٰنُوحُ إِنَّهُۥ لَيۡسَ مِنۡ أَهۡلِكَۖ إِنَّهُۥ عَمَلٌ غَيۡرُ صَٰلِحٖۖ فَلَا تَسَۡٔلۡنِ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۖ إِنِّيٓ أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٤٦ قَالَ رَبِّ إِنِّيٓ أَعُوذُ بِكَ أَنۡ أَسَۡٔلَكَ مَا لَيۡسَ لِي بِهِۦ عِلۡمٞۖ وَإِلَّا تَغۡفِرۡ لِي وَتَرۡحَمۡنِيٓ أَكُن مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٤٧ قِيلَ يَٰنُوحُ ٱهۡبِطۡ بِسَلَٰمٖ مِّنَّا وَبَرَكَٰتٍ عَلَيۡكَ وَعَلَىٰٓ أُمَمٖ مِّمَّن مَّعَكَۚ وَأُمَمٞ سَنُمَتِّعُهُمۡ ثُمَّ يَمَسُّهُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٞ٤٨ تِلۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهَآ إِلَيۡكَۖ مَا كُنتَ تَعۡلَمُهَآ أَنتَ وَلَا قَوۡمُكَ مِن قَبۡلِ هَٰذَاۖ فَٱصۡبِرۡۖ إِنَّ ٱلۡعَٰقِبَةَ لِلۡمُتَّقِينَ٤٩ وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمۡ هُودٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۖ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا مُفۡتَرُونَ٥٠ يَٰقَوۡمِ لَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱلَّذِي فَطَرَنِيٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٥١ وَيَٰقَوۡمِ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِ يُرۡسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡكُم مِّدۡرَارٗا وَيَزِدۡكُمۡ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمۡ وَلَا تَتَوَلَّوۡاْ مُجۡرِمِينَ٥٢ قَالُواْ يَٰهُودُ مَا جِئۡتَنَا بِبَيِّنَةٖ وَمَا نَحۡنُ بِتَارِكِيٓ ءَالِهَتِنَا عَن قَوۡلِكَ وَمَا نَحۡنُ لَكَ بِمُؤۡمِنِينَ٥٣﴾
۴۶- الله فرمود: ای نوح! همانا پسرت که نابود شد از خانوادهات که نجاتشان را به تو وعده دادهام نیست؛ این امر به سبب کفر و عمل بد اوست، همانا من تو را نهی میکنم از اینکه کاری را که به آن علم نداری از من بخواهی، من به تو اندرز میدهم تا در درخواست خویش در این مورد، از جاهلان نباشی.
۴۷- نوح گفت: پروردگارا! به تو پناه میبرم و متوسل میشوم از اینکه چیزی را که علمی به آن ندارم از تو بخواهم، و اگر گناهم را بر من نبخشی، و به رحمت خویش بر من رحم نکنی، از کسانی خواهم بود که به بهره خویش زیان رساندهاند و خودشان را نابود کردهاند.
۴۸- الله فرمود: ای نوح! با امنیت و سلامتی از جانب ما و با نیکیها و نعمتهای همیشگی بر تو و بر امتهایی از کسانی که همراه تو هستند از کشتی بر روی زمین فرود آی. و امتها و گروههای دیگری از بدبختان هستند که آنان را در زندگی دنیا بهرهمند خواهیم کرد، تا اینکه سررسید مرگشان فرا رسد، سپس در روز قیامت عذابی دردناک از جانب ما به آنان میرسد.
۴۹- - ای رسول- این قصۀ نوح و قومش که آن را برایت حکایت کردیم از اخبار غیبی گذشته است، که آن را بر تو وحی کردیم، پیش از این بیان، نه تو آن را میدانستی، و نه قومت آن را میدانستند، پس در برابر تکذیب و آزار قومت شکیبایی پیشه کن، همانگونه که پیامبران پیشین شکیبایی کردند، به راستی که سرانجام پاکیزه در دنیا و آخرت برای پرهیزگاران است که از الله میترسند.
۵۰- و به سوی عاد برادرشان هود را فرستادیم، به آنان گفت: ای قوم من! الله را به تنهایی عبادت کنید، هیچ معبودی که سزاوار عبادت باشد جز او سبحانه ندارید، پس عبادت را برای او خالص گردانید، و شما در شریکقراردادن برای الله، فقط دروغگو هستید.
۵۱- ای قوم من! در قبال اخلاص عبادت برای الله و ترک عبادت معبودها، که شما را به آن فرا میخوانم پاداشی از شما نمیخواهم، پاداش من در قبال اینکه شما را دعوت میدهم فقط بر الله است که مرا آفریده است، پس آیا در این امر نمیاندیشید تا حق و باطل را از یکدیگر تشخیص دهید؟!
۵۲- و ای قوم من! با ایمان به الله، آمرزش او تعالی را بخواهید، سپس از گناهانتان به سوی او توبه کنید، که اگر این کار را انجام دهید باران پیاپی و زیادی را بر شما فرو میفرستد، آنگاه ثروتهایتان زیاد میشود، و با زیادکردن فرزندان و اموال پیاپی نیرویی بر نیرویتان میافزاید، و با اصرار بر گناهانتان، از آنچه که شما را به آن فرا خواندم روی نگردانید.
۵۳- گفتند: ای هود! حجتی روشن بر صحت آنچه ما را به آن فرا میخوانی برایمان نیاوردی، و ما به خاطر سخن تو، از عبادت معبودهایمان که آنها را عبادت میکنیم دست برنمیداریم، و در آنچه که ادعا میکنی تو را تصدیق نمیکنیم.
﴿إِن نَّقُولُ إِلَّا ٱعۡتَرَىٰكَ بَعۡضُ ءَالِهَتِنَا بِسُوٓءٖۗ قَالَ إِنِّيٓ أُشۡهِدُ ٱللَّهَ وَٱشۡهَدُوٓاْ أَنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تُشۡرِكُونَ٥٤ مِن دُونِهِۦۖ فَكِيدُونِي جَمِيعٗا ثُمَّ لَا تُنظِرُونِ٥٥ إِنِّي تَوَكَّلۡتُ عَلَى ٱللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمۚ مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٦ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُم مَّآ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦٓ إِلَيۡكُمۡۚ وَيَسۡتَخۡلِفُ رَبِّي قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ وَلَا تَضُرُّونَهُۥ شَيًۡٔاۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَفِيظٞ٥٧ وَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا هُودٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَنَجَّيۡنَٰهُم مِّنۡ عَذَابٍ غَلِيظٖ٥٨ وَتِلۡكَ عَادٞۖ جَحَدُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ وَعَصَوۡاْ رُسُلَهُۥ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَمۡرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٖ٥٩ وَأُتۡبِعُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا لَعۡنَةٗ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَآ إِنَّ عَادٗا كَفَرُواْ رَبَّهُمۡۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّعَادٖ قَوۡمِ هُودٖ٦٠ ۞وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱسۡتَعۡمَرَكُمۡ فِيهَا فَٱسۡتَغۡفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِۚ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٞ مُّجِيبٞ٦١ قَالُواْ يَٰصَٰلِحُ قَدۡ كُنتَ فِينَا مَرۡجُوّٗا قَبۡلَ هَٰذَآۖ أَتَنۡهَىٰنَآ أَن نَّعۡبُدَ مَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكّٖ مِّمَّا تَدۡعُونَآ إِلَيۡهِ مُرِيبٖ٦٢﴾
۵۴ ۵۵- چیزی نمیگوییم جز اینکه بعضی معبودهای ما به سبب اینکه از عبادت آنها نهی میکنی به تو جنون رساندهاند. هود به آنان گفت: همانا من الله را بر سخنانم گواه میگیرم، و شما را گواه میگیرم بر اینکه من از شریکان و معبودهایی که به جای الله میخوانید بیزارم، پس شما و معبودهای ادعاییتان، در رساندن زیان به من بیندیشید و تلاش کنید، آنگاه یک چشم بر هم زدنی به من مهلت ندهید؛ این امر به سبب آن بود که هود اعتماد کامل داشت بر اینکه نه از آنان و نه از جانب معبودهایشان آزاری به او نمیرسد.
۵۶- همانا من فقط بر الله، پروردگار خودم و پروردگار شما، مالک و متصرف همه چیز توکل کردم، پس جز به فرمان او چیزی به من نمیرسد، و او تعالی بر همه چیز تواناست، پس هیچ چیزی بر روی زمین نمیجنبد مگر اینکه الله مالک اوست، و در قدرت و تصرف او تعالی قرار دارد. همانا پروردگارم در حکم و شرع و فرمانش بر راهی راست قرار دارد. نیکوکار را در قبال نیکوکاریاش و بدکار را در قبال بدکاریاش جزا میدهد.
۵۷- پس اگر از توحید الله و اخلاص عبادت برای او که شما را به آن فرا میخوانم روی بگردانید، من رسالت و پیام پروردگارم به سوی شما را برایتان ابلاغ کردهام، و حجت بر شما اقامه شده است، و چون به الله ایمان نیاوردید به زودی شما را نابود میکند و قومی دیگر را میآورد که در منازل و اموالتان جانشین شما میشوند، و عبادت را برای الله خالص میگردانند، و ذرهای به او زیان نمیرسانید؛ زیرا پروردگارم بر همه چیز نگهبان است، پس اوست که از اینکه آزاری به من برسانید مرا محافظت میکند.
۵۸- و آنگاه که فرمان ما بر عذاب قوم هود فرا رسید، هود و مومنان را به فضل و رحمتی از جانب خویش بر آنان نجات دادیم، و آنان را از عذاب سختی که الله به عاد رساند به گونهای که جز مساکنشان مشاهده نمیشد رهانیدیم.
۵۹- و این قوم عاد بود که به آیات الله کفر ورزیدند، و از رسولانش نافرمانی کردند، و فرمان هر فرد گردنکش بر الله را که حق را نمیپذیرد و به آن اذعان نمیکند اطاعت کردند.
۶۰- و در این دنیا به نفرینی از جانب الله و در روز قیامت به خشمی از جانب او گرفتار شدند. بدانید که عاد پروردگارش را انکار و رسولانش را تکذیب کردند. بدانید که برای عاد؛ قوم هود، به سبب شرک و کفران نعمت پروردگارشان، دوری و نابودی است.
۶۱- و به سوی ثمود برادرشان صالح را فرستادیم، به آنان گفت: ای قوم من! الله را به تنهایی عبادت کنید، معبودی جز او ندارید که سزاوار عبادت باشد، پس عبادت را برای او خالص گردانید، او ذاتی است که آفرینش شما را از زمین با آفرینش پدرتان آدم از آن آغاز کرد، و شما را آبادگران زمین قرار داد، پس از او بخواهید تا گناهانتان را بیامرزد، و با توبۀ نصوح به سوی او بازگردید. همانا پروردگارم به کسی که عبادت را برای او خالص گرداند و در توبه به سوی او میل کند نزدیک است، و هر گاه او را بخواند اجابتش میکند.
۶۲- ثمود به پیامبرشان صالح گفتند: پیش از این سخنی که برایمان گفتی، امیدوار بودیم که سروری اطاعتشده باشی، آیا ما را از عبادت معبودهایی که پدرانمان آنها را عبادت میکردند نهی میکنی؟ و قطعاً ما در اینکه ما را به سوی عبادت الله یگانه دعوت میکنی سخت در تردید هستیم.
﴿قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَءَاتَىٰنِي مِنۡهُ رَحۡمَةٗ فَمَن يَنصُرُنِي مِنَ ٱللَّهِ إِنۡ عَصَيۡتُهُۥۖ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيۡرَ تَخۡسِيرٖ٦٣ وَيَٰقَوۡمِ هَٰذِهِۦ نَاقَةُ ٱللَّهِ لَكُمۡ ءَايَةٗۖ فَذَرُوهَا تَأۡكُلۡ فِيٓ أَرۡضِ ٱللَّهِۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابٞ قَرِيبٞ٦٤ فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُواْ فِي دَارِكُمۡ ثَلَٰثَةَ أَيَّامٖۖ ذَٰلِكَ وَعۡدٌ غَيۡرُ مَكۡذُوبٖ٦٥ فَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا صَٰلِحٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَمِنۡ خِزۡيِ يَوۡمِئِذٍۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡعَزِيزُ٦٦ وَأَخَذَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلصَّيۡحَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دِيَٰرِهِمۡ جَٰثِمِينَ٦٧ كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَآۗ أَلَآ إِنَّ ثَمُودَاْ كَفَرُواْ رَبَّهُمۡۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّثَمُودَ٦٨ وَلَقَدۡ جَآءَتۡ رُسُلُنَآ إِبۡرَٰهِيمَ بِٱلۡبُشۡرَىٰ قَالُواْ سَلَٰمٗاۖ قَالَ سَلَٰمٞۖ فَمَا لَبِثَ أَن جَآءَ بِعِجۡلٍ حَنِيذٖ٦٩ فَلَمَّا رَءَآ أَيۡدِيَهُمۡ لَا تَصِلُ إِلَيۡهِ نَكِرَهُمۡ وَأَوۡجَسَ مِنۡهُمۡ خِيفَةٗۚ قَالُواْ لَا تَخَفۡ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمِ لُوطٖ٧٠ وَٱمۡرَأَتُهُۥ قَآئِمَةٞ فَضَحِكَتۡ فَبَشَّرۡنَٰهَا بِإِسۡحَٰقَ وَمِن وَرَآءِ إِسۡحَٰقَ يَعۡقُوبَ٧١﴾
۶۳- صالح به قومش گفت: ای قوم من! به من خبر دهید که اگر بر برهانی از جانب الله باشم و نبوت و حکمت به من عطا کرده باشد، اگر از الله نافرمانی کنم یعنی رسالت را ابلاغ نکنم و شما را اندرز ندهم چه کسی عذاب او تعالی را از من باز میدارد؟! آنگاه غیر از گمراهی و دوری از خیر چیزی بر من نمیافزایید.
۶۴- و ای قوم من! این مادهشترِ الله است که آن را دلیل و نشانهای برای شما قرار داده است که بر راستگویی من در آنچه که شما را به آن فرا میخوانم دلالت میکند، پس آن را رها کنید تا در زمین الهی بچرد، چون روزیاش بر عهدۀ شما نیست، و آن را پی نکنید، که اگر این کار را کردید، از جانب الله عذابی نزدیک از لحظهای که آن را پی کنید شما را فرا میگیرد.
۶۵- اما او را تکذیب کردند و مادهشتر را کشتند، آنگاه صالح به آنان گفت: به زندگی در این زمینتان به مدت سه روز برخوردار شوید، که پس از آن، عذاب شما را فرا میگیرد، و این وعدهای صادقانه از جانب الله است و بدون تردید واقع میشود.
۶۶- پس وقتی فرمان ما مبنی بر نابودی ثمود آمد، صالح و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند به رحمتی از جانب خویش نجات دادیم، و آنان را از خواری و ذلت آن روز رهانیدیم. - ای رسول- همانا پروردگار تو ذاتی نیرومند و شکستناپذیر است، و یکی از مظاهر قدرت و نیرومندیاش این است که امتهای سرکش را نابود کرده، و رسولان و پیروانشان را نجات داده است.
۶۷- و بانگی شدید ثمود ستمکار را فرا گرفت، آنگاه در حالی که بر صورتهایشان افتاده بودند و هیچ حرکتی نداشتند در خانههایشان مردند و از پای درآمدند.
۶۸- به سبب زوال و نابودی سریعشان، گویی هرگز در خانههایشان زندگی نکردهاند. بدانید که ثمود آیات و دلایل پروردگارشان را انکار کردند. بدانید که دوری و راندهشدن از رحمت الله برای ثمود است، و آنان چقدر بدبخت و ذلیل بودند!!
۶۹- و فرشتگان با مژده به ابراهیم و همسرش به وجود اسحاق و از پی آن یعقوب، نزد ابراهیم آمدند، آنگاه گفتند: سلام. ابراهیم هم در پاسخشان گفت: سلام، سپس سریع رفت و گوسالهای بریان برایشان آورد تا از آن بخورند.
۷۰- اما ابراهیم وقتی دید دستهایشان به سوی گوسالهای که برایشان آورده بود دراز نمیشود و از آن نمیخورند، این کار را از آنان نپسندید، و ترسی از آنان را در خویش احساس و آن را پنهان کرد، فرشتگان –وقتی ترس ابراهیم را دیدند- گفتند: نترس؛ زیرا ما فرشتگان پروردگارت هستیم که برای نابودی قوم لوط به سوی آنان فرستاده شدهایم.
۷۱- و زن ابراهیم – ساره- در پشت پرده ایستاده بود و سخنها را میشنید، سپس با تعجب از آنچه که شنید خندید، آنگاه او را – بر زبان فرشتگان- بشارت دادیم به اینکه از شوهرش ابراهیم فرزندی به نام اسحاق متولد میکند، و فرزندش زندگی خواهد کرد، و پس از اسحاق نوهای از او، یعنی یعقوب خواهد بود.
﴿قَالَتۡ يَٰوَيۡلَتَىٰٓ ءَأَلِدُ وَأَنَا۠ عَجُوزٞ وَهَٰذَا بَعۡلِي شَيۡخًاۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٌ عَجِيبٞ٧٢ قَالُوٓاْ أَتَعۡجَبِينَ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِۖ رَحۡمَتُ ٱللَّهِ وَبَرَكَٰتُهُۥ عَلَيۡكُمۡ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِۚ إِنَّهُۥ حَمِيدٞ مَّجِيدٞ٧٣ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنۡ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلرَّوۡعُ وَجَآءَتۡهُ ٱلۡبُشۡرَىٰ يُجَٰدِلُنَا فِي قَوۡمِ لُوطٍ٧٤ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّٰهٞ مُّنِيبٞ٧٥ يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ أَعۡرِضۡ عَنۡ هَٰذَآۖ إِنَّهُۥ قَدۡ جَآءَ أَمۡرُ رَبِّكَۖ وَإِنَّهُمۡ ءَاتِيهِمۡ عَذَابٌ غَيۡرُ مَرۡدُودٖ٧٦ وَلَمَّا جَآءَتۡ رُسُلُنَا لُوطٗا سِيٓءَ بِهِمۡ وَضَاقَ بِهِمۡ ذَرۡعٗا وَقَالَ هَٰذَا يَوۡمٌ عَصِيبٞ٧٧ وَجَآءَهُۥ قَوۡمُهُۥ يُهۡرَعُونَ إِلَيۡهِ وَمِن قَبۡلُ كَانُواْيَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ هَٰٓؤُلَآءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطۡهَرُ لَكُمۡۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُخۡزُونِ فِي ضَيۡفِيٓۖ أَلَيۡسَ مِنكُمۡ رَجُلٞ رَّشِيدٞ٧٨ قَالُواْ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنۡ حَقّٖ وَإِنَّكَ لَتَعۡلَمُ مَا نُرِيدُ٧٩ قَالَ لَوۡ أَنَّ لِي بِكُمۡ قُوَّةً أَوۡ ءَاوِيٓ إِلَىٰ رُكۡنٖ شَدِيدٖ٨٠ قَالُواْ يَٰلُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَن يَصِلُوٓاْ إِلَيۡكَۖ فَأَسۡرِ بِأَهۡلِكَ بِقِطۡعٖ مِّنَ ٱلَّيۡلِ وَلَا يَلۡتَفِتۡ مِنكُمۡ أَحَدٌ إِلَّا ٱمۡرَأَتَكَۖ إِنَّهُۥ مُصِيبُهَا مَآ أَصَابَهُمۡۚ إِنَّ مَوۡعِدَهُمُ ٱلصُّبۡحُۚ أَلَيۡسَ ٱلصُّبۡحُ بِقَرِيبٖ٨١﴾
۷۲- ساره پس از اینکه بشارت اسحاق به او داده شد با تعجب گفت: وای بر من! چگونه فرزندی خواهم داشت در حالی که پیرزنی هستم، و این شوهرم به سن پیری و کهولت رسیده است؟! تولید فرزند از مثل من و مثل شوهرم با وجود کهولت سن امری شگفت است!
۷۳- فرستادگان به او گفتند: آیا از امر و فرمان الله تعجب میکنی؟! ای اهل بیت نبوت! رحمت و برکات الله بر شما باد. همانا او سبحانه و تعالی دارای صفات و افعال پسندیده بوده و بزرگ و گرامی است.
۷۴- پس وقتی ترسی که به ابراهیم به سبب اینکه مهمانانش غذا را نخوردند به او رسیده بود از او برطرف شد، و بشارت به اسحاق و یعقوب را به وی دادند، با فرستادگانمان در مورد عذاب و نابودی قوم لوط که آنان را به سبب آن فرستاده بودیم، شروع به مجادله کرد.
۷۵- همانا ابراهیم فرد بسیار بردباری بود که تعجیل در عذاب را دوست نداشت، بسیار زاریکننده به سوی پروردگارش، بسیار دعاگو به درگاهش، و انسان توبهکاری بود که در تمام کارهایش به سوی الله رجوع میکرد.
۷۶- فرستادگان الهی گفتند: ای ابراهیم! از این جدال در مورد قوم لوط و التماس مهربانی برایشان خودداری کن؛ زیرا عذاب بر آنان محقق شده است، و فرمان پروردگارت بر وقوع عذابی که برایشان مقدر کرده، آمده است، و قطعا عذابی از جانب الله بر آنان فرستاده میشود که هیچ بازدارنده و دفعکنندهای ندارد.
۷۷- و هنگامی که فرشتگان ما نزد لوط آمدند، از آمدن آنان ناراحت و اندوهگین شد؛ زیرا نمیدانست که فرستادگان الهی هستند، پس از قوم خویش بر آنان ترسید، و گفت: این روزی سخت و ناگوار است.
۷۸- و قوم لوط به سرعت و به قصد انجام فاحشه به سویش آمدند، در حالی که قبل از آمدنشان، از روی شهوت، به جای زنان با مردان نزدیکی میکردند، آنگاه لوط به قومش گفت: اینان دختران من هستند، با آنها ازدواج کنید؛ زیرا آنان از آنچه که میخواهید برایتان پاکیزهتر هستند - آنان را دخترانش نامید؛ زیرا پیامبر امت به منزلۀ پدرشان است- پس از الله بترسید و از عذابش بر حذر باشید، و با تجاوز بر مهمانانم به من ننگ وارد نسازید، آیا مردی که کارها را به خوبی بسنجد و کسانی را که ارادۀ انجام فاحشه داشته باشد نهی کند و میان آنها و فاحشه جدایی بیندازد، در میانتان نیست؛ زیرا هتک حرمت مهمان، کار بسیار بدی است که فقط سبکسران آن را مرتکب میشوند.
۷۹- قوم لوط به او گفتند: از قبل خوب میدانی که هیچ نیاز و تمایلی به زنان نداریم، و به خوبی میدانی ما چه میخواهیم، یعنی جز مردان نمیخواهیم و هیچ تمایلی به ازدواج با زنان نداریم.
۸۰- هنگامی که از انجام فاحشه سر باز نزدند، لوط به آنان گفت: کاش در برابر شما نیرو و یاورانی همراه خود داشتم، یا به قبیلهای پناه میبردم که مرا در مقابل شما محافظت میکردند، آنگاه میان شما و آنچه که میخواهید جدایی میانداختم.
۸۱- فرشتگان گفتند: ای لوط! ما فرستادگان پروردگار تو برای نابودی قومت هستیم، و آنان هرگز به تو دست نخواهند یافت، پس تو و خانوادهات هنگامی که پاسی از شب بگذرد، از این شهر خارج شوید، و هیچ یک از شما نباید به پشت سرش بنگرد، تا عذاب را نبیند که به او خواهد رسید، اما زنت که با کفر و نفاق به تو خیانت کرد، هلاکتی که به قومت میرسد او را نیز فرا میگیرد. همانا وعدهگاه نابودی آنان صبح است، و این وعدهگاه نزدیک است.
﴿فَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا جَعَلۡنَا عَٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهَا حِجَارَةٗ مِّن سِجِّيلٖ مَّنضُودٖ٨٢ مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَۖ وَمَا هِيَ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ بِبَعِيدٖ٨٣ ۞وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥۖ وَلَا تَنقُصُواْ ٱلۡمِكۡيَالَ وَٱلۡمِيزَانَۖ إِنِّيٓ أَرَىٰكُم بِخَيۡرٖ وَإِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٖ مُّحِيطٖ٨٤ وَيَٰقَوۡمِ أَوۡفُواْ ٱلۡمِكۡيَالَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٨٥ بَقِيَّتُ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَۚ وَمَآ أَنَا۠ عَلَيۡكُم بِحَفِيظٖ٨٦ قَالُواْ يَٰشُعَيۡبُ أَصَلَوٰتُكَ تَأۡمُرُكَ أَن نَّتۡرُكَ مَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَآ أَوۡ أَن نَّفۡعَلَ فِيٓ أَمۡوَٰلِنَا مَا نَشَٰٓؤُاْۖ إِنَّكَ لَأَنتَ ٱلۡحَلِيمُ ٱلرَّشِيدُ٨٧ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كُنتُ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّي وَرَزَقَنِي مِنۡهُ رِزۡقًا حَسَنٗاۚ وَمَآ أُرِيدُ أَنۡ أُخَالِفَكُمۡ إِلَىٰ مَآ أَنۡهَىٰكُمۡ عَنۡهُۚ إِنۡ أُرِيدُ إِلَّا ٱلۡإِصۡلَٰحَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُۚ وَمَا تَوۡفِيقِيٓ إِلَّا بِٱللَّهِۚ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ أُنِيبُ٨٨﴾
۸۲ ۸۳- و زمانی که فرمان ما بر نزول عذاب بر آنان فرا رسید بالای شهرهایشان را که در آن زندگی میکردند پایینشان قرار دادیم و آنها را زیر و رو کردیم، و سنگهایی از گل سفت و سخت که لایهلایه و پیاپی بودند بر آنان فرو ریختیم، این سنگها با علامت مشخصی نزد الله که به شکل سنگهای زمین نیستند مشخص شده هستند، و این سنگها که الله آنها را بر قوم لوط بارانید، از کفار قریش دور نیست که مثل آن بر اینان نیز باریده شود. در این امر تهدیدی برای هر فرد نافرمان و سرکش در برابر الله است.
۸۴- و به سوی «مدین» برادرشان شعیب را فرستادیم. او گفت: ای قوم من! الله را به تنهایی عبادت کنید، معبودی سزاوار عبادت جز او تعالی ندارید، پس عبادت را برای او خالص گردانید، و حقوق مردم را وقتی برایشان پیمانه و وزن میکنید کم ندهید، همانا من شما را در زندگی فراخ و مرفه میبینم، و قطعاً – به سبب کمدادن پیمانه و ترازو- از عذاب روزی که شما را فرا میگیرد بر شما میترسم.
۸۵- و ای قوم من! پیمانه و ترازو را با عدالت کامل کنید، و حق مردم را در هیچ موردی کم نکنید، و برای نافرمانی با الله و نشر فساد در روی زمین مسافرت نکنید.
۸۶- سود حلالی که پس از کاملدادن پیمانه و ترازو برایتان باقی میماند، برایتان مایۀ برکت و سودمندتر از چیزی است که از راه کمفروشی و سایر انواع کسب حرام میگیرید، اگر واقعاً به الله ایمان دارید، پس امرش را اجرا کنید، و من نگهبان بر شما نیستم که اعمالتان را برشمارم.
۸۷- گفتند: ای شعیب! آیا این نمازی که بر آن مداومت میورزی به تو امر میکند که ما از عبادت معبودهایی که پدرانمان عبادت میکردند دست بکشیم، یا در اموالمان با مکر و حیلهگری که قادر بر آن هستیم تصرف نکنیم؟! و – برای تمسخر او- گفتند: به راستی که تو در ادارۀ اموال عاقل و مدبّری.
۸۸- شعیب گفت: ای قوم من! [از حالتان] به من خبر دهید اگر در دعوت شما به خالصگردانیدن عبادت برای الله و نهی شما از فاسدکردن مال، بر راه آشکاری از جانب پروردگارم باشم، و از جانب خویش رزقی گسترده و حلال و پاکیزه به من روزی داده باشد؟ و نمیخواهم که با شما مخالفت کنم؛ یعنی کاری انجام دهم که شما را از آن نهی کردهام، و در آنچه که شما را به آن فرمان میدهم و شما را از آن نهی میکنم، فقط اصلاح شما را به اندازۀ توانم میخواهم. و توفیق من - برای رسیدن به حق و تلاش برای اصلاح شما- تنها به فضل و احسان الله است، فقط بر الله توکل کردم و با توبه و انابت به سوی او باز میگردم.
﴿وَيَٰقَوۡمِ لَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شِقَاقِيٓ أَن يُصِيبَكُم مِّثۡلُ مَآ أَصَابَ قَوۡمَ نُوحٍ أَوۡ قَوۡمَ هُودٍ أَوۡ قَوۡمَ صَٰلِحٖۚ وَمَا قَوۡمُ لُوطٖ مِّنكُم بِبَعِيدٖ٨٩ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِۚ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٞ وَدُودٞ٩٠ قَالُواْ يَٰشُعَيۡبُ مَا نَفۡقَهُ كَثِيرٗا مِّمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَىٰكَ فِينَا ضَعِيفٗاۖ وَلَوۡلَا رَهۡطُكَ لَرَجَمۡنَٰكَۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡنَا بِعَزِيزٖ٩١ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَرَهۡطِيٓ أَعَزُّ عَلَيۡكُم مِّنَ ٱللَّهِ وَٱتَّخَذۡتُمُوهُ وَرَآءَكُمۡ ظِهۡرِيًّاۖ إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ مُحِيطٞ٩٢ وَيَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَٰمِلٞۖ سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَمَنۡ هُوَ كَٰذِبٞۖ وَٱرۡتَقِبُوٓاْ إِنِّي مَعَكُمۡ رَقِيبٞ٩٣ وَلَمَّا جَآءَ أَمۡرُنَا نَجَّيۡنَا شُعَيۡبٗا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ بِرَحۡمَةٖ مِّنَّا وَأَخَذَتِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلصَّيۡحَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دِيَٰرِهِمۡ جَٰثِمِينَ٩٤ كَأَن لَّمۡ يَغۡنَوۡاْ فِيهَآۗ أَلَا بُعۡدٗا لِّمَدۡيَنَ كَمَا بَعِدَتۡ ثَمُودُ٩٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٩٦ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَٱتَّبَعُوٓاْ أَمۡرَ فِرۡعَوۡنَۖ وَمَآ أَمۡرُ فِرۡعَوۡنَ بِرَشِيدٖ٩٧﴾
۸۹- و ای قوم من! دشمنی و کینۀ با من و دین متفاوتی که من بر آن هستم، شما را بر عناد و اصرار بر کفر به الله که بر آن هستید نکشاند، که در این صورت مثل هلاکتی که به قوم نوح یا قوم هود یا قوم صالح رسید شما را نیز فرا میگیرد، و قوم لوط و عذابی که به آنان رسید، نه از نظر مکانی و نه از نظر زمانی، از شما دور نیستند.
۹۰- و از پروردگارتان آمرزش گناهانتان را بخواهید، سپس به طاعت او بازگردید و بر آن پایداری کنید. همانا پروردگارم نسبت به کسی که به سوی او توبه کند و بازگردد بسیار مهربان و بامحبت است، به او رحم میکند و توبهاش را میپذیرد. در این آیه، صفت رحمت و مودت برای الله تعالی، آنگونه که سزاوار او سبحانه باشد اثبات شده است.
۹۱- گفتند: ای شعیب! بسیاری از آنچه را که میگویی نمیفهمیم، و همانا ما تو را در میان خود ضعیفی میبینیم که نه از بزرگان هستی و نه از سران، و اگر مراعات قبیلهات نبود قطعاً تو را با سنگسار میکشتیم- قبیلۀ ابراهیم اهل آیین قومش بودند-، و تو ارزش و احترامی در نزد ما نداری.
۹۲- گفت: ای قوم من! آیا طایفۀ من نزد شما از الله پروردگارتان گرامیتر و عزیزتر است؟! و فرمان پروردگارتان را پشت سرتان رها کردید، که به آن عمل نمیکنید و از آنچه نهی کرده است دست نمیکشید، همانا پروردگارم به آنچه انجام میدهید احاطه دارد، هموزن ذرهای از اعمال شما بر او پوشیده نمیماند، و در دنیا و آخرت شما را در قبال آن مجازات خواهد کرد.
۹۳- و ای قوم من! هر کاری را که بر اساس روش و حال خویش میتوانید انجام دهید، قطعاً من نیز بر راهم و دعوت شما به سوی توحید که پروردگارم به من بخشیده است میکوشم، به زودی خواهید دانست کدام یک از ما را عذابی خوارکننده فرا میگیرد، و کدام یک از ما در سخن خویش دروغگوست؛ من یا شما؟ و منتظر چیزی باشید که به شما خواهد رسید، من هم همراه شما انتظار میکشم. این تهدید شدیدی برایشان است.
۹۴- و وقتی فرمان ما بر نابودی قوم شعیب فرا رسید، شعیب و کسانی را که همراهش ایمان آورده بودند به رحمتی از جانب خویش نجات دادیم، و کسانی را که ستم کرده بودند بانگی شدید از آسمان فرا گرفت که آنان را نابود کرد، و در حالی که بر روی زانوهایشان افتاده بودند و هیچ حرکتی نداشتند در خانههایشان مردند.
۹۵- گویی هرگز در آنجا اقامت نداشته بودند. بدانید که «مدین»- آنگاه که الله آن را هلاک و خوار کرد- نابود شد، همانگونه که ثمود نابود گشت؛ یعنی این دو قبیله در نابودی و هلاکت مشترک هستند.
۹۶- و به تحقیق که موسی را با دلایل خویش که بر توحید ما دلالت دارند و حجتی که برای هر کس که – با قلب صحیح- در آن بنگرد و بیندیشد، مشخص میشود که بر یگانگی الله و دروغگویی هر کسی که ربوبیت غیر او سبحانه و تعالی را ادعا میکند دلالت دارد، فرستادیم.
۹۷- موسی را به سوی فرعون و بزرگان پیروانش و سران قومش فرستادیم، اما فرعون کفر ورزید، و به قومش فرمان داد که از او پیروی کنند و آنان نیز از وی اطاعت کردند، و با فرمان موسی به مخالفت برخاستند، در حالی که هیچ هدایت و صداقتی در فرمان فرعون نبود، بلکه فقط جهل و گمراهی و کفر و عناد بود.
﴿يَقۡدُمُ قَوۡمَهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَأَوۡرَدَهُمُ ٱلنَّارَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡوِرۡدُ ٱلۡمَوۡرُودُ٩٨ وَأُتۡبِعُواْ فِي هَٰذِهِۦ لَعۡنَةٗ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ بِئۡسَ ٱلرِّفۡدُ ٱلۡمَرۡفُودُ٩٩ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡقُرَىٰ نَقُصُّهُۥ عَلَيۡكَۖ مِنۡهَا قَآئِمٞ وَحَصِيدٞ١٠٠ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡۖ فَمَآ أَغۡنَتۡ عَنۡهُمۡ ءَالِهَتُهُمُ ٱلَّتِي يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖ لَّمَّا جَآءَ أَمۡرُ رَبِّكَۖ وَمَا زَادُوهُمۡ غَيۡرَ تَتۡبِيبٖ١٠١ وَكَذَٰلِكَ أَخۡذُ رَبِّكَ إِذَآ أَخَذَ ٱلۡقُرَىٰ وَهِيَ ظَٰلِمَةٌۚ إِنَّ أَخۡذَهُۥٓ أَلِيمٞ شَدِيدٌ١٠٢ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّمَنۡ خَافَ عَذَابَ ٱلۡأٓخِرَةِۚ ذَٰلِكَ يَوۡمٞ مَّجۡمُوعٞ لَّهُ ٱلنَّاسُ وَذَٰلِكَ يَوۡمٞ مَّشۡهُودٞ١٠٣ وَمَا نُؤَخِّرُهُۥٓ إِلَّا لِأَجَلٖ مَّعۡدُودٖ١٠٤ يَوۡمَ يَأۡتِ لَا تَكَلَّمُ نَفۡسٌ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ فَمِنۡهُمۡ شَقِيّٞ وَسَعِيدٞ١٠٥ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ شَقُواْ فَفِي ٱلنَّارِ لَهُمۡ فِيهَا زَفِيرٞ وَشَهِيقٌ١٠٦ خَٰلِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ إِلَّا مَا شَآءَ رَبُّكَۚ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٞ لِّمَا يُرِيدُ١٠٧ ۞وَأَمَّا ٱلَّذِينَ سُعِدُواْ فَفِي ٱلۡجَنَّةِ خَٰلِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ إِلَّا مَا شَآءَ رَبُّكَۖ عَطَآءً غَيۡرَ مَجۡذُوذٖ١٠٨﴾
۹۸- فرعون در روز قیامت پیشاپیش قومش میرود تا اینکه آنان را وارد جهنم میکند، و چه ورودگاه بدی است که وارد آن میشوند!
۹۹- و الله در این دنیا در کنار عذاب غرقشدن در دریا که برایشان به تعجیل انداخت، آنان را لعنت کرد، و در روز قیامت نیز لعنتی دیگر با واردکردنشان به جهنم به آنان میرساند، چه بد است از اجتماع و پی یکدیگر در آمدن عذاب الله، و لعنت دنیا و آخرت که برایشان حاصل شده است!
۱۰۰- - ای رسول- این مورد را که برایت بیان کردیم، از سرگذشت شهرهایی است که ساکنانش را نابود کردیم و برایت حکایت میکنیم، آثار بعضی از این شهرها باقی است، و آثار بعضی از بین رفته است، و هیچ اثری از آنها بر جای نمانده است.
۱۰۱- و نابودی آنان بدون سبب و بدون گناهی که سزاوارش باشند نبود، بلکه این افراد به سبب شرک و برپایی فساد بر روی زمین بر خودشان ستم کردند، و آنگاه که امر پروردگارت بر عذابشان آمد معبودهایشان که آنها را میخواندند و از آنها میخواستند که آسیب را از آنان برطرف کند سودی به آنان نرساندند، و جز نابودی و هلاکت و زیان بر آنان نیفزودند.
۱۰۲- و همانگونه که ساکنان شهرهای ستمکار را به سبب مخالفت آنان با فرمانم و تکذیب رسولانم توسط آنان، با عذاب گرفتم، ساکنان شهرهای دیگر را هر گاه با کفر به الله و نافرمانی با او و تکذیب رسولانش بر خویشتن ستم کنند میگیرم. قطعاً گرفتن او تعالی با کیفر، بسیار سخت و دردناک است.
۱۰۳- همانا در گرفتن اهالی شهرهای پیشین توسط ما، عبرت و پندی وجود دارد برای کسی که از کیفر و عذاب الله در روز آخرت بترسد، آن روزی که همگی مردم برای محاسبه و جزا گرد آورده میشوند، و تمام مخلوقات شاهد آن هستند.
۱۰۴- و روز قیامت را از شما به تأخیر نمیاندازیم جز تا پایان مدتی که در علم ما مشخص است و از مدتی که بر اساس حکمت خویش برایش مقدر کردهایم نه میکاهیم و نه بر آن میافزاییم.
۱۰۵- با فرارسیدن روز قیامت، هیچ نفسی جز به اذن پروردگارش سخن نمیگوید، دستهای از مردم در آن روز بدبخت و سزاوار عذاب هستند، و دستهای دیگر خوشبخت که بهشتهای پرنعمت به آنان بخشیده میشود.
۱۰۶ ۱۰۷- اما کسانی که به سبب اعتقاد فاسد و اعمال بدشان در دنیا بدبخت شدند، آتش جایگاهشان است، که در آنجا به سبب عذاب سختی که در آن قرار دارند خروج نفس از سینه به یکباره و بازگشت نفس به سینه به سختی است، که این دو از بدترین و زشتترین صداها هستند، برای همیشه تا زمانی که آسمانها و زمین پا برجاست در آتش میمانند؛ یعنی عذابشان قطع نمیشود و پایان نمییابد، بلکه همیشگی و دایمی است، مگر اخراج یکتاپرستان گنهکار پس از مدتی از ماندنشان در آتش که پروردگارت بخواهد. – ای رسول- قطعاً پروردگارت هر آنچه را که بخواهد انجام میدهد.
۱۰۸- و اما کسانی که الله خوشبختی را به آنان روزی داده است، وارد بهشت میشوند و تا زمانی که آسمانها و زمین باقی است در آنجا میمانند، مگر گروهی که الله تاخیر ورود آنها را بخواهد، یعنی یکتاپرستان گنهکار، که یک دورۀ زمانی در جهنم میمانند، سپس به اراده و رحمت الله از آنجا به بهشت بیرون آورده میشوند، و پروردگارت به این خوشبختان در بهشت بخششی همیشگی عطا میکند.
﴿فَلَا تَكُ فِي مِرۡيَةٖ مِّمَّا يَعۡبُدُ هَٰٓؤُلَآءِۚ مَا يَعۡبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعۡبُدُ ءَابَآؤُهُم مِّن قَبۡلُۚ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمۡ نَصِيبَهُمۡ غَيۡرَ مَنقُوصٖ١٠٩ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَٱخۡتُلِفَ فِيهِۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ١١٠ وَإِنَّ كُلّٗا لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمۡ رَبُّكَ أَعۡمَٰلَهُمۡۚ إِنَّهُۥ بِمَا يَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١١١ فَٱسۡتَقِمۡ كَمَآ أُمِرۡتَ وَمَن تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطۡغَوۡاْۚ إِنَّهُۥ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١٢ وَلَا تَرۡكَنُوٓاْ إِلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ فَتَمَسَّكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِنۡ أَوۡلِيَآءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ١١٣ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَيِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِۚ إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّئَِّاتِۚ ذَٰلِكَ ذِكۡرَىٰ لِلذَّٰكِرِينَ١١٤ وَٱصۡبِرۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ١١٥ فَلَوۡلَا كَانَ مِنَ ٱلۡقُرُونِ مِن قَبۡلِكُمۡ أُوْلُواْ بَقِيَّةٖ يَنۡهَوۡنَ عَنِ ٱلۡفَسَادِ فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّنۡ أَنجَيۡنَا مِنۡهُمۡۗ وَٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَآ أُتۡرِفُواْ فِيهِ وَكَانُواْ مُجۡرِمِينَ١١٦ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ بِظُلۡمٖ وَأَهۡلُهَا مُصۡلِحُونَ١١٧﴾
۱۰۹- پس – ای رسول- از بطلان آنچه این مشرکان قومت عبادت میکنند در تردید نباش، معبودهایی را عبادت نمیکنند مگر مثل آنچه که قبلا پدرانشان عبادت میکردند، و قطعا ما آنچه را که به آنان وعده دادهایم به صورت کامل و بدون کاستی به آنان خواهیم داد. این یک راهنمایی برای تمام امت است، هر چند لفظ آن متوجه رسولاللهج است.
۱۱۰- و کتاب یعنی تورات را به موسی دادیم، آنگاه قومش در آن اختلاف کردند، گروهی به آن ایمان آوردند، و گروهی دیگر به آن کفر ورزیدند، همان کاری که قوم تو با قرآن انجام دادند. و اگر حکمی از جانب پروردگارت نگذشته بود که عذاب را بر مخلوقاتش به تعجیل نیندازد، قطعاً حکم الله بر نابودی تکذیبکنندگان و نجات مومنان در دنیا به آنان میرسید. و – ای رسول- کافران؛ چه یهودیان و چه مشرکان، شک و تردیدی سخت به قرآن دارند.
۱۱۱- و – ای رسول- قطعاً تمام اقوام اختلافکنندهای که اخبارشان را برایت بیان کردیم پروردگارت جزای اعمالشان را در روز قیامت میدهد، اگر عمل خیری باشد جزای خیر؛ و اگر عمل شری باشد جزای شر. به راستی که پروردگارت از آنچه که این مشرکان انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از اعمالشان بر او تعالی پوشیده نمیماند. این سخن، تهدید و وعیدی برای آنان است.
۱۱۲- پس - ای پیامبر- همانگونه که پروردگارت به تو فرمان داده، تو و کسانی که همراهت توبه کردند پایداری کنید، و از آنچه که الله برایتان مشخص کرده است نگذرید، قطعاً الله تمام کارهایتان را میبیند، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۱۳- و به سوی این کافران ستمگر متمایل نشوید، که در این صورت جهنم به شما میرسد، و هیچ یاوری غیر از الله ندارید که به شما یاری رساند، و کارهایتان را بر عهده گیرد.
۱۱۴- و – ای پیامبر- نماز را به کاملترین صورت در دو طرف روز یعنی صبحگاه و شامگاه، و در ساعاتی از شب بر پا دار. به راستی که انجام نیکیها، گناهان پیشین را میپوشانند و آثارشان را محو میکنند، و امر به برپایی نماز و بیان اینکه نیکیها، بدیها را از بین میبرند، اندرزی است برای کسی که از آن پند گیرد و متذکر شود.
۱۱۵- و – ای پیامبر- بر نماز، و آزارهای مشرکان قومت که به تو میرسد شکیبایی کن؛ زیرا الله پاداش نیکوکاران را تباه نمیسازد.
۱۱۶- پس چرا از میان نسلهای پیشین، دنباله و بازماندگانی از اهل خیر و صلاح نبودند، که کافران را از کفرشان و برپایی فساد بر روی زمین نهی کنند، این دنباله در میان آن اقوام نبودند جز اندکی از کسانی که ایمان آوردند، که الله به این سبب آنان را از عذابش آنگاه که ستمگاران را فراگرفت نجات داد. و در همۀ امتهای پیشین، ستمکارانی که به خودشان ستم کردند به دنبال لذات و نعمتهای دنیا که از آن بهرهمند شدند رفتند، و با پیروی از آنچه که در آن متنعم شدند گنهکار و ستمکار بودند، در نتیجه عذاب بر آنان محقق شد. در این آیه، عبرت و اندرزی است برای مسلمانان گنهکار؛ زیرا به خودشان ستم میکنند.
۱۱۷- و – ای رسول- پروردگارت هرگز بر آن نبوده است که یکی از این شهرها را در حالی که ساکنانش در زمین اصلاحگر باشند و از فساد و ستم دوری کنند نابود کند، بلکه فقط به سبب ظلم و فسادشان آنان را نابود میکند.
﴿وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ ٱلنَّاسَ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗۖ وَلَا يَزَالُونَ مُخۡتَلِفِينَ١١٨ إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّكَۚ وَلِذَٰلِكَ خَلَقَهُمۡۗ وَتَمَّتۡ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١١٩ وَكُلّٗا نَّقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِۦ فُؤَادَكَۚ وَجَآءَكَ فِي هَٰذِهِ ٱلۡحَقُّ وَمَوۡعِظَةٞ وَذِكۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ١٢٠ وَقُل لِّلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنَّا عَٰمِلُونَ١٢١ وَٱنتَظِرُوٓاْ إِنَّا مُنتَظِرُونَ١٢٢ وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ يُرۡجَعُ ٱلۡأَمۡرُ كُلُّهُۥ فَٱعۡبُدۡهُ وَتَوَكَّلۡ عَلَيۡهِۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ١٢٣﴾
۱۱۸- و اگر پروردگارت میخواست قطعاً تمام مردم را گروهی واحد بر یک دین؛ یعنی دین اسلام قرار میداد، اما او تعالی این امر را نخواست، پس مردم همیشه در ادیانشان مختلف هستند، و این مقتضای حکمت او تعالی است.
۱۱۹- مگر کسانی که پروردگارت به آنان رحم کرده باشد و به او ایمان آورده و از رسولانش پیروی کرده باشند، که آنان در توحید الله و آنچه رسولان از جانب الله آوردهاند اختلاف نمیورزند، و حکمت او سبحانه و تعالی اقتضا کرده است که آنان را دو گروه مختلف آفرید: گروهی بدبخت و گروهی خوشبخت، و هر یک بر آنچه که برایش آفریده شده، در حرکت است. و به این ترتیب وعدۀ پروردگارت در قضا و قدرش محقق میشود که: او تعالی جهنم را از جنها و انسانهایی که از ابلیس و لشکریانش پیروی کرده و به ایمان هدایت نشدهاند پُر خواهد کرد.
۱۲۰- و – ای رسول- از اخبار رسولانی که قبل از تو بودند، تمام آنچه را که به آن نیاز داری از آنچه که قلبت را برای انجام مسئولیتهای رسالت تقویت میکند برایت حکایت میکنیم، و در این سوره و اخباری که در بردارد، حقیقتی که تو بر آن هستی بیان شده است، و اندرزی که کافران با آن بازداشته میشوند، و تذکری که مومنان به الله و رسولش به آن پند داده میشوند در آن آمده است.
۱۲۱ ۱۲۲- و – ای رسول- به کافران که به یگانگی الله اقرار نمیکنند، بگو: بر حالت و راهتان در مخالفت با دعوت و آزاررساندن به رسول و قبولکنندگانش که بر آن هستید عمل کنید، ما نیز بر جایگاه و راهمان بر پایداری بر دینمان و اجرای امر الله عمل میکنیم. و سرانجام کارمان را انتظار بکشید، که ما نیز منتظر سرانجام کار شما هستیم. در این آیه تهدید و وعیدی علیه آنان وجود دارد.
۱۲۳- علم تمام آنچه در آسمانها و زمین نهان است فقط از آنِ الله است، و تمام امور در روز قیامت فقط به سوی او بازگردانیده میشود، پس – ای رسول- او را عبادت کن، و کارَت را به او بسپار، و پروردگارت از خیر و شری که انجام میدهید غافل نیست، و هر کس را در قبال عملش جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ١ إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٢ نَحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ أَحۡسَنَ ٱلۡقَصَصِ بِمَآ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ وَإِن كُنتَ مِن قَبۡلِهِۦ لَمِنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ٣ إِذۡ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي رَأَيۡتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوۡكَبٗا وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ رَأَيۡتُهُمۡ لِي سَٰجِدِينَ٤﴾
۱- ﴿ الٓر﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
این آیات کتابی است که در بیان معانی و حلال و حرام و هدایتش روشن و آشکار است.
۲- ما این قرآن را به زبان عربی نازل کردیم؛ باشد که شما – ای عرب- معانی آن را بفهمید و درک کنید، و به هدایتش عمل کنید.
۳- - ای رسول- با وحی این قرآن به تو، نیکوترین قصص را برایت حکایت میکنیم، و به راستی که تو پیش از اینکه قرآن بر تو نازل شود از این اخبار از بیخبران بودی، و ذرهای از آن آگاهی نداشتی.
۴- - ای رسول- به قوم خویش سخن یوسف خطاب به پدرش را یادآور شو که گفت: در خواب یازده ستاره، و خورشید و ماه را دیدم که در برابر من سجده میکنند. این خواب، مژدهای بود برای جایگاه والا در دنیا و آخرت که یوسف به آن رسید.
﴿قَالَ يَٰبُنَيَّ لَا تَقۡصُصۡ رُءۡيَاكَ عَلَىٰٓ إِخۡوَتِكَ فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيۡدًاۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لِلۡإِنسَٰنِ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٥ وَكَذَٰلِكَ يَجۡتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكَ وَعَلَىٰٓ ءَالِ يَعۡقُوبَ كَمَآ أَتَمَّهَا عَلَىٰٓ أَبَوَيۡكَ مِن قَبۡلُ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَۚ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٦ ۞لَّقَدۡ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخۡوَتِهِۦٓ ءَايَٰتٞ لِّلسَّآئِلِينَ٧ إِذۡ قَالُواْ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَىٰٓ أَبِينَا مِنَّا وَنَحۡنُ عُصۡبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٨ ٱقۡتُلُواْ يُوسُفَ أَوِ ٱطۡرَحُوهُ أَرۡضٗا يَخۡلُ لَكُمۡ وَجۡهُ أَبِيكُمۡ وَتَكُونُواْ مِنۢ بَعۡدِهِۦ قَوۡمٗا صَٰلِحِينَ٩ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ لَا تَقۡتُلُواْ يُوسُفَ وَأَلۡقُوهُ فِي غَيَٰبَتِ ٱلۡجُبِّ يَلۡتَقِطۡهُ بَعۡضُ ٱلسَّيَّارَةِ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ١٠ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مَالَكَ لَا تَأۡمَ۬نَّا عَلَىٰ يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُۥ لَنَٰصِحُونَ١١ أَرۡسِلۡهُ مَعَنَا غَدٗا يَرۡتَعۡ وَيَلۡعَبۡ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ١٢ قَالَ إِنِّي لَيَحۡزُنُنِيٓ أَن تَذۡهَبُواْ بِهِۦ وَأَخَافُ أَن يَأۡكُلَهُ ٱلذِّئۡبُ وَأَنتُمۡ عَنۡهُ غَٰفِلُونَ١٣ قَالُواْ لَئِنۡ أَكَلَهُ ٱلذِّئۡبُ وَنَحۡنُ عُصۡبَةٌ إِنَّآ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ١٤﴾
۵- یعقوب به پسرش یوسف گفت: ای پسرم! این خواب را برای برادرانت بازگو نکن که به تو حسادت میورزند، و با تو دشمنی میکنند، و در نابودی تو میکوشند، همانا شیطان دشمنی آشکار برای انسان است.
۶- و همانگونه که پروردگارت این خواب را برایت نمایاند، تو را برمیگزیند و تعبیر واقعی رویاهایی را که مردم در خواب میبینند به تو میآموزاند، و نعمتش را بر تو و خاندان یعقوب با نبوت و رسالت کامل میکند، همانگونه که پیش از تو نعمتش را بر دو پدرت؛ ابراهیم و اسحاق با نبوت و رسالت کامل کرد. به راستی که پروردگارت نسبت به کسی که از میان بندگانش برمیگزیند بسیار داناست، و در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است.
۷- قطعاً در قصۀ یوسف و برادرانش پندها و دلایلی است که بر قدرت و حکمت الله دلالت میکنند برای کسانی که از اخبار آنان میپرسند، و بر شناخت آن مشتاقند.
۸- آنگاه که برادرانِ پدری یوسف در میان خودشان گفتند: همانا یوسف و برادر تنی او نزد پدرمان از ما دوستداشتنیترند، و آن دو را بر ما ترجیح میدهد، در حالی که ما گروهی توانمند و زیاد هستیم، قطعاً پدرمان در خطایی آشکار است؛ که بدون سببی که برای ما آشکار باشد آن دو را بر ما برتری داده است.
۹- یوسف را بکشید یا او را در زمینی ناشناخته و دور از آبادی بیفکنید تا محبت و توجه پدرتان فقط برای شما باشد، و از شما به سوی دیگران روی نگرداند، و پس از قتل یا دورکردن یوسف، به سوی الله توبه کنید، و از گناهتان آمرزش بخواهید.
۱۰- یکی از برادرانش گفت: یوسف را نکشید و او را در ته چاه بیندازید تا یکی از مسافرانی که از آنجا عبور میکند او را برگیرد و اینگونه از او راحت شوید، و نیازی به قتلش نیست، اگر بر انجام آنچه که میگویید قصد جدی دارید.
۱۱- برادران یوسف- پس از اتفاق نظر بر دورکردنش- گفتند: ای پدر! چرا ما را در مورد یوسف امین نمیدانی در حالی که او برادر ماست، و ما خیرش را میخواهیم و نسبت به وی مهربانیم و از او محافظت میکنیم، و به وی محبت خالص داریم؟!
۱۲- فردا هنگامی که به سوی چراگاههایمان خارج میشویم او را با ما بفرست تا بگردد و جنب و جوش و شادی کند، و مسابقۀ دو و سایر بازیهای مباح را انجام دهد، و به راستی که ما در برابر هر آنچه بر او میترسی از وی محافظت میکنیم.
۱۳- یعقوب گفت: جدایی او از من وقتی وی را به سوی چراگاهها ببرید مرا اندوهگین میسازد، و میترسم در حالی که شما غافل و سرگرم هستید گرگ او را بخورد.
۱۴- برادران یوسف به پدرشان گفتند: اگر گرگ یوسف را بخورد در حالی که ما گروهی نیرومند هستیم قطعا در این حالت زیانکاریم، و نه هیچ خیری در ماست، و نه هیچ سودی از ما امید میرود.
﴿فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِۦ وَأَجۡمَعُوٓاْ أَن يَجۡعَلُوهُ فِي غَيَٰبَتِ ٱلۡجُبِّۚ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمۡرِهِمۡ هَٰذَا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٥ وَجَآءُوٓ أَبَاهُمۡ عِشَآءٗ يَبۡكُونَ١٦ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَآ إِنَّا ذَهَبۡنَا نَسۡتَبِقُ وَتَرَكۡنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَٰعِنَا فَأَكَلَهُ ٱلذِّئۡبُۖ وَمَآ أَنتَ بِمُؤۡمِنٖ لَّنَا وَلَوۡ كُنَّا صَٰدِقِينَ١٧ وَجَآءُو عَلَىٰ قَمِيصِهِۦ بِدَمٖ كَذِبٖۚ قَالَ بَلۡ سَوَّلَتۡ لَكُمۡ أَنفُسُكُمۡ أَمۡرٗاۖ فَصَبۡرٞ جَمِيلٞۖ وَٱللَّهُ ٱلۡمُسۡتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ١٨ وَجَآءَتۡ سَيَّارَةٞ فَأَرۡسَلُواْ وَارِدَهُمۡ فَأَدۡلَىٰ دَلۡوَهُۥۖ قَالَ يَٰبُشۡرَىٰ هَٰذَا غُلَٰمٞۚ وَأَسَرُّوهُ بِضَٰعَةٗۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِمَا يَعۡمَلُونَ١٩ وَشَرَوۡهُ بِثَمَنِۢ بَخۡسٖ دَرَٰهِمَ مَعۡدُودَةٖ وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ ٱلزَّٰهِدِينَ٢٠ وَقَالَ ٱلَّذِي ٱشۡتَرَىٰهُ مِن مِّصۡرَ لِٱمۡرَأَتِهِۦٓ أَكۡرِمِي مَثۡوَىٰهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوۡ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدٗاۚ وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلِنُعَلِّمَهُۥ مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِۚ وَٱللَّهُ غَالِبٌ عَلَىٰٓ أَمۡرِهِۦ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢١ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥٓ ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٢٢﴾
۱۵- آنگاه یعقوب او را همراهشان فرستاد. پس وقتی وی را دور بردند، و بر افکندن او در ته چاه متفق شدند، به یوسف وحی کردیم که قطعا در آینده برادرانت را از این کاری که علیه تو انجام دادند باخبر خواهی کرد، در حالی که این امر را احساس نمیکنند و نمیفهمند.
۱۶- و برادران یوسف شامگاه در حالی نزد پدرشان آمدند که میگریستند و اندوه و بیقراری آشکار میکردند.
۱۷- گفتند: ای پدر ما! ما برای مسابقۀ دو و تیراندازی رفتیم، و یوسف را کنار توشه و لباسهایمان گذاشتیم، یعنی در حفاظت از او کوتاهی نکردیم، بلکه وی را در پناهگاهمان گذاشتیم، و جز زمانی اندک از او جدا نشدیم، آنگاه گرگ وی را خورد، و تو به سبب محبت زیادی که به یوسف داری سخن ما را باور نمیکنی، هر چند راستگو باشیم.
۱۸- و پیراهن یوسف را آغشته به خونی غیر از خون او آوردند، تا بر راستگوییشان گواهی دهد، اما دلیلی بر دروغگوییشان شد؛ چون پیراهن پاره نشده بود. آنگاه پدرشان یعقوب به آنان گفت: امر آنگونه که شما میگویید نیست، بلکه نفسهای امرکنندۀ شما به بدی، کار ناپسندی را در مورد یوسف برایتان آراسته است، در نتیجه آن را نیکو دیدید و انجام دادید، پس صبر من صبری نیکوست که در آن نزد هیچ یک از مخلوقات شکوه نمیکنم، و بر تحمل دروغی که توصیف میکنید از الله، و نه از قدرت و توان خودم، یاری میجویم.
۱۹- و گروهی از مسافران آمدند، آنگاه کسی را که برایشان آب بکشد فرستادند، وقتی سطلش را در چاه انداخت، یوسف خود را به آن آویخت، بنابراین آبآور از دستیابی به غلامی شاد و خوشحال شد، و گفت: مژده! این غلامی ارزشمند است، و آبآور و دوستانش یوسف را از سایر مسافران پنهان کردند و گفتند: این کالای ماست که آن را به عنوان سرمایۀ خویش برگرفتهایم، و الله به آنچه در مورد یوسف انجام میدادند دانا بود.
۲۰- و برادرانش او را به درهمهای ناچیزی به مسافران مذکور فروختند، و به سبب اشتیاق بر اینکه از او رهایی یابند در او بیرغبت بودند؛ این امر به سبب آن بود که از جایگاه او نزد الله آگاه نبودند.
۲۱- و هنگامی که مسافران یوسف را به «مصر» بردند، عزیز مصر؛ یعنی وزیر، او را از آنان خرید، و به همسرش گفت: به نیکی با وی رفتار کن، جایگاهش را نزد ما گرامی دار، شاید از خدمتنمودنش فایده ببریم، یا او را به فرزندی بگیریم، و همانگونه که یوسف را نجات دادیم، و دل عزیز «مصر» را نسبت به او مهربان کردیم، در سرزمین مصر به وی قدرت بخشیدیم، و او را بر خزاین آن گماردیم، و برای اینکه تأویل خواب را برایش بیاموزیم تا از این طریق آنچه را که در آینده واقع خواهد شد بفهمد. و الله بر امر خویش چیره است، یعنی حکمش چنان نافذ است که هیچ باطلکنندهای ندارد، اما بیشتر مردم نمیدانند که تمام امور به دست الله است.
۲۲- و هنگامی که یوسف به اوج قدرت خویش در جوانیاش رسید فهم و علم به او عطا کردیم، و مانند این پاداش که در قبال نیکوکاری یوسف به او بخشیدیم به نیکوکاران در قبال نیکوکاریشان پاداش میدهیم. این آیه مایۀ تسلی و آرامش و تثبیت قلب رسولاللهج بود.
﴿وَرَٰوَدَتۡهُ ٱلَّتِي هُوَ فِي بَيۡتِهَا عَن نَّفۡسِهِۦ وَغَلَّقَتِ ٱلۡأَبۡوَٰبَ وَقَالَتۡ هَيۡتَ لَكَۚ قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ رَبِّيٓ أَحۡسَنَ مَثۡوَايَۖ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٢٣ وَلَقَدۡ هَمَّتۡ بِهِۦۖ وَهَمَّ بِهَا لَوۡلَآ أَن رَّءَا بُرۡهَٰنَ رَبِّهِۦۚ كَذَٰلِكَ لِنَصۡرِفَ عَنۡهُ ٱلسُّوٓءَ وَٱلۡفَحۡشَآءَۚ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُخۡلَصِينَ٢٤ وَٱسۡتَبَقَا ٱلۡبَابَ وَقَدَّتۡ قَمِيصَهُۥ مِن دُبُرٖ وَأَلۡفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا ٱلۡبَابِۚ قَالَتۡ مَا جَزَآءُ مَنۡ أَرَادَ بِأَهۡلِكَ سُوٓءًا إِلَّآ أَن يُسۡجَنَ أَوۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٥ قَالَ هِيَ رَٰوَدَتۡنِي عَن نَّفۡسِيۚ وَشَهِدَ شَاهِدٞ مِّنۡ أَهۡلِهَآ إِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن قُبُلٖ فَصَدَقَتۡ وَهُوَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٢٦ وَإِن كَانَ قَمِيصُهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٖ فَكَذَبَتۡ وَهُوَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٧ فَلَمَّا رَءَا قَمِيصَهُۥ قُدَّ مِن دُبُرٖ قَالَ إِنَّهُۥ مِن كَيۡدِكُنَّۖ إِنَّ كَيۡدَكُنَّ عَظِيمٞ٢٨ يُوسُفُ أَعۡرِضۡ عَنۡ هَٰذَاۚ وَٱسۡتَغۡفِرِي لِذَنۢبِكِۖ إِنَّكِ كُنتِ مِنَ ٱلۡخَاطِِٔينَ٢٩ ۞وَقَالَ نِسۡوَةٞ فِي ٱلۡمَدِينَةِ ٱمۡرَأَتُ ٱلۡعَزِيزِ تُرَٰوِدُ فَتَىٰهَا عَن نَّفۡسِهِۦۖ قَدۡ شَغَفَهَا حُبًّاۖ إِنَّا لَنَرَىٰهَا فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٣٠﴾
۲۳- و زن عزیز، یوسف را که در خانهاش بود، به سبب محبت شدیدی که به یوسف داشت و بر اثر زیبایی فراوانش، – با نرمی و مهربانی- او را به سوی خویش خواند، درها را بر روی خود و یوسف بست و گفت: به سوی من بیا، آنگاه یوسف گفت: پناه بر الله از آنچه که مرا به سوی آن فرا میخوانی؛ یعنی از خیانت به سرورم که جایگاهم را نیکو داشت و مرا گرامی داشت به الله پناه میبرم و متوسل میشوم، و در مورد خانوادهاش به وی خیانت نمیکنم، همانا او تعالی کسی را که ستم کند یعنی آنچه را که کارش نیست انجام دهد رستگار نمیکند.
۲۴- و نفس همسر عزیز مشتاق انجام فاحشه شد، و نفس یوسف نیز اندیشههایی برای اجابت به او ایجاد کرد، اگر یکی از آیات پروردگارش را که او را از آنچه که نفسش برایش ایجاد کرد باز داشت ندیده بود، و ما آن را برایش نمایاندیم تا بدی و فاحشه را در تمام کارهایش از او بزداییم، به راستی که وی از بندگان پاکیزه و برگزیدۀ ما برای رسالت که عبادت و توحید را برای الله خالص میگردانند بود.
۲۵- و یوسف به قصد خروج، و زن عزیز برای اینکه مانع یوسف از خروج شود، به سوی در شتافتند، سپس پیراهن یوسف را از پشت گرفت تا نگذارد خارج شود، آنگاه آن را پاره کرد، و شوهر آن زن را کنار در دیدند، همسر عزیز گفت: کیفر کسی که قصد انجام فاحشه با همسرت را بکند چیزی نیست جز اینکه زندانی شود یا عذابی دردناک ببیند.
۲۶- یوسف گفت: اوست که این کار را از من خواست، و کودکی از خانوادۀ آن زن گواهی داد و گفت: اگر پیراهن یوسف از جلو پاره شده باشد، زن در اتهامی که به یوسف میزند راست میگوید، و یوسف دروغگوست.
۲۷- و اگر پیراهن یوسف از پشت پاره شده باشد، زن دروغ میگوید، و یوسف از راستگویان است.
۲۸- شوهر وقتی دید که پیراهن یوسف از پشت پاره شده است، از برائت یوسف آگاه شد و به همسرش گفت: همانا این دروغی که این جوان را با آن مورد اتهام قرار دادی – ای گروه زنان- از جمله نیرنگهای شماست، و بدون تردید نیرنگ شما نیرنگی قوی است.
۲۹- عزیز «مصر» گفت: ای یوسف! بیان کاری که از این زن سر زده است را رها کن، یعنی آن را برای هیچ کس بیان نکن، و – ای زن- برای گناهت آمرزش بخواه؛ زیرا از یوسف کام خواستی، و نیز در افترائی که علیه او زدی از گنهکاران بودهای.
۳۰- و این خبر به زنان شهر رسید و در مورد آن سخن گفتند، و ایرادهایی بر همسر عزیز گرفته و گفتند: همسر عزیز قصد بردهاش را کرده و او را به سوی خود فرا خوانده، و محبت او به غلاف قلبش رسیده است، قطعاً ما او را در این کار، در گمراهی آشکاری میبینیم.
﴿فَلَمَّا سَمِعَتۡ بِمَكۡرِهِنَّ أَرۡسَلَتۡ إِلَيۡهِنَّ وَأَعۡتَدَتۡ لَهُنَّ مُتَّكَٔٗا وَءَاتَتۡ كُلَّ وَٰحِدَةٖ مِّنۡهُنَّ سِكِّينٗا وَقَالَتِ ٱخۡرُجۡ عَلَيۡهِنَّۖ فَلَمَّا رَأَيۡنَهُۥٓ أَكۡبَرۡنَهُۥ وَقَطَّعۡنَ أَيۡدِيَهُنَّ وَقُلۡنَ حَٰشَ لِلَّهِ مَا هَٰذَا بَشَرًا إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا مَلَكٞ كَرِيمٞ٣١ قَالَتۡ فَذَٰلِكُنَّ ٱلَّذِي لُمۡتُنَّنِي فِيهِۖ وَلَقَدۡ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفۡسِهِۦ فَٱسۡتَعۡصَمَۖ وَلَئِن لَّمۡ يَفۡعَلۡ مَآ ءَامُرُهُۥ لَيُسۡجَنَنَّ وَلَيَكُونٗا مِّنَ ٱلصَّٰغِرِينَ٣٢ قَالَ رَبِّ ٱلسِّجۡنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدۡعُونَنِيٓ إِلَيۡهِۖ وَإِلَّا تَصۡرِفۡ عَنِّي كَيۡدَهُنَّ أَصۡبُ إِلَيۡهِنَّ وَأَكُن مِّنَ ٱلۡجَٰهِلِينَ٣٣ فَٱسۡتَجَابَ لَهُۥ رَبُّهُۥ فَصَرَفَ عَنۡهُ كَيۡدَهُنَّۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٤ ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّنۢ بَعۡدِ مَا رَأَوُاْ ٱلۡأٓيَٰتِ لَيَسۡجُنُنَّهُۥ حَتَّىٰ حِينٖ٣٥ وَدَخَلَ مَعَهُ ٱلسِّجۡنَ فَتَيَانِۖ قَالَ أَحَدُهُمَآ إِنِّيٓ أَرَىٰنِيٓ أَعۡصِرُ خَمۡرٗاۖ وَقَالَ ٱلۡأٓخَرُ إِنِّيٓ أَرَىٰنِيٓ أَحۡمِلُ فَوۡقَ رَأۡسِي خُبۡزٗا تَأۡكُلُ ٱلطَّيۡرُ مِنۡهُۖ نَبِّئۡنَا بِتَأۡوِيلِهِۦٓۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٦ قَالَ لَا يَأۡتِيكُمَا طَعَامٞ تُرۡزَقَانِهِۦٓ إِلَّا نَبَّأۡتُكُمَا بِتَأۡوِيلِهِۦ قَبۡلَ أَن يَأۡتِيَكُمَاۚ ذَٰلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّيٓۚ إِنِّي تَرَكۡتُ مِلَّةَ قَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٣٧﴾
۳۱- پس وقتی همسر عزیز شنید که زنان غیبتش را میکنند و در نکوهش او میکوشند، کسی را به سویشان فرستاد تا آنان را به دیدار خویش دعوت کند، و بالشهایی که بر آن تکیه کنند، و غذایی که بخورند برایشان مهیا کرد، و به هر یک از آنان چاقویی داد تا غذا را با آن ببرد، سپس به یوسف گفت: بر آنان درآی، وقتی یوسف را دیدند او را بزرگ شمردند، و حسن و زیباییاش آنان را گرفت، و از حیرت و شگفتیِ شَدید، دستهایشان را در حالی که طعام را میبریدند پاره کردند، و شگفتزده گفتند: پناه بر الله، این از جنس بشر نیست؛ زیرا زیبایی او در انسان شناختهشده نیست، او حتما یکی از فرشتگان گرامی است.
۳۲- همسر عزیز به زنانی که دستهایشان را بریدند گفت: این کسی که به سبب دیدن آن به این امر گرفتار شدید، همان جوانی است که مرا به سبب شیفتهشدن به او سرزنش میکردید، و من از وی کام خواستهام و برای وسوسهکردنش کوشیدهام تا به من پاسخ مثبت دهد، اما خودداری کرد و سر باز زد، و اگر آنچه را که به او فرمان دادهام در آینده انجام ندهد قطعاً با ورود به زندان مجازات خواهد شد، و از خوارشدگان خواهد بود.
۳۳- یوسف با پناهجستن از شر و مکر آنان گفت: پروردگارا! زندان برایم دوستداشتنیتر است از انجام فاحشه که مرا به آن فرا میخوانند، و اگر نیرنگشان را از من برنگردانی به سوی آنان خواهم گرایید، و از نادانانی که به سبب جهل به آثار گناه، آن را مرتکب میشوند خواهم بود.
۳۴- آنگاه الله درخواست یوسف را اجابت کرد، و نافرمانی الله را که زن عزیز و دوستانش از وی خواستند از او بازگرداند. همانا او تعالی دعای یوسف، و دعای هر دعاکنندهای از مخلوقاتش را میشنود، و از خواسته و نیازش و آنچه که او را اصلاح میکند و به نفعش است، و از نیاز تمام مخلوقاتش و آنچه که آنان را اصلاح میکند باخبر است.
۳۵- سپس عزیز و یارانش – پس از اینکه دلایل برائت و پاکدامنی یوسف را دیدند- به نظرشان رسید که برای جلوگیری از رسوایی، او را تا زمانی طولانی یا کوتاه زندانی کنند.
۳۶- و همراه یوسف دو جوان در زندان وارد شدند، یکی از آن دو جوان گفت: در خواب دیدم که انگور را برای تولید خمر میفشرم، و دومی گفت: در خواب دیدم که روی سرم نانی حمل میکنم که پرندگان از آن میخورند، - ای یوسف- ما را از تعبیر آنچه دیدیم آگاه کن؛ زیرا ما تو را از کسانی میبینیم که الله را به نیکی عبادت میکنند، و با مخلوقاتش رفتار نیکویی دارند.
۳۷- یوسف به آن دو گفت: غذایی را که در هر حال روزی شماست برایتان نمیآورند مگر اینکه قبل از آوردنش شما را از تعبیر خوابتان باخبر میسازم، این تعبیر که آن را تعبیر خواهم کرد از مواردی است که پروردگارم به من آموخته است؛ همانا من به او ایمان آوردم، و عبادت را برای او خالص گردانیدم، و از دین مردمی که به الله ایمان نمیآورند، و رستاخیز و حساب را انکار میکنند دور شدهام.
﴿وَٱتَّبَعۡتُ مِلَّةَ ءَابَآءِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۚ مَا كَانَ لَنَآ أَن نُّشۡرِكَ بِٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۚ ذَٰلِكَ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ عَلَيۡنَا وَعَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٣٨ يَٰصَٰحِبَيِ ٱلسِّجۡنِ ءَأَرۡبَابٞ مُّتَفَرِّقُونَ خَيۡرٌ أَمِ ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٣٩ مَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِهِۦٓ إِلَّآ أَسۡمَآءٗ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٤٠ يَٰصَٰحِبَيِ ٱلسِّجۡنِ أَمَّآ أَحَدُكُمَا فَيَسۡقِي رَبَّهُۥ خَمۡرٗاۖ وَأَمَّا ٱلۡأٓخَرُ فَيُصۡلَبُ فَتَأۡكُلُ ٱلطَّيۡرُ مِن رَّأۡسِهِۦۚ قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ ٱلَّذِي فِيهِ تَسۡتَفۡتِيَانِ٤١ وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُۥ نَاجٖ مِّنۡهُمَا ٱذۡكُرۡنِي عِندَ رَبِّكَ فَأَنسَىٰهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ ذِكۡرَ رَبِّهِۦ فَلَبِثَ فِي ٱلسِّجۡنِ بِضۡعَ سِنِينَ٤٢ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ إِنِّيٓ أَرَىٰ سَبۡعَ بَقَرَٰتٖ سِمَانٖ يَأۡكُلُهُنَّ سَبۡعٌ عِجَافٞ وَسَبۡعَ سُنۢبُلَٰتٍ خُضۡرٖ وَأُخَرَ يَابِسَٰتٖۖ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ أَفۡتُونِي فِي رُءۡيَٰيَ إِن كُنتُمۡ لِلرُّءۡيَا تَعۡبُرُونَ٤٣﴾
۳۸- و دین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب را پیروی کردهام؛ یعنی فقط الله یگانه را عبادت کردهام، سزاوار ما نیست که در عبادت الله شریکی برایش قرار دهیم، این توحید و اعتقاد به یگانگی الله و عبادت او، از مواردی است که الله بر ما و بر مردم بخشیده است، اما بیشتر مردم از الله در برابر نعمت توحید و ایمان سپاسگزاری نمیکنند.
۳۹- سپس یوسف به آن دو جوان که در زندان همراهش بودند گفت: آیا عبادت معبودان مخلوق و پراکنده بهتر است یا عبادت الله یگانه و قهار؟!
۴۰- به جای الله عبادت نمیکنید مگر نامهایی که معنایی ورای آنها نیست، و شما و پدرانتان به سبب جهل و گمراهی، آنها را اربابانی قرار دادهاید. الله حجت یا برهانی که بر صحت آن دلالت کند فرو نفرستاده است، حکم واقعی فقط برای الله تعالی است، که هیچ شریکی ندارد، فرمان داده که در برابر غیر او گردن ننهید و فروتنی نکنید، و فقط او را عبادت کنید، و این همان دین استواری است که هیچ کجی و انحرافی در آن وجود ندارد، اما بیشتر مردم نسبت به آن جاهل هستند و حقیقتش را نمیدانند.
۴۱- ای دو دوست زندانی من! اکنون تعبیر خوابتان را بگیرید: کسی که در خواب دیده انگور را میفشرد، از زندان خارج میشود و ساقی خمر برای پادشاه میشود، و اما کسی که دیده روی سرش نانی حمل میکند، به دار آویخته شده و رها میشود، و پرندگان از سرش میخورند، کاری که شما پاسخ آن را خواستید تحقق یافته و تمام شده است.
۴۲- و یوسف به یکی از دو دوستش که دانست او نجات مییابد گفت: مرا نزد سرورت پادشاه یاد کن، و به او خبر بده من مظلومی هستم که بدون گناه به زندان افتادهام، اما شیطان این مطلب را از یاد آن مَرد بُرد که حال یوسف را برای پادشاه بیان کند، و یوسف پس از آن چند سال در زندان ماند.
۴۳- و پادشاه گفت: همانا در خواب هفت گاو فربه را دیدم که هفت گاو نحیف و لاغر آنها را میخورند، و هفت خوشۀ سبز و هفت خوشۀ خشکیده را دیدم، ای سران و بزرگان! اگر تعبیر خواب میکنید مرا از تعبیر این خواب باخبر سازید.
﴿قَالُوٓاْ أَضۡغَٰثُ أَحۡلَٰمٖۖ وَمَا نَحۡنُ بِتَأۡوِيلِ ٱلۡأَحۡلَٰمِ بِعَٰلِمِينَ٤٤ وَقَالَ ٱلَّذِي نَجَا مِنۡهُمَا وَٱدَّكَرَ بَعۡدَ أُمَّةٍ أَنَا۠ أُنَبِّئُكُم بِتَأۡوِيلِهِۦ فَأَرۡسِلُونِ٤٥ يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفۡتِنَا فِي سَبۡعِ بَقَرَٰتٖ سِمَانٖ يَأۡكُلُهُنَّ سَبۡعٌ عِجَافٞ وَسَبۡعِ سُنۢبُلَٰتٍ خُضۡرٖ وَأُخَرَ يَابِسَٰتٖ لَّعَلِّيٓ أَرۡجِعُ إِلَى ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَعۡلَمُونَ٤٦ قَالَ تَزۡرَعُونَ سَبۡعَ سِنِينَ دَأَبٗا فَمَا حَصَدتُّمۡ فَذَرُوهُ فِي سُنۢبُلِهِۦٓ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تَأۡكُلُونَ٤٧ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ سَبۡعٞ شِدَادٞ يَأۡكُلۡنَ مَا قَدَّمۡتُمۡ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تُحۡصِنُونَ٤٨ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ عَامٞ فِيهِ يُغَاثُ ٱلنَّاسُ وَفِيهِ يَعۡصِرُونَ٤٩ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ ٱئۡتُونِي بِهِۦۖ فَلَمَّا جَآءَهُ ٱلرَّسُولُ قَالَ ٱرۡجِعۡ إِلَىٰ رَبِّكَ فَسَۡٔلۡهُ مَا بَالُ ٱلنِّسۡوَةِ ٱلَّٰتِي قَطَّعۡنَ أَيۡدِيَهُنَّۚ إِنَّ رَبِّي بِكَيۡدِهِنَّ عَلِيمٞ٥٠ قَالَ مَا خَطۡبُكُنَّ إِذۡ رَٰوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفۡسِهِۦۚ قُلۡنَ حَٰشَ لِلَّهِ مَا عَلِمۡنَا عَلَيۡهِ مِن سُوٓءٖۚ قَالَتِ ٱمۡرَأَتُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡـَٰٔنَ حَصۡحَصَ ٱلۡحَقُّ أَنَا۠ رَٰوَدتُّهُۥ عَن نَّفۡسِهِۦ وَإِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٥١ ذَٰلِكَ لِيَعۡلَمَ أَنِّي لَمۡ أَخُنۡهُ بِٱلۡغَيۡبِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي كَيۡدَ ٱلۡخَآئِنِينَ٥٢﴾
۴۴- گفتند: این خواب تو از خوابهای آشفته است که هیچ تعبیری ندارد، و ما تعبیر خوابهای آشفته را نمیدانیم.
۴۵- و یکی از آن دو دوست یوسف در زندان، که از قتل نجات یافته بود و قضیۀ یوسف را پس از مدتی که فراموش کرده بود به یاد آورد گفت: من شما را از تعبیر این خواب آگاه میکنم، پس مرا نزد یوسف بفرستید تا تعبیر این خواب را برایتان بیاورم.
۴۶- و هنگامی که این مرد نزد یوسف رسید به او گفت: یوسف؛ ای راستگو! خواب کسی را که هفت گاو فربه دیده که هفت گاو نحیف آنها را میخورند، و هفت خوشۀ سبز، و هفت خوشۀ خشکیده دیده برایمان تعبیر کن؛ تا به سوی پادشاه و یارانش بازگردم و آنان را باخبر سازم؛ که هم تعبیر آنچه را که از تو پرسیدم بدانند، و هم از جایگاه و فضل تو آگاه شوند.
۴۷- یوسف به کسی که در مورد خواب پادشاه از او پرسید، گفت: تعبیر خواب مذکور این است که شما هفت سال پیاپی و به جد بکارید، پس آنچه را در تمام این هفت سال درو کردید ذخیره کنید، و برای جلوگیری از کرمزدگی و برای اینکه ماندگارتر شود آنها را در خوشههایشان نگه دارید، مگر مقدار دانههای اندکی از دانهها را که میخورید.
۴۸- و بعد از این هفت سال حاصلخیز، هفت سال بسیار خشک میآید، که مردم در آن سالها تمام آنچه را که از قبل برایشان ذخیره کردهاید میخورند، مگر مقدار اندکی از آنچه را که برای بذر و کشت نگهداری و ذخیره میکنید.
۴۹- سپس بعد از این، سالهای خشکسالی میآید که به وسیلۀ باران به مردم یاری رسانده میشود، و الله سختی را از آنان برطرف میسازد، و مردم در آن سال به سبب سرسبزی و نعمت زیاد، آب میوه میگیرند.
۵۰- و پادشاه به دستیارانش گفت: این تعبیرکنندۀ خواب را از زندان خارج کنید و نزد من آورید، و زمانی که فرستادۀ پادشاه نزد یوسف آمد تا او را دعوت کند، یوسف به وی گفت: به سوی سرورت پادشاه بازگرد، و از او بخواه از زنانی که دستهایشان را بریدند در مورد حقیقت حال و قضیۀ آنان با من بپرسد؛ تا حقیقت برای همه روشن شود، و برائت من آشکار گردد، قطعاً پروردگارم به کار و افعال آنان کاملاً آگاه است و ذرهای از این کار بر او پوشیده نمیماند.
۵۱- پادشاه خطاب به زنانی که دستانشان را بریدند گفت: در روز مهمانی، چه منظوری داشتید آنگاه که از یوسف کام خواستید؟ آیا امر شبههناکی از او دیده بودید؟ گفتند: پناه بر الله، کوچکترین چیزی که او را لکهدار کند در وجودش سراغ نداریم. در این هنگام همسر عزیز گفت: اکنون حق پس از پنهانبودنش آشکار شد، من بودم که برای اغوای او کوشیدم، اما خودداری کرد، و به راستی که او در تمام سخنانش از راستگویان است.
۵۲- این سخنی را که در تنزیه یوسف و اقرار علیه خودم گفتم برای این است که شوهرم بداند که من با دروغ بر او، به او خیانت نکردهام، و با وجود اینکه از یوسف کام خواستم فاحشه از من سر نزده است، و برای برائت خودم و یوسف این اعتراف را کردم، و اینکه الله خیانتکاران را موفق نمیگرداند، و آنان را در خیانتشان راهنمایی نمیکند و و توفیق نمیدهد.
﴿۞وَمَآ أُبَرِّئُ نَفۡسِيٓۚ إِنَّ ٱلنَّفۡسَ لَأَمَّارَةُۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّيٓۚ إِنَّ رَبِّي غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥٣ وَقَالَ ٱلۡمَلِكُ ٱئۡتُونِي بِهِۦٓ أَسۡتَخۡلِصۡهُ لِنَفۡسِيۖ فَلَمَّا كَلَّمَهُۥ قَالَ إِنَّكَ ٱلۡيَوۡمَ لَدَيۡنَا مَكِينٌ أَمِينٞ٥٤ قَالَ ٱجۡعَلۡنِي عَلَىٰ خَزَآئِنِ ٱلۡأَرۡضِۖ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٞ٥٥ وَكَذَٰلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَتَبَوَّأُ مِنۡهَا حَيۡثُ يَشَآءُۚ نُصِيبُ بِرَحۡمَتِنَا مَن نَّشَآءُۖ وَلَا نُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٦ وَلَأَجۡرُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٥٧ وَجَآءَ إِخۡوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَعَرَفَهُمۡ وَهُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٥٨ وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمۡ قَالَ ٱئۡتُونِي بِأَخٖ لَّكُم مِّنۡ أَبِيكُمۡۚ أَلَا تَرَوۡنَ أَنِّيٓ أُوفِي ٱلۡكَيۡلَ وَأَنَا۠ خَيۡرُ ٱلۡمُنزِلِينَ٥٩ فَإِن لَّمۡ تَأۡتُونِي بِهِۦ فَلَا كَيۡلَ لَكُمۡ عِندِي وَلَا تَقۡرَبُونِ٦٠ قَالُواْ سَنُرَٰوِدُ عَنۡهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَٰعِلُونَ٦١ وَقَالَ لِفِتۡيَٰنِهِ ٱجۡعَلُواْ بِضَٰعَتَهُمۡ فِي رِحَالِهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَعۡرِفُونَهَآ إِذَا ٱنقَلَبُوٓاْ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمۡ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٦٢ فَلَمَّا رَجَعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَبِيهِمۡ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مُنِعَ مِنَّا ٱلۡكَيۡلُ فَأَرۡسِلۡ مَعَنَآ أَخَانَا نَكۡتَلۡ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ٦٣﴾
۵۳- همسر عزیز اینگونه ادامه داد: و نفسم را تزکیه و تبرئه نمیکنم؛ زیرا نفس برای برآوردهساختن تمایلات و خواستههایش، بسیار صاحبش را بر انجام گناهان فرمان میدهد، مگر نفسهایی که الله از آنها محافظت کند. قطعاً الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۵۴- و هنگامی که برائت یوسف برای پادشاه؛ حاکم «مصر» آشکار گشت، گفت: او را نزدم بیاورید تا وی را از دوستان خالص و مشاوران خودم قرار دهم. وقتی یوسف آمد و پادشاه با او سخن گفت و به برائت و امانتداری زیاد او و اخلاق نیکویش پی برد، گفت: همانا تو امروز نزد ما جایگاه والایی داری، و امانتدار همه چیز هستی.
۵۵- و یوسف خواست که به بندگان فایده برساند، و عدالت را میان آنان برقرار سازد، از این رو، به پادشاه گفت: مرا والی گنجینههای «مصر» بگمار؛ زیرا من خزانهداری امانتدار، و صاحب علم و بصیرت به آنچه به آن گمارده میشوم هستم.
۵۶- و همانگونه که الله با رهایی یوسف از زندان بر وی نعمت بخشید، چنان در سرزمین «مصر» به او قدرت داد که در هر مکانی که میخواست فرود میآمد. الله رحمت خویش را به هر یک از بندگان پرهیزگارش که بخواهد میرساند، و مزد کسی را که ذرهای عمل صالح انجام دهد تباه نمیسازد.
۵۷- و قطعاً پاداش آخرت نزد الله از پاداش دنیا برتر است برای مومنان و پرهیزگاران که از عذاب الهی میترسند، و از اوامر و نواهی او تعالی فرمانبرداری میکنند.
۵۸- و برادران یوسف- پس از اینکه در سرزمین خویش دچار خشکسالی شدند- وارد «مصر» شدند، تا از آنجا طعام به دست آورند، سپس نزد یوسف رفتند و یوسف به سبب فراست و تیزهوشیِ زیاد، آنها را شناخت، اما آنان به سبب فاصلۀ زیاد زمانی و تغییر ظاهر یوسف، او را نشناختند.
۵۹- و یوسف به اکرام و مهماننوازی نیکوی آنان فرمان داده بود، سپس طعامی را که خواستند به آنان عطا کرد، و به او خبر داده بودند که برادری از پدرشان دارند که آن را همراه خویش نیاوردهاند- منظورشان برادر پدریشان «بنیامین» بود-. یوسف به آنان گفت: برادر پدریتان را نزدم بیاورید، آیا نمیبینید که من پیمانه را کامل برایتان دادم و در مهمانی شما را گرامی داشتم، و من بهترین میزبان شما هستم؟!
۶۰- اما اگر او را نزدم نیاورید طعامی نزدم ندارید تا آن را برایتان پیمانه کنم، و به سوی من نیایید.
۶۱- گفتند: نهایت تلاش خویش را به کار میگیریم تا پدرش را قانع کنیم او را با ما بفرستد، و در این کار کوتاهی نخواهیم کرد.
۶۲- یوسف به خدمتکارانش گفت: سرمایهشان را به صورت پنهانی در بارشان قرار دهید؛ امید است که وقتی نزد خانوادهشان بازگشتند آن را بشناسند، و به اکرام ما بر خودشان آگاه شوند؛ تا با طمع در عطای ما بازگردند.
۶۳- و زمانی که نزد پدرشان بازگشتند و اکرام عزیز برای خودشان را به او حکایت کردند، و گفتند: او در آینده به ما چیزی عطا نخواهد کرد مگر اینکه برادرمان که وی را از وجودش باخبر کردیم همراه ما باشد، پس او را همراه ما بفرست تا طعام را تمام و کامل بیاوریم، و حفاظت او را برایت متعهد میشویم.
﴿قَالَ هَلۡ ءَامَنُكُمۡ عَلَيۡهِ إِلَّا كَمَآ أَمِنتُكُمۡ عَلَىٰٓ أَخِيهِ مِن قَبۡلُ فَٱللَّهُ خَيۡرٌ حَٰفِظٗاۖ وَهُوَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٦٤ وَلَمَّا فَتَحُواْ مَتَٰعَهُمۡ وَجَدُواْ بِضَٰعَتَهُمۡ رُدَّتۡ إِلَيۡهِمۡۖ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا مَا نَبۡغِيۖ هَٰذِهِۦ بِضَٰعَتُنَا رُدَّتۡ إِلَيۡنَاۖ وَنَمِيرُ أَهۡلَنَا وَنَحۡفَظُ أَخَانَا وَنَزۡدَادُ كَيۡلَ بَعِيرٖۖ ذَٰلِكَ كَيۡلٞ يَسِيرٞ٦٥ قَالَ لَنۡ أُرۡسِلَهُۥ مَعَكُمۡ حَتَّىٰ تُؤۡتُونِ مَوۡثِقٗا مِّنَ ٱللَّهِ لَتَأۡتُنَّنِي بِهِۦٓ إِلَّآ أَن يُحَاطَ بِكُمۡۖ فَلَمَّآ ءَاتَوۡهُ مَوۡثِقَهُمۡ قَالَ ٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٞ٦٦ وَقَالَ يَٰبَنِيَّ لَا تَدۡخُلُواْ مِنۢ بَابٖ وَٰحِدٖ وَٱدۡخُلُواْ مِنۡ أَبۡوَٰبٖ مُّتَفَرِّقَةٖۖ وَمَآ أُغۡنِي عَنكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٍۖ إِنِ ٱلۡحُكۡمُ إِلَّا لِلَّهِۖ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُۖ وَعَلَيۡهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ٦٧ وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنۡ حَيۡثُ أَمَرَهُمۡ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغۡنِي عَنۡهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٍ إِلَّا حَاجَةٗ فِي نَفۡسِ يَعۡقُوبَ قَضَىٰهَاۚ وَإِنَّهُۥ لَذُو عِلۡمٖ لِّمَا عَلَّمۡنَٰهُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٦٨ وَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيۡهِ أَخَاهُۖ قَالَ إِنِّيٓ أَنَا۠ أَخُوكَ فَلَا تَبۡتَئِسۡ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٦٩﴾
۶۴- پدرشان به آنان گفت: چگونه شما را بر «بنیامین» امین گردانم در حالی که قبل از این شما را بر برادرش یوسف امین قرار دادم، و شما به حفاظت از او تعهد دادید، اما به آن وفا نکردید؟! پس اعتمادی به تعهد و حفاظت شما ندارم، بلکه فقط بر حفاظت الله، بهترین نگهبان و مهربانترین مهربانان اعتماد دارم، امیدوارم که به من رحم کند یعنی از او محافظت کند و وی را نزدم برگرداند.
۶۵- و چون بارهایشان را گشودند بهای کالاهایشان را که پرداخته بودند دیدند که به آنان بازگردانیده شده است، آنگاه گفتند: ای پدرمان بیش از این چه میخواهیم؟! این بهای کالاهای ماست که عزیز آن را به ما بازگردانیده است، پس بر برادرمان مطمئن باش، و او را همراه ما بفرست؛ تا طعامی کامل برای خانوادهمان بگیریم، و از برادرمان محافظت میکنیم، و بار یک شتر برایش میافزاییم؛ زیرا عزیز برای هر نفر یک بار شتر پیمانه میکند، این پیمانه بر او آسان است.
۶۶- یعقوب به آنان گفت: او را نمیگذارم با شما بیاید مگر اینکه تعهد دهید و به الله سوگند یاد کنید که او را نزدم بازمیگردانید، مگر اینکه به زور از شما گرفته شود و شما نتوانید او را نجات دهید. پس وقتی پیمان با الله را بر آنچه که پدرشان خواست به او دادند، یعقوب گفت: الله بر آنچه میگوییم وکیل است، یعنی گواهی او بر ما و حفاظتش برایمان کافی است.
۶۷- و پدرشان به آنان گفت: ای پسرانم هنگامی که وارد سرزمین «مصر» شدید از یک در وارد آن نشوید، بلکه از درهای پراکندهای وارد شوید، تا چشم زخم نخورید، و وقتی شما را به این کار سفارش میکنم ذرهای از آنچه را که الله بر شما حکم کرده است از شما دفع نمیکنم؛ زیرا حکم فقط برای الله است، بر او توکل و اعتماد کردم، و مومنان فقط بر او تعالی توکل میکنند.
۶۸- و وقتی همانگونه که پدرشان به آنان فرمان داده بود از درهای پراکنده وارد شدند، این کار قضای الهی را از آنان دفع نمیکرد، بلکه فقط دلسوزی یعقوب بر آنان بود از اینکه چشم زخم بخورند، و قطعاً یعقوب نسبت به امر دینش که الله از طریق وحی به او آموخته بود صاحب علم بزرگی بود، اما بیشتر مردم از سرانجام کارها و جزئیات اشیا، و نیز از آنچه یعقوب از امر دینش میدانست، آگاه نیستند.
۶۹- و چون برادران یوسف در حالی که برادر تنی او «بنیامین» همراهشان بود، در مهمانسرای او نزدش وارد شدند، یوسف برادر تنیاش را به سوی خود کشاند، و پنهانی به او گفت: به راستی من برادرت هستم پس اندوه مدار، و از کاری که در گذشته با من انجام دادند غم مخور. و به او فرمان داد که این امر را از آنان پنهان نگه دارد.
﴿فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمۡ جَعَلَ ٱلسِّقَايَةَ فِي رَحۡلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا ٱلۡعِيرُ إِنَّكُمۡ لَسَٰرِقُونَ٧٠ قَالُواْ وَأَقۡبَلُواْ عَلَيۡهِم مَّاذَا تَفۡقِدُونَ٧١ قَالُواْ نَفۡقِدُ صُوَاعَ ٱلۡمَلِكِ وَلِمَن جَآءَ بِهِۦ حِمۡلُ بَعِيرٖ وَأَنَا۠ بِهِۦ زَعِيمٞ٧٢ قَالُواْ تَٱللَّهِ لَقَدۡ عَلِمۡتُم مَّا جِئۡنَا لِنُفۡسِدَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كُنَّا سَٰرِقِينَ٧٣ قَالُواْ فَمَا جَزَٰٓؤُهُۥٓ إِن كُنتُمۡ كَٰذِبِينَ٧٤ قَالُواْ جَزَٰٓؤُهُۥ مَن وُجِدَ فِي رَحۡلِهِۦ فَهُوَ جَزَٰٓؤُهُۥۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٧٥ فَبَدَأَ بِأَوۡعِيَتِهِمۡ قَبۡلَ وِعَآءِ أَخِيهِ ثُمَّ ٱسۡتَخۡرَجَهَا مِن وِعَآءِ أَخِيهِۚ كَذَٰلِكَ كِدۡنَا لِيُوسُفَۖ مَا كَانَ لِيَأۡخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ ٱلۡمَلِكِ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ نَرۡفَعُ دَرَجَٰتٖ مَّن نَّشَآءُۗ وَفَوۡقَ كُلِّ ذِي عِلۡمٍ عَلِيمٞ٧٦ ۞قَالُوٓاْ إِن يَسۡرِقۡ فَقَدۡ سَرَقَ أَخٞ لَّهُۥ مِن قَبۡلُۚ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفۡسِهِۦ وَلَمۡ يُبۡدِهَا لَهُمۡۚ قَالَ أَنتُمۡ شَرّٞ مَّكَانٗاۖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا تَصِفُونَ٧٧ قَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡعَزِيزُ إِنَّ لَهُۥٓ أَبٗا شَيۡخٗا كَبِيرٗا فَخُذۡ أَحَدَنَا مَكَانَهُۥٓۖ إِنَّا نَرَىٰكَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٧٨﴾
۷۰- وقتی یوسف آنان را مجهز کرد، و شترهایشان را از طعام بارگیری کرد، به خدمتکارانش دستور داد، و ظرفی را که با آن برای مردم پیمانه میکرد بدون اینکه کسی متوجه شود در بار برادرش «بنیامین» قرار دادند، و چون سوار شدند که راه بیفتند منادیای ندا زد: ای صاحبان این قافلۀ بارگیریشده با طعام! همانا شما دزد هستید.
۷۱- فرزندان یعقوب در حالی که به ندادهنده روی آوردند گفتند: چه چیزی گم کردهاید؟
۷۲- منادی و همراهیانش گفتند: پیمانۀ پادشاه را که با آن پیمانه میکند گم کردهایم، و پاداش هر کس که آن را بیابد مقدار یک بار شتر طعام است، و منادی گفت: و من ضامن و کفیل یک بار شتر طعام هستم.
۷۳- برادران یوسف گفتند: به الله سوگند از آنچه که شما از ما مشاهده کردید برایتان محقق شده است که ما به قصد برپایی فساد در سرزمین «مصر» نیامدهایم، و از صفات ما این نیست که دزد باشیم.
۷۴- کسانی که مأمور جستجوی پیمانه بودند به برادران یوسف گفتند: پس اگر در این سخنتان که میگویید دزد نیستیم دروغگو بودید، مجازات دزد نزد شما چیست؟
۷۵- برادران یوسف گفتند: مجازات سارق کسی است که مال مسروقه در بارش پیداش شده است همان مجازات اوست، یعنی: به سبب سرقتش به کسی که از او دزدی کرده است تسلیم میشود تا بردهاش باشد، مانند این مجازات- یعنی به بردگی گرفتن- ستمکاران بر اثر دزدی را مجازات میکنیم، و این دین و روش ما در مورد سارقان است.
۷۶- و برادران یوسف را نزد او بازگرداندند، آنگاه خودش به بازرسی بارهایشان پرداخت، و قبل از بازرسی بار برادر تنیاش بارهای آنان را بازرسی کرد؛ این امر برای محکمکاری امری بود که برای نگهداشتن برادرش نزد خویش اندیشیده بود، در پایان بار برادرش را بازرسی کرد، و ظرف را از آن درآورد، اینچنین تدبیر مزبور را برای یوسف آسان و ممکن کردیم تا برای گرفتن برادرش موفق شود، و نمیتوانست در قانون پادشاه «مصر» برادرش را بگیرد؛ زیرا در دین او این امر وجود نداشت که سارق به بردگی گرفته شود، اما ارادۀ الله این تدبیر و حکمکردن به شریعت برادران یوسف را که به بردگی سارق حکم میکرد اقتضا کرد. همانگونه که جایگاه یوسف را بالا بردیم، جایگاه هر کس را که بخواهیم در دنیا بر دیگران بالا میبریم. و برتر از هر صاحب علمی کسی است که از او عالمتر است، تا اینکه علم به الله تعالی منتهی میشود که دانای نهان و آشکار است.
۷۷- برادران یوسف گفتند: اگر این دزدی کرده، برادر تنیاش هم قبلاً دزدی کرده است (منظورشان یوسف بود)، اما یوسف بهتان آنان را در نفس خویش پنهان کرد، و با خود گفت: شما جایگاه پستتری از آنچه که گفتید دارید، آنگاه که کاری را که با من انجام دادید طراحی کردید، و الله تعالی به دروغ و افترایی که میبندید داناتر است.
۷۸- برای اینکه به پیمان پدرشان وفا کنند، با درخواست عفو و بخشش گفتند: ای عزیز! همانا او پدری سالخورده دارد که وی را بسیار دوست دارد و توان دوریاش را ندارد، پس به جای «بنیامین» یکی از ما را بگیر، به راستی که تو را در رفتار با خودمان و با دیگران از نیکوکاران میبینیم.
﴿قَالَ مَعَاذَ ٱللَّهِ أَن نَّأۡخُذَ إِلَّا مَن وَجَدۡنَا مَتَٰعَنَا عِندَهُۥٓ إِنَّآ إِذٗا لَّظَٰلِمُونَ٧٩ فَلَمَّا ٱسۡتَيَۡٔسُواْ مِنۡهُ خَلَصُواْ نَجِيّٗاۖ قَالَ كَبِيرُهُمۡ أَلَمۡ تَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ أَبَاكُمۡ قَدۡ أَخَذَ عَلَيۡكُم مَّوۡثِقٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَمِن قَبۡلُ مَا فَرَّطتُمۡ فِي يُوسُفَۖ فَلَنۡ أَبۡرَحَ ٱلۡأَرۡضَ حَتَّىٰ يَأۡذَنَ لِيٓ أَبِيٓ أَوۡ يَحۡكُمَ ٱللَّهُ لِيۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨٠ ٱرۡجِعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَبِيكُمۡ فَقُولُواْ يَٰٓأَبَانَآ إِنَّ ٱبۡنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدۡنَآ إِلَّا بِمَا عَلِمۡنَا وَمَا كُنَّا لِلۡغَيۡبِ حَٰفِظِينَ٨١ وَسَۡٔلِ ٱلۡقَرۡيَةَ ٱلَّتِي كُنَّا فِيهَا وَٱلۡعِيرَ ٱلَّتِيٓ أَقۡبَلۡنَا فِيهَاۖ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٨٢ قَالَ بَلۡ سَوَّلَتۡ لَكُمۡ أَنفُسُكُمۡ أَمۡرٗاۖ فَصَبۡرٞ جَمِيلٌۖ عَسَى ٱللَّهُ أَن يَأۡتِيَنِي بِهِمۡ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٨٣ وَتَوَلَّىٰ عَنۡهُمۡ وَقَالَ يَٰٓأَسَفَىٰ عَلَىٰ يُوسُفَ وَٱبۡيَضَّتۡ عَيۡنَاهُ مِنَ ٱلۡحُزۡنِ فَهُوَ كَظِيمٞ٨٤ قَالُواْ تَٱللَّهِ تَفۡتَؤُاْ تَذۡكُرُ يُوسُفَ حَتَّىٰ تَكُونَ حَرَضًا أَوۡ تَكُونَ مِنَ ٱلۡهَٰلِكِينَ٨٥ قَالَ إِنَّمَآ أَشۡكُواْ بَثِّي وَحُزۡنِيٓ إِلَى ٱللَّهِ وَأَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨٦﴾
۷۹- یوسف گفت: به الله پناه میبریم و به او متوسل میشویم از اینکه یکی را غیر از کسی که پیمانه را نزدش یافتیم بگیریم- همانگونه که خودتان حکم کردید-، اگر این کار را که شما از ما میخواهید انجام دهیم در شمار ستمکاران خواهیم بود.
۸۰- پس وقتی از پذیرفتن درخواستشان توسط یوسف ناامید شدند از مردم کناره گرفتند، و شروع به مشورتکردن با یکدیگر کردند، بزرگ آنان از نظر سنی گفت: آیا نمیدانید که پدرتان پیمان مؤکدی از شما گرفته است که برادرتان را بازگردانید مگر اینکه بر شما چیره شوند، و پیش از این در مورد یوسف کوتاهی کردهاید، و به عهد خویش در مورد او وفا نکردید؟! پس سرزمین «مصر» را ترک نخواهم کرد مگر اینکه پدرم اجازۀ ترک آن را به من بدهد، یا الله به خروج من از آن حکم کند، و بر گرفتن برادرم توانایی پیدا کنم، و الله بهترین حکمکننده، و عادلترین داور میان مردم است.
۸۱- شما نزد پدرتان بازگردید، و او را از آنچه گذشت باخبر سازید، و بگویید: همانا پسرت «بنیامین» دزدی کرد، و ما فقط به آنچه میدانستیم گواهی دادیم، و در حقیقت پیمانه را در بارش دیدیم، و ما علم غیب نداشتیم که او دزدی خواهد کرد که بر بازگرداندن او با تو پیمان بستیم.
۸۲- و هنگامی که بازگشتند و پدرشان را از آنچه که اتفاق افتاده بود باخبر ساختند، اینگونه از او خواستند که از آنچه به وی خبر دادند مطمئن شود و گفتند: - ای پدر ما- از اهالی مصر، و از افراد کاروانی که با آن آمدیم بپرس، و قطعاً ما در آنچه به تو خبر دادیم راستگو هستیم.
۸۳- یعقوب به آنان گفت: بلکه نفسهای امرکنندۀ شما به بدی، نیرنگی را که اندیشیدید برایتان آراسته است همانگونه که پیش از این به برادرش یوسف مکر زدید، پس صبر من صبری نیکوست که هیچ بیقراری و شکایتی در آن نیست، امید است که الله سه پسرم- یعنی یوسف و برادر تنیاش و برادر بزرگشان که به خاطر برادرش مانده بود- را نزدم بازگرداند، به راستی که او سبحانه از حال من آگاه است، و در تدبیر خویش حکیم است.
۸۴- و یعقوب در حالی که سینهاش از سخنانشان به تنگ آمده بود از آنان روی گرداند، و گفت: دردا بر من به خاطر یوسف! و چشمانش به سبب از بین رفتن سیاهی آنها در اثر اندوه زیاد سفید شد، چون قلبش سرشار از غم و اندوه بود، اما به شدت آن را کتمان میکرد.
۸۵- پسرانش گفتند: به الله سوگند پیوسته یوسف را یاد میکنی، و بسیار بر او اندوه میداری تا اینکه مشرف به نابودی قرار گیری یا عملاً نابود شوی، پس کمتر به خودت فشار بیاور.
۸۶- یعقوب در پاسخ آنان گفت: غم و اندوهم را فقط برای الله آشکار میکنم؛ زیرا او برطرفکنندۀ آسیب و مصیبت است، و از رحمت و گشایش الله چیزی میدانم که شما نمیدانید.
﴿يَٰبَنِيَّ ٱذۡهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَاْيَۡٔسُواْ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ لَا يَاْيَۡٔسُ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٧ فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيۡهِ قَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهۡلَنَا ٱلضُّرُّ وَجِئۡنَا بِبِضَٰعَةٖ مُّزۡجَىٰةٖ فَأَوۡفِ لَنَا ٱلۡكَيۡلَ وَتَصَدَّقۡ عَلَيۡنَآۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَجۡزِي ٱلۡمُتَصَدِّقِينَ٨٨ قَالَ هَلۡ عَلِمۡتُم مَّا فَعَلۡتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذۡ أَنتُمۡ جَٰهِلُونَ٨٩ قَالُوٓاْ أَءِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُۖ قَالَ أَنَا۠ يُوسُفُ وَهَٰذَآ أَخِيۖ قَدۡ مَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَآۖ إِنَّهُۥ مَن يَتَّقِ وَيَصۡبِرۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٩٠ قَالُواْ تَٱللَّهِ لَقَدۡ ءَاثَرَكَ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا وَإِن كُنَّا لَخَٰطِِٔينَ٩١ قَالَ لَا تَثۡرِيبَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡيَوۡمَۖ يَغۡفِرُ ٱللَّهُ لَكُمۡۖ وَهُوَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٩٢ ٱذۡهَبُواْ بِقَمِيصِي هَٰذَا فَأَلۡقُوهُ عَلَىٰ وَجۡهِ أَبِي يَأۡتِ بَصِيرٗا وَأۡتُونِي بِأَهۡلِكُمۡ أَجۡمَعِينَ٩٣ وَلَمَّا فَصَلَتِ ٱلۡعِيرُ قَالَ أَبُوهُمۡ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَۖ لَوۡلَآ أَن تُفَنِّدُونِ٩٤ قَالُواْ تَٱللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَٰلِكَ ٱلۡقَدِيمِ٩٥﴾
۸۷- یعقوب گفت: ای پسرانم! به «مصر» بازگردید و اخبار یوسف و برادرش را دنبال کنید، و امیدتان به رحمت الهی را از دست ندهید؛ زیرا فقط کسانی امیدشان به الله را قطع میکنند که منکر قدرتش، و کافر به او هستند.
۸۸- آنگاه برای بار سوم به «مصر» رفتند، و وقتی نزد یوسف وارد شدند به او گفتند: ای عزیز! قحطی و خشکسالی، ما و خانوادۀمان را فراگرفته است، و سرمایهای اندک و ناچیز نزدت آوردهایم، پس آنچه را که قبل از این در برابر بهای خوب به ما میدادی در مقابل آن به ما بده، و با گرفتن این درهمهای ناچیز و اندک بر ما خیرات کن و در این زمینه بر ما آسان بگیر؛ زیرا الله تعالی به کسانی که اموالشان را به نیازمندان ببخشند پاداش میدهد.
۸۹- پس وقتی سخنشان را شنید دلش برای آنان به رحم آمد، و خودش را به آنان معرفی کرد و گفت: آیا آزارهایی را که در حق یوسف و برادرش انجام دادید در حالی که به سرانجام کارتان جاهل بودید به یاد میآورید؟!
۹۰- گفتند: آیا تو خود یوسف هستی؟! گفت: بله من یوسف هستم، و این برادر تنی من است، الله بر ما منت بخشیده است؛ زیرا ما را پس از جدایی یکجا گرد آورد، قطعا هر کس تقوای الهی را پیشه کند و در برابر مصیبتها شکیبایی ورزد؛ الله پاداش نیکوکاریاش را تباه نمیسازد، بلکه نیکوترین پاداش را به او میدهد.
۹۱- گفتند: به الله سوگند که الله تو را بر ما برتری بخشیده است و تو را با علم و بردباری و فضل گرامی داشته است، و به راستی که ما در آنچه که از روی عمد با تو و برادرت انجام دادیم خطاکار بودهایم.
۹۲- یوسف به آنان گفت: امروز هیچ سرزنشی بر شما نیست، الله شما را میآمرزد، و او تعالی برای کسی که از گناهش توبه کند و با طاعتش به سوی او بازگردد مهربانترین مهربانان است.
۹۳- و هنگامی که در مورد پدرش از آنان پرسید به او خبر دادند که در اثر گریهکردن برایش بینایی پدرش از بین رفته است، آنگاه به آنان گفت: این پیراهنم را نزد پدرتان ببرید و آن را بر صورت پدرم بیندازید تا بیناییاش بازگردد، سپس تمام خانوادهتان را نزد من بیاورید.
۹۴- و چون کاروان که پیراهن همراهشان بود به قصد شام از سرزمین «مصر» خارج شد، یعقوب به اطرافیانش گفت: به راستی که من بوی یوسف و پیراهنش را استشمام میکنم، اگر شما مرا نادان ندانید و مسخره نکنید، و ادعا نکنید که این سخن، بدون شعور از من سر زده است.
۹۵- کسانی که نزدش حاضر بودند گفتند: به الله سوگند که تو پیوسته در اشتباه قدیم خویش از محبت یوسف هستی، و تو او را فراموش نمیکنی.
﴿فَلَمَّآ أَن جَآءَ ٱلۡبَشِيرُ أَلۡقَىٰهُ عَلَىٰ وَجۡهِهِۦ فَٱرۡتَدَّ بَصِيرٗاۖ قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ إِنِّيٓ أَعۡلَمُ مِنَ ٱللَّهِ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٩٦ قَالُواْ يَٰٓأَبَانَا ٱسۡتَغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَآ إِنَّا كُنَّا خَٰطِِٔينَ٩٧ قَالَ سَوۡفَ أَسۡتَغۡفِرُ لَكُمۡ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٩٨ فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَىٰ يُوسُفَ ءَاوَىٰٓ إِلَيۡهِ أَبَوَيۡهِ وَقَالَ ٱدۡخُلُواْ مِصۡرَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ٩٩ وَرَفَعَ أَبَوَيۡهِ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ وَخَرُّواْ لَهُۥ سُجَّدٗاۖ وَقَالَ يَٰٓأَبَتِ هَٰذَا تَأۡوِيلُ رُءۡيَٰيَ مِن قَبۡلُ قَدۡ جَعَلَهَا رَبِّي حَقّٗاۖ وَقَدۡ أَحۡسَنَ بِيٓ إِذۡ أَخۡرَجَنِي مِنَ ٱلسِّجۡنِ وَجَآءَ بِكُم مِّنَ ٱلۡبَدۡوِ مِنۢ بَعۡدِ أَن نَّزَغَ ٱلشَّيۡطَٰنُ بَيۡنِي وَبَيۡنَ إِخۡوَتِيٓۚ إِنَّ رَبِّي لَطِيفٞ لِّمَا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ١٠٠ ۞رَبِّ قَدۡ ءَاتَيۡتَنِي مِنَ ٱلۡمُلۡكِ وَعَلَّمۡتَنِي مِن تَأۡوِيلِ ٱلۡأَحَادِيثِۚ فَاطِرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ أَنتَ وَلِيِّۦ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۖ تَوَفَّنِي مُسۡلِمٗا وَأَلۡحِقۡنِي بِٱلصَّٰلِحِينَ١٠١ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهِ إِلَيۡكَۖ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ أَجۡمَعُوٓاْ أَمۡرَهُمۡ وَهُمۡ يَمۡكُرُونَ١٠٢ وَمَآ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ وَلَوۡ حَرَصۡتَ بِمُؤۡمِنِينَ١٠٣﴾
۹۶- پس وقتی کسی آمد که به یعقوب بشارت داد یوسف زنده است و پیراهن یوسف را بر صورتش افکند که بر اثر آن بینا شد، و شادمانی او را فرا گرفت، به کسانی که نزدش بودند گفت: آیا به شما نگفتم که من از فضل و رحمت و بخشش الله چیزی میدانم که شما نمیدانید؟!
۹۷- پسرانش گفتند: ای پدر ما! از پروردگار بخواه که ما را ببخشد و گناهانمان را بر ما بپوشاند، به راستی که ما در کاری که با یوسف و برادر تنیاش انجام دادیم خطاکار بودهایم.
۹۸- یعقوب گفت: به زودی از پروردگارم میخواهم که گناهانتان را بیامرزد؛ زیرا او گناهان بندگان توبهکارش را میآمرزد، و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۹۹- و یعقوب و خانوادهاش به قصد رفتن نزد یوسف به سوی «مصر» خارج شدند، پس وقتی نزد او رفتند، پدر و مادرش را به کنار خود کشید، و به آنان گفت: به ارادۀ الله، در حالی که از سختی و قحطی و هر امر ناگواری در امان هستید به مصر وارد شوید.
۱۰۰- و برای احترام پدر و مادرش آنها را بر تخت فرمانرواییاش در کنار خویش نشاند، و پدر و مادرش و یازده برادرش، برای احترام و گرامیداشت، و نه برای عبادت و خضوع، در برابر او سجده کردند، این کار در شریعت آنان جایز بود، و در شریعت اسلام برای جلوگیری از دستاویز شرک به الله حرام شده است. یوسف به پدرش گفت: این سجده همان تعبیر خوابم است که قبلا در کودکیام برایت حکایت کردم، که پروردگارم آن را محقق گردانید، و پروردگارم به من نیکی کرده است آنگاه که مرا از زندان خارج کرد، و آنگاه که شما را از بیابان نزد من آورد، پس از اینکه شیطان رابطۀ میان من و برادرانم را تباه کرد. همانا پروردگارم در تدبیر آنچه که بخواهد بسیار مهربان است، به راستی که او به مصالح بندگانش بسیار آگاه، و در اقوال و افعالش حکیم است.
۱۰۱- سپس یوسف پروردگارش را خواند و گفت: پروردگارا! پادشاهی «مصر» را به من عطا کردی، و تعبیر خواب و سایر علوم را به من آموختی، ای آفریننده و پدیدآورندۀ آسمانها و زمین! تو عهدهدار تمام کارهایم در زندگی دنیا و آخرت هستی، مرا مسلمان بمیران، و مرا با بندگان صالح خویش از پیامبران نیکوکار و دوستان برگزیده ملحق بگردان.
۱۰۲- - ای رسول- این قصۀ مذکور یوسف از اخبار غیب است که از طریق وحی تو را از آن باخبر میسازیم، و تو همراه برادران یوسف حاضر نبودی آنگاه که بر افکندن او در چاه تصمیم گرفتند، و علیه وی و پدرش نیرنگ زدند. این امر بر راستی تو، و اینکه الله به تو وحی میفرستد دلالت دارد.
۱۰۳- و – ای رسول- بیشتر مشرکان قومت تصدیقکننده و پیرو تو نیستند، هر چند بر ایمان آنان بسیار مشتاق باشی، پس بر این کار اندوه مدار.
﴿وَمَا تَسَۡٔلُهُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٤ وَكَأَيِّن مِّنۡ ءَايَةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ يَمُرُّونَ عَلَيۡهَا وَهُمۡ عَنۡهَا مُعۡرِضُونَ١٠٥ وَمَا يُؤۡمِنُ أَكۡثَرُهُم بِٱللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشۡرِكُونَ١٠٦ أَفَأَمِنُوٓاْ أَن تَأۡتِيَهُمۡ غَٰشِيَةٞ مِّنۡ عَذَابِ ٱللَّهِ أَوۡ تَأۡتِيَهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٠٧ قُلۡ هَٰذِهِۦ سَبِيلِيٓ أَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِۚ عَلَىٰ بَصِيرَةٍ أَنَا۠ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِيۖ وَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٠٨ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِم مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡقُرَىٰٓۗ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۗ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٠٩ حَتَّىٰٓ إِذَا ٱسۡتَيَۡٔسَ ٱلرُّسُلُ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ قَدۡ كُذِبُواْ جَآءَهُمۡ نَصۡرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَآءُۖ وَلَا يُرَدُّ بَأۡسُنَا عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١١٠ لَقَدۡ كَانَ فِي قَصَصِهِمۡ عِبۡرَةٞ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِۗ مَا كَانَ حَدِيثٗا يُفۡتَرَىٰ وَلَٰكِن تَصۡدِيقَ ٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَتَفۡصِيلَ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ١١١﴾
۱۰۴- و تو در برابر راهنمایی قومت به ایمان، پاداشی از آنان طلب نمیکنی، به راستی که قرآن و هدایتی که به آن فرستاده شدهای اندرزی برای تمام مردم است که با آن پند داده شده و هدایت میشوند.
۱۰۵- و بسیاری از دلایل دال بر یگانگی و قدرت الله مانند خورشید و ماه و کوهها و درختان، در آسمانها و زمین پراکنده است، که آن را مشاهده میکنند، اما از کنارشان میگذرند، بدون اینکه در آنها بیندیشند و پند بگیرند.
۱۰۶- و این رویگردانان از آیات الهی اقرار ندارند بر اینکه الله آفریدگار و روزیدهندۀ آنان و آفریدگار همه چیز است، جز اینکه نمادها و معبودان را در عبادت خویش شریک قرار میدهند. الله تعالی از این امر بسیار برتر است.
۱۰۷- آیا چیزی دارند که آنان را ایمن قرار میدهد از اینکه عذابی فراگیر از جانب الله در دنیا بر آنان بیاید، یا قیامت به صورت ناگهانی آنان را فراگیرد، در حالی که آن را نمیدانند و احساس نمیکنند؟
۱۰۸- - ای رسول- به آنان بگو: این راه من است، که من و کسانی که به من اقتدا کردهاند، با حجت و یقینی از جانب الله، به سوی عبادت الله یگانه فرا میخوانیم، و الله سبحانه و تعالی را از شریکان منزه میدانم، و از کسانی که غیر الله را با او شریک قرار میدهند نیستم.
۱۰۹- و – ای رسول- ما پیش از تو برای مردم نفرستادهایم مگر مردانی از خودشان که به آنان وحی میکردیم، و آنان از شهرنشینان بودند، چون بر فهم دعوت و رسالت تواناتر هستند. هدایتیافتگان به حق آنان را تصدیق کرده و گمراهان از حق آنان را تکذیب میکنند، آیا در زمین نگشتهاند تا ببینند که سرانجام تکذیبکنندگان پیشین و نابودیای که به آنان رسید چگونه بوده است؟! و قطعاً برای کسانی که ایمان آورده و از پروردگارشان ترسیدهاند، پاداش سرای آخرت از دنیا و آنچه در آن است بهتر است. آیا نمیاندیشید تا پند بگیرید؟!
۱۱۰- و – ای رسول- در پیروزی بر تکذیبکنندگانت عجله نکن؛ زیرا به سبب حکمتی که میدانیم پیروزی رسولان پیش از تو به زودی به آنان نرسید، تا اینکه وقتی رسولان از ایمان قومشان ناامید شدند و کسانی که رسولان به سوی آنان فرستاده شده بودند گمان کردند که رسولان در آنچه از جانب الله به آنان خبر دادهاند به آنان دروغ گفتهاند؛ یاری ما به رسولانمان هنگام اندوه شدید فرا رسید، پس کسانی از رسولان و پیروانشان را که خواستیم نجات دادیم، و عذاب ما از کسی که جنایت کند و بر الله گستاخی کند بازگردانیده نمیشود. در این آیه پیامبر تسلی داده شده است.
۱۱۱- قطعاً در قصص رسولان که بر تو حکایت کردیم و آنچه که به تکذیبکنندگان رسید اندرزی است برای صاحبان عقلهای سلیم. این قرآن سخنی دروغ و ساختگی نیست، بلکه آن را به عنوان گواه بر راستی کتابهای نازلشدۀ پیش از آن و اینکه از جانب الله هستند، و برای بیان تحلیل و تحریم و امور مورد پسند و ناپسند و تمام آنچه که بندگان به آن نیاز دارند، و راهنما از گمراهی، و رحمتی برای مومنان که دلهایشان به آن هدایت میشود و آنگاه به اوامر و نواهی آن عمل میکنند، فرو فرستادیم.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِۗ وَٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ ٱلۡحَقُّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي رَفَعَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ يُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُم بِلِقَآءِ رَبِّكُمۡ تُوقِنُونَ٢ وَهُوَ ٱلَّذِي مَدَّ ٱلۡأَرۡضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۡهَٰرٗاۖ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ جَعَلَ فِيهَا زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ يُغۡشِي ٱلَّيۡلَ ٱلنَّهَارَۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٣ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ قِطَعٞ مُّتَجَٰوِرَٰتٞ وَجَنَّٰتٞ مِّنۡ أَعۡنَٰبٖ وَزَرۡعٞ وَنَخِيلٞ صِنۡوَانٞ وَغَيۡرُ صِنۡوَانٖ يُسۡقَىٰ بِمَآءٖ وَٰحِدٖ وَنُفَضِّلُ بَعۡضَهَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلۡأُكُلِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٤ ۞وَإِن تَعۡجَبۡ فَعَجَبٞ قَوۡلُهُمۡ أَءِذَا كُنَّا تُرَٰبًا أَءِنَّا لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدٍۗ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡأَغۡلَٰلُ فِيٓ أَعۡنَاقِهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٥﴾
۱- ﴿الٓمٓرۚ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
– ای رسول- این آیات ارزشمند قرآن، و این قرآن که بر تو نازل شده، عین حقیقت است، نه آنگونه که مشرکان میگویند: آن را از نزد خودت آوردهای، با وجود این، بیشتر مردم آن را تصدیق نکرده و به آن عمل نمیکنند.
۲- الله تعالی همان ذاتی است که به قدرت خویش، آسمانهای هفتگانه را بدون ستونهایی آنگونه که ببینید برافراشت، سپس آنگونه که سزاوار شکوه و عظمت اوست بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت، و خورشید و ماه را برای منافع بندگان رام کرد، هر یک از خوشید و ماه تا روز قیامت در فلک خویش در جریان است. او سبحانه امور دنیا و آخرت را مدیریت میکند، و آیات دلالتکننده بر قدرتش و اینکه هیچ معبود بر حقی جز او نیست را برایتان بیان میدارد؛ تا به الله و بازگشت به سوی او یقین پیدا کنید، آنگاه وعده و وعیدهایش را تصدیق کنید و عبادت را برای او خالص گردانید.
۳- و او سبحانه ذاتی است که زمین را گسترده و وسیع قرار داد، و آن را برای زندگی شما مهیا کرد، و کوههایی که آن را ثابت نگه میدارد و رودهایی برای آشامیدن و منافع شما در آن قرار داد، و از تمام انواع میوهها دو صنف، سفید و سیاه و شیرین و ترش در آن قرار داد، و شب را قرار داد که روز را با تاریکیاش میپوشاند. به راستی که در تمام این موارد پند و اندرزهایی است برای مردمی که در آنها میاندیشند و پند میگیرند.
۴- و در زمین قطعاتی کنار هم، که برخی از آنها پاکیزه است که آنچه را به مردم فایده میرساند میرویانند، و برخی دیگر شورهزار هستند که هیچ چیز نمیرویانند، و در زمین پاکیزه باغهایی از انگور، و در آن کشتزارهایی مختلف و درختان خرمایی از یک ریشه، و درختان خرمایی با ریشههایی جدا از یکدیگر قرار داد، تمام اینها در یک خاک قرار دارند و از یک آب سیراب میشوند، اما از لحاظ میوه و حجم و طعم و سایر موارد با هم مختلف هستند، به گونهای که یکی شیرین و دیگری ترش است، و خوردن برخی از خوردن برخی دیگر بهتر است، قطعاً در این موارد، نشانههایی است برای کسی که قلبی دارد که امر و نهی الله تعالی را با آن میفهمد.
۵- و – ای رسول- اگر از ایماننیاوردن کافران پس از این دلایل تعجب میکنی، این سخنشان بیشتر تعجبآور است که میگویند: آیا وقتی که مُردیم و خاک شدیم، دوباره برانگیخته میشویم؟! اینان همان کسانی هستند که پروردگارشان را که آنان را از نیستی پدید آورد انکار کردهاند، و این افراد هستند که در روز قیامت زنجیرهایی از آتش در گردنهایشان قرار میگیرد، و اینان وارد جهنم میشوند، و هرگز از آن خارج نمیشوند.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلسَّيِّئَةِ قَبۡلَ ٱلۡحَسَنَةِ وَقَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِمُ ٱلۡمَثُلَٰتُۗ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغۡفِرَةٖ لِّلنَّاسِ عَلَىٰ ظُلۡمِهِمۡۖ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٦ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦٓۗ إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرٞۖ وَلِكُلِّ قَوۡمٍ هَادٍ٧ ٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَحۡمِلُ كُلُّ أُنثَىٰ وَمَا تَغِيضُ ٱلۡأَرۡحَامُ وَمَا تَزۡدَادُۚ وَكُلُّ شَيۡءٍ عِندَهُۥ بِمِقۡدَارٍ٨ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡكَبِيرُ ٱلۡمُتَعَالِ٩ سَوَآءٞ مِّنكُم مَّنۡ أَسَرَّ ٱلۡقَوۡلَ وَمَن جَهَرَ بِهِۦ وَمَنۡ هُوَ مُسۡتَخۡفِۢ بِٱلَّيۡلِ وَسَارِبُۢ بِٱلنَّهَارِ١٠ لَهُۥ مُعَقِّبَٰتٞ مِّنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ يَحۡفَظُونَهُۥ مِنۡ أَمۡرِ ٱللَّهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡۗ وَإِذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِقَوۡمٖ سُوٓءٗا فَلَا مَرَدَّ لَهُۥۚ وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَالٍ١١ هُوَ ٱلَّذِي يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنشِئُ ٱلسَّحَابَ ٱلثِّقَالَ١٢ وَيُسَبِّحُ ٱلرَّعۡدُ بِحَمۡدِهِۦ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ مِنۡ خِيفَتِهِۦ وَيُرۡسِلُ ٱلصَّوَٰعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَن يَشَآءُ وَهُمۡ يُجَٰدِلُونَ فِي ٱللَّهِ وَهُوَ شَدِيدُ ٱلۡمِحَالِ١٣﴾
۶- و تکذیبکنندگان، پیش از ایمان که امان و حسنات از آن امید میرود، کیفر که آن را بر آنان به تعجیل نمیاندازم به شتاب از تو میطلبند، در حالی که تکذیبکنندگان قبل از آنان کیفر خویش را دیدهاند، پس چگونه از آنان عبرت نمیگیرند؟! و – ای رسول- قطعاً پروردگارت با وجود ستمی که مردم روا میدارند، نسبت به گناهان کسانی از آنان که از گناهانشان توبه کنند آمرزنده است، درِ آمرزش را به رویشان میگشاید، و آنان را به سوی آن میخواند، در حالی که آنان با نافرمانی از پروردگارشان بر خویشتن ستم میکنند، و قطعاً پروردگارت نسبت به کسی که بر کفر و گمراهی و نافرمانی از الله پافشاری کند سختکیفر است.
۷- و کافران مکه میگویند: چرا معجزهای محسوس مانند عصای موسی و مادهشتر صالح برایش نیامده است؟! در حالی که – ای رسول- این کار به دست تو نیست و تو فقط ابلاغکنندۀ آنان، و ترسانندهای از عذاب الله هستی. و هر امتی رسولی دارد که آنان را به سوی الله تعالی راهنمایی میکند.
۸- الله متعال از آنچه که هر مادهای در شکم خویش حمل میکند آگاه است، که نر است یا ماده؟ بدبخت است یا خوشخبت؟ و از آنچه که رحمها میکاهند آگاه است، یعنی اینکه قبل از نُه ماه سقط میکند یا به دنیا میآورد، و نیز از آنچه حملش بر آن میافزاید. و هر چیزی نزد الله به اندازهای که نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میشود اندازهگیری شده است.
۹- الله از تمام آنچه از دیدگان پنهان است، و به تمام آنچه مشاهده میشود آگاه است، در ذات و اسما و صفاتش بسیار بزرگ است، و به ذات و قدرت و غلبۀ خویش از تمام مخلوقاتش برتر است.
۱۰- در علم او تعالی کسی که سخن را پنهان دارد و کسی که سخن را آشکار کند، و نیز کسی که اعمالش را در تاریکی شب بپوشاند، و کسی که اعمالش را در روشنایی روز آشکار کند یکسان است.
۱۱- الله تعالی فرشتگانی دارد که از پی یکدیگر و از روبرو و پشت سر انسان بر او فرود میآیند، و به فرمان الهی از او محافظت میکنند و تمام خیر یا شری را که انجام میدهد برمیشمارند. قطعاً الله سبحانه و تعالی نعمتی را که بر مردمی بخشیده است تغییر نمیدهد مگر هنگامی که آنچه را که آنان را به آن فرمان داده است تغییر دهند و با او مخالفت کنند. و الله هر گاه برای گروهی مصیبت را اراده کند هیچ راه فراری از آن نیست، و غیر از الله هیچ کارسازی ندارند که کارهایشان را بر عهده بگیرد، به گونهای که امور دوستداشتنی را برایشان به دست آورد، و امور ناگوار را از آنان برطرف سازد.
۱۲- او ذاتی است که از آیات خویش، برق- یعنی نور تابان از خلال ابرها- را به شما مینمایاند، آنگاه میترسید که صاعقههای آتشزا از آن بر شما فرود آید، و نیز امید دارید که همراه آن باران ببارد، و به قدرت او سبحانه، ابر گرانبار به آب زیاد برای منافع شما پدید میآید.
۱۳- و رعد با تسبیحی که بر خضوع او در برابر پروردگارش دلالت دارد الله را سپاس میگوید، و فرشتگان از ترس پروردگارشان او را منزه میدانند و تقدیس میکنند، و الله صاعقههای نابودگر را میفرستد آنگاه هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد با آن نابود میکند، و کافران در وحدانیت و قدرت الله بر رستاخیز با یکدیگر مجادله میکنند، در حالی که او تعالی نسبت به کسانی که از او نافرمانی کنند دارای نیرو و قدرتی سخت است.
﴿لَهُۥ دَعۡوَةُ ٱلۡحَقِّۚ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَسۡتَجِيبُونَ لَهُم بِشَيۡءٍ إِلَّا كَبَٰسِطِ كَفَّيۡهِ إِلَى ٱلۡمَآءِ لِيَبۡلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَٰلِغِهِۦۚ وَمَا دُعَآءُ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ١٤ وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَظِلَٰلُهُم بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ۩١٥ قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ قُلِ ٱللَّهُۚ قُلۡ أَفَٱتَّخَذۡتُم مِّن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ لَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ نَفۡعٗا وَلَا ضَرّٗاۚ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ أَمۡ هَلۡ تَسۡتَوِي ٱلظُّلُمَٰتُ وَٱلنُّورُۗ أَمۡ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ خَلَقُواْ كَخَلۡقِهِۦ فَتَشَٰبَهَ ٱلۡخَلۡقُ عَلَيۡهِمۡۚ قُلِ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّٰرُ١٦ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَسَالَتۡ أَوۡدِيَةُۢ بِقَدَرِهَا فَٱحۡتَمَلَ ٱلسَّيۡلُ زَبَدٗا رَّابِيٗاۖ وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيۡهِ فِي ٱلنَّارِ ٱبۡتِغَآءَ حِلۡيَةٍ أَوۡ مَتَٰعٖ زَبَدٞ مِّثۡلُهُۥۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡحَقَّ وَٱلۡبَٰطِلَۚ فَأَمَّا ٱلزَّبَدُ فَيَذۡهَبُ جُفَآءٗۖ وَأَمَّا مَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ فَيَمۡكُثُ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَالَ١٧ لِلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَٱلَّذِينَ لَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُۥ لَوۡ أَنَّ لَهُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لَٱفۡتَدَوۡاْ بِهِۦٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ سُوٓءُ ٱلۡحِسَابِ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ١٨﴾
۱۴- دعوت توحید «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» فقط از آنِ الله سبحانه و تعالی است، یعنی هیچ کس جز او عبادت و به دعا خوانده نمیشود، و معبودهایی که آنها را به جای الله به دعا میخوانند دعای کسی که آنها را میخواند اجابت نمیکنند، و حال آنان همراه این معبودها مانند تشنهای است که دستش را از دور به سوی آب میگشاید تا آب به دهانش برسد اما آب به دهانش نمیرسد، و درخواست کافران از معبودهایشان چیزی جز نهایت دوری از صواب نیست؛ زیرا دیگران را با الله شریک قرار میدهند.
۱۵- و تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند- فروتن و فرمانبردار- فقط در برابر الله سجده میکنند، یعنی مؤمنان به رغبت و اختیار در برابر او تعالی سجده و فروتنی میکنند و کافران به اجبار؛ زیرا از عبادت او تعالی سر باز میزنند، با وجود اینکه حال و فطرتشان آنان را در این مورد تکذیب میکند، و سایۀ مخلوقات در برابر عظمت الله سر فرود میآورند، و در ابتدا و پایان روز به ارادۀ او حرکت میکنند.
۱۶- - ای رسول- به مشرکان بگو: چه کسی آفریدگار و ادارهکنندۀ آسمانها و زمین است؟ بگو: الله است که آفریدگار و تدبیرکنندۀ کار آسمانها و زمین است، و شما بر این امر اقرار دارید، سپس با اثبات دلیل و حجت علیه آنان بگو: آیا به جای او معبودهایی برای خودتان قرار دادهاید، در حالی که آنان نمیتوانند به خودشان فایده یا زیان برسانند، چه رسد به اینکه به شما فایده یا زیان برسانند، و از عبادت مالک آنها دست کشیدهاید؟! - ای رسول- به آنان بگو: آیا نزد شما کافر که همانند کور است، و مؤمن که همانند بیناست یکسان هستند؟! آیا کفر که مانند تاریکیهاست، و ایمان که خودِ نور است یکسان است؟! آیا دوستانشان که آنان را شریکانی برای الله قرار دادهاند همانند آفرینش الله میآفرینند، که آفرینش شریکان با آفرینش الله بر آنان مشتبه شده، و به استحقاق عبادت برای آنان باور کردهاند؟! - ای رسول- به آنان بگو: الله تعالی آفریدگار هر موجودی از نیستی است، و هموست که به تنهایی سزاوار عبادت است، و ذات یگانه و قهاری است که مستحق الوهیت و عبادت است، نه نمادها و معبودانی که هیچ نفع و زیانی نمیرسانند.
۱۷- سپس الله سبحانه برای باطل و حق مثالی زده است به آبی که آن را از آسمان فرو فرستاد، آنگاه درههای زمین بر اساس کوچکی و بزرگیاش روان شدند، و سیل کفی را که هیچ نفعی ندارد بر روی خویش برداشت. و مثالی دیگر زده است: یعنی مواد معدنی که برای ذوبکردن آن آتش میدمند، تا زیورآلات از آن بسازند؛ همچون کاری که بر روی طلا و نقره انجام میشود، یا برای منافعی که از آن بهرهمند میشوند؛ مانند کاری که بر روی مس انجام میشود، آنگاه مواد نامرغوبش که هیچ فایدهای ندارد از آن خارج میشود؛ مانند کفی که از آب ایجاد میشود، به مانند این دو مثال الله مثال حق و باطل را میزند: یعنی باطل مانند کف روی آب و جِرم مواد معدنی است که متلاشی یا دور انداخته میشود، چون هیچ فایدهای در آن نیست، اما حق مانند آب صاف و مواد معدنی پاکی است که برای بهرهبرداری در زمین میماند. الله همانگونه که این مثالها را برایتان بیان فرمود، آنها را برای مردم نیز مثال میزند؛ تا حق از باطل و هدایت از گمراهی مشخص شود.
۱۸- برای مومنان که از الله و رسولش فرمانبرداری کردند بهشت است، و برای کسانی که فرمانبرداری نکردند و به او تعالی کفر ورزیدند جهنم است، هر چند مالک تمام آنچه که در روی زمین است و همانند آن باشند تا تمام آنها را برای نجات خودشان از عذاب الله در روز قیامت ببخشند، و هرگز از آنان پذیرفته نخواهد شد، اینان در برابر تمام بدیهایی که انجام دادهاند مورد محاسبه قرار میگیرند، و مسکن و جایگاهشان جهنم خواهد بود که بستر آنان است، و چه بستر بسیار بدی برای خودشان گستردهاند!
﴿۞أَفَمَن يَعۡلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ ٱلۡحَقُّ كَمَنۡ هُوَ أَعۡمَىٰٓۚ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٩ ٱلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَلَا يَنقُضُونَ ٱلۡمِيثَٰقَ٢٠ وَٱلَّذِينَ يَصِلُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ وَيَخَافُونَ سُوٓءَ ٱلۡحِسَابِ٢١ وَٱلَّذِينَ صَبَرُواْ ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ وَيَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّيِّئَةَ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٢٢ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَدۡخُلُونَ عَلَيۡهِم مِّن كُلِّ بَابٖ٢٣ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُم بِمَا صَبَرۡتُمۡۚ فَنِعۡمَ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٢٤ وَٱلَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهۡدَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مِيثَٰقِهِۦ وَيَقۡطَعُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱللَّعۡنَةُ وَلَهُمۡ سُوٓءُ ٱلدَّارِ٢٥ ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ وَفَرِحُواْ بِٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ إِلَّا مَتَٰعٞ٢٦ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَةٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّ ٱللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَنۡ أَنَابَ٢٧ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَتَطۡمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكۡرِ ٱللَّهِۗ أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَّهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ٢٨﴾
۱۹، ۲۰- - ای رسول- آیا کسی که میداند آنچه از جانب الله بر تو آمده است همان حقیقت است و به آن ایمان میآورد، مانند کسی است که در برابر حقیقت کور است و به آن ایمان نیاورده است؟! فقط صاحبان عقل سلیم که به عهد الله که آنان را به آن امر کرده است وفا میکنند و عهد مستحکمی را که با الله بستند نمیشکنند، پند میگیرند.
۲۱- و آنان هستند که آنچه را الله به پیوستن آن فرمان داده است مانند خویشاوندان و نیازمندان میپیوندند، و پروردگارشان را مراقب خویش میدانند، و میترسند که آنان را در قبال تمام گناهانشان مورد محاسبه قرار دهد، و هیچ گناهی را برایشان نبخشد.
۲۲- و آنان هستند که برای طلب خشنودی پروردگارشان، در برابر آزارها و بر طاعت الله، و در برابر نافرمانی شکیبایی کردند، و نماز را به کاملترین وجه برپا داشتند، و از اموالشان، زکات فرض، و نفقات مستحبی را در نهان و آشکارا پرداختند، و بدی را با نیکی پاسخ میدهند آنگاه نیکی، بدی را از بین میبرد، اینان که صفات مذکور را دارند سرانجام نیکی در آخرت برایشان است.
۲۳- این سرانجام، همان بهشتهای جاودانی است که برای همیشه در آن اقامت میکنند و از آن خارج نمیشوند، در حالی که پدران و همسران و فرزندان صالح آنان چه پسر و چه دختر همراهشان هستند، و فرشتگان از هر دری بر آنان وارد میشوند، تا ورودشان به بهشت را برایشان تبریک بگویند.
۲۴- فرشتگان به آنان میگویند: سلام علیکم؛ درودی خاص برای شماست، و از هر آسیبی در امانید، چون بر طاعت الله شکیبایی کردید، پس چه سرانجام خوبی است سرای بهشت!
۲۵- اما بدبختان که به ضد صفات مومنان توصیف شدهاند، همان کسانی هستند که به پیمان الله مبنی بر یگانهدانستن او در عبادت پس از اینکه این پیمان را بر خودشان مستحکم کردند وفا نمیکنند، و صلۀ رحم و سایر مواردی را که الله به پیوند آن فرمان داده است قطع میکنند، و آنان با انجام گناهان در زمین فساد به پا میکنند، اینان که این صفات زشت را دارند از رحمت الهی رانده شدهاند، عذاب سختی در آخرت دارند که آنان را به ستوه میآورد.
۲۶- فقط الله است که روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید، و برای هر یک از آنان که بخواهد محدود میگرداند، و کافران از گشایش در زندگی دنیا شادمانند، حال آنکه زندگی دنیا در برابر آخرت چیزی جز کالایی اندک نیست که از آن بهرهبرداری میشود، و به سرعت از بین میرود.
۲۷- و کافران از روی سرسختی میگویند: چرا معجزهای حسی مانند معجزۀ موسی و عیسی بر محمد† نازل نشده است؟! به آنان بگو: قطعاً الله هر یک از ستیزهجویان را که بخواهد از هدایت گمراه میسازد و معجزات فایدهای به او نمیرسانند، و هر کس را که به سوی او بازگردد و خشنودیاش را بجوید به سوی دین بر حق خویش هدایت میکند.
۲۸- و کسانی را که دلهایشان به توحید و ذکر الهی انس میگیرد و آرام میشود هدایت میکند، بدانید که دلها فقط با طاعت و ذکر و پاداش الله آرام میگیرد.
﴿ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ طُوبَىٰ لَهُمۡ وَحُسۡنُ مََٔابٖ٢٩ كَذَٰلِكَ أَرۡسَلۡنَٰكَ فِيٓ أُمَّةٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهَآ أُمَمٞ لِّتَتۡلُوَاْ عَلَيۡهِمُ ٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَهُمۡ يَكۡفُرُونَ بِٱلرَّحۡمَٰنِۚ قُلۡ هُوَ رَبِّي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ مَتَابِ٣٠ وَلَوۡ أَنَّ قُرۡءَانٗا سُيِّرَتۡ بِهِ ٱلۡجِبَالُ أَوۡ قُطِّعَتۡ بِهِ ٱلۡأَرۡضُ أَوۡ كُلِّمَ بِهِ ٱلۡمَوۡتَىٰۗ بَل لِّلَّهِ ٱلۡأَمۡرُ جَمِيعًاۗ أَفَلَمۡ يَاْيَۡٔسِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن لَّوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَهَدَى ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۗ وَلَا يَزَالُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ تُصِيبُهُم بِمَا صَنَعُواْ قَارِعَةٌ أَوۡ تَحُلُّ قَرِيبٗا مِّن دَارِهِمۡ حَتَّىٰ يَأۡتِيَ وَعۡدُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ٣١ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَأَمۡلَيۡتُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ ثُمَّ أَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ عِقَابِ٣٢ أَفَمَنۡ هُوَ قَآئِمٌ عَلَىٰ كُلِّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡۗ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَآءَ قُلۡ سَمُّوهُمۡۚ أَمۡ تُنَبُِّٔونَهُۥ بِمَا لَا يَعۡلَمُ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَم بِظَٰهِرٖ مِّنَ ٱلۡقَوۡلِۗ بَلۡ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ مَكۡرُهُمۡ وَصُدُّواْ عَنِ ٱلسَّبِيلِۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٣ لَّهُمۡ عَذَابٞ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَشَقُّۖ وَمَا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن وَاقٖ٣٤﴾
۲۹- کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده، و اعمال صالح انجام دادهاند شادمانی و روشنایی چشم، و حال نیکو، و سرانجام خوش به سوی بهشت و خشنودی الله را دارند.
۳۰- - ای رسول- همانگونه که رسولان پیشین را فرستادهایم، تو را نیز به سوی امتی فرستادیم که قبل از آنان امتهای رسولانِ گذشتهاند؛ تا این قرآن را که بر تو نازل شده است بر این امت تلاوت کنی، اما حال قومت این است که یگانگی رحمان را انکار میکنند. - ای رسول- به آنان بگو: رحمان که او را به عنوان معبودی یگانه نگرفتهاید همان پروردگار من است که هیچ معبود بر حقی جز او نیست، بر او توکل و اعتماد کردم، و مرجع و بازگشت من به سوی اوست.
۳۱- الله تعالی به کافرانی که نزول معجزات محسوس بر پیامبر را درخواست کردند پاسخ داده و به آنان میفرماید: اگر قرآنی بود که وقتی خوانده میشد کوهها از جای خویش روان میشدند، یا زمین میشکافت و به رودها تبدیل میشد، یا مردگان به آن زنده میشدند و سخن میگفتند - آنگونه که آنان از تو خواستند-، قطعاً همین قرآن نازلشده بر تو میبود نه غیر آن، اما به آن ایمان نیاوردهاند. بلکه تمام امور اعم از فرستادن معجزات و غیر آن در اختیار الله است. پس آیا مؤمنان ندانستهاند که اگر الله بخواهد تمام مردم روی زمین بدون معجزه ایمان میآورند؟! و به سبب کفر کافران، پیوسته مصیبتی مانند قتل و اسارت در غزوات مسلمانان به آنان میرسد، یا این مصیبت نزدیک خانههایشان فرود میآید، تا اینکه وعدۀ الله به پیروزی علیه آنان فرا رسد، قطعاً الله در وعده خلاف نمیکند.
۳۲- و – ای رسول- اگر دعوت تو را مسخره کردهاند، امتهای پیش از تو نیز رسولانشان را مسخره کردهاند، پس اندوه مدار زیرا به کسانی که کفر ورزیدند مهلت دادم، سپس آنان را به عذابم که عذابی سخت بود گرفتم.
۳۳- پس آیا ذاتی که بر هر نفسی قائم است و تمام اعمالش را برمیشمرد، سزاوارتر است که عبادت شود، یا این مخلوقات ناتوان؟! و آنان – به سبب جهلشان- از میان مخلوقات الله شریکانی برای او تعالی قرار دادهاند که آنها را عبادت میکنند. - ای رسول- به آنان بگو: نام شریکانی که آنان را همراه الله عبادت کردهاید برایمان بیاورید اگر در ادعایتان صادق هستید، و اسامی و صفات آنها را نام ببرید. و هرگز چیزی از صفاتشان را نخواهند یافت که آنان را سزاوار عبادت قرار دهد. آیا الله را از شریکانش در زمین که از آنها آگاه نیست باخبر میسازید، یا آنها را با سخن ظاهری و توخالی، بدون اینکه حقیقتی داشته باشند شریکان مینامید؟! بلکه شیطان سخن باطل کافران و بازداشتن آنان از راه الله را برایشان آراسته است. و هر کس که الله او را به هدایتش توفیق ندهد هیچ کس را ندارد که وی را هدایت کند، و به سوی حق و راستی توفیق دهد.
۳۴- و این کافران بازدارنده از راه الله، عذابی سخت در زندگی دنیا با قتل و اسارت و خواری دارند، و قطعاً عذاب آنان در آخرت سنگینتر و سختتر است، و هیچ حمایتگری ندارند که در برابر عذاب الهی از آنان محافظت کند.
﴿۞مَّثَلُ ٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ أُكُلُهَا دَآئِمٞ وَظِلُّهَاۚ تِلۡكَ عُقۡبَى ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْۚ وَّعُقۡبَى ٱلۡكَٰفِرِينَ ٱلنَّارُ٣٥ وَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يَفۡرَحُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَۖ وَمِنَ ٱلۡأَحۡزَابِ مَن يُنكِرُ بَعۡضَهُۥۚ قُلۡ إِنَّمَآ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱللَّهَ وَلَآ أُشۡرِكَ بِهِۦٓۚ إِلَيۡهِ أَدۡعُواْ وَإِلَيۡهِ مََٔابِ٣٦ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ حُكۡمًا عَرَبِيّٗاۚ وَلَئِنِ ٱتَّبَعۡتَ أَهۡوَآءَهُم بَعۡدَ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا وَاقٖ٣٧ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَذُرِّيَّةٗۚ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأۡتِيَ بَِٔايَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ لِكُلِّ أَجَلٖ كِتَابٞ٣٨ يَمۡحُواْ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ وَيُثۡبِتُۖ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ٣٩ وَإِن مَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ وَعَلَيۡنَا ٱلۡحِسَابُ٤٠ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا نَأۡتِي ٱلۡأَرۡضَ نَنقُصُهَا مِنۡ أَطۡرَافِهَاۚ وَٱللَّهُ يَحۡكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكۡمِهِۦۚ وَهُوَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٤١ وَقَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَلِلَّهِ ٱلۡمَكۡرُ جَمِيعٗاۖ يَعۡلَمُ مَا تَكۡسِبُ كُلُّ نَفۡسٖۗ وَسَيَعۡلَمُ ٱلۡكُفَّٰرُ لِمَنۡ عُقۡبَى ٱلدَّارِ٤٢ وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَسۡتَ مُرۡسَلٗاۚ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡ وَمَنۡ عِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلۡكِتَٰبِ٤٣﴾
۳۵- توصیف بهشت که الله آن را به کسانی وعده داده که از او میترسند چنین است که از زیر کاخها و درختهایش رودها جاری است، و میوههایش جاویدان و همیشگی است، و سایهای دارد که پایان نمییابد و کوتاه نمیشود، این پاداش بهشت، سرانجامِ کسانی است که از الله ترسیدهاند، یعنی معاصی او را ترک کرده و فرایضش را برپا داشتهاند، و سرانجام کافران جهنم است.
۳۶- و یهود و نصاری که کتاب به آنان دادهایم کسانی از میانشان که به تو ایمان آوردهاند؛ مانند عبدالله بن سلام و نجاشی، به قرآن نازلشده بر تو شادمانند، چون با آنچه نزدشان است موافق است، و از گروههای کفر ضد تو؛ مانند سید و عاقب- دو اسقف «نجران»-، و کعب بن اشرف، کسانی هستند که برخی از آنچه را که بر تو نازل شده است انکار میکنند. به آنان بگو: همانا الله به من فرمان داده که فقط او را عبادت کنم، و هیچ چیز را با او شریک نگردانم، مردم را به سوی الله فرا میخوانم، و مرجع و بازگشت من به سوی اوست.
۳۷- و – ای رسول- همانگونه که کتابها را بر پیامبران به زبان خودشان فرستادیم، قرآن را نیز به زبان عربی بر تو نازل کردیم؛ تا با آن داوری کنی، و اگر – پس از حقی که از جانب الله نزدت آمد- از هوسهای مشرکان در عبادت غیر الله پیروی کنی، هیچ یاوری نداری که به تو یاری رساند و تو را از عذاب او تعالی محافظت کند.
۳۸- و اگر گفتند: – ای رسول- چرا با زنان ازدواج میکنی؟ به تحقیق که پیش از تو رسولانی از جنس بشر فرستادهایم و همسران و فرزندانی برایشان قرار دادیم. و چنانچه گفتند: اگر او رسول الهی میبود قطعا معجزاتی را که درخواست کردیم میآورد، [بدان که] در توان هیچ رسولی نیست که معجزهای را که قومش خواستهاند بیاورد مگر به اذن الله. برای هر کاری که الله حکم کرده است کتاب و سررسیدی است که الله آن را نزد خویش نوشته است، که نه پیش میافتد و نه به تأخیر.
۳۹- الله از روی حکمتی که میداند هر چه از احکام و غیر آن را که بخواهد از بین میبرد، و هر آنچه از این موارد را که بخواهد باقی میگذارد، و اصل کتاب نزد اوست، یعنی لوح محفوظ که تمام احوال مخلوقات تا روز قیامت در آن ثبت شده است.
۴۰- و – ای رسول- اگر بخشی از عذاب خواری و کیفر در دنیا را که به دشمنانت وعده دادهایم به تو بنمایانیم این عذاب بر آنان به تعجیل افتاده است، و اگر قبل از اینکه این امر را ببینی تو را بمیرانیم، چیزی جز تبلیغ دعوت بر عهدۀ تو نیست، و حساب و جزا بر عهدۀ ماست.
۴۱- مگر این کافران ندیدهاند که ما بر زمین میآییم و با فتح سرزمینهای مشرکان توسط مسلمانان و الحاق آن به سرزمین مسلمانان، از اطرافش میکاهیم؟! و الله سبحانه حکم میکند و حکم و فرمانش، هیچ بازدارنده و باطلکنندهای ندارد، او تعالی حسابرسی سریع است، پس نباید خواستار تعجیل در عذاب باشند؛ زیرا هر آمدنیای نزدیک است.
۴۲- و کسانی که قبل از اینان بودند نیرنگهایی برای رسولانشان چیدند، همانگونه که اینان علیه تو انجام دادند، اما تمام تدبیرها از آنِ الله است، پس مکرشان را باطل میسازد، و آن را به زیان و پشیمانی خودشان تبدیل میکند. او سبحانه از خیر و شری که تمام نفسها کسب میکنند آگاه است و در قبال آن جزا میدهد. و کافران – هنگامی که نزد پروردگارشان درآیند- خواهند دانست که سرانجامِ نیکو پس از این دنیا برای چه کسانی است؟ قطعاً برای پیروان رسولان است. در این عبارت، تهدید و وعیدی علیه کافران وجود دارد.
۴۳- و کسانی که کفر ورزیدهاند به پیامبر الله میگویند: - ای محمد- الله تو را نفرستاده است، به آنان بگو: کافی است که الله به راستگویی من و دروغ شما گواه باشد، و گواهی یهود و نصاری که علم کتاب دارند و به رسالتم، و آنچه از جانب الله آوردهام، ایمان آوردهاند، و از حق پیروی کرده، در نتیجه به این گواهی تصریح کرده و آن را کتمان نکردهاند، کافی است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ لِتُخۡرِجَ ٱلنَّاسَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ بِإِذۡنِ رَبِّهِمۡ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ١ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَوَيۡلٞ لِّلۡكَٰفِرِينَ مِنۡ عَذَابٖ شَدِيدٍ٢ ٱلَّذِينَ يَسۡتَحِبُّونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَيَبۡغُونَهَا عِوَجًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٖ٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن رَّسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوۡمِهِۦ لِيُبَيِّنَ لَهُمۡۖ فَيُضِلُّ ٱللَّهُ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٤ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ أَنۡ أَخۡرِجۡ قَوۡمَكَ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ وَذَكِّرۡهُم بِأَيَّىٰمِ ٱللَّهِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ٥﴾
۱ ۲- ﴿ الٓرۚ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
– ای رسول- این قرآن کتابی است که آن را بر تو نازل کردیم تا انسانها را – به اذن پروردگارشان و توفیق او- از ضلالت و گمراهی به سوی هدایت و نور بیرون آوری، به سوی اسلام که همان راه غالب و پسندیدۀ الهی در هر حالی است. الله، معبودی که آفرینش و فرمانروایی و تصرف آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد از آنِ اوست، و فقط او سزاوار است که به تنهایی عبادت شود. و به زودی نابودی و عذابی سخت در روز قیامت به کسانی که به الله ایمان نیاورده و از رسولانش پیروی نکردهاند خواهد رسید.
۳- و اینان که روی گردانده و به الله ایمان نیاورده و از رسولانش پیروی نکردهاند، همان کسانی هستند که زندگی فانی دنیا را برمیگزینند، و آخرت جاویدان را رها میکنند، و مردم را از پیروی دین الله بازمیدارند، و راه کجی را میخواهند که با هوسهایشان سازگار باشد، اینان که صفات مذکور را دارند در گمراهی و انحرافی دور از حق و تمام اسباب هدایت قرار دارند.
۴- و – ای پیامبر- پیش از تو هیچ رسولی را جز به زبان قومش نفرستادیم؛ تا شریعت الله را بر آنان آشکار کند، پس الله هر کس را که بخواهد از راه راست و هدایت گمراه میسازد، و هر کس را بخواهد به سوی حق توفیق میدهد، و او تعالی در فرمانروایی خویش شکستناپذیر است، و ذات حکیمی است که بر اساس حکمت خود امور را در مواضع خودش قرار میدهد.
۵- و به تحقیق موسی را به سوی بنیاسرائیل فرستادیم و او را با معجزات دلالتکننده بر راستگوییاش تقویت کردیم، و به او فرمان دادیم که قومش را به سوی ایمان فرا خواند؛ تا آنان را از گمراهی به سوی هدایت بیرون آورد، و نعمتها و کیفرهای الله را در روزهای ویژۀ او تعالی به یادشان آورد، قطعاً در این یادآوری، دلالتهایی است برای هر کسی که در برابر الله فروتن است و از ممنوعات دست میکشد و بر تقدیراتش شکیبایی میکند، و برای هر شاکری است که حقوق الله را برپا میدارد، و از الله در قبال نعمتهایش سپاسگزاری میکند. به این سبب این دو صنف را بیان فرمود که اینان همان کسانی هستند که از آیات پند میگیرند، و از آنها غافل نیستند.
﴿وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ أَنجَىٰكُم مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَسُومُونَكُمۡ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبۡنَآءَكُمۡ وَيَسۡتَحۡيُونَ نِسَآءَكُمۡۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَآءٞ مِّن رَّبِّكُمۡ عَظِيمٞ٦ وَإِذۡ تَأَذَّنَ رَبُّكُمۡ لَئِن شَكَرۡتُمۡ لَأَزِيدَنَّكُمۡۖ وَلَئِن كَفَرۡتُمۡ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٞ٧ وَقَالَ مُوسَىٰٓ إِن تَكۡفُرُوٓاْ أَنتُمۡ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا فَإِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ٨ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَبَؤُاْ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لَا يَعۡلَمُهُمۡ إِلَّا ٱللَّهُۚ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَرَدُّوٓاْ أَيۡدِيَهُمۡ فِيٓ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَقَالُوٓاْ إِنَّا كَفَرۡنَا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ وَإِنَّا لَفِي شَكّٖ مِّمَّا تَدۡعُونَنَآ إِلَيۡهِ مُرِيبٖ٩ ۞قَالَتۡ رُسُلُهُمۡ أَفِي ٱللَّهِ شَكّٞ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يَدۡعُوكُمۡ لِيَغۡفِرَ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُؤَخِّرَكُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ قَالُوٓاْ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا تُرِيدُونَ أَن تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُنَا فَأۡتُونَا بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ١٠﴾
۶- و – ای رسول- قصۀ موسی را به قومت یادآوری کن آنگاه که به بنیاسرائیل گفت: نعمت الله بر خودتان را به یاد آورید آنگاه که شما را از فرعون و پیروانش نجات داد، که سختترین عذاب را به شما میچشانیدند، و پسرانتان را میکشتند تا کسی از آنان نیاید که بر پادشاهی فرعون مسلط شود، و زنانتان را برای خدمت و تحقیر نگه میداشتند، و در این مصیبت و رهانیدن، آزمایشی بزرگ از جانب پروردگارتان بود.
۷- و موسی به آنان گفت: به یاد آورید آنگاه که پروردگارتان به شیوهای گویا و صریح به شما اعلام کرد: اگر از او در قبال نعمتهایش سپاسگزاری کنید قطعاً از فضل خویش بر شما خواهد افزود، و اگر نعمتهای الهی را ناسپاسی کنید قطعاً شما را به عذابی سخت مجازات خواهد کرد.
۸- و به آنان گفت: اگر شما و تمام اهالی زمین به الله کفر ورزید، ذرهای به او تعالی زیان نخواهید رسانید؛ زیرا الله از تمام مخلوقاتش بینیاز است، سزاوار حمد و ستایش است، و در هر حالی پسندیده است.
۹- - ای امت محمد- آیا خبر امتهایی که پیش از شما بودند برایتان نیامده است؟! قوم نوح و قوم هود و قوم صالح، و امتهایی که پس از آنان آمدند، که تعدادشان را کسی جز الله نمیتواند برشمارد. رسولان آنان دلایل آشکاری را برایشان آوردند، ولی آنان از روی خشم و خودداری از پذیرش ایمان، دستهایشان را گزیدند، و به رسولانشان گفتند: قطعاً ما آنچه را که شما نزدمان آوردهاید تصدیق نمیکنیم، و به راستی که ما در ایمان و توحید که ما را به سوی آن فرامیخوانید در شک و گمان هستیم.
۱۰- رسولانشان به آنان گفتند: آیا در الله و عبادت ذات یگانۀ او تردیدی وجود دارد؟! در حالی که او تعالی آفریدگار و پدیدآورندۀ آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی است، و شما را به ایمان فرا میخواند؛ تا شرک گذشتۀتان را برایتان بیامرزد، و عذاب نابودگر را از شما برطرف کند؛ یعنی به شما مهلت میدهد تا سررسیدی که مشخص کرده است؛ یعنی تا پایان عمرتان، در دنیا بمانید، و شما را در دنیا عذاب نکند. به رسولانشان گفتند: شما را جز یک انسان که صفاتی مانند صفات خودمان دارید نمیبینیم، و هیچ برتری و فضیلتی بر ما ندارید که شما را سزاوار رسولبودن کند، میخواهید که ما را از عبادت نمادها و معبودانی که پدرانمان عبادت میکردند منع کنید، پس حجتی آشکار که بر صحت گفتههایتان گواهی دهد بیاورید.
﴿قَالَتۡ لَهُمۡ رُسُلُهُمۡ إِن نَّحۡنُ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَمُنُّ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦۖ وَمَا كَانَ لَنَآ أَن نَّأۡتِيَكُم بِسُلۡطَٰنٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١١ وَمَا لَنَآ أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى ٱللَّهِ وَقَدۡ هَدَىٰنَا سُبُلَنَاۚ وَلَنَصۡبِرَنَّ عَلَىٰ مَآ ءَاذَيۡتُمُونَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ١٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِرُسُلِهِمۡ لَنُخۡرِجَنَّكُم مِّنۡ أَرۡضِنَآ أَوۡ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَاۖ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَيۡهِمۡ رَبُّهُمۡ لَنُهۡلِكَنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ١٣ وَلَنُسۡكِنَنَّكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ١٤ وَٱسۡتَفۡتَحُواْ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٖ١٥ مِّن وَرَآئِهِۦ جَهَنَّمُ وَيُسۡقَىٰ مِن مَّآءٖ صَدِيدٖ١٦ يَتَجَرَّعُهُۥ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُۥ وَيَأۡتِيهِ ٱلۡمَوۡتُ مِن كُلِّ مَكَانٖ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٖۖ وَمِن وَرَآئِهِۦ عَذَابٌ غَلِيظٞ١٧ مَّثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡۖ أَعۡمَٰلُهُمۡ كَرَمَادٍ ٱشۡتَدَّتۡ بِهِ ٱلرِّيحُ فِي يَوۡمٍ عَاصِفٖۖ لَّا يَقۡدِرُونَ مِمَّا كَسَبُواْ عَلَىٰ شَيۡءٖۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلضَّلَٰلُ ٱلۡبَعِيدُ١٨﴾
۱۱- رسولان وقتی سخنان اقوامشان را شنیدند به آنان گفتند: در حقیقت همانگونه که گفتید ما فقط یک انسان مانند شما هستیم، اما الله با نعمتبخشی خویش، بر هر یک از بندگانش که بخواهد لطف میکند و آنان را برای رسالت خویش برمیگزیند، و برهان روشنی را که طلب کردید، برایمان امکان ندارد و نمیتوانیم آن را برایتان بیاوریم جز به اذن و توفیق الله، و مومنان در تمام امورشان فقط بر الله توکل میکنند.
۱۲- و چرا بر الله توکل نکنیم، در حالی که او تعالی ما را به راه نجات از عذابش راهنمایی کرده، و به پیروی از احکام دینش توفیق داده است؟! و باید در برابر آزارهایی که از طریق گفتار بد و غیر آن به ما میرسانید شکیبایی کنیم، و مومنان باید در پیروزی خویش و شکست دشمنانشان فقط بر الله توکل کنند.
۱۳- و سینۀ کافران از سخنان رسولان به تنگ آمد و به آنان گفتند: قطعاً شما را از سرزمین خویش خارج میکنیم مگر اینکه به دین ما بازگردید، آنگاه الله به رسولانش وحی کرد که به تحقیق، منکرانی را که به او تعالی و رسولانش کفر ورزیدهاند نابود خواهد کرد.
۱۴- و قطعاً سرانجامِ نیکو را برای رسولان و پیروانشان با جایدادن آنان در زمین کافران پس از اینکه نابود شدند قرار خواهیم داد، این نابودی کافران و جایگزینکردن مومنان در سرزمین آنان، امری محکم و استوار است برای کسی که از ایستادن در برابر من در روز قیامت بترسد، و از وعید و عذابم وحشت داشته باشد.
۱۵- و رسولان به سوی پروردگارشان پناه جستند و از او خواستند که آنان را بر دشمنانشان پیروز گرداند و میان آنان داوری کند، الله خواستۀشان را اجابت فرمود، و هر متکبری را که حق را قبول نمیکرد و به آن اعتراف نداشت، و به توحید الله و اخلاص عبادت برای او تعالی اقرار نمیکرد نابود ساخت.
۱۶- و در برابر این کافر جهنم قرار دارد که با عذابش برخورد میکند، و در آنجا از چرک و خونی که از بدن جهنمیان خارج میگردد نوشانیده میشود.
۱۷- متکبر پیاپی تلاش میکند چرک و خون و آنچه از بدن جهنمیان جاری میشود را ببلعد، اما به سبب پلیدی و حرارت و تلخی زیاد آن قادر بر بلعیدنش نیست، بلکه با زحمت آن را مینوشد، که رودههایش را پاره میکند، و عذابی سخت از هر نوع و از هر یک از اعضای بدنش او را فرا میگیرد، اما نمیمیرد تا راحت شود، و پس از این عذاب، عذاب سخت دیگری در انتظارش است.
۱۸- و توصیف اعمالی مانند نیکوکاری و صلۀ رحم که کافران در دنیا انجام میدهند، مانند خاکستری است که در روزی طوفانی باد بر آن بوزد و هیچ اثری از آن باقی نماند، اعمال کافران نیز چنین است که چیزی را که نزد الله به آنان فایده برساند از آن نمییابند؛ زیرا کفر آنها را از بین برده است همانگونه که باد، خاکستر را برده است، این سعی و عملِ بدون اساس، همان گمراهی دور از راه راست است.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَأۡتِ بِخَلۡقٖ جَدِيدٖ١٩ وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ بِعَزِيزٖ٢٠ وَبَرَزُواْ لِلَّهِ جَمِيعٗا فَقَالَ ٱلضُّعَفَٰٓؤُاْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُنَّا لَكُمۡ تَبَعٗا فَهَلۡ أَنتُم مُّغۡنُونَ عَنَّا مِنۡ عَذَابِ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۚ قَالُواْ لَوۡ هَدَىٰنَا ٱللَّهُ لَهَدَيۡنَٰكُمۡۖ سَوَآءٌ عَلَيۡنَآ أَجَزِعۡنَآ أَمۡ صَبَرۡنَا مَا لَنَا مِن مَّحِيصٖ٢١ وَقَالَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لَمَّا قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ إِنَّ ٱللَّهَ وَعَدَكُمۡ وَعۡدَ ٱلۡحَقِّ وَوَعَدتُّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُكُمۡۖ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَٰنٍ إِلَّآ أَن دَعَوۡتُكُمۡ فَٱسۡتَجَبۡتُمۡ لِيۖ فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُمۖ مَّآ أَنَا۠ بِمُصۡرِخِكُمۡ وَمَآ أَنتُم بِمُصۡرِخِيَّ إِنِّي كَفَرۡتُ بِمَآ أَشۡرَكۡتُمُونِ مِن قَبۡلُۗ إِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٢ وَأُدۡخِلَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِمۡۖ تَحِيَّتُهُمۡ فِيهَا سَلَٰمٌ٢٣ أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا كَلِمَةٗ طَيِّبَةٗ كَشَجَرَةٖ طَيِّبَةٍ أَصۡلُهَا ثَابِتٞ وَفَرۡعُهَا فِي ٱلسَّمَآءِ٢٤﴾
۱۹- ای مخاطب! آیا ندانستهای – عموم مردم منظور هستند- که الله آسمانها و زمین را به صورت صحیح که بر حکمتش دلالت دارد آفریده است، و آنها را بیهوده نیافریده است، بلکه برای استدلال به آنها بر یگانگی و قدرت کامل خویش آفریده است، تا فقط او را عبادت کنند و هیچ چیز را با او تعالی شریک نگردانند؟! اگر بخواهد شما را میبرد و مردمی دیگر که الله را اطاعت میکنند میآورد.
۲۰- و نابودی شما و آوردن مردمانی غیر از شما بر الله غیر ممکن نیست، بلکه سهل و آسان است.
۲۱- و در روز قیامت مخلوقات از قبرهایشان خارج میشوند، و در برابر الله یگانه و قهار ظاهر میشوند؛ تا میان آنان داوری کند، آنگاه پیروان به رهبرانشان میگویند: ما در دنیا پیرو شما بودیم، که به فرمان شما عمل میکردیم، پس همانگونه که به ما وعده میدادید، آیا – امروز- چیزی از عذاب الهی را از ما دفع میکنید؟
سران میگویند: اگر الله ما را به ایمان توفیق داده بود قطعاً شما را به سوی آن راهنمایی میکردیم، اما ما را بر این کار توفیق نداد، پس ما را گمراه ساخت و ما شما را گمراه کردیم، بر ما و شما یکسان است که در تحمل عذابی که بر ما وارد میشود سستی کنیم یا شکیبایی به خرج دهیم، هیچ راه فرار و نجاتدهندهای از عذاب الله نداریم.
۲۲- و شیطان- پس از اینکه الله کار را اجرا کند و مخلوقاتش را مورد محاسبه قرار دهد، و بهشتیان وارد بهشت، و جهنمیان وارد جهنم شوند- میگوید: به تحقیق که الله به شما وعدۀ حق به رستاخیز و جزا داد، و من وعدۀ باطل به شما دادم که رستاخیز و جزایی نیست، پس به آنچه به شما وعده دادهام وفا نکردم، و من قدرتی بر شما نداشتم که با آن شما را بر پیروی از خودم مجبور کرده باشم، و هیچ حجتی هم نداشتم، بلکه شما را به کفر و گمراهی فراخواندم و شما از من پیروی کردید، پس مرا سرزنش نکنید، و خودتان را سرزنش کنید که گناه، گناه خودتان است، نه من یاور شما و نه شما یاور من در برابر عذاب الله هستید، من از اینکه مرا شریکی همراه الله در طاعت او تعالی در دنیا قرار دادید بیزاری میجویم. به راستی که ستمکاران- به سبب رویگردانی از حقیقت و پیروی از باطل- عذابی رنجآور و دردناک دارند.
۲۳- و کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال صالح انجام دادهاند به بهشتهایی وارد میشوند که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، و - به اذن و نیرو و قدرت پروردگارشان- هرگز از آن خارج نمیشوند و الله و فرشتگان و مومنان در آنجا به آنان سلام میگویند.
۲۴- - ای رسول- آیا ندانستهای که الله چگونه مثالی برای کلمۀ توحید «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» به درختی بزرگ، یعنی نخل، زده است که ریشهاش در زمین استوار است، و شاخهاش بلند به سوی آسمان بالا رفته است؟!
﴿تُؤۡتِيٓ أُكُلَهَا كُلَّ حِينِۢ بِإِذۡنِ رَبِّهَاۗ وَيَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٥ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٖ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ ٱجۡتُثَّتۡ مِن فَوۡقِ ٱلۡأَرۡضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٖ٢٦ يُثَبِّتُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱلۡقَوۡلِ ٱلثَّابِتِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَيُضِلُّ ٱللَّهُ ٱلظَّٰلِمِينَۚ وَيَفۡعَلُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ٢٧ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ بَدَّلُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ كُفۡرٗا وَأَحَلُّواْ قَوۡمَهُمۡ دَارَ ٱلۡبَوَارِ٢٨ جَهَنَّمَ يَصۡلَوۡنَهَاۖ وَبِئۡسَ ٱلۡقَرَارُ٢٩ وَجَعَلُواْ لِلَّهِ أَندَادٗا لِّيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِهِۦۗ قُلۡ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِيرَكُمۡ إِلَى ٱلنَّارِ٣٠ قُل لِّعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُنفِقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا بَيۡعٞ فِيهِ وَلَا خِلَٰلٌ٣١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزۡقٗا لَّكُمۡۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡفُلۡكَ لِتَجۡرِيَ فِي ٱلۡبَحۡرِ بِأَمۡرِهِۦۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡأَنۡهَٰرَ٣٢ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ دَآئِبَيۡنِۖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ٣٣﴾
۲۵- این درخت میوهاش را در هر زمان که الله به ثمر نشستنش را مشخص کرده باشد میدهد، درخت ایمان نیز چنین است که ریشهاش از نظر علمی و اعتقادی در قلب مومن است، و شاخهاش از اعمال صالح و اخلاق نیکو به سوی الله بالا میرود و پاداش آن در هر زمانی میرسد. و الله مثالها را برای مردم میزند؛ تا یادآوری و اندرز داده شوند، در نتیجه پند بگیرند.
۲۶- و مَثل کلمۀ ناپاک – یعنی کلمۀ کفر- مانند درختی است که خوردنی و میوۀ ناپاک دارد، یعنی درخت حنظل، که از روی زمین کنده شده است؛ زیرا ریشههایش نزدیک سطح زمین است و ریشۀ ثابتی ندارد، و شاخۀ بالاروندهای نیز ندارد، کافر نیز چنین است که هیچ ثباتی ندارد و هیچ خیری در او نیست، و عمل صالحی برای او به سوی الله بالا نمیرود.
۲۷- الله متعال مومنان را با سخن حق و استوار ثابتقدم میگرداند، یعنی با گواهی بر اینکه هیچ معبود بر حقی جز الله نیست و محمد رسول الهی است، و با دین بر حقی که آورده است الله آنان را در زندگی دنیا، و هنگام مرگشان با سرانجام نیکو، و در قبر هنگام سوال دو فرشته با هدایتشان به پاسخ صحیح، ثابت و استوار میگرداند، و الله ستمکاران را در دنیا و آخرت از راستی و درستی گمراه میسازد، الله آنچه از توفیق مومنان و درماندگی کافران و سرکشان را که بخواهد انجام میدهد.
۲۸ ۲۹- ای مخاطب! – عموم مردم منظور هستند- آیا به حال تکذیبکنندگان کافر قریش ننگریستهای که به جای سپاسگزاری از الله در برابر نعمت امنیت در حرم و بعثت پیامبر محمد در میان آنان، کفر به الله را برگزیدند؟ و پیروانشان را در سرای نابودی فرود آوردند آنگاه که باعث خروجشان به سوی «بدر» گشتند و آنان کشته شدند، و سرانجامشان سرای نابودی؛ یعنی جهنم شد، که در آن وارد میشوند و از گرمایش رنج میبرند، و جایگاه بسیار بدی دارند!
۳۰- و این کافران شریکانی برای الله که آنها را همراه او تعالی عبادت میکنند قرار دادند؛ تا مردم را از دینش دور کنند. - ای رسول- به آنان بگو: در زندگی دنیا بهرهمند شوید؛ زیرا به سرعت از بین میرود، و قطعاً بازگشت و رجوع شما به سوی عذاب جهنم است.
۳۱- - ای رسول- به آن دسته از بندگانم که ایمان آوردهاند بگو: نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و بخشی از مالی را که به شما عطا کردهایم در راههای خیر واجب و مستحبی، نهان و آشکارا بپردازید، پیش از اینکه روز قیامت فرار رسد که نه فدیهای در آن فایده میرساند و نه صدقهای.
۳۲- الله تعالی ذاتی است که آسمانها و زمین را آفرید و از نیستی به وجود آورد، و باران را از ابر فرو فرستاد سپس زمین را پس از اینکه مرده بود با آن زنده گردانید، و روزیهای شما را از آن بیرون آورد، و کشتیها را رام شما کرد؛ تا به فرمان او برای منافع شما در دریا روان شوند، و رودها را برای نوشیدن خودتان و حیوانات و کشتزارهایتان و سایر منافعتان رام شما کرد.
۳۳- و الله خورشید و ماه را که از حرکت بازنمیایستند رام شما کرد؛ تا مصالح با آنها محقق شود، و شب را رام شما کرد؛ تا در آن آرام گیرید و استراحت کنید، و روز را نیز رام شما کرد؛ تا از فضل او تعالی بجویید، و رزق و روزی و وسایل زندگیتان را فراهم آورید.
﴿وَءَاتَىٰكُم مِّن كُلِّ مَا سَأَلۡتُمُوهُۚ وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَظَلُومٞ كَفَّارٞ٣٤ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ رَبِّ ٱجۡعَلۡ هَٰذَا ٱلۡبَلَدَ ءَامِنٗا وَٱجۡنُبۡنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعۡبُدَ ٱلۡأَصۡنَامَ٣٥ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضۡلَلۡنَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِۖ فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُۥ مِنِّيۖ وَمَنۡ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٦ رَّبَّنَآ إِنِّيٓ أَسۡكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيۡرِ ذِي زَرۡعٍ عِندَ بَيۡتِكَ ٱلۡمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱجۡعَلۡ أَفِۡٔدَةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ تَهۡوِيٓ إِلَيۡهِمۡ وَٱرۡزُقۡهُم مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَشۡكُرُونَ٣٧ رَبَّنَآ إِنَّكَ تَعۡلَمُ مَا نُخۡفِي وَمَا نُعۡلِنُۗ وَمَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ٣٨ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى ٱلۡكِبَرِ إِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَۚ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ٣٩ رَبِّ ٱجۡعَلۡنِي مُقِيمَ ٱلصَّلَوٰةِ وَمِن ذُرِّيَّتِيۚ رَبَّنَا وَتَقَبَّلۡ دُعَآءِ٤٠ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيَّ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلۡحِسَابُ٤١ وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱللَّهَ غَٰفِلًا عَمَّا يَعۡمَلُ ٱلظَّٰلِمُونَۚ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمۡ لِيَوۡمٖ تَشۡخَصُ فِيهِ ٱلۡأَبۡصَٰرُ٤٢﴾
۳۴- و از تمام آنچه که خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمتهای الله بر خودتان را برشمارید به دلیل زیادی و گوناگونیشان نه قادر بر شمارش و احصای آنها هستید و نه قادر بر به جای آوردن شکر آنها. به راستی که انسان بر خودش بسیار ستمکار است، و نسبت به نعمتهای الهی بسیار ناسپاسی میکند.
۳۵- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم- پس از اینکه پسرش اسماعیل و مادر او «هاجر» را در تنگۀ «مکه» ساکن کرد- در حالی که پروردگارش را میخواند، گفت: پروردگارا! مکه را سرزمینی ایمن قرار بده که هر کس در آن قرار دارد در امنیت باشد، و مرا و فرزندانم را از عبادت نمادها دور گردان.
۳۶- پروردگارا! نمادها سبب دوری بسیاری از مردم از راه حق شدهاند، پس هر کس که به من اقتدا کند او بر دین و سنت من است، و هر کس در پایینتر از شرک با من مخالفت کند، به راستی که تو- به فضل خویش- برای گناهان گنهکاران آمرزنده و نسبت به آنان مهربان هستی، و از هر یک از آنان که بخواهی درمیگذری.
۳۷- ای پروردگار ما! من [یکی] از پسرانم را در تنگهای بدون گیاه و بدون آب در کنار خانۀ محترم تو ساکن کردم. ای پروردگار! من این کار را به فرمان تو انجام دادم؛ تا نماز را به صورت کامل برپا دارند، پس دلهای برخی از مخلوقاتت را به سوی آنان بگردان و مهربان کن، و آنان را در این مکان از انواع میوهها روزی بده؛ تا در برابر نعمتهای بزرگت از تو سپاسگزاری کنند. الله دعایش را اجابت کرد.
۳۸- ای پروردگار ما! قطعاً تو از تمام آنچه پنهان میکنیم، و از تمام آنچه آشکار میسازیم آگاه هستی. و هیچ چیز از موجودات جهان نه در زمین و نه در آسمان بر الله پوشیده نمیماند.
۳۹- ابراهیم الله تعالی را میستاید و میگوید: تمام ستایشها از آنِ الله است که با وجود کهنسالیام، فرزندم اسماعیل و اسحاق را پس از اینکه دعا کردم از صالحان به من ببخشد به من روزی داد، به راستی که پروردگارم سبحانه دعای هر کس که او را بخواند میشنود، و من او را خواندهام و نومید نشدهام.
۴۰- پروردگارا! مرا برپادارندۀ همیشگی نماز به کاملترین صورت قرار بده، و از فرزندانم نیز کسانی قرار بده که بر آن مراقبت کنند، ای پروردگار ما! دعایم را اجابت کن و عبادتم را بپذیر.
۴۱- ای پروردگار! آنچه را که بشر از آن سالم نمیماند و از من سر زده است برایم ببخش، و پدرم را بیامرز (ابراهیم این دعا را قبل از اینکه برایش آشکار شود پدرش دشمن الله است گفت)، و تمام مومنان را بیامرز در روزی که مردم برای حساب و جزا نگه داشته میشوند.
۴۲- و – ای رسول- مپندار که الله از کارهایی که ستمکاران انجام میدهند غافل است؛ یعنی از تکذیب تو و سایر رسولان، آزار رساندن به مومنان و سایر گناهان، بلکه عذابشان را برای روزی سخت به تاخیر میاندازد که در آن چشمانشان از ترس مناظری که مشاهده میکند خیره شده و بسته نمیشود. این سخن مایۀ آرامش و تثبیت قلب پیامبرج است.
﴿مُهۡطِعِينَ مُقۡنِعِي رُءُوسِهِمۡ لَا يَرۡتَدُّ إِلَيۡهِمۡ طَرۡفُهُمۡۖ وَأَفِۡٔدَتُهُمۡ هَوَآءٞ٤٣ وَأَنذِرِ ٱلنَّاسَ يَوۡمَ يَأۡتِيهِمُ ٱلۡعَذَابُ فَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ رَبَّنَآ أَخِّرۡنَآ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖ نُّجِبۡ دَعۡوَتَكَ وَنَتَّبِعِ ٱلرُّسُلَۗ أَوَ لَمۡ تَكُونُوٓاْ أَقۡسَمۡتُم مِّن قَبۡلُ مَا لَكُم مِّن زَوَالٖ٤٤ وَسَكَنتُمۡ فِي مَسَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَتَبَيَّنَ لَكُمۡ كَيۡفَ فَعَلۡنَا بِهِمۡ وَضَرَبۡنَا لَكُمُ ٱلۡأَمۡثَالَ٤٥ وَقَدۡ مَكَرُواْ مَكۡرَهُمۡ وَعِندَ ٱللَّهِ مَكۡرُهُمۡ وَإِن كَانَ مَكۡرُهُمۡ لِتَزُولَ مِنۡهُ ٱلۡجِبَالُ٤٦ فَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱللَّهَ مُخۡلِفَ وَعۡدِهِۦ رُسُلَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٖ٤٧ يَوۡمَ تُبَدَّلُ ٱلۡأَرۡضُ غَيۡرَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱلسَّمَٰوَٰتُۖ وَبَرَزُواْ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ٤٨ وَتَرَى ٱلۡمُجۡرِمِينَ يَوۡمَئِذٖ مُّقَرَّنِينَ فِي ٱلۡأَصۡفَادِ٤٩ سَرَابِيلُهُم مِّن قَطِرَانٖ وَتَغۡشَىٰ وُجُوهَهُمُ ٱلنَّارُ٥٠ لِيَجۡزِيَ ٱللَّهُ كُلَّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٥١ هَٰذَا بَلَٰغٞ لِّلنَّاسِ وَلِيُنذَرُواْ بِهِۦ وَلِيَعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ وَلِيَذَّكَّرَ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٥٢﴾
۴۳- روزی که ستمکاران برای اجابت ندادهنده که برای حساب فرا میخواند به سرعت از قبرهایشان برمیخیزند، در حالی که سرهایشان را بالا گرفتهاند، و از هول و هراس جایگاه، چیزی را نمیبینند، و دلهایشان از ترس و وحشت شدیدِ آنچه میبیند خالی است و هیچ چیز درک نمیکند.
۴۴- و – ای رسول- مردمی را که تو را به سوی آنان فرستادم از عذاب الله در روز قیامت بترسان، که در آن هنگام کسانی که به سبب کفر بر خودشان ستم روا داشتهاند میگویند: ای پروردگار! ما را مدت زمانی اندک مهلت بده تا به تو ایمان بیاوریم و رسولانت را تصدیق کنیم. آنگاه از روی توبیخ به آنان گفته میشود: آیا در زندگیتان سوگند یاد نمیکردید که زندگی شما در دنیا فنا نمیشود و در آخرت حشر نمیشوید؟! یعنی این رستاخیز را تصدیق نکردید.
۴۵- و در مساکن کافران پیشین مانند قوم هود و صالح که بر خودشان ستم روا داشتند فرود آمدید، و – با آنچه دیدید و به شما خبر داده شد- از نابودی و فنایی که بر آنان فرو فرستادیم آگاه شدید، و مثلها را در قرآن برایتان بیان کردیم، اما پند نگرفتید!
۴۶- و به تحقیق که مشرکان شر را برای رسول با کشتن او اندیشیدهاند، و مکر آنان نزد الله است؛ یعنی به آن احاطه دارد، و مکرشان را به خودشان بازگردانده است، و مکرشان به سبب ضعف و سستیاش، چنان نبود که کوهها یا چیز دیگری را از جای برکند، و ذرهای به الله زیان نرساندند، بلکه فقط به خودشان زیان رساندند.
۴۷- پس – ای رسول- مپندار که الله در وعدهای که به رسولانش مبنی بر پیروزی آنان و نابودی تکذیبکنندگانشان داده است خلاف میکند. به راستی که الله ذات شکستناپذیری است که هیچ چیز بر او غیر ممکن نیست، و سختترین انتقام را از دشمنانش میگیرد. هر چند خطاب در اینجا مخصوص پیامبرج است، اما عموم امت را هدف قرار داده است.
۴۸- و انتقام الله تعالی از دشمنانش در روز قیامت گرفته میشود، روزی که این زمین به زمینی دیگر که مانند نقره سفید و پاک است تبدیل میشود، و آسمانها نیز به آسمانهایی دیگر تبدیل میشوند، و مخلوقات از قبرهایشان زنده و آشکار برای دیدار با الله واحد و قهار، که در عظمت و اسما و صفات و افعالش و چیرهبودنش بر همه چیز یگانه است، بیرون میآیند.
۴۹ - و – ای رسول- مجرمان را در روز قیامت در حالی میبینی که با بندها بسته شدهاند، و دستها و پاهایشان با زنجیرها به یکدیگر بسته شده است، و خوار و ذلیل هستند.
۵۰- لباسشان از قَطِران [قیر] که اشتعال زیادی دارد است، و آتش چهرههایشان را میسوزاند و چهرههایشان میسوزد.
۵۱- الله این کار را به سزای گناهانی که در دنیا انجام دادهاند با آنها انجام میدهد، و الله تمام انسانها را در برابر خیر یا شری که انجام میدهند جزا میدهد، قطعاً الله حسابرسی سریع است.
۵۲- - ای رسول- این قرآن که آن را بر تو فرو فرستادیم، ابلاغ و اعلامی برای پنددادن و ترساندن مردم است، و برای اینکه به یقین بدانند الله تنها معبود بر حق است، تا او را به تنهایی و بدون هیچ شریکی عبادت کنند، و به این هدف که صاحبان عقل سلیم از آن پند بگیرند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓرۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ وَقُرۡءَانٖ مُّبِينٖ١ رُّبَمَا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡ كَانُواْ مُسۡلِمِينَ٢ ذَرۡهُمۡ يَأۡكُلُواْ وَيَتَمَتَّعُواْ وَيُلۡهِهِمُ ٱلۡأَمَلُۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٣ وَمَآ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٞ مَّعۡلُومٞ٤ مَّا تَسۡبِقُ مِنۡ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ٥ وَقَالُواْ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِي نُزِّلَ عَلَيۡهِ ٱلذِّكۡرُ إِنَّكَ لَمَجۡنُونٞ٦ لَّوۡ مَا تَأۡتِينَا بِٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٧ مَا نُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَمَا كَانُوٓاْ إِذٗا مُّنظَرِينَ٨ إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ٩ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ فِي شِيَعِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٠ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ١١ كَذَٰلِكَ نَسۡلُكُهُۥ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ١٢ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَقَدۡ خَلَتۡ سُنَّةُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ وَلَوۡ فَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَابٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فَظَلُّواْ فِيهِ يَعۡرُجُونَ١٤ لَقَالُوٓاْ إِنَّمَا سُكِّرَتۡ أَبۡصَٰرُنَا بَلۡ نَحۡنُ قَوۡمٞ مَّسۡحُورُونَ١٥﴾
۱- ﴿ الٓرۚ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
این آیات بلندمرتبه، همان آیات کتاب ارجمندی است که بر محمدج نازل شده است، و همان آیات قرآنی است که حقایق را با بهترین و واضحترین شکل و دلالتکنندهترین عبارت بر مقصود آشکار میگرداند. پس کتاب، همان قرآن است که الله این دو اسم را یکجا برایش آورد.
۲- کافران آنگاه که شاهد خروج مومنان گنهکار از آتش هستند آرزو خواهند کرد که کاش یکتاپرست بودند؛ تا همانند آنان خارج میشدند.
۳- - ای رسول- این کافران را واگذار که بخورند، و از دنیا بهرهمند شوند، و طمع در دنیا آنان را از طاعت الله باز دارد، که به زودی از سرانجام زیانکاریشان در دنیا و آخرت آگاه خواهند شد.
۴- و – ای رسول- اگر برای تکذیب تو، خواستار نزول عذاب بر خود شدند، قطعاً ما هیچ شهری را نابود نکردیم مگر اینکه سررسید مشخصی برای نابودیاش بود، آنان را نابود نمیکنیم تا اینکه همانند کسانی که پیش از آنان بودند به سررسید نابودیشان برسند.
۵- هیچ امتی از اجل خود نمیگذرد تا بر آن بیفزاید، و بر آن پیشی نیز نمیگیرد تا از آن بکاهد.
۶- و تکذیبکنندگان از روی تمسخر به محمدج گفتند: ای کسی که قرآن بر او نازل شده است! قطعاً عقلت پریده است، - اگر راست میگویی- چرا فرشتگان را نزد ما نمیآوری تا گواهی دهند که الله تو را فرستاده است.
۸- الله در پاسخ آنان فرمود: ما فرشتگان را نمیفرستیم مگر با عذابی که در آن برای کسی که ایمان نیاورده باشد مهلت داده نمیشود، و هنگامی که فرشتگان عذاب را بیاورند به آنان مهلت داده نمیشود.
۹- به راستی که ما قرآن را بر پیامبرج فرو فرستادیم، و قطعاً خودمان به حفاظت آن از اینکه در آن افزوده یا از آن کاسته شود، یا چیزی از آن از بین برود متعهد هستیم.
۱۰ ۱۱- و – ای رسول- پیش از تو رسولانی در میان امتهای پیشین فرستادیم، و هیچ رسولی نزدشان نیامد مگر اینکه او را مسخره میکردند. در این عبارت تسلیتی برای رسول است. پس همان کاری که این مشرکان در حق تو انجام دادند با رسولان پیش از تو نیز انجام شده است.
۱۲ ۱۳- همانگونه که به سبب تمسخر و تکذیب رسولان توسط امتهای پیشین، کفر را در دلهایشان وارد کردیم، آن را در دل مشرکان قومت که با کفر به الله و تکذیب رسولش مرتکب گناه شدند میافکنیم، ذکر نازلشده بر تو را تصدیق نمیکنند، و سنت و قانون الهی در امتهای پیشین با نابودی کافران گذشته است، و اینان نیز همانند آنان هستند، و کسانی از این افراد که بر کفر و تکذیب ادامه دهند نابود خواهند شد.
۱۴ ۱۵- و اگر دری از آسمان به روی کافران «مکه» میگشودیم که پیوسته بالا میرفتند تا شگفتیهای ملکوت الله در آسمان را میدیدند، باز هم تصدیق نمیکردند، و قطعاً میگفتند: قطعاً چشمبندی شدهایم، به گونهای که آنچه را ندیدهایم میبینیم، و جز این نیست که عقلهایمان توسط محمدج سحر شده است.
﴿وَلَقَدۡ جَعَلۡنَا فِي ٱلسَّمَآءِ بُرُوجٗا وَزَيَّنَّٰهَا لِلنَّٰظِرِينَ١٦ وَحَفِظۡنَٰهَا مِن كُلِّ شَيۡطَٰنٖ رَّجِيمٍ١٧ إِلَّا مَنِ ٱسۡتَرَقَ ٱلسَّمۡعَ فَأَتۡبَعَهُۥ شِهَابٞ مُّبِينٞ١٨ وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيۡءٖ مَّوۡزُونٖ١٩ وَجَعَلۡنَا لَكُمۡ فِيهَا مَعَٰيِشَ وَمَن لَّسۡتُمۡ لَهُۥ بِرَٰزِقِينَ٢٠ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا عِندَنَا خَزَآئِنُهُۥ وَمَا نُنَزِّلُهُۥٓ إِلَّا بِقَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢١ وَأَرۡسَلۡنَا ٱلرِّيَٰحَ لَوَٰقِحَ فَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَسۡقَيۡنَٰكُمُوهُ وَمَآ أَنتُمۡ لَهُۥ بِخَٰزِنِينَ٢٢ وَإِنَّا لَنَحۡنُ نُحۡيِۦ وَنُمِيتُ وَنَحۡنُ ٱلۡوَٰرِثُونَ٢٣ وَلَقَدۡ عَلِمۡنَا ٱلۡمُسۡتَقۡدِمِينَ مِنكُمۡ وَلَقَدۡ عَلِمۡنَا ٱلۡمُسۡتَٔۡخِرِينَ٢٤ وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحۡشُرُهُمۡۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٞ٢٥ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٢٦ وَٱلۡجَآنَّ خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ مِن نَّارِ ٱلسَّمُومِ٢٧ وَإِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٢٨ فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ٢٩ فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ٣٠ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰٓ أَن يَكُونَ مَعَ ٱلسَّٰجِدِينَ٣١﴾
۱۶- و یکی از دلایل قدرت ما این است که: در آسمان دنیا منازلی برای ستارگان قرار دادیم که در آنها فرود میآیند، و مردم از طریق آن در تشخیص راهها و وقتها راهنمایی میگیرند، و این آسمان را برای کسانی که به سوی آن نگاه میکنند و میاندیشند و پند میگیرند، با ستارگان آراستیم.
۱۷- و آسمان را از هر شیطانی که از رحمت الله رانده و طرد شده است محافظت کردیم، تا به آن نرسد.
۱۸- مگر کسی که بعضی اوقات به صورت پنهانی به سخنان اهالی ملأ أعلی گوش دهد، که ستارهای درخشنده او را مییابد و به وی میرسد، و او را میسوزاند. و گاهی شیطان بخشی از آنچه را که دزدی کرده است قبل از اینکه شهاب او را بسوزاند به دوستش القا میکند.
۱۹- و زمین را فراخ و گسترده کردیم، و کوههایی در آن قرار دادیم که آن را ثابت گرداند، و از تمام انواع گیاهانی که بندگان به آن نیاز دارند، به طور اندازهگیریشده و مشخص در آن رویاندیم.
۲۰- و در آن، وسایل زندگی از ابزار کشاورزی، و چارپایان و انواع کسب و پیشهها و غیر آن برایتان قرار دادیم، و فرزندان و خدمتکاران و حیواناتی که از آنها بهرهمند میشوید برایتان آفریدیم، در حالی که روزی آنان بر عهدۀ شما نیست، بلکه از روی لطف و مهربانی الله - پروردگار جهانیان- فقط بر عهدۀ او تعالی است.
۲۱- و هیچ چیز از منافع بندگان نیست مگر اینکه گنجینههایش از تمام صنوف نزد ماست، و آن را فرو نمیفرستیم جز به اندازهای مشخص که بخواهیم و اراده کنیم؛ یعنی گنجینهها به دست الله است که بر اساس رحمت گسترده و حکمت فراگیرش، به هر کس که بخواهد عطا میکند و از هر کس که بخواهد باز میدارد.
۲۲- و بادها را فرستادیم و آنها را به گونهای مسخر کردیم که ابرها را باردار میکنند، آنگاه از آب پر شده و میبارند، و درخت را باردار میکند آنگاه برگها و غلافهای روی شکوفه و میوههایش گشوده میشود، و باران و خیر و منفعت برمیدارد، سپس آبی را که برای نوشیدن خودتان و زمین و چارپایانتان آماده کردهایم از ابر فرو فرستادیم، و شما قادر بر جمعآوری و ذخیرۀ آن نیستید، بلکه به سبب مهربانی و بخششی که به شما داریم آن را برایتان نگهداری میکنیم.
۲۳- و قطعاً ما هستیم که کسی را که مرده بود با آفرینش او از نیستی زنده میگردانیم، و کسی را که زنده بود پس از اینکه اجلش سپری شد میمیرانیم، و ما هستیم که زمین و هر کس را که بر روی آن است به میراث میبریم.
۲۴- و به راستی که ما هر یک از شما را که از زمان آدم از بین رفته است، و هر کس را که زنده است، و هر کس را که تا روز قیامت خواهد آمد شناختهایم.
۲۵- و قطعاً پروردگارت آنها را برای حساب و جزا گرد میآورد؛ زیرا او در تدبیرش حکیم است، و ذات دانایی است که هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۲۶- و به تحقیق که آدم را از گلی خشک که اگر در آن دمیده شود صدا میدهد آفریدیم، و این گل خشک از گل سیاهی بود که به سبب ماندن زیاد، رنگ و بویش تغییر کرده بود.
۲۷- و پیش از آفرینش آدم، پدر جن، یعنی ابلیس را از آتشی سوزان و بدون دود آفریدیم.
۲۸- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که پروردگارت به فرشتگان فرمود: همانا من انسانی از گِلی خشک خواهم آفرید، و این گل خشک از گلی سیاه میباشد که رنگش تغییریافته است.
۲۹- پس وقتی او را بیاراستم و پیکرش را کامل کردم و روح را در وی دمیدم، از باب احترام و تکریم و نه به منظور عبادت، در برابر او به سجده درافتید.
۳۰، ۳۱- پس فرشتگان همانگونه که پروردگارشان به آنان فرمان داده بود همگی به سجده افتادند و هیچ یک از آنان سر باز نزد، مگر ابلیس که خودداری کرد از اینکه همراه فرشتگان بر آدم سجده کند.
﴿قَالَ يَٰٓإِبۡلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ ٱلسَّٰجِدِينَ٣٢ قَالَ لَمۡ أَكُن لِّأَسۡجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقۡتَهُۥ مِن صَلۡصَٰلٖ مِّنۡ حَمَإٖ مَّسۡنُونٖ٣٣ قَالَ فَٱخۡرُجۡ مِنۡهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٞ٣٤ وَإِنَّ عَلَيۡكَ ٱللَّعۡنَةَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٣٥ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ٣٦ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ٣٧ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ٣٨ قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغۡوَيۡتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٣٩ إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٤٠ قَالَ هَٰذَا صِرَٰطٌ عَلَيَّ مُسۡتَقِيمٌ٤١ إِنَّ عِبَادِي لَيۡسَ لَكَ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٌ إِلَّا مَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡغَاوِينَ٤٢ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوۡعِدُهُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٣ لَهَا سَبۡعَةُ أَبۡوَٰبٖ لِّكُلِّ بَابٖ مِّنۡهُمۡ جُزۡءٞ مَّقۡسُومٌ٤٤ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ٤٥ ٱدۡخُلُوهَا بِسَلَٰمٍ ءَامِنِينَ٤٦ وَنَزَعۡنَا مَا فِي صُدُورِهِم مِّنۡ غِلٍّ إِخۡوَٰنًا عَلَىٰ سُرُرٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٤٧ لَا يَمَسُّهُمۡ فِيهَا نَصَبٞ وَمَا هُم مِّنۡهَا بِمُخۡرَجِينَ٤٨ ۞نَبِّئۡ عِبَادِيٓ أَنِّيٓ أَنَا ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٤٩ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ ٱلۡعَذَابُ ٱلۡأَلِيمُ٥٠ وَنَبِّئۡهُمۡ عَن ضَيۡفِ إِبۡرَٰهِيمَ٥١﴾
۳۲- الله به ابلیس فرمود: تو را چه شده است که همراه فرشتگان سجده نمیکنی؟!
۳۳- ابلیس با بروز غرور و حسادتش گفت: سزاوار من نیست بر انسانی که او را از گلی خشک که گلی سیاه و تغییریافته بود آفریدی سجده کنم.
۳۴، ۳۵- الله به او فرمود: پس از بهشت بیرون شو که تو از هر خیری راندهشدهای. و به تحقیق که لعنت و دوری از رحمت من تا روزی که مردم برای حساب و جزا برانگیخته میشوند بر توست.
۳۶- ابلیس گفت: پروردگارا! تا روزی که بندگانت را برمیانگیزی؛ یعنی روز قیامت، در دنیا به من مهلت بده.
۳۷،۳۸- الله به او فرمود: به راستی که تو از کسانی هستی که نابودی آنان را تا روزی که در آن تمام مخلوقات پس از دمیدن اول میمیرند، نه تا روز رستاخیز، به تاخیر انداختهام، و فقط برای نزدیککردن تدریجی او به سوی عذاب و فرصت دادن به او، و آزمایش جن و انس، به این کار پاسخ مثبت دادم.
۳۹، ۴۰- ابلیس گفت: پروردگارا! از آنجا که مرا بیراه و گمراه ساختی، قطعاً معاصی تو را در زمین برای فرزندان آدم خواهم آراست، و تمام آنان را از راه هدایت گمراه خواهم کرد، مگر آن بندگانت را که هدایت کردهای و برای طاعت خویش برگزیدهای و از هر چیزی که منافی با طاعتت باشد پاکیزه گرداندهای.
۴۱، ۴۲- الله فرمود: این راه راست و میانه و رساننده به من و سرای کرامتم است. قطعاً قدرتی برای تو بر دلهای آن بندگانم که آنان را برای خودم برگزیدهام قرار نمیدهم که آنان را از راه راست گمراه و منحرف کنی، بلکه بر کسانی که از تو پیروی کنند از گمراهان مشرک که به جای طاعت از من به دوستی و طاعت تو راضی شدهاند قدرت داری.
۴۳، ۴۴- و به تحقیق که آتش سخت، وعدهگاه ابلیس و تمام پیروانش است، این آتش هفت در دارد که هر یک پایینتر از دیگری است، و برای هر یک از درها قسمت و سهمی از پیروان ابلیس بر اساس اعمالشان است.
۴۵-۴۸- همانا کسانی که با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارشان تقوای او را پیشه کردهاند، در بستانهایی که در آن رودها جاری هستند به سر میبرند و به آنان گفته میشود: با سلامتی از هر آسیبی، و ایمن از هر عذابی در این بهشتها وارد شوید. و کینه و دشمنیای که در سینههایشان است را برکنیم، برادرانه و دوستدار یکدیگر در بهشت زندگی میکنند، بر تختهایی بزرگ مینشینند، در حالی که برای ارتباط داشتن و دوستی کردن با یکدیگر رو در روی یکدیگرند، نه رنجی در آنجا به آنان میرسد، و نه خسته میشوند، و برای همیشه در آنجا میمانند.
۴۹، ۵۰- - ای رسول- به بندگانم خبر بده که من مؤمنان توبهکار را میآمرزم، و نسبت به آنان بسیار مهربان هستم، و اینکه عذاب من برای غیر توبهکنندگان قطعاً عذابی دردناک و رنجآور است.
۵۱- و – ای رسول- آنان را از مهمانان ابراهیم آگاه کن؛ همان فرشتگانی که بشارت فرزند، و نابودی قوم لوط را به او دادند.
﴿إِذۡ دَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَقَالُواْ سَلَٰمٗا قَالَ إِنَّا مِنكُمۡ وَجِلُونَ٥٢ قَالُواْ لَا تَوۡجَلۡ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَٰمٍ عَلِيمٖ٥٣ قَالَ أَبَشَّرۡتُمُونِي عَلَىٰٓ أَن مَّسَّنِيَ ٱلۡكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ٥٤ قَالُواْ بَشَّرۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡقَٰنِطِينَ٥٥ قَالَ وَمَن يَقۡنَطُ مِن رَّحۡمَةِ رَبِّهِۦٓ إِلَّا ٱلضَّآلُّونَ٥٦ قَالَ فَمَا خَطۡبُكُمۡ أَيُّهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ٥٧ قَالُوٓاْ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمٖ مُّجۡرِمِينَ٥٨ إِلَّآ ءَالَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥٩ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ قَدَّرۡنَآ إِنَّهَا لَمِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٦٠ فَلَمَّا جَآءَ ءَالَ لُوطٍ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٦١ قَالَ إِنَّكُمۡ قَوۡمٞ مُّنكَرُونَ٦٢ قَالُواْ بَلۡ جِئۡنَٰكَ بِمَا كَانُواْ فِيهِ يَمۡتَرُونَ٦٣ وَأَتَيۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٦٤ فَأَسۡرِ بِأَهۡلِكَ بِقِطۡعٖ مِّنَ ٱلَّيۡلِ وَٱتَّبِعۡ أَدۡبَٰرَهُمۡ وَلَا يَلۡتَفِتۡ مِنكُمۡ أَحَدٞ وَٱمۡضُواْ حَيۡثُ تُؤۡمَرُونَ٦٥ وَقَضَيۡنَآ إِلَيۡهِ ذَٰلِكَ ٱلۡأَمۡرَ أَنَّ دَابِرَ هَٰٓؤُلَآءِ مَقۡطُوعٞ مُّصۡبِحِينَ٦٦ وَجَآءَ أَهۡلُ ٱلۡمَدِينَةِ يَسۡتَبۡشِرُونَ٦٧ قَالَ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ ضَيۡفِي فَلَا تَفۡضَحُونِ٦٨ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُخۡزُونِ٦٩ قَالُوٓاْ أَوَ لَمۡ نَنۡهَكَ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٠﴾
۵۲- آنگاه که نزدش وارد شدند و گفتند: سلام، و او به سلامشان پاسخ داد، و سپس غذا برایشان آورد، اما از آن نخوردند، و او گفت: همانا ما از شما میترسیم.
۵۳- فرشتگان به وی گفتند: نترس؛ زیرا ما آمدهایم تا مژدۀ فرزندی بسیار دانا نسبت به دین؛ یعنی اسحاق، را به تو بدهیم.
۵۴- ابراهیم با تعجب گفت: آیا فرزندی به من مژده میدهید، در حالی که هم خودم و هم همسرم سالخوردهایم، پس چه امر شگفتی را به من مژده میدهید؟!
۵۵- گفتند: تو را به حقیقتی که الله ما را از آن آگاه فرمود بشارت دادیم، پس از اینکه فرزندی برایت متولد شود از نومیدان نباش.
۵۶، ۵۷- ابراهیم گفت: کسی جز خطاکاران منحرف از راه حق، از رحمت پروردگارش نومید نیست. گفت: - ای فرستادگان- پس امر مهمی که به سبب آن از جانب الله آمدهاید چیست؟
۵۸، ۶۰- گفتند: الله ما را برای نابودی قوم مشرک و گمراه لوط فرستاده است مگر لوط و خانوادۀ مؤمن به او، که آنان را نابود نخواهیم کرد و همگی آنان را نجات خواهیم داد، مگر همسر کافرش را که به فرمان الله حکم کردهایم همراه دیگران در عذاب نابود شود.
۶۱، ۶۲- پس وقتی فرشتگان فرستادهشده نزد لوط رسیدند، لوط به آنان گفت: مردمی ناشناس برایم هستید.
۶۳-۶۵- گفتند: نترس؛ زیرا ما عذابی را که قومت در آن تردید داشته و آن را تصدیق نمیکردند آوردهایم، و حق را از جانب الله برایت آوردهایم، و به راستی که ما راستگوییم، بنابراین بعد از گذشت پاسی از شب، در حالی که خانوادۀ مؤمنت همراه تو هستند از میان آنان بیرون شو، و خودت از پشت سرشان حرکت کن؛ تا مبادا یکی از آنان واپس بماند که عذاب به او خواهد رسید، و بر حذر باشید از اینکه یکی از شما به پشت سرش بنگرد؛ تا مبادا عذاب را ببیند که او را نیز فرا خواهد گرفت، و به جایی که الله به شما فرمان داده است بشتابید؛ تا در مکانی ایمن قرار گیرید.
۶۶- و به لوط وحی کردیم که همۀ قوم تو هنگام طلوع صبح با عذاب الهی ریشهکن خواهند شد.
۶۷- و اهالی شهر لوط هنگامی که از وجود مهمانانش آگاه شدند نزد او آمدند، در حالی که به مهمانانش شادمان و خوشحال بودند؛ که این افراد را بگیرند و عمل فحشا را با آنان انجام دهند.
۶۸، ۶۹- لوط به آنان گفت: اینان مهمان من و در حمایتم هستند، پس مرا رسوا نسازید، و از عذاب الهی بترسید، و به آنان تعرض نکنید، که با آزاررساندن به مهمانانم، مرا خوار و ذلیل میکنید.
۷۰- قومش گفتند: مگر تو را نهی نکردهایم از اینکه هیچ یک از جهانیان را مهمان کنی (آنان راه را بر مسافران میبستند)؛ زیرا ما قصد انجام فاحشه با آنان را داریم؟!
﴿قَالَ هَٰٓؤُلَآءِ بَنَاتِيٓ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ٧١ لَعَمۡرُكَ إِنَّهُمۡ لَفِي سَكۡرَتِهِمۡ يَعۡمَهُونَ٧٢ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ مُشۡرِقِينَ٧٣ فَجَعَلۡنَا عَٰلِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ حِجَارَةٗ مِّن سِجِّيلٍ٧٤ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡمُتَوَسِّمِينَ٧٥ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٖ مُّقِيمٍ٧٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٧٧ وَإِن كَانَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأَيۡكَةِ لَظَٰلِمِينَ٧٨ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٖ مُّبِينٖ٧٩ وَلَقَدۡ كَذَّبَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡحِجۡرِ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٨٠ وَءَاتَيۡنَٰهُمۡ ءَايَٰتِنَا فَكَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٨١ وَكَانُواْ يَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتًا ءَامِنِينَ٨٢ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ مُصۡبِحِينَ٨٣ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٤ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَإِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَأٓتِيَةٞۖ فَٱصۡفَحِ ٱلصَّفۡحَ ٱلۡجَمِيلَ٨٥ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ ٱلۡخَلَّٰقُ ٱلۡعَلِيمُ٨٦ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَٰكَ سَبۡعٗا مِّنَ ٱلۡمَثَانِي وَٱلۡقُرۡءَانَ ٱلۡعَظِيمَ٨٧ لَا تَمُدَّنَّ عَيۡنَيۡكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّنۡهُمۡ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَٱخۡفِضۡ جَنَاحَكَ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٨٨ وَقُلۡ إِنِّيٓ أَنَا ٱلنَّذِيرُ ٱلۡمُبِينُ٨٩ كَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَى ٱلۡمُقۡتَسِمِينَ٩٠﴾
۷۱- لوط به آنان گفت: این زنان شما دخترانم هستند پس با آنان ازدواج کنید اگر قصد برآوردهساختن نیازتان را دارید. آنان را دختران خویش نامید؛ زیرا پیامبر امت به منزلۀ پدرشان است، و لواط با مردان را که الله بر شما حرام کرده است انجام ندهید.
۷۲، ۷۳- خالق به هر کس و به هر چه که بخواهد سوگند یاد میکند، اما مخلوق حق ندارد جز به الله سوگند یاد کند، الله تعالی برای گرامیداشت محمدج به زندگی او سوگند یاد فرموده است. که قوم لوط در غفلتی سخت متردد و ماندگار بودند، تا اینکه صاعقۀ عذاب هنگام برآمدن آفتاب آنان را فرا گرفت.
۷۴- آنگاه شهرهایشان را زیر و رو کردیم، و سنگهایی از گِل سفت و سخت بر آنان باراندیم.
۷۵، ۷۷- قطعاً در نابودی آنان، پندهایی برای بینندگان پندگیرنده است. و به راستی که شهرهایشان بر سر راه ثابتی قرار دارد که مسافرانی که از آنجا میگذرند آنها را میبینند. به تحقیق که در نابودی آنان توسط ما، دلالتی آشکار است برای تصدیقکنندگانی که به شریعت الله عمل میکنند.
۷۸، ۷۹- و قطعاً اصحاب شهر درختان انبوه – یعنی قوم شعیب- به سبب کفر به الله و رسول گرامیشان ستمکار بر خویشتن بودهاند، پس با زمینلرزه و عذاب روز سایهبان از آنان انتقام گرفتیم، و به تحقیق که مساکن قوم لوط و شعیب بر سر راه آشکاری است که مردم از کنار آن میگذرند تا عبرت بگیرند.
۸۰- و به تحقیق که ساکنان «تنگۀ حِجر» صالح را تکذیب کردند، یعنی ثمود که با این کار تمام فرستادگان را تکذیب کردند؛ زیرا هر کس یک پیامبر را تکذیب کند در واقع تمام پیامبران را تکذیب کرده است؛ زیرا همگی دین واحدی دارند.
۸۱- و به قوم صالح آیات دلالتکنندۀ خویش؛ از جمله مادهشتر را بر صحت حقیقتی که صالح نزدشان آورده بود دادیم، اما از این دلایل پند نگرفتند، و از آن دوری میجستند و روی میگرداندند.
۸۲- و کوهها را میتراشیدند، و خانههایی از آنها میساختند، و در اطمینان بودند از اینکه بر روی سرشان سقوط کند یا خراب شود.
۸۳، ۸۴- سپس صبحگاهان صاعقۀ عذاب آنان را فرا گرفت، آنگاه نه اموال و پناهگاههای موجود در کوهها عذاب الهی را از آنان دفع کرد، و نه قدرت و جایگاهی که به آنان داده شده بود.
۸۵- و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را فقط بر اساس حق و حقیقتی که بر کمال و اقتدار آفریدگارشان دلالت دارد، و نیز اینکه او ذاتی است که عبادت فقط سزاوار ذات یگانۀ اوست، آفریدیم. و قطعاً لحظهای که قیامت در آن برپا میشود آمدنی است؛ تا هر کس جزای آنچه را که انجام داده است به صورت کامل دریافت کند، پس – ای رسول- مشرکان را ببخش، و آنان را عفو کن و از کارهایشان درگذر.
۸۶- - ای رسول- به راستی که پروردگار تو آفرینندۀ هر چیزی است، و به همه چیز داناست، پس هیچ چیز نه در زمین و نه در آسمان او را ناتوان نمیسازد، و از او پنهان نمیماند.
۸۷- و – ای پیامبر- به تحقیق که سورۀ فاتحۀ قرآن که هفت آیه است که در هر نمازی تکرار میشود، و قرآن عظیم را به تو عطا کردیم.
۸۸، ۹۰- و به متاع گوناگون دنیا که کافران را از آنها بهرهمند کردیم چشم مدوز و آنها را آرزو مکن، و از کفرشان اندوه مدار، و در برابر مؤمنان به الله و رسولش فروتنی کن و بگو: بدون تردید من انذاردهندهای آشکارم و مردم را به سوی آنچه آنان را به ایمان به الله - پروردگار جهانیان- راهنمایی میکند فرا میخوانم، و شما را میترسانم از اینکه عذاب شما را فرا گیرد، همانگونه که الله آن را بر کسانی از یهود و نصاری و کفار قریش فرستاد که قرآن را بخشبخش کردند و به بخشی از آن ایمان آورده و به بخشی دیگر کفر ورزیدند.
﴿ٱلَّذِينَ جَعَلُواْ ٱلۡقُرۡءَانَ عِضِينَ٩١ فَوَرَبِّكَ لَنَسَۡٔلَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٩٢ عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٣ فَٱصۡدَعۡ بِمَا تُؤۡمَرُ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٩٤ إِنَّا كَفَيۡنَٰكَ ٱلۡمُسۡتَهۡزِءِينَ٩٥ ٱلَّذِينَ يَجۡعَلُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٩٦ وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدۡرُكَ بِمَا يَقُولُونَ٩٧ فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ ٱلسَّٰجِدِينَ٩٨ وَٱعۡبُدۡ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأۡتِيَكَ ٱلۡيَقِينُ٩٩﴾
۹۱- همان کسانی که قرآن را بخشبخش کردند، آنگاه برخی از آنان گفتند: سحر است، و برخی از آنان گفتند: کهانت است، و بعضی موارد دیگری گفتند، آن را بر اساس هوسهایشان تغییر میدهند، تا مردم را از هدایت باز دارند.
۹۲، ۹۳- به پروردگارت سوگند که روز قیامت همگی آنان را مورد محاسبه قرار میدهم و جزایشان را خواهم داد، در مورد اینکه به دروغ و افترا قرآن را تقسیم کردند، در مورد تحریف و تغییر قرآن، و سایر کارها از عبادت معبودها، و گناهان و مفاسدی که مرتکب میشدند. این مورد باعث ترساندن و بازداشتن آنان از ماندن در این افعال زشت و ناپسند میشود.
۹۴- پس دعوت حق را که الله به تو فرمان داده است آشکارا اعلام کن، و به مشرکان توجه نکن؛ زیرا الله متعال تو را از آنچه که میگویند پاک کرده است.
۹۵ ۹۶- ما در برابر [نیرنگ] مسخرهکنندگان از سران قریش، از تو محافظت میکنیم، همان کسانی که از نمادها و غیر آن، شریکی همراه الله میگیرند، پس به زودی از سرانجامِ کارشان در دنیا و آخرت آگاه خواهند شد.
۹۷- و – ای رسول- قطعاً ما از دلگرفتگی و ناراحتی تو به سبب آنچه مشرکان در مورد تو و دعوتت میگویند آگاه هستیم.
۹۸- پس به هنگام دلتنگی و ناراحتی، به سوی پروردگارت پناه ببر، و با شکرگزاری از او و ستایش بر او، تسبیح او تعالی را به جای آور، و از نمازگزاران و عبادتگزاران الله باش؛ زیرا این کار از تو در برابر آنچه که تو را غمگین میسازد محافظت میکند.
۹۹- و در طول زندگی خویش، بر عبادت پروردگارت پایداری کن تا اینکه یقین؛ یعنی مرگ تو را فرا گیرد.
رسولالله نیز فرمان پروردگارش را به جای آورد؛ یعنی پیوسته در راه عبادت الله تلاش میکرد، تا اینکه از جانب پروردگارش، یقین؛ همان وفاتش فرا رسید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ١ يُنَزِّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ بِٱلرُّوحِ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرُوٓاْ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱتَّقُونِ٢ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ تَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٣ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ٤ وَٱلۡأَنۡعَٰمَ خَلَقَهَاۖ لَكُمۡ فِيهَا دِفۡءٞ وَمَنَٰفِعُ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٥ وَلَكُمۡ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسۡرَحُونَ٦﴾
۱- - ای کافران- برپایی قیامت و حکم الله بر عذاب شما نزدیک شده است، پس برای تمسخر تهدیدی که از جانب رسولالله جشدهاید خواستار تعجیل عذاب نباشید. الله سبحانه و تعالی از شرک و شریکان پاک و منزه است.
۲- الله به فرمان خویش، فرشتگان را با وحی بر هر یک از رسولانش که بخواهد نازل میکند که: مردم را از شرک بترسانید، و اینکه معبود بر حقی جز من نیست، پس با ادای فرایض من و یگانهقراردادنم در عبادت و اخلاص، از من بترسید.
۳- الله آسمانها و زمین را به حق آفرید؛ تا بندگان بوسیلۀ آنها بر عظمت آفریدگار این دو، و اینکه فقط او سزاوار عبادت است راهنمایی شوند، او سبحانه از شرکشان منزه و برتر است.
۴- انسان را از آبی پست آفرید، آنگاه همین انسان نیرو میگیرد و مغرور میشود، و در انکار رستاخیز و سایر موارد، ستیزهجو و جدالکنندهای سخت در برابر پروردگارش میشود؛ مثلا میگوید: ﴿مَن يُحۡيِ ٱلۡعِظَٰمَ وَهِيَ رَمِيمٞ﴾؛ «چه کسی این استخوانها را که چنین پوسیده است زنده میگرداند.»، و از یاد برده است که الله همان ذاتی است که او را از نیستی آفرید.
۵- و – ای مردم- الله چارپایان از شتر و گاو و گوسفند را برای شما آفرید و در پشمها و کرکها و موهایشان گرما، و منافعی دیگر در شیرها و پوستها و پشتشان (سواری بر آنها) قرار داد، و از آنها میخورید.
۶- و زینتی در آنها برایتان است که باعث شادمانی شما میشود آنگاه که شامگاهان آنها را به منازلشان برمیگردانید، و آنگاه که صبحگاهان آنها را برای چرا میبرید.
﴿وَتَحۡمِلُ أَثۡقَالَكُمۡ إِلَىٰ بَلَدٖ لَّمۡ تَكُونُواْ بَٰلِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ ٱلۡأَنفُسِۚ إِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٧ وَٱلۡخَيۡلَ وَٱلۡبِغَالَ وَٱلۡحَمِيرَ لِتَرۡكَبُوهَا وَزِينَةٗۚ وَيَخۡلُقُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ٨ وَعَلَى ٱللَّهِ قَصۡدُ ٱلسَّبِيلِ وَمِنۡهَا جَآئِرٞۚ وَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ٩ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗۖ لَّكُم مِّنۡهُ شَرَابٞ وَمِنۡهُ شَجَرٞ فِيهِ تُسِيمُونَ١٠ يُنۢبِتُ لَكُم بِهِ ٱلزَّرۡعَ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلنَّخِيلَ وَٱلۡأَعۡنَٰبَ وَمِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ١١ وَسَخَّرَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ وَٱلنُّجُومُ مُسَخَّرَٰتُۢ بِأَمۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ١٢ وَمَا ذَرَأَ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَذَّكَّرُونَ١٣ وَهُوَ ٱلَّذِي سَخَّرَ ٱلۡبَحۡرَ لِتَأۡكُلُواْ مِنۡهُ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُواْ مِنۡهُ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٤﴾
۷- و این چارپایان بارهای سنگینتان را در سفر به سوی سرزمین دوری که جز با تلاشی زیاد و مشقتی بزرگ به آن نمیرسیدید حمل میکنند، به راستی که پروردگارتان در دنیا و آخرت با رحمتی گسترده بر شما مهربانی میکند؛ که آنچه را به آن نیاز دارید در اختیار شما قرار داده است، پس حمد و سپاس برای او تعالی است.
۸- و شتران و استران و خران را برایتان آفرید؛ تا بر آنها سوار شوید، و زیبایی و چشماندازی خوش برایتان باشد، و از وسایل سواری و سایر موارد را که از آنها آگاهی ندارید برایتان میآفریند؛ تا ایمان و شکرگزاری شما به او بیشتر شود.
۹- و بیان راه راست برای هدایت شما؛ یعنی اسلام، بر عهدۀ الله است، و برخی از راهها راههای منحرفی است که به هدایت متصل نمیشوند؛ یعنی هر دین و آیینی که مخالف اسلام باشد. و اگر الله هدایت شما را میخواست قطعاً همگی شما را به سوی ایمان هدایت میکرد.
۱۰- او سبحانه ذاتی است که باران را از ابر برایتان فرو فرستاد، آنگاه آبی را که مینوشید از آن برایتان قرار داد، و درختی که چارپایانتان را در آن میچرانید، و شیر و فواید آنها به شما باز میگردد.
۱۱- با این آب واحد، کشتزارهای مختلفی را از زمین برایتان بیرون میآورد، و زیتون و درختان خرما و درختان انگور، و تمام محصولات و میوهها را از آن برایتان بیرون میآورد. به راستی که در این رویانیدن، دلالت آشکاری است برای مردمی که میاندیشند و پند میگیرند.
۱۲- و شب را برای راحتی شما، و روز را برای معاشتان رام شما کرد، خورشید را به عنوان روشنایی، و ماه را به عنوان نور و برای شناخت سالها و حساب، و سایر منافع در تسخیر شما درآورد، و ستارگان در آسمان به فرمان الله، برای شناخت اوقات، و شناخت زمان رسیدن میوهها و کشتزارها، و راهیابی در تاریکیها رام شما هستند. قطعاً در این تسخیر، دلالتهای آشکاری است برای مردمی که دلایل و براهین الله را از او تعالی درمییابند.
۱۳- و حیوانات و محصولات و مواد معدنی و سایر مواردی را که به رنگها و منافع مختلف در زمین برایتان آفرید در تسخیر شما قرار داد. به راستی که در این آفرینش و اختلاف رنگها و منافع، پندی است برای مردمی که پند میگیرند، و میدانند که در رامکردن این اشیا، نشانههایی بر وحدانیت الله و یگانگی او تعالی در عبادت است.
۱۴- و الله سبحان ذاتی است که دریا را رام شما کرد؛ تا از ماهی آن که شکار میکنید گوشتی نرم و تازه بخورید، و از آن زینتی مانند مروارید و مرجان که آن را میپوشید استخراج کنید، و کشتیهای بزرگ را میبینی که برای آمد و شد، سطح آب را میشکافند، و در جستجوی روزی از طریق تجارت و کسب سود از این راه، بر آنها سوار میشوید، و به این امید که شکر الله را در قبال نعمتهای زیادی که بر شما بخشیده است به جای آورید، و غیر او را عبادت نکنید.
﴿وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَأَنۡهَٰرٗا وَسُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٥ وَعَلَٰمَٰتٖۚ وَبِٱلنَّجۡمِ هُمۡ يَهۡتَدُونَ١٦ أَفَمَن يَخۡلُقُ كَمَن لَّا يَخۡلُقُۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ١٧ وَإِن تَعُدُّواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحۡصُوهَآۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١٨ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ١٩ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَخۡلُقُونَ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ٢٠ أَمۡوَٰتٌ غَيۡرُ أَحۡيَآءٖۖ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ٢١ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۚ فَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ قُلُوبُهُم مُّنكِرَةٞ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ٢٢ لَا جَرَمَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡتَكۡبِرِينَ٢٣ وَإِذَا قِيلَ لَهُم مَّاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡ قَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٤ لِيَحۡمِلُوٓاْ أَوۡزَارَهُمۡ كَامِلَةٗ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَمِنۡ أَوۡزَارِ ٱلَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٍۗ أَلَا سَآءَ مَا يَزِرُونَ٢٥ قَدۡ مَكَرَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَى ٱللَّهُ بُنۡيَٰنَهُم مِّنَ ٱلۡقَوَاعِدِ فَخَرَّ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّقۡفُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٢٦﴾
۱۵- و کوههایی در زمین قرار داد تا شما را نجنباند، و رودهایی در آن جاری ساخت؛ تا از آنها بنوشید، و راههایی در آن قرار داد؛ تا در رسیدن به مقاصد خویش با آنها راهنمایی شوید.
۱۶- و در زمین نشانههای آشکاری قرار داد که برای راهیابی در روز از آنها کمک میگیرید، چنانکه ستارگان را برای راهیابی در شب قرار داد.
۱۷- آیا الله را که تمام این اشیا و غیر آن را میآفریند در استحقاق عبادت همانند معبودهایی ساختگی که هیچ چیز را نمیآفرینند قرار میدهید؟! مگر عظمت الهی را به یاد نمیآورید، تا او تعالی را به تنهایی عبادت کنید؟!
۱۸- و اگر تلاش کنید نعمتهایی را که الله بر شما ارزانی داشته است برشمرید به دلیل کثرت و تنوع آنها قادر بر انجام این کار نخواهید بود. قطعاً الله متعال نسبت به شما بسیار آمرزنده و مهربان است؛ چون از تقصیر شما در ادای شکرگزاری نعمتهایش درمیگذرد، و آنها را به سبب کوتاهیتان از شما قطع نمیکند، و در عذاب شما شتاب نمیورزد.
۱۹- و الله سبحانه از تمام اعمال شما آگاه است، چه اعمالی که در نفس خویش پنهان میکنید و چه اعمالی که برای دیگران آشکار میگردانید، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۲۰- و معبودهایی که مشرکان آنها را عبادت میکنند، هیچ چیز هر چند اندک باشد را نمیآفرینند؛ زیرا خودشان مخلوقاتی هستند که کافران آنها را به دست خویش ساختهاند، پس چگونه آنها را عبادت میکنند؟!
۲۱- همگی آنها امواتی هستند که نه حیاتی دارند و نه از زمانی آگاه هستند که الله عبادتگزارانشان را برمیانگیزد، و همراه آنها هستند تا همگی روز قیامت در آتش افکنده شوند.
۲۲- معبود شما که به تنهایی سزاوار عبادت است همان الله معبود یگانه است، پس کسانی که به رستاخیز ایمان نمیآورند دلهایشان یگانگی او سبحانه را انکار میکند؛ چون از عذاب او نمیترسند، در نتیجه از قبول حق و عبادت معبود یگانه سر باز میزنند.
۲۳- به تحقیق الله از عقاید و اقوال و افعالی که پنهان میکنند و آشکار میگردانند آگاه است، و آنان را در قبال آن جزا خواهد داد، به راستی که او تعالی کسانی را که در برابر عبادت و فرمانبرداری او گردنکشی میکنند دوست ندارد، و آنان را در قبال این کار جزا خواهد داد.
۲۴- و هر گاه از این مشرکان در مورد آنچه بر محمدج نازل فرموده است پرسیده شود، از روی دروغ و به ناحق میگویند: فقط داستانها و اباطیل افراد نخستین را آورده است.
۲۵- سرانجامِ آنان این خواهد بود که گناهان خودشان را به صورت کامل در روز قیامت به دوش میکشند- ذرهای از گناهانشان برای آنان بخشیده نمیشود- و گناهان کسانی را که به آنان دروغ گفتند تا آنها را از اسلام دور کنند نیز به دوش میکشند بدون اینکه چیزی از گناهان خودشان کاسته شود. هان! چه زشت است گناهانی که به دوش میکشند!
۲۶- پیش از مشرکان، کافران بر رسولانشان و دعوت حقی که آوردند نیرنگها زدهاند، اما فرمان الله بر پایه و اساس بنیانشان خورد، آنگاه سقف از فرازشان بر سر آنان فرو ریخت، و از جای امنشان که گمان نمیکردند و انتظار نداشتند که از آنجا عذاب به آنان برسد، عذاب آنان را فرا گرفت.
﴿ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يُخۡزِيهِمۡ وَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تُشَٰٓقُّونَ فِيهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ إِنَّ ٱلۡخِزۡيَ ٱلۡيَوۡمَ وَٱلسُّوٓءَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٢٧ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡۖ فَأَلۡقَوُاْ ٱلسَّلَمَ مَا كُنَّا نَعۡمَلُ مِن سُوٓءِۢۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٨ فَٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَلَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٢٩ ۞وَقِيلَ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ مَاذَآ أَنزَلَ رَبُّكُمۡۚ قَالُواْ خَيۡرٗاۗ لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۚ وَلَدَارُ ٱلۡأٓخِرَةِ خَيۡرٞۚ وَلَنِعۡمَ دَارُ ٱلۡمُتَّقِينَ٣٠ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ لَهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَۚ كَذَٰلِكَ يَجۡزِي ٱللَّهُ ٱلۡمُتَّقِينَ٣١ ٱلَّذِينَ تَتَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمُ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٣٢ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ يَأۡتِيَ أَمۡرُ رَبِّكَۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَمَا ظَلَمَهُمُ ٱللَّهُ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٣٣ فَأَصَابَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٤﴾
۲۷، ۲۸- سپس در روز قیامت الله آنان را با عذاب، خوار و رسوا میگرداند، و به آنان میفرماید: شریکانی که آنان را به جای من عبادت میکردید، و به خاطر آنها با پیامبران و مؤمنان میجنگیدید و دشمنی میکردید کجایند؛ تا عذاب را از شما دفع کنند؟!
علمای ربانی میگویند: قطعاً در این روز خواری و عذاب بر کافران به الله و رسولانش واقع میشود، همان کسانی که فرشتگان در حالی ارواحشان را قبض میکنند که با کفر به خودشان ستم کردهاند، و آنگاه که مرگ را میبینند به فرمان الله گردن مینهند، و آنچه را که به جای الله عبادت میکردند انکار کرده و میگویند: هیچ گناهی را انجام نمیدادیم. آنگاه به آنان گفته میشود: دروغ گفتید، در حقیقت گناهان را مرتکب میشدید، قطعاً الله از تمام اعمال شما آگاه است و جزای آن را به شما خواهد داد.
۲۹- و از درهای جهنم وارد شوید، و هرگز از آن خارج نمیشوید، پس کسانی که از ایمان به الله و عبادت الله یگانه و فرمانبرداری از او تعالی سر باز زدند، چه جایگاه بدی دارند!
۳۰- و وقتی به مؤمنان که از الله میترسند گفته میشود: الله چه چیزی بر پیامبرج نازل کرده است؟ پاسخ میدهند: الله خیر و هدایت را بر او نازل کرده است. برای کسانی که در این زندگی دنیا به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و بندگان الهی را به ایمان و عمل صالح فرا خواندهاند، نیکی بزرگی از پیروزی آنان در دنیا، و روزی و رزقی فراخ است، و قطعاً سرای آخرت برای آنان بهتر و بزرگتر از چیزی است که در دنیا به آنان داده شده است، و سرای آخرت چه سرای نیکویی است برای کسانی که در دنیا از الله ترسیدند و با اجرای فرایض و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کردند.
۳۱ ۳۲- باغهایی جاویدان برایشان است، که در آنها جای میگیرند، و هرگز از آنجا خارج نمیشوند، از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، و تمام آنچه که میخواهند در آنجا برایشان فراهم است. الله مانند این پاداش نیکو را به کسانی که از او میترسند و تقوایش را پیشه میکنند عطا میفرماید؛ همان کسانی که فرشتگان در حالی ارواحشان را قبض میکنند که دلهایشان از کفر پاک است، و فرشتگان به آنان میگویند: سلام علیکم، درودی ویژۀ شماست، از هر آفتی نجات یافتید، به سبب ایمان به الله و فرمانبرداری از فرمانش که انجام میدادید وارد بهشت شوید.
۳۳- این مشرکان منتظر چیزی نیستند جز اینکه فرشتگان نزدشان بیایند؛ تا ارواحشان را در حالی قبض کنند که در حال کفر هستند، یا فرمان الله بر عذاب عاجل که آنان را نابود میکند بیاید، همانگونه که اینان تکذیب کردند، کافران قبل از آنان نیز تکذیب کردند، آنگاه الله آنان را نابود ساخت، و الله با نابودکردنشان و فرودآوردن عذاب، بر آنان ستم روا نداشت، بلکه خودشان بودند که چون خود را سزاوار عذاب قرار دادند بر خویشتن ستم میکردند.
۳۴- پس کیفر گناهانی که انجام میدادند بر آنان فرود آمد، و عذابی را که مسخره میکردند آنان را احاطه کرد.
﴿وَقَالَ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا عَبَدۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖ نَّحۡنُ وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ فَعَلَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ فَهَلۡ عَلَى ٱلرُّسُلِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٣٥ وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱجۡتَنِبُواْ ٱلطَّٰغُوتَۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ هَدَى ٱللَّهُ وَمِنۡهُم مَّنۡ حَقَّتۡ عَلَيۡهِ ٱلضَّلَٰلَةُۚ فَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ٣٦ إِن تَحۡرِصۡ عَلَىٰ هُدَىٰهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَن يُضِلُّۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٣٧ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَا يَبۡعَثُ ٱللَّهُ مَن يَمُوتُۚ بَلَىٰ وَعۡدًا عَلَيۡهِ حَقّٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٣٨ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي يَخۡتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ كَانُواْ كَٰذِبِينَ٣٩ إِنَّمَا قَوۡلُنَا لِشَيۡءٍ إِذَآ أَرَدۡنَٰهُ أَن نَّقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٤٠ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ فِي ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا ظُلِمُواْ لَنُبَوِّئَنَّهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَلَأَجۡرُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٤١ ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٤٢﴾
۳۵- و مشرکان گفتند: اگر الله میخواست که فقط او را عبادت کنیم، قطعاً نه ما و نه پدرانمان هیچ کس را غیر او عبادت نمیکردیم، و چیزی را که حرام نکرده است حرام نمیکردیم. کافران پیشین نیز به دروغ چنین استدلال باطلی آوردند؛ اما الله آنان را امر و نهی فرمود و این افراد را بر انجام آنچه که آنان را مکلف کرده بود قدرت بخشید، و نیرو و ارادهای برای صدور افعالشان قرار داد، پس استدلال آنان به قضا و قدر، پس از اینکه رسولان به آنان انذار دادند، باطلترین امر است؛ زیرا فقط تبلیغ آشکارِ آنچه به آن مکلف شدهاند بر عهدۀ رسولان انذاردهنده است.
۳۶- و به تحقیق که در هر یک از امتهای پیشین رسولی فرستادیم که آنان را به عبادت و طاعت اللهِ یگانه و ترک عبادتِ غیر او از شیاطین و نمادها و مردگان و سایر آنچه که به جای الله به دوستی گرفته میشود فرمان میداد، آنگاه از آنان کسی بود که الله او را هدایت کرد، و وی از رسولان پیروی کرد، و نیز از میانشان ستیزهجویی بود که راه انحراف را پیروی کرد و گمراهی بر وی واجب شد، و الله او را توفیق نداد. پس در زمین بگردید و با چشمانتان ببینید که این تکذیبکنندگان چه سرانجامی داشتهاند، و چگونه نابود شدهاند؛ تا پند و عبرت بگیرید.
۳۷- - ای رسول- اگر تمام توانت را برای هدایت این مشرکان به خرج دهی، بدان که الله کسی را که گمراه میسازد هدایت نمیکند، و غیر از الله هیچ کس را ندارند که به آنان یاری رساند، و عذاب او تعالی را از آنان باز دارد.
۳۸- و این مشرکان به الله سوگند مستحکم یاد کردند که الله کسی را که میمیرد، پس از اینکه پوسیده و پراکنده شد برنمیانگیزاند، آری، قطعاً الله آنان را برخواهد انگیخت، این وعده بر او حق است، اما بیشتر مردم قدرت الله بر رستاخیز را نمیدانند، و آن را انکار میکنند.
۳۹- الله متعال تمام بندگان را برمیانگیزاند؛ تا حقیقت رستاخیز را که در آن اختلاف میکردند برایشان آشکار گرداند، و تا اینکه کفارِ منکِر بدانند بر باطل بودند، و هنگامی که سوگند یاد میکردند رستاخیزی وجود ندارد دروغ میگفتند.
۴۰- قطعاً امر رستاخیز بر ما سهل و آسان است؛ زیرا هر گاه چیزی را اراده کنیم فقط به او میگوییم: ﴿كُن﴾ باش، آنگاه بیدرنگ موجود میشود.
۴۱- و قطعاً کسانی را که خانههایشان را به خاطر الله رها کردند، و پس از اینکه مورد ستم واقع شدند هجرت کردند، در دنیا در سرایی نیکو ساکن خواهیم کرد، و به راستی که اجر آخرت بزرگتر است؛ زیرا پاداش آنان در آخرت بهشت است. اگر بازماندگان از هجرت، مزد و پاداش مهاجران در راه الله را که نزد او تعالی موجود است به یقین میدانستند، هیچ یک از آنان از هجرت باز نمیماند.
۴۲- این مهاجران در راه الله همان کسانی هستند که در برابر اوامر و نواهی الله و در قبال تقدیرات دردناک او تعالی شکیبایی کردند، و فقط بر پروردگارشان توکل میکنند، و به این سبب سزاوار این جایگاه بزرگ شدهاند.
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسَۡٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٤٣ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلزُّبُرِۗ وَأَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلذِّكۡرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ٤٤ أَفَأَمِنَ ٱلَّذِينَ مَكَرُواْ ٱلسَّئَِّاتِ أَن يَخۡسِفَ ٱللَّهُ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٤٥ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ فِي تَقَلُّبِهِمۡ فَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ٤٦ أَوۡ يَأۡخُذَهُمۡ عَلَىٰ تَخَوُّفٖ فَإِنَّ رَبَّكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٌ٤٧ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٖ يَتَفَيَّؤُاْ ظِلَٰلُهُۥ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَٱلشَّمَآئِلِ سُجَّدٗا لِّلَّهِ وَهُمۡ دَٰخِرُونَ٤٨ وَلِلَّهِۤ يَسۡجُدُۤ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن دَآبَّةٖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ٤٩ يَخَافُونَ رَبَّهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ۩٥٠ ۞وَقَالَ ٱللَّهُ لَا تَتَّخِذُوٓاْ إِلَٰهَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِۖ إِنَّمَا هُوَ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَإِيَّٰيَ فَٱرۡهَبُونِ٥١ وَلَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلدِّينُ وَاصِبًاۚ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَتَّقُونَ٥٢ وَمَا بِكُم مِّن نِّعۡمَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فَإِلَيۡهِ تَجَۡٔرُونَ٥٣ ثُمَّ إِذَا كَشَفَ ٱلضُّرَّ عَنكُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنكُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ٥٤﴾
۴۳- و – ای رسول- در میان مردمانی که پیش از تو بودند نفرستادیم مگر رسولانی از جنس مردان نه فرشتگان، که به آنان وحی میکردیم، و – ای مشرکان قریش- اگر این امر را تصدیق نمیکنید از علمای اهل کتابهای پیشین بپرسید، به شما خبر میدهند که پیامبران انسان بودند، اگر نمیدانید که آنان بشر بودهاند. این آیه عام است و تمام مسایل دین را شامل میشود، که اگر انسان به هر یک از مسایل دینی دانشی نداشت باید از یکی از علمای راسخ در علم که نسبت به آن مسأله آگاهی دارد بپرسد.
۴۴- و رسولان پیشین را با دلایل آشکار و با کتابهای آسمانی فرستادیم، و – ای رسول- قرآن را بر تو نازل کردیم؛ تا معانی و احکامش را که پنهان است به مردم توضیح دهی، تا در آن بیندیشند و به آن هدایت یابند.
۴۵ ۴۷- آیا کافرانی که نیرنگها اندیشیدهاند ایمن شدهاند از اینکه الله آنان را در زمین فرو برد همانگونه که قارون را در زمین فرو برد، یا عذاب از جایی که گمان نمیکنند و انتظار آمدنش را ندارند آنان را فرا گیرد. یا عذاب در حالی به آنان برسد که در سفرها و کارهایشان در گردش هستند؟! پس آنان نه میتوانند از الله پیشی بگیرند و نه میتوانند از او فرار کنند و نه میتوانند از عذابش نجات یابند؛ زیرا او تعالی ذات توانایی است که هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد، یا ایمن شدهاند از اینکه الله آنان را با کاستن در اموال و جانها و محصولات بگیرد، یا آنان را در حالی که از گرفتن خویش توسط او تعالی وحشت زده هستند آنان را مجازات کند؟! قطعاً پروردگارتان با رحمتی گسترده در دنیا و آخرت به مخلوقاتش مهربانی میکند.
۴۸- آیا این کافران کور شدهاند، و به اشیای سایهدار؛ مانند کوهها و درختان که الله آفریده است ننگریستهاند، که سایههایشان بر اساس حرکت خورشید در روز، و حرکت ماه در شب، گاهی به سمت راست و گاهی به سمت چپ متمایل میشود؟! تمام آنها در برابر عظمت و جلال پروردگار خویش خاضع و فروتن هستند، در حالی که تحت تسخیر و تدبیر و قدرت اویند.
۴۹- و تمام جنبندگانی که در آسمانها و زمین هستند و نیز فرشتگان فقط برای الله سجده میکنند، و آنان از عبادت او تکبر نمیورزند. پس از لفظ عام، فرشتگان را به سبب فضیلت و شرف و عبادت زیادشان به صورت جداگانه بیان فرمود.
۵۰- فرشتگان از پروردگارشان که با ذات و قهر و صفات کامل خویش، برتر از آنان است میترسند، و طاعت الله را که به آن فرمان مییابند انجام میدهند. در این آیه: اثبات صفت علو و برتری برای الله بر تمام مخلوقاتش وجود دارد، آنگونه که سزاوار جلال و کمال اوست.
۵۱- و الله سبحان به بندگانش فرمود: دو معبود عبادت نکنید؛ زیرا معبود بر حق شما فقط یکی است، پس از من بترسید و از غیر من نترسید.
۵۲- و تمام مخلوقات و فرمانروایی و رعیتی که در آسمانها و زمین وجود دارد فقط از آنِ الله است، و عبادت و طاعت و اخلاص همیشگی فقط برای اوست، پس آیا سزاوار شماست که از غیر الله بترسید و آنها را عبادت کنید؟!
۵۳- و هدایت، تنِ سالم، روزیِ فراخ و تمام نعمتهایی که دارید فقط از جانب الله سبحانه است؛ زیرا او آنها را به شما ارزانی داشته است، و زمانی که بیماری و مصیبت و قحطی و خشکسالی به شما رسد فقط با دعا به سوی الله تضرع میکنید.
۵۴- و آنگاه که مصیبت و بیماری را از شما برطرف سازد، گروهی از شما همراه پروردگارشان که با نجات بر آنان نیکی کرده است شریکان و دوستانی میگیرند.
﴿لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٥٥ وَيَجۡعَلُونَ لِمَا لَا يَعۡلَمُونَ نَصِيبٗا مِّمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡۗ تَٱللَّهِ لَتُسَۡٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَفۡتَرُونَ٥٦ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ ٱلۡبَنَٰتِ سُبۡحَٰنَهُۥ وَلَهُم مَّا يَشۡتَهُونَ٥٧ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِٱلۡأُنثَىٰ ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٞ٥٨ يَتَوَٰرَىٰ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ مِن سُوٓءِ مَا بُشِّرَ بِهِۦٓۚ أَيُمۡسِكُهُۥ عَلَىٰ هُونٍ أَمۡ يَدُسُّهُۥ فِي ٱلتُّرَابِۗ أَلَا سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٥٩ لِلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ مَثَلُ ٱلسَّوۡءِۖ وَلِلَّهِ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٦٠ وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِظُلۡمِهِم مَّا تَرَكَ عَلَيۡهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ لَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ سَاعَةٗ وَلَا يَسۡتَقۡدِمُونَ٦١ وَيَجۡعَلُونَ لِلَّهِ مَا يَكۡرَهُونَۚ وَتَصِفُ أَلۡسِنَتُهُمُ ٱلۡكَذِبَ أَنَّ لَهُمُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ ٱلنَّارَ وَأَنَّهُم مُّفۡرَطُونَ٦٢ تَٱللَّهِ لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٖ مِّن قَبۡلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٦٣ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا لِتُبَيِّنَ لَهُمُ ٱلَّذِي ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٦٤﴾
۵۵- تا از نعمتهای ما بر خودشان، از جمله برطرف کردن مصیبت از آنان، ناسپاسی کنند، پس از دنیایتان که سرانجام از بین میرود برخوردار شوید، به زودی از سرانجامِ کفر و نافرمانیتان آگاه خواهید شد.
۵۶- و یکی از اعمال ناپسند مشرکان این است که بخشی از اموالشان را که الله به آنان روزی داده است برای نمادهایشان که آنها را به عنوان معبود گرفتهاند- در حالی که هیچ چیز نمیدانند و هیچ نفع و زیانی هم نمیرسانند- قرار میدهند تا با این کار به سوی آنها نزدیکی بجویند. به الله سوگند که در روز قیامت در مورد دروغی که بر الله میبستید از شما سؤال خواهد شد.
۵۷- و مشرکان دختران را برای الله قرار میدهند و میگویند: فرشتگان دختران الله هستند، الله متعال از سخنشان پاک و منزه است، و پسران را که میخواهند برای خودشان قرار میدهند.
۵۸- و هر گاه تولد دختر به یکی از آنان خبر داده شود بر اثر کراهیت آنچه که شنیده است، صورتش سیاه میگردد، و سرشار از غم و اندوه میشود.
۵۹- آنان خویشتن را از قومشان پنهان میکنند؛ زیرا نمیخواهند اندوه و خجالت موجود در چهرههایشان را که به سبب تولد دختر به وجود آمده است ببینند، و متحیرند که با این دختر چکار کنند؛ آیا وی را زنده نگه دارند و خواری و ذلتِ وجودش را بپذیرند، یا اینکه او را زنده به گور کنند؟ آگاه باشید حکمشان بسیار بد است که دختران را برای الله و پسران را مختص خود میدانند!
۶۰- صفات ناپسند ناتوانی و نیاز و جهل و کفر برای کسانی است که به آخرت ایمان نمیآورند و برای آن کار نمیکنند، و برای الله، صفات والای کمال و بینیازی از مخلوقاتش است، و او سبحانه در فرمانروایی خویش شکستناپذیر، و در تدبیر خود حکیم است.
۶۱- و اگر الله مردم را به سبب کفر و افترایشان مجازات کند هیچ جنبندهای بر روی زمین نخواهد ماند، اما آنان را تا زمانی مشخص یعنی پایان اجلهایشان نگه میدارد، و هر گاه اجلشان فرا رسد زمانی هر چند اندک نه از آن پس میافتند، و نه از آن پیشی میگیرند.
۶۲- و یکی دیگر از کارهای ناپسندشان این است که: دختران را که برای خود نمیپسندند برای الله سبحانه قرار میدهند، و زبانهایشان به دروغ میگوید: سرانجامِ نیکو برایشان است، در حقیقت جهنم برایشان است، و در آن رها و فراموش میشوند.
۶۳- - ای رسول- به الله سوگند که به سوی امتهای پیش از تو رسولانی را فرستادیم، سپس شیطان کفر و تکذیب و عبادت غیر الله را که انجام میدادند برایشان آراست، پس شیطان عهدهدار گمراهکردن آنان در دنیا است، و در آخرت عذابی دردناک و رنجآور دارند.
۶۴- و – ای رسول- قرآن را بر تو نازل نکردیم مگر به این هدف که دین و احکامی را که مردم در آن اختلاف دارند برایشان توضیح دهی؛ تا با بیان تو که برای باطل راهی به سوی جانها باقی نمیگذارد حجت بر آنان اقامه شود، و برای اینکه قرآن هدایتی است که مجالی برای سرگردانی باقی نمیگذارد، و رحمتی برای مومنان در پیروی آنان از هدایت و دوریشان از گمراهی است.
﴿وَٱللَّهُ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٦٥ وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهِۦ مِنۢ بَيۡنِ فَرۡثٖ وَدَمٖ لَّبَنًا خَالِصٗا سَآئِغٗا لِّلشَّٰرِبِينَ٦٦ وَمِن ثَمَرَٰتِ ٱلنَّخِيلِ وَٱلۡأَعۡنَٰبِ تَتَّخِذُونَ مِنۡهُ سَكَرٗا وَرِزۡقًا حَسَنًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٦٧ وَأَوۡحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحۡلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعۡرِشُونَ٦٨ ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ فَٱسۡلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلٗاۚ يَخۡرُجُ مِنۢ بُطُونِهَا شَرَابٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآءٞ لِّلنَّاسِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٦٩ وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ ثُمَّ يَتَوَفَّىٰكُمۡۚ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡ لَا يَعۡلَمَ بَعۡدَ عِلۡمٖ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٞ قَدِيرٞ٧٠ وَٱللَّهُ فَضَّلَ بَعۡضَكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ فِي ٱلرِّزۡقِۚ فَمَا ٱلَّذِينَ فُضِّلُواْ بِرَآدِّي رِزۡقِهِمۡ عَلَىٰ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَهُمۡ فِيهِ سَوَآءٌۚ أَفَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٧١ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُم بَنِينَ وَحَفَدَةٗ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ هُمۡ يَكۡفُرُونَ٧٢﴾
۶۵- و الله بارانی از سوی آسمان فرود آورد، آنگاه با آن، گیاه را از زمین پس از اینکه خشک و بیحاصل بود درآورد، به راستی که در فروفرستادن باران و رویانیدن گیاهان دلیلی است بر قدرت الله بر رستاخیز و وحدانیت، برای مردمی که میشنوند و میاندیشند، و از الله فرمانبرداری میکنند، و تقوای او تعالی را پیشه میسازند.
۶۶- و – ای مردم- به راستی که در چارپایان - یعنی شتر و گاو و گوسفند- برایتان اندرزی است؛ زیرا شاهد هستید که با شیری از پستانهای آنها که از میان سرگین – که در شکمبه قرار دارد- و خون خارج میشود و از تمام ناخالصیها پاک است، و چنان لذیذ است که در گلوی نوشنده گیر نمیکند، شما را سیراب میکنیم.
۶۷- و یکی دیگر از نعمتهای ما بر شما میوههایی است که از درخت خرما و درخت انگور میگیرید، آنگاه خمری مسکر – این امر قبل از تحریم خمر بود- و خوارکی و طعامی نیکو میسازید. همانا در این مورد دلیلی است بر قدرت الله برای مردمی که در دلایل میاندیشند و از آنها پند میگیرند.
۶۸- و – ای رسول- پروردگارت به زنبور عسل الهام کرد که در کوهها و در لابلای شاخههای درخت و در خانهها و سقفهایی که مردم میسازند خانههایی برای خودت برگزین.
۶۹- سپس از تمام میوههایی که میخواهی بخور، سپس برای طلب روزی در کوهها و میان درختان، راههای پروردگارت را که برای تو هموار است بپیما، این راهها را برایت آسان قرار داده است تا هنگام بازگشت به سوی آنها هر چند دور باشد گم نشوی. از شکم این زنبور، عسلی با رنگهای گوناگون سفید و زرد و قرمز و سایر رنگها خارج میشود، و در آن برای مردم درمانی از بیماریهاست. قطعاً در آنچه که زنبور عسل میسازد دلالتی قوی است بر قدرت آفریدگارش برای مردمی که میاندیشند و پند میگیرند.
۷۰- و الله سبحانه و تعالی شما را آفرید سپس در پایان عمرتان شما را میمیراند، و برخی از شما تا پستترین دوران عمر یعنی فرتوتی میرسند، همانگونه که در طفولیت بودند که از آنچه قبلا میدانست چیزی نمیداند، قطعاً الله بسیار دانا و تواناست، عمل و قدرتش بر همه چیز احاطه دارد، پس الله که انسان را به این حالت برگردانده است میتواند او را بمیراند، سپس او را برانگیزاند.
۷۱- و الله متعال از لحاظ روزی و رزقی که در دنیا به شما بخشیده برخی از شما را بر برخی دیگر برتری داده است، چنانکه برخی از شما ثروتمند و برخی دیگر فقیر، و برخی از شما مالک و برخی دیگر مملوک هستند، اما مالکان از آنچه الله به آنان عطا کرده است به مملوکان خویش نمیپردازند تا در مال، شریکانی مساوی با آنان شوند، پس حال که این شراکت را برای خودشان نمیپسندند، چرا میپسندند که برای الله شریکانی از میان بندگانش قرار دهند؟! قطعاً این کار از بزرگترین ستمها و ناسپاسیها برای نعمتهای الله است!
۷۲- و الله از جنس خودتان همسرانی برایتان قرار داد، که با آنان آرام میگیرید، و از همسرانتان، فرزندان و از نسل فرزندان، نوههایی برایتان قرار داد، و از میوهها و حبوبات و گوشتها و سایر خوراکیهای پاکیزه به شما روزی داد. پس آیا به الوهیت باطل شریکانشان ایمان میآورند، و نعمتهای بیشمار الله را انکار میکنند، و برای سپاسگزاری از الله، او را در عبادت یگانه قرار نمیدهند؟!
﴿وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ رِزۡقٗا مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ شَيۡٔٗا وَلَا يَسۡتَطِيعُونَ٧٣ فَلَا تَضۡرِبُواْ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡثَالَۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٧٤ ۞ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلًا عَبۡدٗا مَّمۡلُوكٗا لَّا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَمَن رَّزَقۡنَٰهُ مِنَّا رِزۡقًا حَسَنٗا فَهُوَ يُنفِقُ مِنۡهُ سِرّٗا وَجَهۡرًاۖ هَلۡ يَسۡتَوُۥنَۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٧٥ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلَيۡنِ أَحَدُهُمَآ أَبۡكَمُ لَا يَقۡدِرُ عَلَىٰ شَيۡءٖ وَهُوَ كَلٌّ عَلَىٰ مَوۡلَىٰهُ أَيۡنَمَا يُوَجِّههُّ لَا يَأۡتِ بِخَيۡرٍ هَلۡ يَسۡتَوِي هُوَ وَمَن يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَهُوَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٧٦ وَلِلَّهِ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَآ أَمۡرُ ٱلسَّاعَةِ إِلَّا كَلَمۡحِ ٱلۡبَصَرِ أَوۡ هُوَ أَقۡرَبُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٧٧ وَٱللَّهُ أَخۡرَجَكُم مِّنۢ بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡٔٗا وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٧٨ أَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٧٩﴾
۷۳- و مشرکان معبودهایی را عبادت میکنند که این اختیار را ندارند که روزیای مانند باران از آسمان، و مانند کشتزار از زمین به آنان بدهند؛ زیرا مالک هیچ چیزی نیستند، و نسزد که مالک چیزی باشند؛ زیرا ناتوانند.
۷۴- پس – ای مردم- حال که دانستید نمادها و معبودان سودی نمیرسانند، برای الله همانندهایی مساوی با او از میان مخلوقاتش قرار ندهید که آنها را شریک او در عبادت بگردانید. قطعاً الله آنچه را که انجام میدهید میداند، در حالی که شما غافل هستید و از خطا و سرانجامِ بدتان آگاهی ندارید.
۷۵- الله فساد عقیدۀ مشرکان را با ذکر مثال بیان فرموده است: مردی مملوک و ناتوان از تصرف، که مالک هیچ چیز نیست، و دیگری مردی آزاد، که مال حلالی دارد و الله آن را به او ارزانی داشته است و اختیار تصرف در آن را دارد، و در نهان و آشکارا از آن مال میبخشد، پس آیا انسان عاقل، قائل به تساوی میان این دو فرد است؟! الله آفریدگار مالک و متصرف نیز با مخلوقات و بندگانش یکسان نیست، پس چگونه میان این دو قائل به تساوی هستید؟! ستایش فقط از آنِ الله است؛ زیرا او تعالی سزاوار حمد و ستایش است، اما بیشتر مشرکان نمیدانند که ستایش و نعمت از آنِ الله است، و اینکه فقط او تعالی سزاوار عبادت است.
۷۶- و الله دو مرد را به عنوان مثالی دیگر برای بطلان شرک آورده است: یکی از آن دو کر و لالی است که نه میفهمد و نه چیزی از او فهمیده میشود، و برای نفع رساندن به خودش و به دیگران ناتوان است، و بار سنگینی است بر کسی که از وی سرپرستی کند، و کارش را به عهده بگیرد، اگر او را برای انجام کاری بفرستد موفق نمیشود، و خیری برایش به همراه نمیآورد، و دیگری مردی با حواس سالم است، که به خودش و دیگران فایده میرساند، به عدالت امر میکند، و بر راهی آشکار و بدون انحراف قرار دارد، آیا در نظر عقلا این دو مرد یکسان هستند؟! چون بر راه آشکاری که هیچ ابهام و انحرافی ندارد قرار دارد؟! پس چگونه نمادی کر و لال را با الله که قادر و بخشندۀ هر خیری است یکسان میدانید؟!
۷۷- و علم آنچه در آسمانها و آنچه در زمین نهان است فقط از آنِ الله است، و سرعت آمدن قیامت همچون یک چشم بر هم زدن و بلکه سریعتر از آن است. قطعاً الله بر هر چیزی تواناست.
۷۸- و الله سبحانه و تعالی شما را از شکمهای مادرانتان پس از گذشت زمان حمل، در حالی که هیچ چیز از آنچه را که پیرامونتان بود درک نمیکردید درآورد، و وسایل ادراک، گوش و چشم و قلب، برایتان قرار داد؛ تا شکر او تعالی را به سبب این نعمتها به جای آورید و او را در عبادت یگانه قرار دهید.
۷۹- مگر مشرکان به پرندگان که به فرمان الله در فضای میان آسمان و زمین برای پرواز رام هستند ننگریستهاند که هیچ چیز آنها را از سقوط حفظ نمیکند جز الله سبحانه با بالها و دمهایی که برایشان آفریده، و آنها را بر این کار توانا کرده است؟! قطعاً در این رامساختن و نگهداری از سقوط دلالتهایی است برای مردمی که به آنچه از دلایل قدرت الله که میبینند ایمان میآورند.
﴿وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّنۢ بُيُوتِكُمۡ سَكَنٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّن جُلُودِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ بُيُوتٗا تَسۡتَخِفُّونَهَا يَوۡمَ ظَعۡنِكُمۡ وَيَوۡمَ إِقَامَتِكُمۡ وَمِنۡ أَصۡوَافِهَا وَأَوۡبَارِهَا وَأَشۡعَارِهَآ أَثَٰثٗا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ٨٠ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَٰلٗا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡجِبَالِ أَكۡنَٰنٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ سَرَٰبِيلَ تَقِيكُمُ ٱلۡحَرَّ وَسَرَٰبِيلَ تَقِيكُم بَأۡسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسۡلِمُونَ٨١ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٨٢ يَعۡرِفُونَ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُنكِرُونَهَا وَأَكۡثَرُهُمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٣ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا ثُمَّ لَا يُؤۡذَنُ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٨٤ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ ٱلۡعَذَابَ فَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٨٥ وَإِذَا رَءَا ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ شُرَكَآءَهُمۡ قَالُواْ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ شُرَكَآؤُنَا ٱلَّذِينَ كُنَّا نَدۡعُواْ مِن دُونِكَۖ فَأَلۡقَوۡاْ إِلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلَ إِنَّكُمۡ لَكَٰذِبُونَ٨٦ وَأَلۡقَوۡاْ إِلَى ٱللَّهِ يَوۡمَئِذٍ ٱلسَّلَمَۖ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٨٧﴾
۸۰- و الله سبحانه از خانههایتان در حالی که در محل اقامت خویش هستید راحتی و آرامشی همراه خانوادههایتان برای شما قرار داد، و از پوست چارپایان خیمهها و چادرهایی در سفرهایتان برای شما قرار داد، که حمل آن هنگام کوچ و سفر برایتان آسان است، و هنگام اقامت پس از سفر، نصب آن نیز برایتان آسان است، و از پشمهای گوسفندان و کرکهای شتران، و موهای بزها اثاثیهای از گلیمها و لباسها و پوششها و فرش و زینت برایتان قرار داد، که تا سررسید مشخص و وقتی معین از آنها بهرهمند میشوید.
۸۱- و الله درختان و سایر مواردی را که با آنها سایه میگیرید برایتان قرار داد، و در کوهها غارها و پناهگاههایی برایتان قرار داد که هنگام نیاز در آنها پناه میگیرید، و از پشم و پنبه و سایر مواد لباسهایی برایتان قرار داد که در برابر گرما و سرما از شما محافظت میکند، و از آهن چیزی برایتان قرار داد که در جنگهایتان از شما در برابر ضربۀ نیزه و آسیب محافظت میکند. همانگونه که الله نعمتهای مذکور را برایتان ارزانی داشته است با بیان دین حق، نعمتهایش را بر شما کامل میکند؛ تا فقط در برابر فرمان الهی گردن نهید، و هیچ چیز را در عبادت او شریک نگردانید.
۸۲- پس – ای رسول- اگر پس از اینکه آیات را دیدند از تو روی گرداندند اندوه مدار؛ زیرا وظیفهای جز ابلاغ آشکارِ آنچه به آن رسالت یافتهای نداری، اما هدایت آنان در اختیار ماست.
۸۳- این مشرکان از نعمت الله بر خودشان با ارسال محمدج به سوی آنان آگاه هستند، و با وجود این، نبوتش را انکار میکنند، و بیشتر قوم او نبوتش را انکار کرده و تأیید نمیکنند.
۸۴- و – ای رسول- آنچه را که روز قیامت رخ میدهد برایشان به یاد آور، آنگاه که از هر امتی رسولش را برمیانگیزانیم تا بر ایمان هر یک از آنان که ایمان آورده باشد و نیز کفر هر کس که کفر ورزیده باشد گواهی دهد، سپس به کافران اجازه داده نمیشود که از آنچه مرتکب شدهاند پوزش بخواهند، و خشنودی پروردگارشان با توبه و عمل صالح نیز از آنان خواسته نمیشود؛ زیرا زمان این کار سپری شده است.
۸۵- و آنگاه که کافران عذاب الله را در آخرت میبینند ذرهای از آن به آنان تخفیف داده نمیشود، و مهلت نمییابند، و عذابشان به تأخیر نمیافتد.
۸۶- و در روز قیامت آنگاه که مشرکان معبودهایشان را که آنها را همراه الله عبادت کردهاند میبینند، میگویند: ای پروردگار ما! اینان همان شریکان ما هستند که آنها را به جای تو عبادت میکردیم، آنگاه این معبودها به تکذیب کسانی که آنها را عبادت کردند به سخن درمیآیند و میگویند: - ای مشرکان- قطعاً شما دروغگویید، آنگاه که ما را شریکانی برای الله قرار دادید و ما را همراه او عبادت کردید؛ زیرا ما شما را به این کار فرمان ندادهایم، و ادعا نکردهایم که سزاوار الوهیت هستیم، پس خودتان مورد سرزنش قرار دارید.
۸۷- و روز قیامت مشرکان تسلیم و فروتنی در برابر الله را آشکار میکنند، و دروغهایی را که میساختند، و اینکه معبودهایشان برای آنان شفاعت میکنند بر باد میرود.
﴿ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ زِدۡنَٰهُمۡ عَذَابٗا فَوۡقَ ٱلۡعَذَابِ بِمَا كَانُواْ يُفۡسِدُونَ٨٨ وَيَوۡمَ نَبۡعَثُ فِي كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدًا عَلَيۡهِم مِّنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَجِئۡنَا بِكَ شَهِيدًا عَلَىٰ هَٰٓؤُلَآءِۚ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ٨٩ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٩٠ وَأَوۡفُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ إِذَا عَٰهَدتُّمۡ وَلَا تَنقُضُواْ ٱلۡأَيۡمَٰنَ بَعۡدَ تَوۡكِيدِهَا وَقَدۡ جَعَلۡتُمُ ٱللَّهَ عَلَيۡكُمۡ كَفِيلًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ٩١ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّتِي نَقَضَتۡ غَزۡلَهَا مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٍ أَنكَٰثٗا تَتَّخِذُونَ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ أَن تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرۡبَىٰ مِنۡ أُمَّةٍۚ إِنَّمَا يَبۡلُوكُمُ ٱللَّهُ بِهِۦۚ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٩٢ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَلَتُسَۡٔلُنَّ عَمَّا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٣﴾
۸۸- - ای رسول- کسانی که یگانگی الله و نبوت تو را انکار و تو را تکذیب کردند، و دیگران را از ایمان به الله و رسولش بازداشتند، به سبب اینکه عمداً فساد برپا کردند و بندگان را با کفر و گناه گمراه ساختند، عذابی را به سبب کفرشان و عذابی را بر اثر بازداشتن مردم از پیروی حق، بر آنان میافزاییم.
۸۹- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که روز قیامت در میان هر یک از امتها گواهی بر آنان برمیانگیزانیم، این گواه همان رسولی است که الله او را از میان خودشان و به زبان خودشان در میان آنان مبعوث کرده است، و – ای رسول- تو را گواه بر امت خودت میآوریم بر اینکه رسالت پروردگارت را ابلاغ کردهای، و قرآن را بر تو نازل کردیم تا شرح و بیانی باشد برای هر امری که به بیان نیاز دارد؛ مانند احکام حلال و حرام، پاداش و عذاب و سایر موارد، و به این هدف که مایۀ هدایت از گمراهی، و رحمت برای کسی که آن را تصدیق و به آن عمل کند باشد، و نیز مژدهای نیکو باشد برای مومنان که سرانجام خوشی دارند.
۹۰- به راستی که الله در این قرآن بندگانش را به عدالت و انصاف در حق خویش با یگانهدانستن او تعالی و شرکنورزیدن به او، و در حق بندگانش به اینکه به هر صاحب حقی حقش داده شود فرمان میدهد، و به نیکوکاری در حق خودش با عبادت او تعالی و ادای احکامش بنا بر وجه مشروع، و برای مردم در اقوال و افعال فرمان میدهد، و دستور میدهد که صله و نیکی خویشاوندان به آنان عطا شود، و از هر گفتار یا عمل ناپسندی، و از کفر و گناهان که شریعت آن را نمیپسندد و به آن راضی نیست، و از ستم به مردم و تجاوز آنان نهی میکند، و الله – با این امر و نهی- شما را اندرز میدهد و عواقب را به یادتان میآورد؛ تا اوامر الله را به یاد آورید و از آنها سود ببرید.
۹۱- و به تمام پیمانهایی که با الله یا با مردم بستهاید به شرط آنکه مخالف کتاب الله و سنت پیامبرش نباشد وفا کنید، و سوگندها را پس از استوارگرداندن آنها نشکنید، در حالی که هنگام بستن عهد، الله را کفیل و ضامن خود گرفتهاید. به راستی که الله از آنچه که انجام میدهید آگاه است، و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
۹۲- و از پیمانهایتان سر باز نزنید؛ مانند زنی که رشتهای ریسید و آن را مستحکم کرد، سپس آن را از هم گسست و باز کرد؛ که سوگندهایتان را هنگام انعقاد، وسیلۀ فریب کسی که با او پیمان بستهاید قرار دهید، و هنگامی که گروهی با اموال و سود بیشتر از کسانی که با آنان پیمان بستهاید یافتید عهدتان را بشکنید، به راستی که الله، با وفا به پیمانها که شما را به آن فرمان داده و نقض پیمانها که شما را از آن نهی کرده است شما را میآزماید، و قطعاً در روز قیامت ایمان به الله و نبوت محمدج را که در دنیا در مورد آن اختلاف میکردید برایتان آشکار میگرداند.
۹۳- و اگر الله متعال میخواست قطعاً همگی شما را هدایت میکرد، آنگاه شما را بر آیینی واحد؛ یعنی اسلام و ایمان قرار میداد، و به آن پایبند میکرد، اما او سبحانه به عدل خویش، هر کس را که بخواهد در حالی که میداند او گمراهی را ترجیح خواهد داد، گمراه میسازد و هدایت نمیکند، و به فضل خویش، هر کس را که بخواهد در حالی که میداند او حق را ترجیح خواهد داد، هدایت میکند و توفیق میدهد، و مسلماً الله روز قیامت از همگی شما در مورد اعمالی که در دنیا انجام میدادید در آنچه که شما را به آن امر و از آن نهی کرده است میپرسد، و جزای آن را به شما خواهد داد.
﴿وَلَا تَتَّخِذُوٓاْ أَيۡمَٰنَكُمۡ دَخَلَۢا بَيۡنَكُمۡ فَتَزِلَّ قَدَمُۢ بَعۡدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُواْ ٱلسُّوٓءَ بِمَا صَدَدتُّمۡ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَكُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٩٤ وَلَا تَشۡتَرُواْ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ ثَمَنٗا قَلِيلًاۚ إِنَّمَا عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٩٥ مَا عِندَكُمۡ يَنفَدُ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ بَاقٖۗ وَلَنَجۡزِيَنَّ ٱلَّذِينَ صَبَرُوٓاْ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٦ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٩٧ فَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ٩٨ إِنَّهُۥ لَيۡسَ لَهُۥ سُلۡطَٰنٌ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٩٩ إِنَّمَا سُلۡطَٰنُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يَتَوَلَّوۡنَهُۥ وَٱلَّذِينَ هُم بِهِۦ مُشۡرِكُونَ١٠٠ وَإِذَا بَدَّلۡنَآ ءَايَةٗ مَّكَانَ ءَايَةٖ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مُفۡتَرِۢۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٠١ قُلۡ نَزَّلَهُۥ رُوحُ ٱلۡقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِٱلۡحَقِّ لِيُثَبِّتَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَهُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُسۡلِمِينَ١٠٢﴾
۹۴- و سوگندهایتان را مایۀ فریب کسانی که برایشان قسم یاد کردهاید قرار ندهید، که در این صورت پس از اینکه ایمن بودید نابود میشوید، همانند کسی که گامش پس از اینکه ثابت و استوار بود لغزید، و عذابهای دردناکی در دنیا میچشید؛ این امر به سبب آن است که دیگران را از این دین بازداشتهاید آنگاه که فریب شما را دیدند، و در آخرت عذابی بزرگ برایتان خواهد بود.
۹۵- و پیمان الله را نشکنید؛ تا به جای آن متاعی اندک از کالاهای دنیا را بگیرید، قطعاً پاداش وفا که نزد الله است از این بهای ناچیز برایتان بهتر است، اگر اهل دانش باشید، و در تفاوت میان خیر دنیا و خیر آخرت بیندیشید.
۹۶- اموال دنیا که نزدتان است از بین میرود، و روزی و پاداشی که نزد الله برایتان است باقی میماند. و قطعاً پاداش کسانی را که دشواریهای تکالیف- از جمله وفا به عهد- را تحمل کردند بر اساس نیکوترین اعمالشان خواهیم داد؛ یعنی از روی لطف، این پاداش را همانگونه که به سبب برترین اعمالشان میدهیم، به علت پایینترین اعمالشان نیز خواهیم داد.
۹۷- اگر یک مرد یا زن در حالی که به الله و رسولش ایمان دارد، عمل صالحی انجام دهد، قطعاً زندگی خوش و آرامی در دنیا به او میبخشیم، و در آخرت پاداش آنان را بر اساس بهترین اعمالی که در دنیا انجام میدادند جزا میدهیم.
۹۸- پس – ای مؤمن- هر گاه خواستی چیزی از قرآن بخوانی با این گفته از شر شیطان راندهشده به الله پناه ببر: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ».
۹۹، ۱۰۰- بدون تردید که شیطان بر کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و فقط بر پروردگارشان توکل میکنند هیچ تسلطی ندارد. شیطان فقط بر کسانی تسلط دارد که او را یاور خویش گرفتهاند و از وی فرمانبرداری میکنند، و همان کسانی که - به سبب طاعت از شیطان- به الله تعالی مشرک هستند.
۱۰۱- و چون آیهای را با آیۀ دیگری جایگزین کنیم، در حالی که خالق با فروفرستادن احکام در اوقات مختلف، به مصلحت مخلوقاتش داناتر است، کافران میگویند: - ای محمد- تو فقط دروغگویی هستی که آنچه را الله نگفته است به او نسبت میدهی. محمدج آنگونه که ادعا میکنند نیست. بلکه بیشتر آنان هیچ دانشی نسبت به پروردگارشان و به شریعت و احکام او ندارند.
۱۰۲- - ای رسول- به آنان بگو: قرآن از جانب من ساخته نشده است، بلکه جبرئیل آن را به راستی و درستی از جانب پروردگارت آورده است، تا سبب استوارسازی مؤمنان، و مایۀ هدایت از گمراهی، و مژدهای خوش باشد برای کسانی که در برابر الله - پروردگار جهانیان- تسلیم و فروتن شدهاند.
﴿وَلَقَدۡ نَعۡلَمُ أَنَّهُمۡ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُۥ بَشَرٞۗ لِّسَانُ ٱلَّذِي يُلۡحِدُونَ إِلَيۡهِ أَعۡجَمِيّٞ وَهَٰذَا لِسَانٌ عَرَبِيّٞ مُّبِينٌ١٠٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَا يَهۡدِيهِمُ ٱللَّهُ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ١٠٤ إِنَّمَا يَفۡتَرِي ٱلۡكَذِبَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٠٥ مَن كَفَرَ بِٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ إِيمَٰنِهِۦٓ إِلَّا مَنۡ أُكۡرِهَ وَقَلۡبُهُۥ مُطۡمَئِنُّۢ بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَٰكِن مَّن شَرَحَ بِٱلۡكُفۡرِ صَدۡرٗا فَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ١٠٦ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا عَلَى ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٠٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَسَمۡعِهِمۡ وَأَبۡصَٰرِهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡغَٰفِلُونَ١٠٨ لَا جَرَمَ أَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٠٩ ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا فُتِنُواْ ثُمَّ جَٰهَدُواْ وَصَبَرُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٞ١١٠﴾
۱۰۳- و مسلماً ما میدانیم که مشرکان میگویند: همانا پیامبر، قرآن را از انسانی از میان فرزندان آدم میگیرد. دروغ گفتهاند؛ چون زبان کسی که آموزش به پیامبرج را به او نسبت دادهاند اعجمی و غیر فصیح است، حال آنکه قرآن به زبان عربی و در اوج وضوح و فصاحت است.
۱۰۴- همانا الله کافران را که قرآن را تصدیق نمیکنند برای رسیدن به حق توفیق نمیدهد، و عذابی دردناک و دردآور در آخرت دارند.
۱۰۵- فقط کسانی دروغ میسازند که به الله و آیاتش ایمان ندارند، و اینان همان کسانی هستند که در آن سخن خود دروغگویند. اما محمدج به پروردگارش ایمان دارد و در برابر او تعالی فروتن است، پس امکان ندارد که بر الله دروغ ببندند، و آنچه را که الله نگفته است به او تعالی نسبت دهد.
۱۰۶، ۱۰۷- فقط کسی دروغ میبندد که کلمۀ کفر را بر زبان میآورد و پس از ایمانآوردنش مرتد میشود، که خشمی از جانب الله بر چنین افرادی است، مگر کسی که به گفتن کفر مجبور شده باشد و از ترس هلاکت، آن را به زبان آورده باشد، در حالی که قلبش بر ایمان استوار است، که در این صورت سرزنشی بر او نیست، اما کسی که کفر را در حالی به زبان آورد که قلبش به آن باور داشته باشد، خشمی سخت از جانب الله بر اوست، و عذاب بزرگی دارد؛ زیرا دنیا و زینت آن را برگزیده، و آن را بر آخرت و پاداش آن ترجیح داده است، و الله کافران را به حق و درستی توفیق نمیدهد.
۱۰۸- اینان همان کسانی هستند که الله مُهر کفر و ترجیح دنیا بر آخرت را بر دلهایشان زده است، پس نور هدایت به دلهایشان نمیرسد، و گوشهایشان را از شنیدن آیات الهی کر گردانیده و آنگونه که بیندیشند آنها را نمیشنوند، و چشمهایشان را کور کرده و براهین دلالتکننده بر الوهیت الله را نمیبینند، و آنان هستند که از عذابی که الله برایشان فراهم آورده است بیخبرند.
۱۰۹- قطعاً آنان در روز قیامت همان زیانکاران و نابودشدگانی هستند که زندگیشان را به سوی آنچه که عذاب و نابودیشان در آن است سپری کردهاند.
۱۱۰- با این وجود، قطعاً پروردگارت نسبت به افراد مستضعف ساکن «مکه» که مشرکان، آنان را شکنجه کردند، تا اینکه در ظاهر، در آنچه که مشرکان بر آن بودند با آنان موافقت کردند، یعنی آنان را به فتنه انداختند تا سخنی را که به آن راضی نبودند به زبان آوردند در حالی که دلهایشان به ایمان اطمینان داشت، و هنگامی که توان رهایی به آنان داد به سوی «مدینه» مهاجرت کردند، سپس در راه الله جهاد کردند، و بر دشواریهای تکالیف شکیبایی ورزیدند، - پس از توبۀشان- نسبت به آنان بسیار آمرزنده و مهربان است.
﴿۞يَوۡمَ تَأۡتِي كُلُّ نَفۡسٖ تُجَٰدِلُ عَن نَّفۡسِهَا وَتُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١١١ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا قَرۡيَةٗ كَانَتۡ ءَامِنَةٗ مُّطۡمَئِنَّةٗ يَأۡتِيهَا رِزۡقُهَا رَغَدٗا مِّن كُلِّ مَكَانٖ فَكَفَرَتۡ بِأَنۡعُمِ ٱللَّهِ فَأَذَٰقَهَا ٱللَّهُ لِبَاسَ ٱلۡجُوعِ وَٱلۡخَوۡفِ بِمَا كَانُواْ يَصۡنَعُونَ١١٢ وَلَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مِّنۡهُمۡ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ١١٣ فَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ حَلَٰلٗا طَيِّبٗا وَٱشۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ١١٤ إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَيۡتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحۡمَ ٱلۡخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيۡرِ ٱللَّهِ بِهِۦۖ فَمَنِ ٱضۡطُرَّ غَيۡرَ بَاغٖ وَلَا عَادٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١١٥ وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلۡسِنَتُكُمُ ٱلۡكَذِبَ هَٰذَا حَلَٰلٞ وَهَٰذَا حَرَامٞ لِّتَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ١١٦ مَتَٰعٞ قَلِيلٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١١٧ وَعَلَى ٱلَّذِينَ هَادُواْ حَرَّمۡنَا مَا قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ مِن قَبۡلُۖ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ١١٨﴾
۱۱۱- و – ای رسول- روز قیامت را به آنان یادآوری کن آنگاه که هر کس از خودش دفاع میکند، و هر نوع عذری میآورد، و الله به هر کسی جزای آنچه را که عمل کرده است بدون ستم به او میدهد؛ یعنی نه بر عذابشان میافزاید، و نه از پاداش آنان میکاهد.
۱۱۲- و الله شهر «مکه» را مَثَل زده است که از تجاوز، ایمن و از زندگی تنگ، آرامش داشت و روزیِ آن گوارا و آسان از هر مکانی به سویش سرازیر میشد، اما ساکنانش از نعمتهایی که الله بر آنان ارزانی داشته بود ناسپاسی کردند، و به او تعالی شرک ورزیدند، و شکرش را به جای نیاوردند، پس الله آنان را به سبب کفر و اعمال باطلی که مرتکب میشدند با گرسنگی، و ترس از لشکریان و سربازان رسولاللهج که سبب وحشت آنان بود، مجازات کرد.
۱۱۳- و الله به سوی اهالی «مکه» رسولی از خودشان، که از نسب و راستگویی و امانتداری او آگاه بودند، فرستاد، اما آنچه را که نزدشان آورد نپذیرفتند و تصدیق نکردند، پس عذاب سختیها و گرسنگی و ترس، و قتل بزرگانشان در «بدر» آنان را فرا گرفت، در حالی که با شرک به الله و بازداشتن از راه او تعالی بر خویشتن ستم میکردند.
۱۱۴- پس – ای مومنان- از آنچه که الله به شما روزی داده، و آن را برایتان حلال و پاکیزه قرار داده است بخورید، و شکر نعمت الله بر خودتان را با اعتراف به آن و هزینۀ آن در طاعت الله به جای آورید، اگر واقعا تسلیم فرمان الهی و شنوا و فرمانبردار از او تعالی هستید، و او را به تنهایی و بدون شریک عبادت میکنید.
۱۱۵- الله متعال فقط حیوان مرده، و خونِ ریختهشده از قربانی هنگام ذبحش، و گوشت خوک، و آنچه را که برای غیر الله ذبح شده است برایتان حرام گردانیده است، اما کسی که ضرورت ترس از مرگ او را به خوردن چیزی از این محرمات بکشاند در حالی که ستم نمیکند، و از حد ضرورت نمیگذرد، قطعاً الله نسبت به او بسیار آمرزنده و مهربان است، و او را در قبال کاری که انجام داده است مجازات نمیکند.
۱۱۶- و – ای مشرکان- به خاطر دروغی که زبانهایتان میبندد نگویید: این حلال است به چیزی که الله آن را حرام قرار داده است، و این حرام است به چیزی که الله آن را حلال گردانیده است؛ تا با انتساب تحلیل و تحریم به الله، بر او تعالی دروغ ببندید، قطعاً کسانی که دروغی را به الله نسبت میدهند نه در دنیا و نه در آخرت به خیر دست نمییابند.
۱۱۷- متاع آنان در دنیا، متاعی فانی و ناچیز است، و در آخرت عذابی دردناک دارند.
الله پس از بیان خوردنیهایی که بر امت اسلام حرام گردانیده است، خوردنیهایی را که بر یهودیان حرام گردانیده بود بیان کرده است.
۱۱۸- و – ای رسول- بر یهودیان آنچه را که قبلاً تو را از آن آگاه کردیم حرام گردانیدیم؛ یعنی هر حیوان چنگالداری را، و پیههای گاو و گوسفند به استثنای پیههایی که بر پشت یا رودههایشان چسبیده است یا به استخوانی درآمیخته است، و ما با تحریم این موارد برایشان، به آنان ستم نکردیم، بلکه آنان خودشان به سبب کفر و سرکشی، بر خودشان ستم کردند؛ یعنی سزاوار شدند که با تحریم مجازات شوند.
﴿ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسُّوٓءَ بِجَهَٰلَةٖ ثُمَّ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُوٓاْ إِنَّ رَبَّكَ مِنۢ بَعۡدِهَا لَغَفُورٞ رَّحِيمٌ١١٩ إِنَّ إِبۡرَٰهِيمَ كَانَ أُمَّةٗ قَانِتٗا لِّلَّهِ حَنِيفٗا وَلَمۡ يَكُ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٢٠ شَاكِرٗا لِّأَنۡعُمِهِۚ ٱجۡتَبَىٰهُ وَهَدَىٰهُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ١٢١ وَءَاتَيۡنَٰهُ فِي ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٗۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٢٢ ثُمَّ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ أَنِ ٱتَّبِعۡ مِلَّةَ إِبۡرَٰهِيمَ حَنِيفٗاۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ١٢٣ إِنَّمَا جُعِلَ ٱلسَّبۡتُ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱخۡتَلَفُواْ فِيهِۚ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٢٤ ٱدۡعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِٱلۡحِكۡمَةِ وَٱلۡمَوۡعِظَةِ ٱلۡحَسَنَةِۖ وَجَٰدِلۡهُم بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ١٢٥ وَإِنۡ عَاقَبۡتُمۡ فَعَاقِبُواْ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبۡتُم بِهِۦۖ وَلَئِن صَبَرۡتُمۡ لَهُوَ خَيۡرٞ لِّلصَّٰبِرِينَ١٢٦ وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُ فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ١٢٧ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ١٢٨﴾
۱۱۹- با وجود این، پروردگارت برای کسانی که گناهان را از روی نادانی به سرانجامشان و اینکه موجب خشم الله میشود مرتکب شدند- هر نافرمانی از الله، چه خطاکار و چه متعمد به این اعتبار جاهل است هر چند عالم به تحریم باشد-، سپس از انجام گناهان به درگاه الهی توبه کردند، و خودشان و اعمالشان را اصلاح کردند، همانا پروردگارت- پس از توبه و اصلاحشان- نسبت به آنان بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۲۰، ۱۲۲- مسلماً ابراهیم پیشوای خیر، فرمانبردار و فروتن در برابر الله بود، و از دین اسلام منحرف نشد و الله را به یگانگی عبادت مینمود و به او تعالی شرک نورزید، و شکرگزار نعمتهایی بود که الله برایش ارزانی داشت، الله متعال او را برای رسالت خویش برگزید، و به راه راست؛ یعنی اسلام راهنمایی کرد، و در دنیا نعمتی نیکو شامل یاد[نیک]ش در میان دیگران، و پیشوا قرار دادنش و فرزند صالح به او عطا کردیم، و به تحقیق که نزد الله در آخرت از صالحانی است که درجات والایی دارند.
۱۲۳- - ای رسول- سپس به تو وحی کردیم که از دین اسلام پیروی کن همانگونه که ابراهیم از آن پیروی کرد، و بر آن استوار باش، و از آن دور نشو؛ زیرا ابراهیم از کسانی نبود که غیر الله را با او شریک قرار میدهند.
۱۲۴- به راستی که الله بزرگداشت روز شنبه با دستکشیدن از کار برای عبادت در آن را بر یهودیانی که در مورد آن با پیامبرشان مخالفت کردند، و آن را به جای روز جمعه که به بزرگداشت آن فرمان یافته بودند برگزیدند، قرار داد. و – ای رسول- قطعاً پروردگارت در روز قیامت میان این اختلافکنندگان در آنچه که با پیامبرشان مخالفت کردند داوری خواهد کرد، و هر کس را به آنچه که سزاوارش است جزا خواهد داد.
۱۲۵- - ای رسول- تو و کسانی که از تو پیروی کردهاند با روشی حکیمانه که الله آن را در کتاب و سنت به تو وحی کرده است، به سوی دین پروردگارت و راه راست فرا خوانید، مردم را با روشی مناسب و در خورِ خودشان مورد خطاب قرار بده، و آنان را به روشی نیکو که آنان را به خیر ترغیب کرده و از شر باز میدارد اندرز بده، و با نرمترین و مهربانانهترین روش با آنان مجادله کن؛ زیرا فقط ابلاغ به عهدۀ توست که ابلاغ کردهای، اما هدایت آنان فقط در اختیار الله است؛ زیرا او تعالی به کسی که از راهش گمراه شده، و نیز به هدایتیافتگان آگاهتر است.
۱۲۶- و – ای مومنان- اگر خواستید کسی را که بر شما تعدی کرده است قصاص کنید، بیش از جنایتی که بر شما وارد آورده است از او انتقام نگیرید، و اگر شکیبایی کنید قطعا پیروزی در دنیا، و پاداش بزرگ در آخرت برایتان بهتر است.
۱۲۷- و – ای رسول- در برابر آزارهایی که در راه الله به تو میرسد شکیبایی کن تا گشایش، تو را فرا گیرد، و صبرِ تو جز به توفیق الله نیست؛ زیرا اوست که تو را بر این کار یاری میکند و استوار میگرداند، و بر کسانی که با تو مخالفت میکنند و دعوتت را نمیپذیرند اندوه مدار، و از مکر و نیرنگشان غم مخور؛ زیرا شر و سرانجام بدِ آن به خودشان بازمیگردد.
۱۲۸- قطعاً الله سبحانه و تعالی با توفیق و دستگیری و تایید و یاری خویش با کسانی است که با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، تقوای او تعالی را پیشه کردند، و با کسانی است که به خوبی فرایضش را ادا کردند و حقوقش را برپا داشتند و به فرمانبرداری از او پایبند بودند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِيٓ أَسۡرَىٰ بِعَبۡدِهِۦ لَيۡلٗا مِّنَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ إِلَى ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡأَقۡصَا ٱلَّذِي بَٰرَكۡنَا حَوۡلَهُۥ لِنُرِيَهُۥ مِنۡ ءَايَٰتِنَآۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ١ وَءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلۡنَٰهُ هُدٗى لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَلَّا تَتَّخِذُواْ مِن دُونِي وَكِيلٗا٢ ذُرِّيَّةَ مَنۡ حَمَلۡنَا مَعَ نُوحٍۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَبۡدٗا شَكُورٗا٣ وَقَضَيۡنَآ إِلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ لَتُفۡسِدُنَّ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَّتَيۡنِ وَلَتَعۡلُنَّ عُلُوّٗا كَبِيرٗا٤ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ أُولَىٰهُمَا بَعَثۡنَا عَلَيۡكُمۡ عِبَادٗا لَّنَآ أُوْلِي بَأۡسٖ شَدِيدٖ فَجَاسُواْ خِلَٰلَ ٱلدِّيَارِۚ وَكَانَ وَعۡدٗا مَّفۡعُولٗا٥ ثُمَّ رَدَدۡنَا لَكُمُ ٱلۡكَرَّةَ عَلَيۡهِمۡ وَأَمۡدَدۡنَٰكُم بِأَمۡوَٰلٖ وَبَنِينَ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ أَكۡثَرَ نَفِيرًا٦ إِنۡ أَحۡسَنتُمۡ أَحۡسَنتُمۡ لِأَنفُسِكُمۡۖ وَإِنۡ أَسَأۡتُمۡ فَلَهَاۚ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ ٱلۡأٓخِرَةِ لِيَسُُٔواْ وُجُوهَكُمۡ وَلِيَدۡخُلُواْ ٱلۡمَسۡجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَلِيُتَبِّرُواْ مَا عَلَوۡاْ تَتۡبِيرًا٧﴾
۱- الله خودش را میستاید و مقام و مرتبۀ خویش را بالا میبرد، به این دلیل که بر آنچه که هیچ کس غیر او بر آن توانا نیست قدرت دارد، هیچ معبود بر حقی جز او نیست، و هیچ پروردگاری جز او وجود ندارد، و او تعالی ذاتی است که پارهای از شب روح و بدن بندهاش محمدج را در بیداری و نه در خواب، از مسجد الحرام در «مکه» به مسجد الأقصی در «بیت المقدس» که الله پیرامون آن را با کشتزارها و میوهها و سایر نعمتها برکت داد، و آنجا را محل پیامبران بسیاری تعیین کرد سیر داد؛ تا شگفتیهای قدرت الله و دلایل یگانگی او تعالی را ببیند. به راستی که الله سبحانه و تعالی ذات شنوایی است که تمام صداها را میشنود، و ذات بینایی است که همه چیز را میبیند، پس به هر کس آنچه را که در دنیا و آخرت استحقاقش را دارد میدهد.
۲- و الله همانگونه که محمدج را با ماجرای اسراء گرامی داشت، موسی را با اعطای تورات اکرام کرد، و آن را بیانگر حق و راهنمای بنیاسرائیل قرار داد، که شامل نهی آنان از گرفتن غیر الله تعالی به عنوان دوست یا معبودی که کارهایشان را به او واگذار کنند نیز بود.
۳- ای فرزندان کسانی که آنان را نجات دادم و همراه نوح در کشتی برداشتیم! با اقتدا به نوح که با قلب و زبان و جوارحش بندهای سپاسگزار الله بود، در عبادت الله به او شرک نورزید، و سپاسگزار نعمتهایش باشید.
۴- و در تورات که برای بنیاسرائیل نازل شد به آنان خبر دادیم که قطعاً دو بار در «بیت المقدس» و نواحی وابسته به آن، با ستم و قتل پیامبران، و تکبر و سرکشی و تجاوز فساد برپا خواهند کرد.
۵- پس هنگامی که برای بار اول فساد برپا کنید بندگانی از خویش را که شجاع و بسیار نیرومند هستند بر شما مسلط میکنیم، که بر شما چیره میگردند و شما را میکشند و آواره میکنند، و برای قتل و کشتار و آشوب، در میان خانههایشان میگردند، و این کار وعدهای قطعی است که محقق خواهد شد؛ زیرا سبب آن در شما وجود دارد.
۶- سپس - ای بنیاسرائیل- غلبه و پیروزی بر دشمنانتان را که بر شما مسلط شده بودند به شما بازمیگردانیم، و روزی و فرزندانتان را زیاد میکنیم، و شما را نیرومند میسازیم، و افراد شما را بیشتر از افراد دشمن قرار میدهیم؛ این امر به سبب نیکوکاری و فروتنی شما در برابر الله است.
۷- اگر اعمال و سخنانتان را نیک گردانید به نفع خودتان نیکی کردهاید؛ زیرا پاداش آن به خودتان بازمیگردد، و اگر بدی کنید عذابش به خودتان بازمیگردد، پس وقتی موعد فسادکاری دوم فرا رسد دشمنانتان را بار دیگر بر شما مسلط میکنیم؛ تا شما را خوار و مغلوب کنند، آنگاه آثار خواری و اهانت در صورتهایتان آشکار گردد، و در «بیت المقدس» بر شما وارد شوند و همانند بار اول آن را تخریب، و بر هر چیزی که چیره شوند آن را به طور کامل نابود کنند.
﴿عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يَرۡحَمَكُمۡۚ وَإِنۡ عُدتُّمۡ عُدۡنَاۚ وَجَعَلۡنَا جَهَنَّمَ لِلۡكَٰفِرِينَ حَصِيرًا٨ إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَهۡدِي لِلَّتِي هِيَ أَقۡوَمُ وَيُبَشِّرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ أَجۡرٗا كَبِيرٗا٩ وَأَنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ أَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٠ وَيَدۡعُ ٱلۡإِنسَٰنُ بِٱلشَّرِّ دُعَآءَهُۥ بِٱلۡخَيۡرِۖ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ عَجُولٗا١١ وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ ءَايَتَيۡنِۖ فَمَحَوۡنَآ ءَايَةَ ٱلَّيۡلِ وَجَعَلۡنَآ ءَايَةَ ٱلنَّهَارِ مُبۡصِرَةٗ لِّتَبۡتَغُواْ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكُمۡ وَلِتَعۡلَمُواْ عَدَدَ ٱلسِّنِينَ وَٱلۡحِسَابَۚ وَكُلَّ شَيۡءٖ فَصَّلۡنَٰهُ تَفۡصِيلٗا١٢ وَكُلَّ إِنسَٰنٍ أَلۡزَمۡنَٰهُ طَٰٓئِرَهُۥ فِي عُنُقِهِۦۖ وَنُخۡرِجُ لَهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ كِتَٰبٗا يَلۡقَىٰهُ مَنشُورًا١٣ ٱقۡرَأۡ كِتَٰبَكَ كَفَىٰ بِنَفۡسِكَ ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكَ حَسِيبٗا١٤ مَّنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۗ وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبۡعَثَ رَسُولٗا١٥ وَإِذَآ أَرَدۡنَآ أَن نُّهۡلِكَ قَرۡيَةً أَمَرۡنَا مُتۡرَفِيهَا فَفَسَقُواْ فِيهَا فَحَقَّ عَلَيۡهَا ٱلۡقَوۡلُ فَدَمَّرۡنَٰهَا تَدۡمِيرٗا١٦ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِنَ ٱلۡقُرُونِ مِنۢ بَعۡدِ نُوحٖۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا١٧﴾
۸- - ای بنیاسرائیل- امید است که اگر توبه و اصلاح کنید، پروردگارتان پس از انتقام خویش، بر شما رحم کند، و اگر به فسادکاری و ستم بازگردید ما نیز به عذاب و خوارکردن شما بازمیگردیم. و جهنم را برای شما و تمام کافران، زندانی قرار دادهایم که هرگز خروجی از آن نیست. در این آیه و ماقبل آن، امت اسلام از انجام گناهان بر حذر داشته شده است؛ تا مبادا مصیبتی که به بنیاسرائیل رسید آنان را نیز فرا گیرد؛ زیرا سنتهای الله ثابت و بدون تبدیل و تغییر هستند.
۹، ۱۰- قطعاً این قرآن که آن را بر بندۀ خویش محمدج نازل کردیم مردم را به سوی بهترین راه؛ یعنی آیین اسلام راهنمایی میکند، و به مؤمنان که اوامر الله را اجرا، و نواهی او تعالی را ترک میکنند مژده میدهد که پاداشی بزرگ دارند، و برای کسانی که سرای آخرت و جزای آن را تصدیق نمیکنند عذابی دردناک در آتش آماده ساختهایم.
۱۱- و انسان همانگونه که خیر را فرا میخواند، گاهی از روی جهل و عجله، شر را برای خود یا فرزندش یا مالش درخواست میکند، و یکی از مظاهر رحمت الله به او این است که دعای او به خیر را اجابت میکند و دعایش به شر را اجابت نمیکند؛ زیرا او تعالی میداند که انسان در خواستن شر قصد ندارد، و انسان طبعاً عجول است.
۱۲- و شب و روز را دو نشانۀ دلالتکننده بر یگانگی و قدرت خویش آفریدیم، سپس نشانۀ شب – یعنی ماه- را محو کردیم و نشانۀ روز – یعنی خورشید- را روشنیبخش قرار دادیم؛ تا انسان در روشنایی روز ببیند چگونه در امور زندگیاش تصرف کند، و در شب به آرامش و راحتی برسد، و به این هدف که مردم – از طریق پی یکدیگر در آمدن شب و روز- شمار سالها، و حساب ماهها و روزها را بدانند، در نتیجه آنچه از مصالح خویش را که میخواهند بر اساس آنها مرتب کنند، و هر چیزی را به صورت کافی واضح و آشکار بیان کردیم.
۱۳- و الله تمام اعمال خیر یا شر هر انسانی را همراه و ملازمش قرار میدهد، یعنی در قبال عمل دیگران مورد محاسبه قرار نمیگیرد، و دیگران نیز در قبال عمل او مورد محاسبه قرار نمیگیرند، و الله در روز قیامت نامهای برایش بیرون میآورد که تمام اعمالش در آن ثبت شده و آن را گشوده میبیند.
۱۴- به او گفته میشود: نامۀ اعمالت را بخوان، آنگاه میخواند، هر چند در دنیا خواندن نمیدانسته است، امروز خودت کافی هستی که عمل خویش را بر خود برشماری، و از جزایی که بر آن مترتب میشود آگاه شوی. این امر بزرگترین نوع عدالت و انصاف است که به بنده گفته شود: خودت را مورد محاسبه قرار بده، کافی است که خودت محاسبهگر خویش باشی.
۱۵- هر کس هدایت یافت و از راه حق پیروی کرد پاداش این کار فقط به خودش بازمیگردد، و هر کس گمراه شد و راه باطل را پیروی کرد عذاب این کار فقط به خودش بازمیگردد، و هیچ گنهکاری گناه گنهکار دیگری را به دوش نمیکشد. و الله هیچ کس را عذاب نمیکند مگر پس از اینکه با ارسال رسولان و فرو فرستادن کتابها حجت را بر او اقامه کند.
۱۶- و هر گاه نابودی اهالی شهری را به خاطر ستمشان اراده کنیم افراد خوشگذران آنها و دیگران را به پیروی از آنان، به فرمانبرداری از الله و توحید او و تصدیق رسولانش فرمان میدهیم، اما آنان با امر پروردگارشان مخالفت میورزند و رسولانش را تکذیب میکنند، آنگاه فرمان عذابی که هیچ بازگشتی ندارد بر آنان قطعی میشود، و آنان را به صورت کامل از بین میبریم.
۱۷- و پس از پیامبر الهی؛ یعنی نوح چه بسیار امتهایی را که رسولانشان را تکذیب کردند نابود کردیم. و – ای رسول- کافی است که پروردگارت به تمام اعمال بندگانش آگاه است، و هیچ امر نهانی بر او پنهان نمیماند.
﴿مَّن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعَاجِلَةَ عَجَّلۡنَا لَهُۥ فِيهَا مَا نَشَآءُ لِمَن نُّرِيدُ ثُمَّ جَعَلۡنَا لَهُۥ جَهَنَّمَ يَصۡلَىٰهَا مَذۡمُومٗا مَّدۡحُورٗا١٨ وَمَنۡ أَرَادَ ٱلۡأٓخِرَةَ وَسَعَىٰ لَهَا سَعۡيَهَا وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ كَانَ سَعۡيُهُم مَّشۡكُورٗا١٩ كُلّٗا نُّمِدُّ هَٰٓؤُلَآءِ وَهَٰٓؤُلَآءِ مِنۡ عَطَآءِ رَبِّكَۚ وَمَا كَانَ عَطَآءُ رَبِّكَ مَحۡظُورًا٢٠ ٱنظُرۡ كَيۡفَ فَضَّلۡنَا بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ وَلَلۡأٓخِرَةُ أَكۡبَرُ دَرَجَٰتٖ وَأَكۡبَرُ تَفۡضِيلٗا٢١ لَّا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَقۡعُدَ مَذۡمُومٗا مَّخۡذُولٗا٢٢ ۞وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا٢٣ وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا٢٤ رَّبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمۡۚ إِن تَكُونُواْ صَٰلِحِينَ فَإِنَّهُۥ كَانَ لِلۡأَوَّٰبِينَ غَفُورٗا٢٥ وَءَاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرۡ تَبۡذِيرًا٢٦ إِنَّ ٱلۡمُبَذِّرِينَ كَانُوٓاْ إِخۡوَٰنَ ٱلشَّيَٰطِينِۖ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِرَبِّهِۦ كَفُورٗا٢٧﴾
۱۸- هر کس خواستهاش دنیای زودگذر باشد، و فقط برای آن بکوشد، و آخرت را تصدیق نکرده، و برایش عمل نکند، الله از آنچه که در لوح محفوظ برایش نوشته است، آنچه را از الله بخواهد و اراده کند در دنیا به او میدهد، سپس در آخرت جهنم را برایش قرار میدهد، که سرزنششده و راندهشده از رحمت او تعالی به آن وارد میشود؛ چون دنیا را بدون آخرت خواسته و برایش تلاش کرده است.
۱۹- و کسانی که با عمل صالح خویش پاداش سرای جاویدان آخرت را قصد کنند، و با فرمانبرداری از الله برای آن بکوشند، در حالی که به الله و پاداش و جزای بزرگش ایمان دارند، عمل اینان نزد پروردگارشان پذیرفته و ذخیرهشده است، و پاداش آن را دریافت خواهند کرد.
۲۰- از روزی خویش به هر یک از دو گروه عامل برای دنیای فانی، و عامل برای آخرت باقی میافزاییم؛ یعنی هم به مومنان و هم به کافران در دنیا روزی میدهیم؛ زیرا رزق و روزی به لطف پروردگارت از عطای او تعالی است، و عطای پروردگارت از هیچ کس، چه مؤمن و چه کافر، بازداشته شده نیست.
۲۱- - ای رسول- بیندیش که الله چگونه در دنیا برخی از مردم را بر برخی دیگر از نظر روزی و عمل برتری داده است، و قطعاً درجات و برتری آخرت بزرگتر است.
۲۲- - ای انسان- همراه الله، برایش شریکی در عبادت او قرار نده، که محکوم به نکوهش و خذلان میشوی.
۲۳- و – ای انسان- پروردگارت فرمان داده و لازم و واجب گردانیده که او سبحانه و تعالی به تنهایی عبادت شود، و به نیکی به پدر و مادر به ویژه هنگام سالخوردگیِ آنان فرمان داده، که از چیزی که از یکی از آنان یا از هر دویشان میبینی دلتنگ و خسته نشو، و سخن زشت به آنان نگو، حتی اُفگفتن که پایینترین مراتب سخن زشت است، و نباید عملی ناپسند از تو در برابر آنان سر بزند، بلکه نسبت به آن دو مهربان باش، و – همیشه- به نرمی و مهربانی با آنان سخن بگو.
۲۴- و از روی مهربانی به مادر و پدرت در برابر آنان فروتن و متواضع باش، و از پروردگارت بخواه که با رحمتی گسترده در حال زندگی و مرگ بر آنان مهربانی کند، همانگونه که وقتی کودکی کمتوان بودی بر تربیت تو صبر کردند.
۲۵- - ای مردم- پروردگارتان به خیر و شری که در نهان شماست آگاهتر است. اگر اراده و اهداف شما خشنودی الله و آنچه سبب تقرب به اوست باشد، قطعاً او سبحانه برای کسانی که در تمام اوقات به سوی او بازمیگردند آمرزنده است، پس هر کس که الله بداند در قلبش جز بازگشت به سوی الله و محبت او تعالی وجود ندارد، الله متعال او را میبخشد، و آن گناهان صغیرهاش را که مقتضی طبیعت بشریت است میآمرزد.
۲۶- و به هر کس که رابطۀ خویشاوندی با تو دارد نیکی کن، و حقش را از احسان و نیکوکاری به او بده، و به مسکین که چیزی ندارد که کفایتش را بکند و نیازش را برطرف سازد، و به مسافری که از خانواده و مالش جدا افتاده است ببخش، و مالت را در غیر طاعت الله، یا بر وجه اسراف و تبذیر هزینه نکن.
۲۷- قطعاً اسرافکاران و کسانی که اموالشان را در معاصی الله هزینه میکنند همانندهای شیاطین در شر و فساد و معصیت هستند، و به راستی که شیطان نسبت به نعمت پروردگارش بسیار ناسپاس و حقناشناس است.
﴿وَإِمَّا تُعۡرِضَنَّ عَنۡهُمُ ٱبۡتِغَآءَ رَحۡمَةٖ مِّن رَّبِّكَ تَرۡجُوهَا فَقُل لَّهُمۡ قَوۡلٗا مَّيۡسُورٗا٢٨ وَلَا تَجۡعَلۡ يَدَكَ مَغۡلُولَةً إِلَىٰ عُنُقِكَ وَلَا تَبۡسُطۡهَا كُلَّ ٱلۡبَسۡطِ فَتَقۡعُدَ مَلُومٗا مَّحۡسُورًا٢٩ إِنَّ رَبَّكَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا٣٠ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُمۡ خَشۡيَةَ إِمۡلَٰقٖۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُهُمۡ وَإِيَّاكُمۡۚ إِنَّ قَتۡلَهُمۡ كَانَ خِطۡٔٗا كَبِيرٗا٣١ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلزِّنَىٰٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَسَآءَ سَبِيلٗا٣٢ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۗ وَمَن قُتِلَ مَظۡلُومٗا فَقَدۡ جَعَلۡنَا لِوَلِيِّهِۦ سُلۡطَٰنٗا فَلَا يُسۡرِف فِّي ٱلۡقَتۡلِۖ إِنَّهُۥ كَانَ مَنصُورٗا٣٣ وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ بِٱلۡعَهۡدِۖ إِنَّ ٱلۡعَهۡدَ كَانَ مَسُۡٔولٗا٣٤ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ إِذَا كِلۡتُمۡ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلٗا٣٥ وَلَا تَقۡفُ مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٌۚ إِنَّ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡبَصَرَ وَٱلۡفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَٰٓئِكَ كَانَ عَنۡهُ مَسُۡٔولٗا٣٦ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّكَ لَن تَخۡرِقَ ٱلۡأَرۡضَ وَلَن تَبۡلُغَ ٱلۡجِبَالَ طُولٗا٣٧ كُلُّ ذَٰلِكَ كَانَ سَيِّئُهُۥ عِندَ رَبِّكَ مَكۡرُوهٗا٣٨﴾
۲۸- و اگر به دلیل عدم وجود آنچه که به آنان ببخشی از عطاکردن به اینان که به آن امر شدهای خودداری میکنی و روزیای را که از جانب پروردگارت در انتظارش هستی میجویی، سخنی نرم و ملایم به آنان بگو، مثلاً به ثروت و روزی فراخ برایشان دعا کن، و به آنان وعده بده که اگر الله به فضل خویش روزیای برایت فراهم آورد از آن به آنان میدهی.
۲۹- و دستت را از انفاق در راه خیر باز ندار، تا بر خودت و خانوادهات و نیازمندان تنگ بگیری، و در انفاق زیادهروی نکن، که فراتر از توانت ببخشی، که در این صورت، شخصی سرزنششده به جای میمانی که مردم تو را مذمت و سرزنش میکنند، و از زیادهروی و نابودی مالت پشیمان میشوی.
۳۰- قطعاً پروردگارت بر اساس علم و حکمت خویش، روزی را برای برخی از مردم میگشاید، و آن را برای برخی از آنان محدود میگرداند. زیرا او تعالی نسبت به امور نهان بندگانش داناست، و هیچ یک از احوالشان از علم او پنهان نمیماند.
۳۱- و – ای مردم- حال که دانستید روزی به دست الله است فرزندانتان را از ترس فقر نکشید؛ زیرا او سبحانه روزیدهندۀ بندگانش است، و همانگونه که به پدران روزی میرساند به فرزندان نیز روزی میدهد، به راستی که قتل فرزندان گناهی بزرگ است.
۳۲- و به زنا و اسبابش نزدیک نشوید؛ تا در آن قرار نگیرید، به راستی که زنا کاری در اوج زشتی، و راه بسیار بدی است!
۳۳- و نفسی را که الله قتلش را حرام کرده است نکشید مگر به حق شرعی؛ مانند قصاص یا سنگسارِ زناکارِ محصن یا قتل مرتد. و هر کس بدون حق شرعی کشته شود برای ولی امرش، وارث یا حاکم، حجتی در طلب قتل قاتلش یا دیه قرار دادهایم، و ولیِ امرِ مقتول نمیتواند از حد و حکم الله در قصاص بگذرد؛ مثل اینکه در برابر یک تن، دو تن یا گروهی را بکشد، یا قاتل را مُثله کند، به راستی که الله یاورِ ولیِ مقتول در برابر قاتل است که امکانِ گرفتنِ انتقام از قاتل را به او میدهد.
۳۴- و در اموال کودکانی که پیش از سن بلوغ، پدرانشان را از دست دادهاند، و تحت قیمومت شما قرار گرفتهاند، تصرف نکنید مگر به طریقی که برایشان بهتر است؛ یعنی رشد و زیادکردن مال، تا اینکه کودک یتیم به سن بلوغ، و حسن تصرف در مال برسد، و به تمام پیمانهایی که به آن متعهد شدهاید وفا کنید. قطعاً الله متعال روز قیامت در مورد پیمان از صاحبش میپرسد، آنگاه اگر آن را کامل و به آن وفا کرده باشد به او پاداش میدهد، و اگر در آن خیانت کرده باشد او را مجازات میکند.
۳۵- و آنگاه که برای دیگران پیمانه میکنید پیمانه را کامل کنید و از آن نکاهید، و با ترازوی درستی وزن کنید؛ زیرا انصاف در پیمانه و وزن در دنیا برایتان بهتر است، و نزد الله در آخرت سرانجام بهتری دارد.
۳۶- و – ای انسان- از آنچه که نمیدانی پیروی نکن، بلکه بررسی کن و مطمئن شو؛ زیرا انسان در مورد آنچه که گوش و چشم و دلش را در آن به کار میگیرد مؤاخذه میشود، که اگر آن را در خیر به کار گرفته باشد به پاداش دست مییابد، و اگر آن را در شر به کار گرفته باشد به کیفر میرسد.
۳۷- و در روی زمین با غرور و تکبر راه نرو، چون با این کار هرگز نخواهی توانست زمین را بشکافی، و با غرور و فخرفروشی و تکبرت، هرگز به طول و قامت کوهها نخواهی رسید.
۳۸- تمام اوامر و نواهیای که بیان شد، بدشان نزد الله ناپسند است، و آن را برای بندگانش نمیپسندد.
﴿ذَٰلِكَ مِمَّآ أَوۡحَىٰٓ إِلَيۡكَ رَبُّكَ مِنَ ٱلۡحِكۡمَةِۗ وَلَا تَجۡعَلۡ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتُلۡقَىٰ فِي جَهَنَّمَ مَلُومٗا مَّدۡحُورًا٣٩ أَفَأَصۡفَىٰكُمۡ رَبُّكُم بِٱلۡبَنِينَ وَٱتَّخَذَ مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنَٰثًاۚ إِنَّكُمۡ لَتَقُولُونَ قَوۡلًا عَظِيمٗا٤٠ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِيَذَّكَّرُواْ وَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا نُفُورٗا٤١ قُل لَّوۡ كَانَ مَعَهُۥٓ ءَالِهَةٞ كَمَا يَقُولُونَ إِذٗا لَّٱبۡتَغَوۡاْ إِلَىٰ ذِي ٱلۡعَرۡشِ سَبِيلٗا٤٢ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوّٗا كَبِيرٗا٤٣ تُسَبِّحُ لَهُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ ٱلسَّبۡعُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا٤٤ وَإِذَا قَرَأۡتَ ٱلۡقُرۡءَانَ جَعَلۡنَا بَيۡنَكَ وَبَيۡنَ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ حِجَابٗا مَّسۡتُورٗا٤٥ وَجَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۚ وَإِذَا ذَكَرۡتَ رَبَّكَ فِي ٱلۡقُرۡءَانِ وَحۡدَهُۥ وَلَّوۡاْ عَلَىٰٓ أَدۡبَٰرِهِمۡ نُفُورٗا٤٦ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَسۡتَمِعُونَ بِهِۦٓ إِذۡ يَسۡتَمِعُونَ إِلَيۡكَ وَإِذۡ هُمۡ نَجۡوَىٰٓ إِذۡ يَقُولُ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلٗا مَّسۡحُورًا٤٧ ٱنظُرۡ كَيۡفَ ضَرَبُواْ لَكَ ٱلۡأَمۡثَالَ فَضَلُّواْ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ سَبِيلٗا٤٨ وَقَالُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا وَرُفَٰتًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ خَلۡقٗا جَدِيدٗا٤٩﴾
۳۹- - ای پیامبر- این احکام مهم، چه امر به اعمال نیکو، و چه نهی از اخلاق پست که بیان کردیم و توضیح دادیم از مواردی است که پروردگارت به تو وحی کرده است. و – ای انسان- همراه الله شریکی برایش در عبادت او قرار نده، که در این صورت، در حالی که هم نفست و هم مردم تو را سرزنش میکنند، و از هر خیری دور و راندهشده هستی در آتش جهنم افکنده میشوی.
۴۰- - ای مشرکان- آیا پروردگارتان پسران را به شما اختصاص داده، و فرشتگان را دخترانی برای خودش گرفته است؟! قطعاً این سخنتان در اوج زشتی و ناپسندی است، و سزاوار الله سبحانه و تعالی نیست.
۴۱- و به تحقیق که احکام و امثال و اندرزها را در این قرآن به صورت گوناگون توضیح دادهایم؛ تا پند بگیرند و دریابند که چه چیزی به سودشان است که آن را انجام دهند، و چه چیزی به زیانشان است که آن را ترک کنند، اما بیان و توضیح جز بر دوری ستمکاران از حق و غفلت آنان از تفکر و عبرتگرفتن نمیافزاید.
۴۲- - ای رسول- به مشرکان بگو: اگر همراه الله تعالی معبودهایی دیگر میبود، قطعاً این معبودها راهی به سوی چیرهشدن بر الله - صاحب عرش بزرگ- میجستند.
۴۳- الله از آنچه مشرکان میگویند پاک و منزه، و بسیار برتر است.
۴۴- آسمانهای هفتگانه و زمینها، و تمام مخلوقاتی که در آنها هستند تسبیح الله سبحانه را میگویند، و هر چیزی که در این هستی است در کنار اینکه حمد و ستایش الله تعالی را میگوید او را منزه میشمارد، اما – ای مردم- شما آن را درک نمیکنید. قطعاً الله نسبت به بندگانش ذات بردباری است که در کیفرِ کسی که از او نافرمانی کند شتاب نمیکند، و نسبت به آنان بسیار آمرزنده است.
۴۵- و به سزای کفر و انکار این مشرکان، هر گاه قرآن بخوانی و آنان بشنوند، میان تو و میان کسانی که به آخرت ایمان نمیآورند پردهای پوشاننده قرار میدهیم که مانع عقلشان از فهم قرآن میشود.
۴۶- و بر دلهای مشرکان پوششهایی قرار میدهیم؛ تا قرآن را نفهمند، و در گوشهایشان سنگینی قرار میدهیم؛ تا آن را نشنوند، و هر گاه پروردگارت را در قرآن برای دعوت به توحید او تعالی و نهی از شرک ورزیدن به او یاد کنی، از روی غرور و تکبر از اینکه الله تعالی را در عبادت یگانه قرار دهند، برای فرار از سخنت پشت میکنند.
۴۷- ما به آنچه سران قریش گوش میدهند داناتریم، آنگاه که به تو گوش میدهند و اهداف بدی دارند، پس گوشدادنشان به منظور راهنماییگرفتن و پذیرش حق نیست، از نجوای آنان با یکدیگر آگاه هستیم آنگاه که میگویند: شما فقط مردی سحرشده را که عقلش تباه شده است پیروی میکنید.
۴۸- - ای رسول- با تعجب از سخنشان بیندیش که گفتند: همانا محمد ساحر، شاعر و مجنون است!! سپس روی برگرداندند و منحرف شدند، در نتیجه به راه حق و صواب راه نیافتند.
۴۹- و مشرکانِ منکرِ این امر که پس از اینکه استخوانهایشان پوسیده و ریزهریزه شدند دوباره آفریده میشوند گفتند: آیا روز قیامت از نو برانگیخته میشویم؟!
﴿۞قُلۡ كُونُواْ حِجَارَةً أَوۡ حَدِيدًا٥٠ أَوۡ خَلۡقٗا مِّمَّا يَكۡبُرُ فِي صُدُورِكُمۡۚ فَسَيَقُولُونَ مَن يُعِيدُنَاۖ قُلِ ٱلَّذِي فَطَرَكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖۚ فَسَيُنۡغِضُونَ إِلَيۡكَ رُءُوسَهُمۡ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هُوَۖ قُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ قَرِيبٗا٥١ يَوۡمَ يَدۡعُوكُمۡ فَتَسۡتَجِيبُونَ بِحَمۡدِهِۦ وَتَظُنُّونَ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗا٥٢ وَقُل لِّعِبَادِي يَقُولُواْ ٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ يَنزَغُ بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلۡإِنسَٰنِ عَدُوّٗا مُّبِينٗا٥٣ رَّبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِكُمۡۖ إِن يَشَأۡ يَرۡحَمۡكُمۡ أَوۡ إِن يَشَأۡ يُعَذِّبۡكُمۡۚ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ وَكِيلٗا٥٤ وَرَبُّكَ أَعۡلَمُ بِمَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَلَقَدۡ فَضَّلۡنَا بَعۡضَ ٱلنَّبِيِّۧنَ عَلَىٰ بَعۡضٖۖ وَءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ زَبُورٗا٥٥ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِهِۦ فَلَا يَمۡلِكُونَ كَشۡفَ ٱلضُّرِّ عَنكُمۡ وَلَا تَحۡوِيلًا٥٦ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ يَبۡتَغُونَ إِلَىٰ رَبِّهِمُ ٱلۡوَسِيلَةَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ وَيَرۡجُونَ رَحۡمَتَهُۥ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُۥٓۚ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحۡذُورٗا٥٧ وَإِن مِّن قَرۡيَةٍ إِلَّا نَحۡنُ مُهۡلِكُوهَا قَبۡلَ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَوۡ مُعَذِّبُوهَا عَذَابٗا شَدِيدٗاۚ كَانَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَسۡطُورٗا٥٨﴾
۵۰ ۵۱- - ای رسول- از جهت ناتوانکردن، به آنان بگو: اگر میتوانید از لحاظ سختی و قدرت، سنگ یا آهن باشید.
یا آفریدهای که پذیرش آن در خاطرتان بزرگ و بعید است باشید، آنگاه – از روی انکار- خواهند گفت: چه کسی ما را پس از مرگ به زندگی بازمیگرداند؟ به آنان بگو: الله که بار اول شما را از نیستی پدید آورد شما را بازمیگرداند، و هنگام شنیدن این پاسخ با تمسخر و تعجب، سرهایشان را تکان خواهند داد و – با بعید دانستن- خواهند گفت: این رستاخیز چه زمانی رخ میدهد؟! بگو: چه میدانید شاید این رستاخیز که آن را انکار میکنید و بعید میدانید نزدیک باشد.
۵۲- روزی که آفریدگارتان برای خروج از قبرهایتان بر شما بانگ میزند، آنگاه به فرمان الله پاسخ مثبت میدهید، و به او گردن مینهید، در حالی که در تمامی شرایط و حالات ستایش برای اوست، و – از ترس قیامت- گمان میکنید که جز زمانی اندک در دنیا اقامت نداشتهاید؛ چون در آخرت مدتی طولانی ماندهاید.
۵۳- و به بندگان مؤمن به من بگو که در گفتگو و سخنگفتن با یکدیگر، کلام خوب و پاکیزه بگویند؛ زیرا اگر این کار را نکنند شیطان میان آنان دشمنی و فساد و خصومت میافکند. به راستی که شیطان دشمنی آشکار برای انسان است.
۵۴- - ای مردم- پروردگارتان به شما داناتر است، اگر بخواهد بر شما رحم میکند و شما را توفیق به ایمان میدهد، و اگر بخواهد شما را بر کفر میمیراند و عذاب میکند، و – ای رسول- تو را وکیل بر آنان نفرستادهایم، تا در کارهایشان بیندیشی و آنان را در قبال کارهایشان جزا دهی، بلکه وظیفۀ تو فقط تبلیغ آنچه به آن رسالت یافتهای، و بیان راه راست است.
۵۵- و – ای رسول- پروردگار تو به تمام اشیا و کسانی که در آسمان و زمین وجود دارند داناتر است، و برخی از پیامبران را بر برخی دیگر با فضایل و پیروان زیاد و انزال کتابها برتری دادهایم، و زبور را به داود عطا کردیم.
۵۶- - ای رسول- به مشرکان قومت بگو: قطعاً این معبودهایی که آنها را برای برطرف کردن آسیب از خودتان میخوانید مالک این امر نیستند، و نمیتوانند آن را از شما به دیگران انتقال دهند، و قادر بر تبدیل آن از حالی به حال دیگر نیز نیستند، چون فقط الله بر این کار تواناست.
این آیه در مورد هر آنچه به جای الله خوانده شود عمومیت دارد؛ مرده باشد یا غایب، از پیامبران و صالحان و غیر آنان، با طلب یاری یا دعا یا هر لفظی دیگر؛ زیرا معبود بر حقی جز الله وجود ندارد.
۵۷- خود این پیامبران و صالحان و فرشتگانی که مشرکان آنها را همراه الله میخوانند، با انجام اعمال صالحی که قادر بر انجامش هستند برای نزدیکشدن به پروردگارشان مسابقه میدهند، و به رحمتش امیدوارند و از عذابش میترسند، مسلماً عذاب پروردگارت در خورِ این است که بندگان از آن برحذر باشند و بترسند.
۵۸- و الله کافران را تهدید میکند بر اینکه هیچ شهر کافری که رسولان را تکذیب کنند نیست مگر اینکه قبل از روز قیامت، عذابش را با نابودی در دنیا بر آن، یا با عذاب سخت بر ساکنانش، فرو خواهد فرستاد، این عذاب، نوشتهای است که الله آن را نوشته و حکمی است که آن را اراده کرده است و قطعاً واقع خواهد شد، و در لوح محفوظ مرقوم است.
﴿وَمَا مَنَعَنَآ أَن نُّرۡسِلَ بِٱلۡأٓيَٰتِ إِلَّآ أَن كَذَّبَ بِهَا ٱلۡأَوَّلُونَۚ وَءَاتَيۡنَا ثَمُودَ ٱلنَّاقَةَ مُبۡصِرَةٗ فَظَلَمُواْ بِهَاۚ وَمَا نُرۡسِلُ بِٱلۡأٓيَٰتِ إِلَّا تَخۡوِيفٗا٥٩ وَإِذۡ قُلۡنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِٱلنَّاسِۚ وَمَا جَعَلۡنَا ٱلرُّءۡيَا ٱلَّتِيٓ أَرَيۡنَٰكَ إِلَّا فِتۡنَةٗ لِّلنَّاسِ وَٱلشَّجَرَةَ ٱلۡمَلۡعُونَةَ فِي ٱلۡقُرۡءَانِۚ وَنُخَوِّفُهُمۡ فَمَا يَزِيدُهُمۡ إِلَّا طُغۡيَٰنٗا كَبِيرٗا٦٠ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ قَالَ ءَأَسۡجُدُ لِمَنۡ خَلَقۡتَ طِينٗا٦١ قَالَ أَرَءَيۡتَكَ هَٰذَا ٱلَّذِي كَرَّمۡتَ عَلَيَّ لَئِنۡ أَخَّرۡتَنِ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَأَحۡتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُۥٓ إِلَّا قَلِيلٗا٦٢ قَالَ ٱذۡهَبۡ فَمَن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَآؤُكُمۡ جَزَآءٗ مَّوۡفُورٗا٦٣ وَٱسۡتَفۡزِزۡ مَنِ ٱسۡتَطَعۡتَ مِنۡهُم بِصَوۡتِكَ وَأَجۡلِبۡ عَلَيۡهِم بِخَيۡلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَوۡلَٰدِ وَعِدۡهُمۡۚ وَمَا يَعِدُهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ إِلَّا غُرُورًا٦٤ إِنَّ عِبَادِي لَيۡسَ لَكَ عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٞۚ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ وَكِيلٗا٦٥ رَّبُّكُمُ ٱلَّذِي يُزۡجِي لَكُمُ ٱلۡفُلۡكَ فِي ٱلۡبَحۡرِ لِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا٦٦﴾
۵۹- و چیزی ما را از فرو فرستادن معجزاتی که مشرکان خواستند باز نداشت مگر تکذیب امتهایی که پیش از آنان گذشتند؛ زیرا الله آنچه را خواستند اجابت کرد، اما آنان تکذیب کردند و نابود شدند. و به ثمود- قوم صالح- معجزهای آشکار؛ یعنی مادهشتر دادیم، ولی به آن کفر ورزیدند پس آنان را نابود کردیم. و رسولان را با آیات و پندها و معجزاتی که بر دستانشان قرار میدهیم نمیفرستیم مگر برای ترساندن بندگان؛ تا بیندیشند و اندرز بگیرند.
۶۰- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که به تو گفتیم: قطعاً علم و قدرت پروردگارت بر مردم احاطه دارد. و آن رؤیا از شگفتیهای مخلوقات را که در شب اسراء و معراج آشکارا به تو نمایاندیم، جز امتحانی برای مردم قرار ندادیم؛ تا کافر و مؤمن آنان از هم مشخص شود، و درخت زقّوم ملعون مذکور در قرآن را جز آزمایشی برای مردم قرار ندادیم. و مشرکان را با عذاب و آیات گوناگون بیم میدهیم، اما ترساندن جز بر ماندن در کفر و گمراهی آنان نمیافزاید.
۶۱- و به یاد آور آنگاه که به فرشتگان گفتیم: برای احترام و تکریم، در برابر آدم به سجده درافتید، آنگاه همگی به سجده درافتادند، جز ابلیس که تکبر ورزید و از سجده سر باز زد و از روی انکار و برتریجویی گفت: آیا به این ضعیف، که از گِل آفریده شده است سجده کنم؟!
۶۲- و ابلیس با گستاخی در برابر الله و کفر به او گفت: به من بگو آیا این همان مخلوقی است که او را بر من برتری دادهای؟ اگر مرا تا روز قیامت زنده نگه داری، قطعاً با گمراهکردن و برپایی فساد بر فرزندانش مسلط خواهم شد، مگر کسانی از آنان که در ایمان مخلص هستند، و اینان اندکند.
۶۳- الله تعالی برای ترساندن ابلیس و پیروانش فرمود: برو که هر کس از فرزندان آدم که از تو پیروی و اطاعت کند، مسلماً عذاب تو و آنان در آتش جهنم افزون و بیحد است.
۶۴- و از آنان هر کس را که توانستی با دعوت به نافرمانی از من، گمراه کن، و هر آنچه از لشکریان سواره و پیادهات را که بر آن توانایی داری علیه آنان گرد آور، و سهمی در اموالشان برای خود قرار بده به اینکه آن را از حرام به دست آورند و در حرام هزینه کنند، و با تزیین زنا و گناهان، و مخالفت با اوامر الهی تا اینکه تبهکاری و فساد زیاد شود سهمی در فرزندانشان برای خود قرار بده، و به پیروانت از میان فرزندان آدم وعدههای دروغین بده؛ زیرا تمام وعدههای شیطان دروغ و فریب است.
۶۵- قطعاً تسلطی بر گمراهکردن بندگان مؤمن و مخلص که از من فرمانبرداری کردهاند نداری، و – ای پیامبر- کافی است که پروردگارت نگهبان و حافظ مؤمنان از نیرنگ و فریب شیطان باشد.
۶۶- - ای مردم- پروردگار شما همان ذاتی است که کشتیها را در دریا برای شما به حرکت درمیآورد؛ تا در سفرها و تجارتهایتان روزی او تعالی را بجویید. به راستی که الله سبحان نسبت به بندگانش بسیار مهربان است.
﴿وَإِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فِي ٱلۡبَحۡرِ ضَلَّ مَن تَدۡعُونَ إِلَّآ إِيَّاهُۖ فَلَمَّا نَجَّىٰكُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ أَعۡرَضۡتُمۡۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ كَفُورًا٦٧ أَفَأَمِنتُمۡ أَن يَخۡسِفَ بِكُمۡ جَانِبَ ٱلۡبَرِّ أَوۡ يُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ حَاصِبٗا ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمۡ وَكِيلًا٦٨ أَمۡ أَمِنتُمۡ أَن يُعِيدَكُمۡ فِيهِ تَارَةً أُخۡرَىٰ فَيُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ قَاصِفٗا مِّنَ ٱلرِّيحِ فَيُغۡرِقَكُم بِمَا كَفَرۡتُمۡ ثُمَّ لَا تَجِدُواْ لَكُمۡ عَلَيۡنَا بِهِۦ تَبِيعٗا٦٩ ۞وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّمَّنۡ خَلَقۡنَا تَفۡضِيلٗا٧٠ يَوۡمَ نَدۡعُواْ كُلَّ أُنَاسِۢ بِإِمَٰمِهِمۡۖ فَمَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَقۡرَءُونَ كِتَٰبَهُمۡ وَلَا يُظۡلَمُونَ فَتِيلٗا٧١ وَمَن كَانَ فِي هَٰذِهِۦٓ أَعۡمَىٰ فَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ أَعۡمَىٰ وَأَضَلُّ سَبِيلٗا٧٢ وَإِن كَادُواْ لَيَفۡتِنُونَكَ عَنِ ٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ لِتَفۡتَرِيَ عَلَيۡنَا غَيۡرَهُۥۖ وَإِذٗا لَّٱتَّخَذُوكَ خَلِيلٗا٧٣ وَلَوۡلَآ أَن ثَبَّتۡنَٰكَ لَقَدۡ كِدتَّ تَرۡكَنُ إِلَيۡهِمۡ شَيۡٔٗا قَلِيلًا٧٤ إِذٗا لَّأَذَقۡنَٰكَ ضِعۡفَ ٱلۡحَيَوٰةِ وَضِعۡفَ ٱلۡمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيۡنَا نَصِيرٗا٧٥﴾
۶۷- و هر گاه امر ناگواری در دریا به شما برسد به گونهای که در آستانۀ غرقشدن و نابودی قرار بگیرید، معبودهایی که آنها را به جای الله عبادت میکردید از خاطرتان پاک میشود، و فقط الله توانا را به یاد میآورید؛ تا به شما یاری رساند و نجاتتان دهد؛ یعنی در طلب یاری و کمک از او اخلاص میورزید، آنگاه به شما یاری میرساند و نجاتتان میدهد، اما وقتی شما را نجات داد و به خشکی رساند، از ایمان و اخلاص و عمل صالح روی میگردانید، این از جهل و ناسپاسی انسان است. و انسان همیشه ناسپاس نعمتهای الهی است.
۶۸- - ای مردم- آیا از عذاب الله غافل ماندهاید، و ایمن شدهاید از اینکه زمین شما را به شدت در خود فرو برد، یا الله سنگهایی از آسمان بر شما فرو فرستد که شما را از بین ببرند، آنگاه هیچ کسی را نیابید که شما را در برابر عذاب او محافظت کند؟!
۶۹- یا – ای مردم- آیا از پروردگارتان ایمن شدهاید، و به او کفر ورزیدهاید به اینکه شما را دوباره به دریا بازگرداند، سپس بادی شدید بر شما بفرستد، که بر هر چه برسد آن را خرد کند، آنگاه شما را به سبب کفرتان غرق گرداند، در نتیجه هیچ مسئولیت و مطالبهای برای خودتان بر عهدۀ ما نیابید؛ زیرا الله هموزن ذرهای به شما ستم نکرده است؟!
۷۰- و به تحقیق که ما فرزندان آدم را با عقل و فرستادن رسولان گرامی داشتیم، تمام آنچه را که در هستی وجود دارد برایشان رام کردیم، و چارپایان را در خشکی و کشتیها را در دریا در تسخیر آنان قرار دادیم تا آنان را جابجا کنند، و از خوردنیها و نوشیدنیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم، و آنان را بر بسیاری از مخلوقات برتری بزرگی دادیم.
۷۱- - ای رسول- روز رستاخیز را هم برای بشارت و هم برای تهدید به یاد آور، آنگاه که الله هر گروهی از مردم را با پیشوایشان که در دنیا به او اقتدا میکردند فرا میخواند، پس هر کس از آنان که صالح باشد، و نامۀ عمل او به دست راستش داده شود، آنان هستند که با شادی و خوشحالی نامۀ نیکیهایشان را میخوانند، و ذرهای از پاداش اعمال صالح آنان کاسته نمیشود، هر چند به اندازۀ رشتهای که در شکاف هسته خرما قرار دارد باشد.
۷۲- و هر کس در این دنیا قلبش در برابر دلایل قدرت الهی کور باشد و به آنچه رسول آورده ایمان نیاورد، در روز قیامت کورترین شخص در پیمودن راه بهشت، و گمراهترین شخص از هدایت و راستی است.
۷۳- و – ای رسول- نزدیک بود که مشرکان تو را از قرآن که الله آن را برایت نازل فرمود منحرف کنند؛ تا غیر آنچه را که به تو وحی کردهایم به ما نسبت دهی، و اگر آنچه را که میخواستند انجام میدادی قطعاً تو را به عنوان دوستی مخلص برمیگزیدند.
۷۴- و مسلماً اگر تو را بر حق ثابتقدم نکرده بودیم، و از موافقت با آنان نگه نداشته بودیم، نزدیک بود به سبب نیرنگ و حیلهگری قوی آنان، و رغبت تو در هدایتشان، در آنچه که به تو پیشنهاد دادند، کمی به سویشان متمایل شوی.
۷۵- و – ای رسول- اگر در آنچه که این مشرکان از تو خواستند اندکی به سوی آنان متمایل میشدی، قطعاً دوبرابر عذاب زندگی در دنیا و دوبرابر عذاب مرگ در آخرت به تو میچشاندیم؛ زیرا الله نعمتش را بر تو کامل کرده و نسبت به پروردگارت شناخت کامل داری، آنگاه هیچ کس را نمییافتی که به تو یاری رساند و در برابر عذاب ما از تو محافظت کند.
﴿وَإِن كَادُواْ لَيَسۡتَفِزُّونَكَ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ لِيُخۡرِجُوكَ مِنۡهَاۖ وَإِذٗا لَّا يَلۡبَثُونَ خِلَٰفَكَ إِلَّا قَلِيلٗا٧٦ سُنَّةَ مَن قَدۡ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ مِن رُّسُلِنَاۖ وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحۡوِيلًا٧٧ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِدُلُوكِ ٱلشَّمۡسِ إِلَىٰ غَسَقِ ٱلَّيۡلِ وَقُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِۖ إِنَّ قُرۡءَانَ ٱلۡفَجۡرِ كَانَ مَشۡهُودٗا٧٨ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَتَهَجَّدۡ بِهِۦ نَافِلَةٗ لَّكَ عَسَىٰٓ أَن يَبۡعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامٗا مَّحۡمُودٗا٧٩ وَقُل رَّبِّ أَدۡخِلۡنِي مُدۡخَلَ صِدۡقٖ وَأَخۡرِجۡنِي مُخۡرَجَ صِدۡقٖ وَٱجۡعَل لِّي مِن لَّدُنكَ سُلۡطَٰنٗا نَّصِيرٗا٨٠ وَقُلۡ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَزَهَقَ ٱلۡبَٰطِلُۚ إِنَّ ٱلۡبَٰطِلَ كَانَ زَهُوقٗا٨١ وَنُنَزِّلُ مِنَ ٱلۡقُرۡءَانِ مَا هُوَ شِفَآءٞ وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا خَسَارٗا٨٢ وَإِذَآ أَنۡعَمۡنَا عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ أَعۡرَضَ وَنََٔا بِجَانِبِهِۦ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ كَانَ ئَُوسٗا٨٣ قُلۡ كُلّٞ يَعۡمَلُ عَلَىٰ شَاكِلَتِهِۦ فَرَبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَنۡ هُوَ أَهۡدَىٰ سَبِيلٗا٨٤ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا٨٥ وَلَئِن شِئۡنَا لَنَذۡهَبَنَّ بِٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِۦ عَلَيۡنَا وَكِيلًا٨٦﴾
۷۶- و نزدیک بود کافران با فشار و آزارشان، تو را از «مکه» بیرون کنند، و اگر تو را از آنجا اخراج میکردند پس از تو جز زمان اندکی در آنجا باقی نمیماندند، تا اینکه کیفر فوری آنان را فرا میگرفت.
۷۷- این امر، سنت جاریشدۀ الله در نابودی امتی است که رسولش از میان آنان بیرون رانده شد، و – ای رسول- هیچ تغییری برای سنت و قانون ما نخواهی یافت، پس خلافی در وعدۀ ما نیست.
۷۸- نماز را به صورت کامل در وقت زوال خورشید در نیمروز تا وقت تاریکی شب برپا دار، نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء در این اوقات قرار دارند، و نماز فجر را برپا دار و قرائت را در آن طولانی کن؛ زیرا فرشتگان شب و فرشتگان روز در نماز صبح حاضر میشوند.
۷۹- و – ای رسول- بخشی از شب از خواب برخیز، و قرآن را در نماز شب بخوان؛ تا نماز شب افزودهای برای بزرگی قدر و منزلت و بالارفتن درجات برایت باشد، امید است که الله تو را شفاعتگر مردم در روز قیامت برانگیزاند؛ تا الله از آنچه که در آن قرار دارند بر آنان رحم کند، و به مقامی که نخستینیان و پسینیان تو را در آن میستایند برسی.
۸۰- و بگو: پروردگارا! در آنچه که خیر است مرا صادقانه وارد کن، و از آنچه که شر است مرا صادقانه درآور، و از جانب خویش حجتی استوار برایم قرار بده که با آن مرا در برابر تمام مخالفانم یاری رسانی.
۸۱- و – ای رسول- به مشرکان بگو: اسلام آمد و شرک از بین رفت، به راستی که باطل هیچ ماندگاری و ثباتی ندارد، و حق همان ثابت ماندگاری است که از بین نمیرود.
۸۲- و از آیات قرآن عظیم آنچه را که مایۀ درمان دلها از بیماریها؛ مانند شک و نفاق و جهالت، و آنچه را که مایۀ درمان بدنهاست آنگاه که با آن دعا و دمیده میشود، و آنچه را که سبب دستیابی به رحمت الله با ایمانی که در آن است میشود، فرو میفرستیم، اما این قرآن، هنگامی که کافران آن را میشنوند جز بر کفر و گمراهیشان نمیافزاید، چون آن را تکذیب میکنند و به آن ایمان نمیآورند.
۸۳- و زمانی که نعمت مال و سلامتی و مانند آن را به انسان ارزانی داریم، روی میگرداند و از طاعت پروردگارش دور میشود، و هر گاه آسیب فقر یا بیماریای به او رسد نومید میگردد؛ زیرا به بخشش الله تعالی اعتماد ندارد، مگر کسی که الله متعال او را هم در حالت آسانی و هم در حالت دشواری محافظت کند.
۸۴- - ای رسول- به مردم بگو: هر یک از شما بر اساس احوالی که در خورِ اوست عمل میکند، و پروردگارتان به کسی که به سوی حق راهیافتهتر باشد داناتر است.
۸۵- و کافران به قصد آزار و اذیت، در مورد حقیقت روح از تو میپرسند، به آنان پاسخ بده که حقیقت و احوال روح از اموری است که الله علم آن را به خودش اختصاص داده است، و به شما و تمام مردم جز مقدار اندکی از علم داده نشده است.
۸۶- و اگر محو قرآن را از قلبت بخواهیم قطعاً بر این کار تواناییم، آنگاه هیچ یاوری برای خویش نمییابی که ما را از انجام این کار بازدارد، یا قرآن را به تو بازگرداند.
﴿إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ إِنَّ فَضۡلَهُۥ كَانَ عَلَيۡكَ كَبِيرٗا٨٧ قُل لَّئِنِ ٱجۡتَمَعَتِ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَىٰٓ أَن يَأۡتُواْ بِمِثۡلِ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لَا يَأۡتُونَ بِمِثۡلِهِۦ وَلَوۡ كَانَ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٖ ظَهِيرٗا٨٨ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖ فَأَبَىٰٓ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورٗا٨٩ وَقَالُواْ لَن نُّؤۡمِنَ لَكَ حَتَّىٰ تَفۡجُرَ لَنَا مِنَ ٱلۡأَرۡضِ يَنۢبُوعًا٩٠ أَوۡ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٞ مِّن نَّخِيلٖ وَعِنَبٖ فَتُفَجِّرَ ٱلۡأَنۡهَٰرَ خِلَٰلَهَا تَفۡجِيرًا٩١ أَوۡ تُسۡقِطَ ٱلسَّمَآءَ كَمَا زَعَمۡتَ عَلَيۡنَا كِسَفًا أَوۡ تَأۡتِيَ بِٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ قَبِيلًا٩٢ أَوۡ يَكُونَ لَكَ بَيۡتٞ مِّن زُخۡرُفٍ أَوۡ تَرۡقَىٰ فِي ٱلسَّمَآءِ وَلَن نُّؤۡمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّىٰ تُنَزِّلَ عَلَيۡنَا كِتَٰبٗا نَّقۡرَؤُهُۥۗ قُلۡ سُبۡحَانَ رَبِّي هَلۡ كُنتُ إِلَّا بَشَرٗا رَّسُولٗا٩٣ وَمَا مَنَعَ ٱلنَّاسَ أَن يُؤۡمِنُوٓاْ إِذۡ جَآءَهُمُ ٱلۡهُدَىٰٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَبَعَثَ ٱللَّهُ بَشَرٗا رَّسُولٗا٩٤ قُل لَّوۡ كَانَ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَلَٰٓئِكَةٞ يَمۡشُونَ مُطۡمَئِنِّينَ لَنَزَّلۡنَا عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَلَكٗا رَّسُولٗا٩٥ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرَۢا بَصِيرٗا٩٦﴾
۸۷- اما الله به تو رحم کرد، و قرآن را در قلبت استوار گرداند، قطعاً لطف او تعالی بر تو بسیار بزرگ بود، که این قرآن عظیم، و مقام پسندیده، و سایر مواردی را که به هیچ یک از جهانیان نداده است، به تو عطا کرد.
۸۸- بگو: اگر تمام انسانها و جنها برای تلاش در، آوردنِ مانندِ این قرآنِ اعجازانگیز متحد شوند، هرگز نخواهند توانست مانند بلاغت و معانی و احکامش بیاورند، هر چند یاور و پشتیبان یکدیگر باشند.
۸۹- و در این قرآن از هر گونه مَثَلی که مناسب پندگرفتن است برای مردم بیان کردیم؛ تا اقامۀ دلیل باشد بر آنان، که از آن پیروی و به آن عمل کنند، اما بیشتر مردم جز سر ستیز با حق و انکار حجتها و دلایل الله را ندارند.
۹۰- و مشرکان چون ناتوان و مغلوب شدند شروع به درخواست معجزاتی بر اساس هوسهایشان کردند و گفتند: - ای محمد- هرگز تو را تصدیق نخواهیم کرد و به سخنانت عمل نخواهیم کرد تا اینکه چشمهای جاری از سرزمین «مکه» برایمان بیرون آوری.
۹۱- یا باغی با انواع درختان خرما و انگور داشته باشی، و رودهای فراوانی در میان آن جاری سازی.
۹۲- یا چنانکه ادعا کردی پارهای از آسمان بر ما فرود آید، یا الله و فرشتگان را برایمان بیاوری تا آنان را رو در رو و آشکارا ببینیم.
۹۳- یا خانهای از طلا داشته باشی، یا بر نردبانی به سوی آسمان بالا روی، و حتی اگر به آسمان بالا روی تو را تصدیق نخواهیم کرد مگر اینکه در حالی بازگردی که کتابی از جانب الله بیاوری که در آن بخوانیم تو واقعاً فرستادۀ الله هستی. – ای رسول- با تعجب از آزار این مشرکان بگو: پروردگارم منزه است! آیا من جز بندهای از میان بندگانش و مبلِّغ رسالتش هستم؟! پس چگونه میتوانم خواستههایتان را انجام دهم؟!
۹۴- و آنگاه که بیان کافی از جانب الله نزد کافران آمد، هیچ چیز آنان را از ایمان به الله و رسولش و فرمانبرداری از آن دو باز نداشت، مگر این سخنشان که از روی جهل و انکار گفتند: آیا الله رسولی از جنس بشر برانگیخته است؟!
۹۵- - ای رسول- در پاسخ مشرکان که بشربودن رسول را انکار میکنند بگو: اگر فرشتگانی بر روی زمین بودند که مطمئن بر آن راه میرفتند، قطعاً رسولی از جنس خودشان به سوی آنان میفرستادیم، اما ساکنان زمین انسانها هستند، پس سزاوار است که فرستادهشده به سوی آنان از جنس خودشان باشد؛ تا توان گفتگو و فهم کلامش را داشته باشند.
۹۶- به آنان بگو: الله برای گواهی میان من و شما بر راستگویی من و حقیقت نبوتم کافی است. قطعاً او سبحانه از احوال بندگانش بسیار داناست، و اعمالشان را میبیند، و آنان را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
﴿وَمَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُمۡ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِهِۦۖ وَنَحۡشُرُهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ عُمۡيٗا وَبُكۡمٗا وَصُمّٗاۖ مَّأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ كُلَّمَا خَبَتۡ زِدۡنَٰهُمۡ سَعِيرٗا٩٧ ذَٰلِكَ جَزَآؤُهُم بِأَنَّهُمۡ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَقَالُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا وَرُفَٰتًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ خَلۡقٗا جَدِيدًا٩٨ ۞أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ قَادِرٌ عَلَىٰٓ أَن يَخۡلُقَ مِثۡلَهُمۡ وَجَعَلَ لَهُمۡ أَجَلٗا لَّا رَيۡبَ فِيهِ فَأَبَى ٱلظَّٰلِمُونَ إِلَّا كُفُورٗا٩٩ قُل لَّوۡ أَنتُمۡ تَمۡلِكُونَ خَزَآئِنَ رَحۡمَةِ رَبِّيٓ إِذٗا لَّأَمۡسَكۡتُمۡ خَشۡيَةَ ٱلۡإِنفَاقِۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ قَتُورٗا١٠٠ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ تِسۡعَ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۖ فَسَۡٔلۡ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِذۡ جَآءَهُمۡ فَقَالَ لَهُۥ فِرۡعَوۡنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰمُوسَىٰ مَسۡحُورٗا١٠١ قَالَ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَآ أَنزَلَ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَٰفِرۡعَوۡنُ مَثۡبُورٗا١٠٢ فَأَرَادَ أَن يَسۡتَفِزَّهُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ فَأَغۡرَقۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ جَمِيعٗا١٠٣ وَقُلۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِۦ لِبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱسۡكُنُواْ ٱلۡأَرۡضَ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ ٱلۡأٓخِرَةِ جِئۡنَا بِكُمۡ لَفِيفٗا١٠٤﴾
۹۷- و هر کس که الله او را هدایت کند همو هدایتیافته به سوی حق است، و هر کس که الله او را گمراه سازد آنگاه دست از یاریاش بردارد و او را به خودش واگذارَد، هیچ هدایتگری جز الله برایش نیست، و الله متعال روز قیامت این گمراهان را درافتاده بر روی چهرههایشان در حالی که نمیبینند و سخن نمیگویند و نمیشنوند برمیانگیزد و گرد میآورد، سرانجامشان جهنمِ پُر التهاب است، هر گاه شعلهاش آرام گیرد، و آتشش فرو نشیند، آن را پرالتهابتر و شعلهورتر میسازیم.
۹۸- این عذابی که توصیف شد، کیفر مشرکان است؛ به سبب اینکه به آیات و دلایل الله کفر ورزیدند، و رسولانشان را که آنان را به عبادت الله فراخواندند تکذیب کردند، و – هنگامی که فرمان یافتند رستاخیز را تصدیق کنند- از روی انکار گفتند: آیا وقتی که مردیم و استخوانهایی پوسیده، و اجزایی ریز ریز شدیم، آیا پس از این دوباره برانگیخته میشویم؟!
۹۹- آیا این مشرکان غفلت کردهاند؛ یعنی نیندیشیدهاند و ندانستهاند الله که آسمانها و زمین و مخلوقات موجود در آنها را بدون نمونۀ قبلی آفرید، میتواند امثال آنان را بعد از اینکه فنا شدند بیافریند؟! و الله زمانی مشخص برای مرگ و عذاب این مشرکان قرار داده است، که بدون تردید آنان را فرا میگیرد، اما با وجود وضوح حق و دلایلش، کافران جز سر انکار با دین الله ندارند.
۱۰۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: اگر شما مالک گنجینههای رحمت پروردگارم که تمام نمیشود و پایان نمییابد میبودید، مسلماً از ترس اینکه مبادا تمام شود و شما فقیر شوید از آن به دیگران عطا نمیکردید. خوی و سرشت انسان این است که نسبت به آنچه دارد بخیل است مگر کسی که الله او را با ایمان محافظت کرده باشد.
۱۰۱- و به تحقیق که نُه معجزۀ آشکار و گواه بر راستی نبوت موسی را به او دادیم که عبارتند از: عصا، دست، خشکسالی، کمبود در میوهها، طوفان، ملخ، شَتّه، قورباغهها و خون، پس – ای رسول- برای گرفتن اعتراف از یهودیان بپرس آنگاه که موسی معجزات آشکارش را برای پیشینیانِ آنان آورد، و فرعون به او گفت: - ای موسی- قطعاً به سبب کارهای شگفتی که انجام میدهی تو را ساحر و فریبخوردهای میبینم که عقلت را از دست دادهای.
۱۰۲- آنگاه موسی در پاسخ او گفت: - ای فرعون- به یقین میدانی که این نُه معجزه را که بر راستی نبوتم گواهی میدهند فقط پروردگار آسمانها و زمین فرو فرستاده است؛ تا نشانههایی باشد که صاحبان بینش، با آنها بر یگانگی الله تعالی در ربوبیت و الوهیت راهنمایی شوند، و – ای فرعون- به یقین میدانم که تو نابودشده و ملعون و مغلوب هستی.
۱۰۳- فرعون خواست که موسی را براند و او را همراه بنیاسرائیل از سرزمین «مصر» بیرون کند، پس او و لشکریان همراهش را به سزای کیفرشان در دریا نابود کردیم.
۱۰۴- و پس از نابودی فرعون و لشکریانش، به بنیاسرائیل گفتیم: در سرزمین «شام» ساکن شوید، و زمانی که روز قیامت فرا رسد همگی شما را از قبرهایتان به جایگاه حسابرسی میآوریم.
﴿وَبِٱلۡحَقِّ أَنزَلۡنَٰهُ وَبِٱلۡحَقِّ نَزَلَۗ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا١٠٥ وَقُرۡءَانٗا فَرَقۡنَٰهُ لِتَقۡرَأَهُۥ عَلَى ٱلنَّاسِ عَلَىٰ مُكۡثٖ وَنَزَّلۡنَٰهُ تَنزِيلٗا١٠٦ قُلۡ ءَامِنُواْ بِهِۦٓ أَوۡ لَا تُؤۡمِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ مِن قَبۡلِهِۦٓ إِذَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ يَخِرُّونَۤ لِلۡأَذۡقَانِۤ سُجَّدٗاۤ١٠٧ وَيَقُولُونَ سُبۡحَٰنَ رَبِّنَآ إِن كَانَ وَعۡدُ رَبِّنَا لَمَفۡعُولٗا١٠٨ وَيَخِرُّونَ لِلۡأَذۡقَانِ يَبۡكُونَ وَيَزِيدُهُمۡ خُشُوعٗا۩١٠٩ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱللَّهَ أَوِ ٱدۡعُواْ ٱلرَّحۡمَٰنَۖ أَيّٗا مَّا تَدۡعُواْ فَلَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَلَا تَجۡهَرۡ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتۡ بِهَا وَٱبۡتَغِ بَيۡنَ ذَٰلِكَ سَبِيلٗا١١٠ وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ وَلِيّٞ مِّنَ ٱلذُّلِّۖ وَكَبِّرۡهُ تَكۡبِيرَۢا١١١﴾
۱۰۵- و این قرآن را به حق برای امر و نهی و پاداش و عذاب بندگان بر محمدج نازل کردیم، و به راستی و انصاف و حفاظت از تغییر و تبدیل نازل شد. و – ای رسول- تو را جز بشارتدهندۀ فرمانبرداران به بهشت، و بیمدهندۀ نافرمانان و کافران به جهنم نفرستادیم.
۱۰۶- و - ای رسول- قرآنی را که آشکار و استوار گرداندیم و آن را به روشنی بیان کردیم جداکنندۀ میان هدایت و گمراهی و میان حق و باطل بر تو فرو فرستادیم تا آن را با متانت و آرامی بر مردم بخوانی، و آن را بر اساس حوادث و احوال مقتضی، بخشبخش و به تدریج نازل کردیم.
۱۰۷- - ای رسول- به این تکذیبکنندگان بگو: به قرآن ایمان بیاورید یا ایمان نیاورید، ایمان شما ذرهای بر تکمیل آن نمیافزاید، و تکذیب شما ذرهای از آن نمیکاهد. قطعاً علمایی که قبل از قرآن، کتابهای آسمانی پیشین به آنان داده شده، و حقیقت وحی را شناختهاند، وقتی قرآن بر آنان خوانده میشود، فروتن میشوند، و برای بزرگداشت الله تعالی و سپاسگزاری از او، بر روی چهره به سجده درمیافتند.
۱۰۸- و اینان که دانش به آنان داده شده است هنگام شنیدن قرآن میگویند: پروردگار ما از آنچه که مشرکان، او تعالی را با آن توصیف میکنند پاک و منزه است، قطعاً وعدۀ الله تعالی به پاداش و عذاب واقع میشود.
۱۰۹- و اینان بر صورتهایشان به سجده درمیافتند، در حالی که تحت تاثیر پند و اندرزهای قرآن میگریند، و شنیدن و اندرزهای قرآن بر فروتنی آنان در برابر فرمان الله و قدرت بسیار بزرگش میافزاید.
۱۱۰- - ای رسول- به مشرکان قومت که وقتی چنین دعا میکنی: یا الله! یا رحمن! بر تو اعتراض میکنند بگو: الله را بخوانید، یا رحمن را؛ یعنی او تعالی را به هر یک از اسامیاش که بخوانید در حقیقت یک پروردگار را خواندهاید؛ زیرا تمام اسامی او حُسنی (نیکو) هستند. و در نمازت با صدای بلند قرائت نکن، تا مشرکان آن را بشنوند، و آن را پنهانی نیز نخوان تا اصحابت آن را نشنوند، بلکه متوسط میان جهر و نجوا بخوان.
۱۱۱- و – ای رسول- بگو: حمد و سپاس مخصوص الله است که کمال و ستایش سزاوار اوست، ذاتی که در الوهیت، از فرزند و شریک منزه است، و او سبحانه هیچ کارسازی از میان مخلوقاتش ندارد؛ زیرا او بینیاز و تواناست، و مخلوقاتش فقیر و نیازمند به اویند، و الله متعال را با ستایش بر او و عبادتش به تنهایی و بدون شریک، و اخلاص تمام دین برایش، بسیار بزرگ شمار.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ عَلَىٰ عَبۡدِهِ ٱلۡكِتَٰبَ وَلَمۡ يَجۡعَل لَّهُۥ عِوَجَاۜ١ قَيِّمٗا لِّيُنذِرَ بَأۡسٗا شَدِيدٗا مِّن لَّدُنۡهُ وَيُبَشِّرَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمۡ أَجۡرًا حَسَنٗا٢ مَّٰكِثِينَ فِيهِ أَبَدٗا٣ وَيُنذِرَ ٱلَّذِينَ قَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدٗا٤﴾
۱- حمد و ستایش الله را با صفات او تعالی که همگی، اوصاف کمال هستند، و با نعمتهای آشکار و نهان، دینی و دنیویاش، که عنایت فرمود و قرآن را بر بنده و رسولش محمدج فرو فرستاد، و ذرهای انحراف از حق، در آن قرار نداد.
۲، ۳- آن را کتابی راست و درست و بدون هیچ اختلاف و تناقضی قرار داد؛ تا کافران را از عذابی سخت از جانب خویش بترساند، و به مؤمنان به الله و رسولش که اعمال صالح انجام میدهند این مژده را بدهد که پاداشی بسیار بزرگ؛ یعنی بهشت دارند، که برای همیشه در آن میمانند و هرگز از آن جدا نخواهند شد.
۴- و به این هدف که مشرکانی را که گفتند: الله فرزندی گرفته است، بترساند.
﴿مَّا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٖ وَلَا لِأٓبَآئِهِمۡۚ كَبُرَتۡ كَلِمَةٗ تَخۡرُجُ مِنۡ أَفۡوَٰهِهِمۡۚ إِن يَقُولُونَ إِلَّا كَذِبٗا٥ فَلَعَلَّكَ بَٰخِعٞ نَّفۡسَكَ عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِمۡ إِن لَّمۡ يُؤۡمِنُواْ بِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ أَسَفًا٦ إِنَّا جَعَلۡنَا مَا عَلَى ٱلۡأَرۡضِ زِينَةٗ لَّهَا لِنَبۡلُوَهُمۡ أَيُّهُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗا٧ وَإِنَّا لَجَٰعِلُونَ مَا عَلَيۡهَا صَعِيدٗا جُرُزًا٨ أَمۡ حَسِبۡتَ أَنَّ أَصۡحَٰبَ ٱلۡكَهۡفِ وَٱلرَّقِيمِ كَانُواْ مِنۡ ءَايَٰتِنَا عَجَبًا٩ إِذۡ أَوَى ٱلۡفِتۡيَةُ إِلَى ٱلۡكَهۡفِ فَقَالُواْ رَبَّنَآ ءَاتِنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةٗ وَهَيِّئۡ لَنَا مِنۡ أَمۡرِنَا رَشَدٗا١٠ فَضَرَبۡنَا عَلَىٰٓ ءَاذَانِهِمۡ فِي ٱلۡكَهۡفِ سِنِينَ عَدَدٗا١١ ثُمَّ بَعَثۡنَٰهُمۡ لِنَعۡلَمَ أَيُّ ٱلۡحِزۡبَيۡنِ أَحۡصَىٰ لِمَا لَبِثُوٓاْ أَمَدٗا١٢ نَّحۡنُ نَقُصُّ عَلَيۡكَ نَبَأَهُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّهُمۡ فِتۡيَةٌ ءَامَنُواْ بِرَبِّهِمۡ وَزِدۡنَٰهُمۡ هُدٗى١٣ وَرَبَطۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ إِذۡ قَامُواْ فَقَالُواْ رَبُّنَا رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَن نَّدۡعُوَاْ مِن دُونِهِۦٓ إِلَٰهٗاۖ لَّقَدۡ قُلۡنَآ إِذٗا شَطَطًا١٤ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمُنَا ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗۖ لَّوۡلَا يَأۡتُونَ عَلَيۡهِم بِسُلۡطَٰنِۢ بَيِّنٖۖ فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا١٥﴾
۵- این مشرکان هیچ دانشی بر قراردادن فرزند برای الله که آن را ادعا میکنند ندارند، چنانکه پیشینیانشان که اینان از آنان تقلید کردند در این مورد هیچ دانشی نداشتند، این سخن که از دهانهایشان خارج میشود بسیار زشت است، و فقط دروغ میگویند.
۶- – ای رسول- شاید از غم و اندوهِ اینکه قومت پشت میکنند و از تو روی میگردانند، اگر به این قرآن ایمان نیاورند و به آن عمل نکنند، خودت را نابود کنی.
۷- قطعاً ما مخلوقات روی زمین را مایۀ زیبایی آن و منفعت ساکنانش قرار دادیم؛ تا آنان را بیازماییم که: کدام یک از آنان با فرمانبرداری از ما نیکوترین عمل را انجام میدهد، و کدام یک از آنان با انجام گناهان بدترین عمل را مرتکب میشود، و هر یک را به آنچه که سزاوارش است جزا دهیم.
۸- و در حقیقت ما این زینتهای روی زمین را هنگامی که دنیا به سر آید به خاکی بدون گیاه تبدیل خواهیم کرد.
۹- - ای رسول- گمان مکن که قصۀ اصحاب کهف و لوحی که نامهایشان در آن نوشته شده است از آیات عجیب و شگفتآور ما هستند، بلکه آفرینش آسمانها و زمین و آنچه در این دو قرار دارد از آن شگفتآورتر هستند.
۱۰- - ای رسول- به یاد آور آنگاه که جوانان مؤمن از ترس اینکه قومشان آنان را به فتنه اندازند، و آنان را به عبادت معبودها وادارند، به غار پناه جستند، و گفتند: ای پروردگار ما! از جانب خود رحمتی به ما عطا کن، تا ما را با آن استوار گردانی، و ما را از شر نجات بده، و راه راستی را که ما را بر انجام اعمالی که میپسندی میرساند برایمان قرار بده، تا راهیافته باشیم و گمراه نشویم.
۱۱- آنگاه آنان را به خواب عمیقی فرو بردیم، که سالهای زیادی در غار ماندند.
۱۲- سپس آنان را از خوابشان بیدار ساختیم؛ تا آنچه را ما در ازل میدانستیم برای مردم آشکار گردانیم؛ آنگاه مشخص شود که کدام یک از دو گروه متنازع در مدت ماندنشان شمارش دقیقتری دارد، و آیا یک روز یا بخشی از یک روز، یا مدتی طولانی ماندهاند؟
۱۳- - ای رسول- ما قصۀ آنان را درست بر تو حکایت میکنیم. اصحاب کهف جوانانی بودند که پروردگارشان را تصدیق و فرمانش را اجرا کردند، و بر هدایت و استواری آنان بر حق افزودیم.
۱۴- و دلهایشان را به ایمان نیرومند ساختیم، و ارادۀشان را با آن مستحکم کردیم، آنگاه که در برابر پادشاه کافر ایستادند در حالی که او این افراد را بر ترک عبادت معبودها سرزنش میکرد، سپس به او گفتند: پروردگار ما که او را عبادت میکنیم همان پروردگار آسمانها و زمین است، و جز او هیچ معبودی را عبادت نخواهیم کرد، که اگر غیر از این سخن بگوییم قطعاً سخنی ستمکارانه و دور از حق گفتهایم.
۱۵- سپس به یکدیگر گفتند: این قوم ما به جای الله معبودهایی برای خودشان گرفتهاند، چرا هیچ دلیل آشکاری بر عبادتشان نیاوردهاند، پس هیچ کس ستمکارتر از کسی نیست که با نسبتدادن شریک به الله در عبادتش، بر او تعالی دروغ ببندد.
﴿وَإِذِ ٱعۡتَزَلۡتُمُوهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ فَأۡوُۥٓاْ إِلَى ٱلۡكَهۡفِ يَنشُرۡ لَكُمۡ رَبُّكُم مِّن رَّحۡمَتِهِۦ وَيُهَيِّئۡ لَكُم مِّنۡ أَمۡرِكُم مِّرۡفَقٗا١٦ ۞وَتَرَى ٱلشَّمۡسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَٰوَرُ عَن كَهۡفِهِمۡ ذَاتَ ٱلۡيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقۡرِضُهُمۡ ذَاتَ ٱلشِّمَالِ وَهُمۡ فِي فَجۡوَةٖ مِّنۡهُۚ ذَٰلِكَ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِۗ مَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَهُوَ ٱلۡمُهۡتَدِۖ وَمَن يُضۡلِلۡ فَلَن تَجِدَ لَهُۥ وَلِيّٗا مُّرۡشِدٗا١٧ وَتَحۡسَبُهُمۡ أَيۡقَاظٗا وَهُمۡ رُقُودٞۚ وَنُقَلِّبُهُمۡ ذَاتَ ٱلۡيَمِينِ وَذَاتَ ٱلشِّمَالِۖ وَكَلۡبُهُم بَٰسِطٞ ذِرَاعَيۡهِ بِٱلۡوَصِيدِۚ لَوِ ٱطَّلَعۡتَ عَلَيۡهِمۡ لَوَلَّيۡتَ مِنۡهُمۡ فِرَارٗا وَلَمُلِئۡتَ مِنۡهُمۡ رُعۡبٗا١٨ وَكَذَٰلِكَ بَعَثۡنَٰهُمۡ لِيَتَسَآءَلُواْ بَيۡنَهُمۡۚ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ كَمۡ لَبِثۡتُمۡۖ قَالُواْ لَبِثۡنَا يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۚ قَالُواْ رَبُّكُمۡ أَعۡلَمُ بِمَا لَبِثۡتُمۡ فَٱبۡعَثُوٓاْ أَحَدَكُم بِوَرِقِكُمۡ هَٰذِهِۦٓ إِلَى ٱلۡمَدِينَةِ فَلۡيَنظُرۡ أَيُّهَآ أَزۡكَىٰ طَعَامٗا فَلۡيَأۡتِكُم بِرِزۡقٖ مِّنۡهُ وَلۡيَتَلَطَّفۡ وَلَا يُشۡعِرَنَّ بِكُمۡ أَحَدًا١٩ إِنَّهُمۡ إِن يَظۡهَرُواْ عَلَيۡكُمۡ يَرۡجُمُوكُمۡ أَوۡ يُعِيدُوكُمۡ فِي مِلَّتِهِمۡ وَلَن تُفۡلِحُوٓاْ إِذًا أَبَدٗا٢٠﴾
۱۶- و چون با دین خویش از قومتان جدا شدید، و معبودهایی را که عبادت میکنند جز عبادت الله را رها کردید، برای عبادت پروردگار یگانه به غار موجود در کوه پناه برید، تا پروردگارتان از رحمت خویش چیزی بر شما بگستراند که در هر دو سرا از شما محافظت میکند، و در کارتان وسایل زندگی را که در زندگی خویش از آن فایده میبرید برایتان فراهم آورد.
۱۷- پس وقتی این کار را انجام دادند الله خواب را بر این اشخاص افکند و از آنان محافظت کرد. و – ای بینندۀ آنان- خورشید را میبینی که وقتی از مشرق برمیآید از مکان آنان به سمت راست متمایل میشود، و هنگام غروب، از سمت چپشان فرود میآید، در حالی که آنان در محل فراخی از غار قرار دارند؛ یعنی نه گرمای خورشید آنان را اذیت میکند و نه هوا از آنان قطع میشود، کاری که با این جوانان انجام دادیم از دلایل قدرت الهی است. هر کس که الله متعال او را به راهیافتن به آیاتش توفیق داد همو توفیقیافتۀ به حق است، و هر کس که الله او را به راهیابی به آیاتش توفیق نداد هرگز برایش یاوری نخواهی یافت تا وی را برای رسیدن به حق راهنمایی کند؛ زیرا توفیق و درماندگی فقط به دست و اختیار الله است.
۱۸- و - ای بیننده- گمان میکنی اهل کهف بیدار هستند، اما در واقع در خوابند، و ما از آنان مراقبت میکنیم، چنانکه این افراد را در حالت خوابشان گاهی به راست و گاهی به چپ میگردانیم؛ تا زمین بدنهایشان را نخورد، و سگشان که همنشین آنان است دو دستش را در آستانۀ غار گشوده است، گویی از آنان پاسداری میکند، اگر این افراد را مشاهده میکردی قطعاً ترسان به آنان پشت میکردی، و دل و وجودت از وحشت حاصل از دیدن آنان لبریز میشد.
۱۹- و همانگونه که در این مدت طولانی اصحاب کهف را به خواب فرو بردیم و از آنان محافظت کردیم، این افراد را به شکل و صورت خودشان بدون تغییر از خواب بیدار کردیم؛ تا از یکدیگر بپرسند: چه مدت در اینجا در حال خواب ماندیم؟ آنگاه برخی از آنان گفتند: یک روز یا بخشی از یک روز را ماندهایم، و دیگران که امر بر آنان مشتبه شده بود گفتند: علم آن را به الله واگذارید؛ زیرا پروردگارتان به مدت ماندنتان آگاهتر است، و یکی از میان خودتان را با پولهای نقرهایتان به شهرمان بفرستید تا بنگرد: کدام یک از ساکنان شهر غذای حلالتر و پاکیزهتری دارد؟ تا آذوقهای از او برایتان بیاورد، و هنگام خرید از فروشنده باید هوشیار باشد که شناسایی نشویم و کارمان آشکار نگردد، و هیچ یک از مردم را از شما آگاه نکند.
۲۰- زیرا اگر قومتان بر شما اطلاع یابند شما را سنگسار میکنند و میکشند، یا شما را به دین خویش باز میگردانند، که – اگر این کار را کردید- کافر میشوید، و هرگز به خواستۀ خویش که ورود به بهشت است دست نخواهید یافت.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَعۡثَرۡنَا عَلَيۡهِمۡ لِيَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ لَا رَيۡبَ فِيهَآ إِذۡ يَتَنَٰزَعُونَ بَيۡنَهُمۡ أَمۡرَهُمۡۖ فَقَالُواْ ٱبۡنُواْ عَلَيۡهِم بُنۡيَٰنٗاۖ رَّبُّهُمۡ أَعۡلَمُ بِهِمۡۚ قَالَ ٱلَّذِينَ غَلَبُواْ عَلَىٰٓ أَمۡرِهِمۡ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيۡهِم مَّسۡجِدٗا٢١ سَيَقُولُونَ ثَلَٰثَةٞ رَّابِعُهُمۡ كَلۡبُهُمۡ وَيَقُولُونَ خَمۡسَةٞ سَادِسُهُمۡ كَلۡبُهُمۡ رَجۡمَۢا بِٱلۡغَيۡبِۖ وَيَقُولُونَ سَبۡعَةٞ وَثَامِنُهُمۡ كَلۡبُهُمۡۚ قُل رَّبِّيٓ أَعۡلَمُ بِعِدَّتِهِم مَّا يَعۡلَمُهُمۡ إِلَّا قَلِيلٞۗ فَلَا تُمَارِ فِيهِمۡ إِلَّا مِرَآءٗ ظَٰهِرٗا وَلَا تَسۡتَفۡتِ فِيهِم مِّنۡهُمۡ أَحَدٗا٢٢ وَلَا تَقُولَنَّ لِشَاْيۡءٍ إِنِّي فَاعِلٞ ذَٰلِكَ غَدًا٢٣ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَهۡدِيَنِ رَبِّي لِأَقۡرَبَ مِنۡ هَٰذَا رَشَدٗا٢٤ وَلَبِثُواْ فِي كَهۡفِهِمۡ ثَلَٰثَ مِاْئَةٖ سِنِينَ وَٱزۡدَادُواْ تِسۡعٗا٢٥ قُلِ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا لَبِثُواْۖ لَهُۥ غَيۡبُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ أَبۡصِرۡ بِهِۦ وَأَسۡمِعۡۚ مَا لَهُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَلِيّٖ وَلَا يُشۡرِكُ فِي حُكۡمِهِۦٓ أَحَدٗا٢٦ وَٱتۡلُ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِن كِتَابِ رَبِّكَۖ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَٰتِهِۦ وَلَن تَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدٗا٢٧﴾
۲۱- و همانگونه که سالهای زیادی آنان را به خواب فرو بردیم، و پس از آن بیدارشان کردیم، پس از اینکه فروشنده نوع درهمهایی را که فرستادۀشان آورده بود شناخت، مردم آن زمان را از حالشان آگاه کردیم؛ تا مردم بدانند وعدۀ الله به رستاخیز حقیقت دارد، و اینکه قیامت بدون تردید آمدنی است، آنگاه که اطلاعیافتگان از اصحاب کهف در مورد قیامت با یکدیگر مناقشه میکردند: که برخی آن را میپذیرفتند و برخی دیگر آن را انکار میکردند، الله اطلاع آنان از اصحاب کهف را دلیلی به نفع مؤمنان در برابر کافران قرار داد. و پس از اینکه ماجرای اصحاب کهف آشکار شد و مردند، گروهی از کسانی که از حالشان آگاهی یافته بودند گفتند: بر آستانۀ غار بنایی بسازید تا آنان را بپوشاند [و از آنان محافظت کند]، و این افراد را به حالشان رها کنید، پروردگارشان به حال آنان آگاهتر است، و کسانی که در میان آنان اهل نظر و نفوذ بودند گفتند: قطعاً بر مکانشان مسجدی برای عبادت میسازیم. رسولاللهج از انتخاب قبرهای پیامبران و صالحان به عنوان مسجد نهی فرموده است، و در توصیههای پایانی خویش به امتش، هر کس که این کار را انجام دهد لعنت کرده است، همانگونه که از ساختن بنا بر روی قبرها به صورت مطلق، و گچکاری قبرها و نوشتن بر روی آنها نهی فرمود است، چون این کار نوعی غلو و زیادهروی است که به عبادت صاحب قبر منجر میشود.
۲۲- به زودی برخی فرورفتگان از میان اهل کتاب در قصۀ اصحاب کهف خواهند گفت: آنان سه تن بودند و چهارمین همراه، سگشان بود و برخی میگویند: پنج تن بودند که ششمی آنان سگشان بود، و سخن هر دو گروه سخنی از روی گمان و بدون دلیل است، و گروه سوم میگویند: هفت تن بودند که هشتمی آنان سگشان بود، - ای رسول- بگو: پروردگارم به تعداد آنان آگاهتر است، شمارشان را فقط تعداد اندکی از مخلوقات او تعالی میدانند. پس با اهل کتاب جز به صورت سطحی و بدون عمق، در مورد تعداد اصحاب کهف جدال نکن؛ یعنی فقط آنچه را که از طریق وحی به تو خبر داده میشود به آنان حکایت کن، و در مورد تعداد و احوال اصحاب کهف از آنان نپرس؛ زیرا بر این امر آگاه نیستند.
۲۳ ۲۴- و در مورد چیزی که قصد انجام آن را داری نگو: من این کار را فردا انجام میدهم مگر اینکه سخنت را به خواسته و ارادۀ الهی معلق کنی؛ یعنی بگویی: انشاءالله. و پروردگارت را هنگام فراموشی اینگونه یاد کن: انشاءالله، و هر گاه فراموش کردی الله را یاد کن؛ زیرا یاد الله فراموشی را از بین میبرد، و بگو: امیدوارم که پروردگارم دلایلی بر نبوتم به من عطا کند که برای هدایت و راهنمایی مردم از قصۀ اصحاب کهف بهتر و آشکارتر هستند.
۲۵- و این جوانان سیصد و نه سال قمری خوابیده در غارشان ماندند.
۲۶- و - ای رسول- هر گاه در مورد مدت آنان در غار از تو سوال میشود، و دانشی به آن نداری و از جانب الله نیز آگاه نشدهای، چیزی در مورد آن ارائه نکن، بلکه بگو: الله به مدت ماندنشان آگاهتر است، غیب آسمانها و زمین از آنِ اوست، چه بینا و چه شنواست! یعنی از کمال بینایی و شنوایی و احاطۀ او تعالی بر همه چیز تعجب کن. مخلوقات هیچ کسی را جز او ندارند که کارشان را بر عهده بگیرد، و او سبحانه و تعالی در حکم و داوری و تشریع خویش هیچ شریکی ندارد.
۲۷- و – ای رسول- آنچه را الله از قرآن برایت وحی کرده است بخوان؛ زیرا کتابی است که برای کلماتش به سبب اینکه راست و استوار هستند هیچ تغییردهندهای نیست، و غیر از پروردگارت نه هیچ پناهگاهی خواهی یافت که به آن پناه ببری، و نه هیچ محل امنی که به آن روی آوری.
﴿وَٱصۡبِرۡ نَفۡسَكَ مَعَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ رَبَّهُم بِٱلۡغَدَوٰةِ وَٱلۡعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجۡهَهُۥۖ وَلَا تَعۡدُ عَيۡنَاكَ عَنۡهُمۡ تُرِيدُ زِينَةَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَا تُطِعۡ مَنۡ أَغۡفَلۡنَا قَلۡبَهُۥ عَن ذِكۡرِنَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ وَكَانَ أَمۡرُهُۥ فُرُطٗا٢٨ وَقُلِ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكُمۡۖ فَمَن شَآءَ فَلۡيُؤۡمِن وَمَن شَآءَ فَلۡيَكۡفُرۡۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمۡ سُرَادِقُهَاۚ وَإِن يَسۡتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَآءٖ كَٱلۡمُهۡلِ يَشۡوِي ٱلۡوُجُوهَۚ بِئۡسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتۡ مُرۡتَفَقًا٢٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجۡرَ مَنۡ أَحۡسَنَ عَمَلًا٣٠ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهِمُ ٱلۡأَنۡهَٰرُ يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَيَلۡبَسُونَ ثِيَابًا خُضۡرٗا مِّن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ مُّتَّكِِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِۚ نِعۡمَ ٱلثَّوَابُ وَحَسُنَتۡ مُرۡتَفَقٗا٣١ ۞وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلٗا رَّجُلَيۡنِ جَعَلۡنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيۡنِ مِنۡ أَعۡنَٰبٖ وَحَفَفۡنَٰهُمَا بِنَخۡلٖ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُمَا زَرۡعٗا٣٢ كِلۡتَا ٱلۡجَنَّتَيۡنِ ءَاتَتۡ أُكُلَهَا وَلَمۡ تَظۡلِم مِّنۡهُ شَيۡٔٗاۚ وَفَجَّرۡنَا خِلَٰلَهُمَا نَهَرٗا٣٣ وَكَانَ لَهُۥ ثَمَرٞ فَقَالَ لِصَٰحِبِهِۦ وَهُوَ يُحَاوِرُهُۥٓ أَنَا۠ أَكۡثَرُ مِنكَ مَالٗا وَأَعَزُّ نَفَرٗا٣٤﴾
۲۸- - ای پیامبر- با اصحابت از مؤمنان فقیری که پروردگارشان را به تنهایی عبادت میکنند، و صبحگاه و شامگاه او را میخوانند، و با این کار رضای او تعالی را میطلبند، باش و با آنان همنشینی و معاشرت کن، و برای برخورداری از زینت زندگی دنیا، از آنان به سوی کافران نظرت را برنگردان، و از کسی که قلبش را از یادمان غافل گردانیدهایم، و هوای نفسش را بر طاعت مولایش برتری داده، و تمام اعمالش تباه و نابوده شده است، اطاعت نکن.
۲۹- و به این غافلان بگو: آنچه را که برایتان آوردهام حقیقتی از جانب الله است، پس هر یک از شما که بخواهد آن را تصدیق و به آن عمل کند، باید این کار را انجام دهد که برایش بهتر است، و هر یک از شما که بخواهد انکار کند نیز چنین کند؛ زیرا فقط به خودش ستم کرده است. قطعاً ما آتشی شدید برای کافران آماده کردهایم که سراپردههایش آنان را احاطه میکند، و اگر این کافران به سبب تشنگی مفرط در آتش برای درخواست آب، طلب یاری کنند، آبی مانند روغن تیره و بسیار داغ که صورتهایشان را بریان میکند به آنان داده میشود. چه ناگوار است این نوشیدنی که عطش آنان را برطرف نمیکند بلکه بر آن میافزاید، و جهنم منزل و جایگاه بسیاری بدی برایشان است. در این آیه، هر کس که از حق روی گردانده، و به رسالت محمدج ایمان نیاورده، و به مقتضای آن عمل نکرده است، به شدت مورد وعید و تهدید قرار گرفته است.
۳۰- بدون تردید کسانی که به الله و رسولش ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند بزرگترین پاداش را دارند، به تحقیق که ما مزدشان را تباه نمیکنیم، و از مزد کارهای نیکشان نمیکاهیم.
۳۱- اینان که ایمان آوردهاند بهشتهایی دارند که برای همیشه در آن میمانند، و رودهای گوارا از زیر اتاقها و منازلشان جاری است، و با دستبندهایی از طلا در آنجا آراسته میشوند، و لباسی سبز که از ابریشم نازک و کلفت بافته شده است میپوشند، بر تختهایی آراسته با پردههایی زیبا تکیه میزنند، پاداش آنان چه پاداش نیکویی است، و بهشت چه منزل و جایگاه نیکویی است که در آن اقامت میکنند.
۳۲- و – ای رسول- قصۀ دو مرد از میان امتهای پیشین را برای کافران قومت بیان کن: یکی مؤمن و دیگری کافر، که برای کافر دو باغ انگور قرار دادیم، و این دو باغ را با درختان زیاد خرما احاطه کردیم، و در فضای خالی میان این دو باغ کشتزارهایی گوناگون و سودمند رویانیدیم.
۳۳- هر یک از این دو باغ میوهاش را میداد، و چیزی از آن نمیکاست، و میان این دو باغ رودی جاری ساختیم تا به سهولت و آسانی آبیاری شوند.
۳۴- و صاحب دو باغ اموال و میوههای دیگری نیز داشت، سپس به همنشین مؤمن خویش در حالی که با او گفتگو میکرد – و از غرور سرشار بود- گفت: من اموال بیشتر، و یاران و حامیان نیرومندتری از تو دارم.
﴿وَدَخَلَ جَنَّتَهُۥ وَهُوَ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ قَالَ مَآ أَظُنُّ أَن تَبِيدَ هَٰذِهِۦٓ أَبَدٗا٣٥ وَمَآ أَظُنُّ ٱلسَّاعَةَ قَآئِمَةٗ وَلَئِن رُّدِدتُّ إِلَىٰ رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيۡرٗا مِّنۡهَا مُنقَلَبٗا٣٦ قَالَ لَهُۥ صَاحِبُهُۥ وَهُوَ يُحَاوِرُهُۥٓ أَكَفَرۡتَ بِٱلَّذِي خَلَقَكَ مِن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ سَوَّىٰكَ رَجُلٗا٣٧ لَّٰكِنَّا۠ هُوَ ٱللَّهُ رَبِّي وَلَآ أُشۡرِكُ بِرَبِّيٓ أَحَدٗا٣٨ وَلَوۡلَآ إِذۡ دَخَلۡتَ جَنَّتَكَ قُلۡتَ مَا شَآءَ ٱللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ إِن تَرَنِ أَنَا۠ أَقَلَّ مِنكَ مَالٗا وَوَلَدٗا٣٩ فَعَسَىٰ رَبِّيٓ أَن يُؤۡتِيَنِ خَيۡرٗا مِّن جَنَّتِكَ وَيُرۡسِلَ عَلَيۡهَا حُسۡبَانٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فَتُصۡبِحَ صَعِيدٗا زَلَقًا٤٠ أَوۡ يُصۡبِحَ مَآؤُهَا غَوۡرٗا فَلَن تَسۡتَطِيعَ لَهُۥ طَلَبٗا٤١ وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِۦ فَأَصۡبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيۡهِ عَلَىٰ مَآ أَنفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي لَمۡ أُشۡرِكۡ بِرَبِّيٓ أَحَدٗا٤٢ وَلَمۡ تَكُن لَّهُۥ فِئَةٞ يَنصُرُونَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَمَا كَانَ مُنتَصِرًا٤٣ هُنَالِكَ ٱلۡوَلَٰيَةُ لِلَّهِ ٱلۡحَقِّۚ هُوَ خَيۡرٞ ثَوَابٗا وَخَيۡرٌ عُقۡبٗا٤٤ وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا كَمَآءٍ أَنزَلۡنَٰهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَٱخۡتَلَطَ بِهِۦ نَبَاتُ ٱلۡأَرۡضِ فَأَصۡبَحَ هَشِيمٗا تَذۡرُوهُ ٱلرِّيَٰحُۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ مُّقۡتَدِرًا٤٥﴾
۳۵، ۳۶- و وارد باغش شد، در حالی که با کفر به رستاخیز و تردید در برپایی قیامت، بر خودش ستم میکرد، و میوههایش او را به شگفت آورد و گفت: گمان نمیکنم که این باغ در طول زندگی نابود گردد، و گمان نمیکنم که قیامت واقع شود، و اگر- آنگونه که تو ای مؤمن ادعا میکنی- به فرض اینکه قیامت واقع شود و به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، قطعاً به سبب کرامت و جایگاهی که نزد پروردگارم دارم محل بازگشت بهتری از این باغ نزدش خواهم یافت.
۳۷- دوست مؤمنش در حالی که از روی پند و اندرز با او صحبت میکرد گفت: چگونه به الله که تو را از خاک، سپس از نطفۀ پدر و مادر آفرید، سپس تو را انسانی با قد و قامت راست و آفرینش درست قرار داد کفر میورزی؟! این گفتگو نشان میدهد ذاتی که بر آغاز آفرینش مخلوقات توانا بوده، بر بازگشت آنان نیز تواناست.
۳۸- اما من مانند این سخنت که بر کفر تو دلالت دارد نمیگویم، بلکه میگویم: فقط الله پروردگارم، و نعمتدهندۀ بخشایشگر است، و هیچ کس را در عبادت شریک او نمیگردانم.
۳۹- ۴۱- چرا وقتی وارد باغت شدی و از آن به شگفت آمدی، الله را ستایش نکردی، و نگفتی: این چیزی است که الله برایم خواسته است، و من هیچ نیرویی برای تحصیل آن جز به [اذن] الله ندارم؟! اگر میبینی که من از تو فقیرتر و دارای فرزندان کمتری هستم، امید است که پروردگارم بهتر از باغت به من عطا کند، و به سزای کفرت، نعمت را از تو بگیرد، و عذابی از آسمان بر باغت فرو فرستد، آنگاه به زمینی نرم و صاف که گامی بر آن استوار نماند و بلغزد، و هیچ گیاهی در آن نروید، تبدیل شود، یا آبی که از آن آبیاری میشود در زمین فرو رود، آنگاه نتوانی آن را درآوری.
۴۲- و آنچه را که فرد مؤمن گفت واقع شد و نابودی، باغ را فرا گرفت، و هر آنچه را که در آن بود از بین برد، آنگاه کافر از حسرت و پشیمانی بر هزینههایی که در آن کرده بود دستانش را بر هم میزد، در حالی که باغ فرو ریخته بود، و از آنچه که در آن بود خالی شده بود، و میگفت: کاش نعمتها و قدرت پروردگارم را میشناختم و هیچ کس را شریک او قرار نداده بودم. این پشیمانی زمانی از او سر زد که دیگر سودی نداشت.
۴۳- و این کافر گروهی از کسانی را که به آنان فخرفروشی میکرد نداشت تا عذاب الهی را که به او رسیده بود از وی باز دارند، و خودش نیز توان دفاع از خویش را نداشت.
۴۴- و در چنین سختیهایی است که یاری و امداد فقط از آنِ الله حق است، او سبحانه بهترین پاداش، و بهترین سرانجام برای بندگان مؤمنش که او را به دوستی میگیرند است.
۴۵- و – ای رسول- برای مردم؛ به ویژه برای افراد مغرور و متکبر- صفت دنیا را که به آن فریب خوردهاند از نظر زرق و برق و سرعت نابودیاش مثال بزن، مانند آب بارانی که الله آن را از آسمان فرو فرستاد، آنگاه با این آب، گیاه به اذن الله رویید و سرسبز شد، اما این گیاه پس از مدت کوتاهی خشک و شکسته شد که بادها اجزایش را به هر سو بردند. و الله بر هر چیزی تواناست؛ یعنی دارای قدرتی بزرگ بر همه چیز است.
﴿ٱلۡمَالُ وَٱلۡبَنُونَ زِينَةُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱلۡبَٰقِيَٰتُ ٱلصَّٰلِحَٰتُ خَيۡرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابٗا وَخَيۡرٌ أَمَلٗا٤٦ وَيَوۡمَ نُسَيِّرُ ٱلۡجِبَالَ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ بَارِزَةٗ وَحَشَرۡنَٰهُمۡ فَلَمۡ نُغَادِرۡ مِنۡهُمۡ أَحَدٗا٤٧ وَعُرِضُواْ عَلَىٰ رَبِّكَ صَفّٗا لَّقَدۡ جِئۡتُمُونَا كَمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةِۢۚ بَلۡ زَعَمۡتُمۡ أَلَّن نَّجۡعَلَ لَكُم مَّوۡعِدٗا٤٨ وَوُضِعَ ٱلۡكِتَٰبُ فَتَرَى ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُشۡفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَٰوَيۡلَتَنَا مَالِ هَٰذَا ٱلۡكِتَٰبِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةٗ وَلَا كَبِيرَةً إِلَّآ أَحۡصَىٰهَاۚ وَوَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَاضِرٗاۗ وَلَا يَظۡلِمُ رَبُّكَ أَحَدٗا٤٩ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ كَانَ مِنَ ٱلۡجِنِّ فَفَسَقَ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِۦٓۗ أَفَتَتَّخِذُونَهُۥ وَذُرِّيَّتَهُۥٓ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِي وَهُمۡ لَكُمۡ عَدُوُّۢۚ بِئۡسَ لِلظَّٰلِمِينَ بَدَلٗا٥٠ ۞مَّآ أَشۡهَدتُّهُمۡ خَلۡقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَا خَلۡقَ أَنفُسِهِمۡ وَمَا كُنتُ مُتَّخِذَ ٱلۡمُضِلِّينَ عَضُدٗا٥١ وَيَوۡمَ يَقُولُ نَادُواْ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُمۡ فَدَعَوۡهُمۡ فَلَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُمۡ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُم مَّوۡبِقٗا٥٢ وَرَءَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ ٱلنَّارَ فَظَنُّوٓاْ أَنَّهُم مُّوَاقِعُوهَا وَلَمۡ يَجِدُواْ عَنۡهَا مَصۡرِفٗا٥٣﴾
۴۶- اموال و فرزندان زینت و قدرت در این دنیای فانی هستند، و اعمال صالح – به خصوص تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل- پاداش بهتری از مال و فرزندان، نزد پروردگارت دارند. و این اعمال صالح بهترین چیزی است که انسان امید پاداش از جانب پروردگارش را با آن دارد؛ یعنی آنچه را که در دنیا آرزو میکرد در آخرت به آن دست مییابد.
۴۷- و روزی را برایشان به یاد آور که کوهها را از جای خودشان برمیکنیم، و زمین را چنان آشکار و خالی میبینی، که هیچ یک از مخلوقاتی که بر روی آن بودند دیگر نیستند تا آن را بپوشانند، و همگی را در جایگاه حساب گرد میآوریم، و هیچ یک از آنان را به جا نمیگذاریم.
۴۸- و همگی به صف کشیده بر پروردگارت عرضه میشوند، هیچ یک از آنان پنهان نمیماند. به تحقیق همانگونه که برای بار نخست شما را آفریدیم، شما را برانگیختهایم، و به تنهایی و بدون مال و فرزند نزد ما آمدید، و – ای منکران رستاخیز- پنداشتید که هرگز موعدی برایتان قرار نخواهیم داد تا شما را در آن برانگیزانیم، و جزای اعمالتان را به شما بدهیم.
۴۹- و نامۀ اعمال هر یک در دست راست یا در دست چپش قرار میگیرد، آنگاه نافرمانان را میبینی که از آنچه در آن است به سبب گناهانی که از پیش فرستادهاند بیمناکند، و با مشاهدۀ نامۀ اعمالشان میگویند: وای که نابود و بدبخت شدیم! این چه کتابی است که هیچ کوچک و بزرگی از اعمال ما را به جا نگذاشته مگر اینکه آن را ثبت کرده است؟! و تمام اعمالی را که در دنیا انجام دادهاند حاضر و ثبتشده مییابند. پروردگارت هموزن ذرهای بر هیچ کس ستم روا نمیدارد؛ یعنی از پاداش هیچ فرمانبرداری کاسته نمیشود، و بر کیفر هیچ نافرمانی افزوده نمیگردد.
۵۰- و به یاد آور آنگاه که به فرشتگان دستور دادیم از روی احترام و نه از روی عبادت، در برابر آدم سجده کنند، و ابلیس را نیز بر این کار امر کردیم، آنگاه تمام فرشتگان به سجده درافتادند، اما ابلیس که از جن بود از طاعت پروردگارش خارج شد و از روی کبر و حسادت، سجده نکرد. پس - ای مردم- آیا او و فرزندانش را یاورانی برای خویش میگیرید که از آنان اطاعت میکنید و طاعت مرا رها میکنید، در حالی که آنان سرسختترین دشمنان شما هستند؟! چه ناپسند است فرمانبرداری ستمکاران از شیطان به جای فرمانبرداری از ذات رحمان!
۵۱- ابلیس و فرزندانش را – که از آنان اطاعت کردهاید- نه در آفرینش آسمانها و نه در آفرینش زمین حاضر نکردهام، تا در آفرینش این دو از آنان کمک بگیرم، و برخی از آنان را در آفرینش برخی دیگر نیز حاضر نکردهام، بلکه تمام این موارد را به تنهایی، و بدون هیچ یاور و پشتیبانی آفریدهام، و من آن نیستم که شیاطین و دیگران را به عنوان یاور خویش قرار دهم. پس چگونه حق مرا به آنان میدهید، و آنان را دوستانی به جای من میگیرید، حال آنکه من آفریدگار همه چیز هستم؟!
۵۲- و آنگاه را برایشان یاد کن که الله در روز قیامت به مشرکان میفرماید: شریکانم را که ادعا میکردید شریکان من در عبادت هستند فراخوانید؛ تا امروز شما را در برابر من یاری رسانند، پس از آنان یاری میخواهند اما برایشان یاری نرسانند، و محل هلاکتی میان عبادتگزاران و معبودها در جهنم قرار دهیم که همگی در آن نابود میشوند.
۵۳- و جنایتکاران جهنم را ببینند، آنگاه یقین پیدا کنند که قطعاً در آن میافتند، و هیچ راه فراری از آن نیابند تا از آنجا به جای دیگری بگریزند.
﴿وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَا فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ لِلنَّاسِ مِن كُلِّ مَثَلٖۚ وَكَانَ ٱلۡإِنسَٰنُ أَكۡثَرَ شَيۡءٖ جَدَلٗا٥٤ وَمَا مَنَعَ ٱلنَّاسَ أَن يُؤۡمِنُوٓاْ إِذۡ جَآءَهُمُ ٱلۡهُدَىٰ وَيَسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّهُمۡ إِلَّآ أَن تَأۡتِيَهُمۡ سُنَّةُ ٱلۡأَوَّلِينَ أَوۡ يَأۡتِيَهُمُ ٱلۡعَذَابُ قُبُلٗا٥٥ وَمَا نُرۡسِلُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَۚ وَيُجَٰدِلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ لِيُدۡحِضُواْ بِهِ ٱلۡحَقَّۖ وَٱتَّخَذُوٓاْ ءَايَٰتِي وَمَآ أُنذِرُواْ هُزُوٗا٥٦ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦ فَأَعۡرَضَ عَنۡهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُۚ إِنَّا جَعَلۡنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ أَكِنَّةً أَن يَفۡقَهُوهُ وَفِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٗاۖ وَإِن تَدۡعُهُمۡ إِلَى ٱلۡهُدَىٰ فَلَن يَهۡتَدُوٓاْ إِذًا أَبَدٗا٥٧ وَرَبُّكَ ٱلۡغَفُورُ ذُو ٱلرَّحۡمَةِۖ لَوۡ يُؤَاخِذُهُم بِمَا كَسَبُواْ لَعَجَّلَ لَهُمُ ٱلۡعَذَابَۚ بَل لَّهُم مَّوۡعِدٞ لَّن يَجِدُواْ مِن دُونِهِۦ مَوۡئِلٗا٥٨ وَتِلۡكَ ٱلۡقُرَىٰٓ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡ لَمَّا ظَلَمُواْ وَجَعَلۡنَا لِمَهۡلِكِهِم مَّوۡعِدٗا٥٩ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِفَتَىٰهُ لَآ أَبۡرَحُ حَتَّىٰٓ أَبۡلُغَ مَجۡمَعَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ أَوۡ أَمۡضِيَ حُقُبٗا٦٠ فَلَمَّا بَلَغَا مَجۡمَعَ بَيۡنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَٱتَّخَذَ سَبِيلَهُۥ فِي ٱلۡبَحۡرِ سَرَبٗا٦١﴾
۵۴- و امثال گوناگون بسیاری را در این قرآن توضیح دادهایم؛ تا از آنها پند بگیرند و ایمان بیاورند، اما انسان بیش از هر مخلوق دیگری نزاع و جدل میکند.
۵۵- و – آنگاه که رسول الهی؛ محمدج با قرآن نزد مردم آمد- هیچ چیز آنان را از ایمان، و طلب عفو و آمرزش برای خویش از پروردگارشان بازنداشت، مگر اینکه رسول را به مبارزه طلبیدند، و خواستند که سنت و قانون الهی در نابودی پیشینیان به آنان نیز برسد، یا عذاب الله آشکارا آنان را فرا گیرد.
۵۶- و رسولان را به سوی مردم نفرستادیم مگر به این هدف که بشارتدهندۀ اهل ایمان و صالحان به بهشت، و ترسانندۀ اهل کفر و عصیان از جهنم باشند، و با وجود آشکاربودن حق، کسانی که کفر ورزیدند از روی آزار و اذیت، با رسولانشان مجادلۀ به باطل میکنند؛ مجادله میکنند تا با باطل خویش، حقی را که رسول نزدشان آورده است از بین ببرند، و کتاب من و دلایلم و آنچه را که به آن ترسانده شدهاند اسباب تسمخر و استهزا قرار دهند.
۵۷- و هیچ کس ستمکارتر از آن کسی نیست که به آیات روشن پروردگارش پند داده شود، اما از آن، به باطل خویش روی گرداند، و اعمال ناپسندی را که مرتکب شده فراموش کند و از آنها باز نگردد، به راستی ما بر دلهایشان پوششهایی نهادهایم، پس قرآن را نمیفهمند، و خیری را که در آن است درک نمیکنند، و در گوشهایشان نوعی بیماری مانند کری قرار دادهایم، که قرآن را نمیشنوند و از آن سود نمیبرند، و اگر آنان را به ایمان فراخوانی هرگز دعوت تو را نخواهند پذیرفت، و به آن راه نخواهند یافت.
۵۸- و پروردگارت نسبت به گناهان بندگانش اگر توبه کنند بسیار بخشنده، و نسبت به آنان بسیار مهربان است، اگر این رویگردانان از آیاتش را به سبب گناهان و خطاهایشان مجازات کند قطعاً عذابشان به تعجیل خواهد افتاد، اما او تعالی ذات بردباری است که کیفر را به تعجیل نمیاندازد، بلکه وعدهگاهی برایشان است که به سزای اعمالشان در آن وعدهگاه مجازات میشوند، و هیچ راه فرار و گریزگاهی از آن ندارند.
۵۹- و این شهرهای نزدیک شما - مانند شهرهای قوم هود و صالح و لوط و شعیب- را آنگاه که ساکنانشان با کفر ستم روا داشتند نابود کردیم، و زمان و سررسید مشخصی برای نابودیشان قرار دادیم، که چون این موقع معین فرا رسید عذاب آنان را فراگرفت و الله این افراد را با عذاب نابود کرد.
۶۰- و به یاد آور آنگاه که موسی به خادم خویش؛ یُوشَع بن نون گفت: پیوسته حرکت میکنم تا به محل تلاقی دو دریا برسم، یا زمانی طولانی حرکت میکنم تا با بندۀ صالح دیدار کنم، به این هدف که علمی را که ندارم از او بیاموزم.
۶۱- و در رفتن کوشیدند، و وقتی به محل تلاقی دو دریا رسیدند کنار سنگی نشستند، و ماهیشان را که موسی فرمان یافته بود آن را به عنوان غذای خودشان بگیرد، و یوشع آن را در قایقی کوچک بار کرد، فراموش کردند، به ناگاه الله ماهی را زنده گرداند و در دریا افکند، و راهی باز در دریا برایش قرار داد.
﴿فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَىٰهُ ءَاتِنَا غَدَآءَنَا لَقَدۡ لَقِينَا مِن سَفَرِنَا هَٰذَا نَصَبٗا٦٢ قَالَ أَرَءَيۡتَ إِذۡ أَوَيۡنَآ إِلَى ٱلصَّخۡرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ ٱلۡحُوتَ وَمَآ أَنسَىٰنِيهُ إِلَّا ٱلشَّيۡطَٰنُ أَنۡ أَذۡكُرَهُۥۚ وَٱتَّخَذَ سَبِيلَهُۥ فِي ٱلۡبَحۡرِ عَجَبٗا٦٣ قَالَ ذَٰلِكَ مَا كُنَّا نَبۡغِۚ فَٱرۡتَدَّا عَلَىٰٓ ءَاثَارِهِمَا قَصَصٗا٦٤ فَوَجَدَا عَبۡدٗا مِّنۡ عِبَادِنَآ ءَاتَيۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَعَلَّمۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلۡمٗا٦٥ قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰ هَلۡ أَتَّبِعُكَ عَلَىٰٓ أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمۡتَ رُشۡدٗا٦٦ قَالَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٦٧ وَكَيۡفَ تَصۡبِرُ عَلَىٰ مَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِۦ خُبۡرٗا٦٨ قَالَ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ صَابِرٗا وَلَآ أَعۡصِي لَكَ أَمۡرٗا٦٩ قَالَ فَإِنِ ٱتَّبَعۡتَنِي فَلَا تَسَۡٔلۡنِي عَن شَيۡءٍ حَتَّىٰٓ أُحۡدِثَ لَكَ مِنۡهُ ذِكۡرٗا٧٠ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا رَكِبَا فِي ٱلسَّفِينَةِ خَرَقَهَاۖ قَالَ أَخَرَقۡتَهَا لِتُغۡرِقَ أَهۡلَهَا لَقَدۡ جِئۡتَ شَيًۡٔا إِمۡرٗا٧١ قَالَ أَلَمۡ أَقُلۡ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٧٢ قَالَ لَا تُؤَاخِذۡنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرۡهِقۡنِي مِنۡ أَمۡرِي عُسۡرٗا٧٣ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَا لَقِيَا غُلَٰمٗا فَقَتَلَهُۥ قَالَ أَقَتَلۡتَ نَفۡسٗا زَكِيَّةَۢ بِغَيۡرِ نَفۡسٖ لَّقَدۡ جِئۡتَ شَيۡٔٗا نُّكۡرٗا٧٤﴾
۶۲- پس وقتی از مکانی که ماهی را در آنجا فراموش کردند گذشتند و موسی احساس گرسنگی کرد، به خادمش گفت: صبحانۀمان را بیاور، به راستی که از این سفر بسیار رنج دیدهایم.
۶۳- خادمش به او گفت: آیا به یاد داری وقتی به صخرهای که کنارش استراحت کردیم پناه بردیم؟ زیرا من فراموش کردم که موضوع ماهی را به تو بگویم، و جز شیطان کس دیگری از یادم نبرد آن را برایت بیان کنم، که ماهیِ مرده، زنده شد و به دریا رفت، و راهی شگفت در دریا به پیش گرفت.
۶۴- موسی گفت: این همان چیزی است که در پیِ آنیم؛ زیرا نشانهای برای من بر مکان بندۀ صالح است، پس با پیگیری اثر گامهایشان بازگشتند تا اینکه به صخره برسند.
۶۵- آنگاه در آنجا بندهای صالح از بندگانمان؛ یعنی خضر- یکی از پیامبران الهی که الله او را میرانده است- را دیدند، که رحمتی از جانب خویش به او عطا کرده بودیم، و از جانب خویش علمی بزرگ به وی آموخته بودیم.
۶۶- موسی بر او سلام کرد، و گفت: آیا اجازه میدهی که از تو پیروی کنم؛ تا از دانشی که الله به تو آموخته است چیزی که به آن راهنمایی یابم و فایده ببرم به من بیاموزی؟
۶۷- خضر به او گفت: - ای موسی- قطعاً تو نمیتوانی بر پیروی از من و همنشینی با من صبر کنی.
۶۸- و چگونه میتوانی در برابر کارهایی که من انجام خواهم داد، در حالی که [حکمت آنها] بر تو پوشیده است و الله تعالی علم آنها را به من داده است صبر کنی؟!
۶۹- موسی گفت: انشاءالله مرا در برابر افعالی که از تو میبینم شکیبا خواهی یافت، و در هیچ کاری که مرا به آن امر کنی از تو نافرمانی نخواهم کرد.
۷۰- بنابراین خضر موافقت کرد و به موسی گفت: اگر از من پیروی کردی، از چیزی که آن را نمیپسندی نپرس، تا من خودم آنچه را که در مورد آن کار پوشیده است برایت بیان کنم.
۷۱- سپس در کنار ساحل به راه افتادند، تا اینکه یک کشتی از کنارشان گذشت، آنگاه از مسافران کشتی خواستند که همراهشان سوار شوند، وقتی سوار شدند خضر آن کشتی را با درآوردن یکی از چوبها سوراخ کرد، آنگاه موسی به او گفت: آیا کشتی را سوراخ کردی؛ تا ساکنانش را غرق کنی، در حالی که ما را بدون اجرت سوار کردهاند؟! به تحقیق که کار بسیار بدی انجام دادی!
۷۲- خضر به موسی گفت: ابتدای کار به تو گفتهام که: هرگز نمیتوانی همراه من صبر کنی.
۷۳- موسی با عذرخواهی گفت: مرا به سبب اینکه شرطی را که بر من گذاشتی فراموش کردم مؤاخذه نکن، و در فراگیری علم توسط من از تو بر من سخت نگیر، و به آسانی و نرمی با من رفتار کن.
۷۴- خضر عذرش را پذیرفت، سپس از کشتی خارج شدند، و در حالی که بر ساحل راه میرفتند، پسرکی را دیدند که با پسربچههای دیگر بازی میکرد، سپس خضر او را کشت، آنگاه موسی به وی اعتراض کرد و گفت: چگونه نفس پاکی را که هنوز به سن بلوغ نرسیده است کشتی، و چرا نفسی را کشتی، تا در برابر آن مستحق کشتن شوی؟! قطعاً کار بسیار ناپسندی انجام دادی!
﴿۞قَالَ أَلَمۡ أَقُل لَّكَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا٧٥ قَالَ إِن سَأَلۡتُكَ عَن شَيۡءِۢ بَعۡدَهَا فَلَا تُصَٰحِبۡنِيۖ قَدۡ بَلَغۡتَ مِن لَّدُنِّي عُذۡرٗا٧٦ فَٱنطَلَقَا حَتَّىٰٓ إِذَآ أَتَيَآ أَهۡلَ قَرۡيَةٍ ٱسۡتَطۡعَمَآ أَهۡلَهَا فَأَبَوۡاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارٗا يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ فَأَقَامَهُۥۖ قَالَ لَوۡ شِئۡتَ لَتَّخَذۡتَ عَلَيۡهِ أَجۡرٗا٧٧ قَالَ هَٰذَا فِرَاقُ بَيۡنِي وَبَيۡنِكَۚ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأۡوِيلِ مَا لَمۡ تَسۡتَطِع عَّلَيۡهِ صَبۡرًا٧٨ أَمَّا ٱلسَّفِينَةُ فَكَانَتۡ لِمَسَٰكِينَ يَعۡمَلُونَ فِي ٱلۡبَحۡرِ فَأَرَدتُّ أَنۡ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَآءَهُم مَّلِكٞ يَأۡخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصۡبٗا٧٩ وَأَمَّا ٱلۡغُلَٰمُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤۡمِنَيۡنِ فَخَشِينَآ أَن يُرۡهِقَهُمَا طُغۡيَٰنٗا وَكُفۡرٗا٨٠ فَأَرَدۡنَآ أَن يُبۡدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيۡرٗا مِّنۡهُ زَكَوٰةٗ وَأَقۡرَبَ رُحۡمٗا٨١ وَأَمَّا ٱلۡجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَٰمَيۡنِ يَتِيمَيۡنِ فِي ٱلۡمَدِينَةِ وَكَانَ تَحۡتَهُۥ كَنزٞ لَّهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَٰلِحٗا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَن يَبۡلُغَآ أَشُدَّهُمَا وَيَسۡتَخۡرِجَا كَنزَهُمَا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ وَمَا فَعَلۡتُهُۥ عَنۡ أَمۡرِيۚ ذَٰلِكَ تَأۡوِيلُ مَا لَمۡ تَسۡطِع عَّلَيۡهِ صَبۡرٗا٨٢ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَن ذِي ٱلۡقَرۡنَيۡنِۖ قُلۡ سَأَتۡلُواْ عَلَيۡكُم مِّنۡهُ ذِكۡرًا٨٣﴾
۷۵- خضر از روی توبیخ و یادآوری، به موسی گفت: مگر به تو نگفتم که هرگز در برابر کارهایی از من که میبینی و نسبت به آنها آگاهی نداری نمیتوانی صبر کنی؟!
۷۶- موسی پاسخ داد: اگر پس از این بار در مورد چیزی از تو سوال کردم مرا رها کن و از من جدا شو، به تحقیق در مورد من معذور هستی و کوتاهی نکردهای؛ زیرا به من خبر دادهای که من نخواهم توانست همراه تو صبر کنم.
۷۷- سپس موسی و خضر به راه افتادند تا اینکه نزد ساکنان شهری رسیدند و از ساکنانش به رسم مهمانی غذا خواستند، اما ساکنان شهر از مهمانکردن آنان خودداری کردند، سپس در آن شهر دیواری کج دیدند که نزدیک بود فرو ریزد، خضر آن دیوار را تعمیر کرد تا اینکه راست گردید، موسی به او گفت: اگر میخواستی میتوانستی در برابر این کار مزدی بگیری تا غذایمان را با آن به دست آوریم، چون از مهمانکردن ما خودداری کردند.
۷۸- خضر به موسی گفت: اینک زمان جدایی من و توست، به زودی تو را از کارهایی که انجام دادم و تو به سبب آنها بر من اعتراض کردی، و نتوانستی بر ترک سؤال در مورد آنها و اعتراض بر من صبر کنی باخبر خواهم ساخت.
۷۹- اما کشتی که آن را سوراخ کردم؛ از مردمی نیازمند بود – مالک آنچه کفایت آنان را بکند و نیازشان را برطرف سازد نبودند- که برای جستجوی روزی، در دریا بر آن کار میکردند، و خواستم آن را با سوراخکردن معیوب کنم؛ زیرا پادشاهی در برابرشان قرار داشت که هر کشتی سالمی را به زور از صاحبانش میگرفت.
۸۰- اما پسرکی که او را کشتم در علم الله کافر بود، در حالی که پدر و مادرش مؤمن بودند، پس ترسیدیم – اگر زنده بماند- پدر و مادرش را به سبب محبت زیاد آنان به او یا به سبب نیازشان به او بر تجاوز از حدود الهی و کفر بکشاند.
۸۱- پس خواستیم که الله فرزندی از او صالحتر و دیندارتر، و نیکوکارتر به پدر و مادرش بدهد.
۸۲- اما دیواری که کجیاش را برطرف کردم تا اینکه راست شد از دو پسرک یتیم در شهری که دیوار در آن قرار داشت بود، و زیر آن دیوار گنجی از طلا و نقره برایشان دفن شده بود، و پدر این دو یتیم مردی صالح بود، پس پروردگارت خواست تا آن دو، بزرگ و نیرومند شوند و گنجشان را درآورند. این تدبیر رحمتی از جانب پروردگارت به آن دو بود، و ای موسی! تمام کارهایی را که از من دیدی به فرمان خودم و از جانب خویش انجام ندادم، بلکه آن را فقط به فرمان الله انجام دادم، این چیزی که اسبابش را برایت آشکار کردم، سرانجامِ اموری است که نتوانستی در ترک سؤال در مورد آنها و ترک اعتراض بر من به سبب آنها، صبر کنی.
۸۳- و – ای رسول- مشرکان قومت در مورد قصۀ ذوالقرنین پادشاه صالح از تو میپرسند، به آنان بگو: به زودی یادی از او را که به آن متذکر میشوید، و از آن پند میگیرید برایتان حکایت میکنم.
﴿إِنَّا مَكَّنَّا لَهُۥ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَءَاتَيۡنَٰهُ مِن كُلِّ شَيۡءٖ سَبَبٗا٨٤ فَأَتۡبَعَ سَبَبًا٨٥ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ مَغۡرِبَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَغۡرُبُ فِي عَيۡنٍ حَمِئَةٖ وَوَجَدَ عِندَهَا قَوۡمٗاۖ قُلۡنَا يَٰذَا ٱلۡقَرۡنَيۡنِ إِمَّآ أَن تُعَذِّبَ وَإِمَّآ أَن تَتَّخِذَ فِيهِمۡ حُسۡنٗا٨٦ قَالَ أَمَّا مَن ظَلَمَ فَسَوۡفَ نُعَذِّبُهُۥ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَىٰ رَبِّهِۦ فَيُعَذِّبُهُۥ عَذَابٗا نُّكۡرٗا٨٧ وَأَمَّا مَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَلَهُۥ جَزَآءً ٱلۡحُسۡنَىٰۖ وَسَنَقُولُ لَهُۥ مِنۡ أَمۡرِنَا يُسۡرٗا٨٨ ثُمَّ أَتۡبَعَ سَبَبًا٨٩ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ مَطۡلِعَ ٱلشَّمۡسِ وَجَدَهَا تَطۡلُعُ عَلَىٰ قَوۡمٖ لَّمۡ نَجۡعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتۡرٗا٩٠ كَذَٰلِكَۖ وَقَدۡ أَحَطۡنَا بِمَا لَدَيۡهِ خُبۡرٗا٩١ ثُمَّ أَتۡبَعَ سَبَبًا٩٢ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ بَيۡنَ ٱلسَّدَّيۡنِ وَجَدَ مِن دُونِهِمَا قَوۡمٗا لَّا يَكَادُونَ يَفۡقَهُونَ قَوۡلٗا٩٣ قَالُواْ يَٰذَا ٱلۡقَرۡنَيۡنِ إِنَّ يَأۡجُوجَ وَمَأۡجُوجَ مُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَهَلۡ نَجۡعَلُ لَكَ خَرۡجًا عَلَىٰٓ أَن تَجۡعَلَ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَهُمۡ سَدّٗا٩٤ قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيۡرٞ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجۡعَلۡ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَهُمۡ رَدۡمًا٩٥ ءَاتُونِي زُبَرَ ٱلۡحَدِيدِۖ حَتَّىٰٓ إِذَا سَاوَىٰ بَيۡنَ ٱلصَّدَفَيۡنِ قَالَ ٱنفُخُواْۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَعَلَهُۥ نَارٗا قَالَ ءَاتُونِيٓ أُفۡرِغۡ عَلَيۡهِ قِطۡرٗا٩٦ فَمَا ٱسۡطَٰعُوٓاْ أَن يَظۡهَرُوهُ وَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ لَهُۥ نَقۡبٗا٩٧﴾
۸۴- به تحقیق که ما در زمین بر او قدرت بخشیدیم، و اسباب و راههای هر چیزی را به او دادیم، که با آنها به فتح شهرها و غلبه بر دشمنان و سایر کارهایی که میخواست میرسید.
۸۵- پس آن اسباب و راهها را با تلاش و کوشش به کار گرفت.
۸۶- تا اینکه ذوالقرنین به غروبگاه خورشید در دید چشم رسید که گویی در چشمهای داغ و دارای گِلی سیاه غروب میکند، و در غروبگاه خورشید مردمی را دید. گفتیم: ای ذوالقرنین! اینان را با قتل یا غیر آن عذاب میکنی اگر به یگانگی الله اقرار نکردند، یا به آنان نیکی میکنی آنگاه هدایت را به این افراد میآموزی و راه راست را به آنان مینمایانی.
۸۷- ذوالقرنین گفت: اما هر کس از آنان که به خودش ستم کند؛ یعنی به پروردگارش کفر ورزد، وی را در دنیا مجازات خواهیم کرد، سپس به سوی پروردگارش باز میگردد که با عذابی بزرگ در آتش جهنم او را عذاب میکند.
۸۸- اما هر کس از آنان که به پروردگارش ایمان آورد؛ یعنی او تعالی را تصدیق کند و یگانه بداند و به فرمانش عمل کند، بهشت به عنوان پاداشی از جانب پروردگارش برای اوست، و به او نیکی خواهیم کرد، و سخنی نرم به وی خواهیم گفت و رفتاری آسان با او خواهیم داشت.
۸۹- سپس ذوالقرنین با دنبالکردن اسبابی که الله به او عطا کرده بود به سوی مشرق بازگشت.
۹۰- تا اینکه به محل برآمدن خورشید رسید که دید خورشید بر مردمی طلوع میکند که نه بنایی دارند که آنان را بپوشاند، و نه درختی که در برابر خورشید بر آنان سایه بیندازد.
۹۱- [کار ذوالقرنین] چنین بود و قطعاً هر جا که روی میآورد و میرفت علم ما به خیر و اسباب بزرگی که نزدش بود احاطه داشت.
۹۲- سپس ذوالقرنین با به کارگیری راهها و اسبابی که به او بخشیده بودیم رفت.
۹۳- تا اینکه به درهای میان دو کوه بسته به هم رسید، و در برابر آن دو مردمی را دید که سخن غیر خودشان را نمیفهمیدند.
۹۴- گفتند: ای ذوالقرنین! به راستی که یأجوج و مأجوج - که دو امت بزرگ از بنیآدم بودند- با نابودی کِشت و نسل در زمین فساد میکنند، پس آیا مزدی برایت قرار دهیم، و مالی برایت گرد آوریم، تا میان ما و آنان مانعی بسازی که میان ما و آنان جدایی اندازد؟
۹۵- ذوالقرنین گفت: فرمانروایی و قدرتی که پروردگارم بر من ارزانی داشته، از مال شما برایم بهتر است، پس با نیروی خویش به من یاری رسانید تا مانعی میان شما و آنان قرار دهم.
۹۶- قطعات آهن را به من بدهید، تا اینکه آنها را آوردند و قرار دادند و آنها را با دوطرف دو کوه همسطح و مساوی کردند، به کارگرانش گفت: آتش بیفروزید، تا اینکه تمام قطعات آهن به آتش تبدیل شد، گفت: مس به من بدهید تا روی آن بریزم.
۹۷- بنابراین یأجوج و مأجوج نتوانستند به خاطر ارتفاع و صافی سد، از آن بالا روند، و به خاطر پهنای زیاد و سختیاش نتوانستند آن را سوراخ کنند.
﴿قَالَ هَٰذَا رَحۡمَةٞ مِّن رَّبِّيۖ فَإِذَا جَآءَ وَعۡدُ رَبِّي جَعَلَهُۥ دَكَّآءَۖ وَكَانَ وَعۡدُ رَبِّي حَقّٗا٩٨ ۞وَتَرَكۡنَا بَعۡضَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ يَمُوجُ فِي بَعۡضٖۖ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَجَمَعۡنَٰهُمۡ جَمۡعٗا٩٩ وَعَرَضۡنَا جَهَنَّمَ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡكَٰفِرِينَ عَرۡضًا١٠٠ ٱلَّذِينَ كَانَتۡ أَعۡيُنُهُمۡ فِي غِطَآءٍ عَن ذِكۡرِي وَكَانُواْ لَا يَسۡتَطِيعُونَ سَمۡعًا١٠١ أَفَحَسِبَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن يَتَّخِذُواْ عِبَادِي مِن دُونِيٓ أَوۡلِيَآءَۚ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا جَهَنَّمَ لِلۡكَٰفِرِينَ نُزُلٗا١٠٢ قُلۡ هَلۡ نُنَبِّئُكُم بِٱلۡأَخۡسَرِينَ أَعۡمَٰلًا١٠٣ ٱلَّذِينَ ضَلَّ سَعۡيُهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّهُمۡ يُحۡسِنُونَ صُنۡعًا١٠٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ وَلِقَآئِهِۦ فَحَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فَلَا نُقِيمُ لَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَزۡنٗا١٠٥ ذَٰلِكَ جَزَآؤُهُمۡ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُواْ وَٱتَّخَذُوٓاْ ءَايَٰتِي وَرُسُلِي هُزُوًا١٠٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ كَانَتۡ لَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلۡفِرۡدَوۡسِ نُزُلًا١٠٧ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يَبۡغُونَ عَنۡهَا حِوَلٗا١٠٨ قُل لَّوۡ كَانَ ٱلۡبَحۡرُ مِدَادٗا لِّكَلِمَٰتِ رَبِّي لَنَفِدَ ٱلۡبَحۡرُ قَبۡلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَٰتُ رَبِّي وَلَوۡ جِئۡنَا بِمِثۡلِهِۦ مَدَدٗا١٠٩ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا١١٠﴾
۹۸- ذوالقرنین گفت: این بنا را که به عنوان مانعی در برابر فساد یأجوج و مأجوج ساختم، رحمتی از جانب پروردگارم برای مردم است، اما هر گاه وعدۀ پروردگارم بر خروج یأجوج و مأجوج فرا رسد آن را در هم میکوبد و منهدم و همسطح زمین میکند، و قطعاً وعدۀ پروردگارم حق است.
۹۹- و یأجوج و مأجوج را – در روزی که وعدۀ ما آنان را فرا گیرد- رها میکنیم تا موجزنان در یکدیگر درآمیزند، چون شمارشان زیاد است، و در «صور» برای رستاخیز دمیده میشود، آنگاه تمام مخلوقات را برای حساب و جزا گرد میآوریم.
۱۰۰- و جهنم را بر کافران عرضه کنیم، و برایشان آشکار سازیم تا سرانجامِ بدشان را ببینند.
۱۰۱- همان کسانی که چشمانشان در دنیا از یادم در پوشش بود که آیاتم را ندیدند، و نمیتوانستند دلایل و حجتهایم را که منجر به ایمانآوردن به من و رسولانم میشدند بشنوند.
۱۰۲- آیا کسانی که به من کفر ورزیدهاند پنداشتهاند که بندگانم را معبودانی به جای من بگیرند؛ تا دوستانی برایشان باشند؟! به راستی که ما جهنم را به عنوان منزلی برای کافران آماده کردهایم.
۱۰۳- - ای رسول- برای ترساندن مردم بگو: آیا شما را از زیانکارترین مردم باخبر سازم؟
۱۰۴- همان کسانی که عملشان در زندگی دنیا تباه شده است- یعنی مشرکانِ قومت و سایر مشرکان که راه راست را گم کردهاند، و بر هیچ هدایت و راه درستی نیستند- در حالی که گمان میکنند نیکوکارند.
۱۰۵- زیانکارترین مردم، کسانی هستند که به آیات پروردگارشان کفر ورزیده و آنها را تکذیب کردهاند، و دیدار او در روز قیامت را انکار کردهاند، پس به سبب کفرشان، اعمال آنان تباه شده است، و در روز قیامت هیچ ارزشی برایشان قائل نیستیم.
۱۰۶- این مجازات آمادهشده برای نابودی اعمالشان همان آتش جهنم است؛ به سبب اینکه به الله کفر ورزیدند، و آیات او تعالی و دلایل رسولانش را به تمسخر و ریشخند گرفتند.
۱۰۷- قطعاً کسانی که به من ایمان آورده، و رسولانم را تصدیق کرده، و اعمال صالح انجام دادهاند، بلندترین و میانهترین منازل بهشت را که بهترین منازل آن است دارند.
۱۰۸- که برای همیشه در آنجا میمانند، و به دلیل رغبت و محبتی که به آن دارند هرگز درخواست انتقال از آنجا را نمیکنند.
۱۰۹- - ای رسول- بگو: اگر آب دریا جوهر قلمهایی شوند که کلام الله شامل علم و حُکمش، و آنچه که به سوی فرشتگان و رسولانش وحی کرده است، با آنها نوشته شود، قطعاً قبل از آنکه کلمات الهی تمام شود آب دریا پایان مییابد، حتی اگر دریاهای دیگری مانند این دریا را به مدد آن بیاوریم. در این آیه صفت کلام واقعی برای الله تعالی آنگونه که سزاوار جلال و کمال او باشد اثبات شده است.
۱۱۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: من فقط انسانی مثل خودتان هستم که از جانب پروردگارم به من وحی میشود معبود شما معبودی یگانه است، پس هر کس از عذاب پروردگارش میترسد و به پاداش او در روز دیدارش امید دارد، باید عملی صالح و موافق با شریعت او تعالی را برای پروردگارش انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نگرداند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿كٓهيعٓصٓ١ ذِكۡرُ رَحۡمَتِ رَبِّكَ عَبۡدَهُۥ زَكَرِيَّآ٢ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥ نِدَآءً خَفِيّٗا٣ قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ ٱلۡعَظۡمُ مِنِّي وَٱشۡتَعَلَ ٱلرَّأۡسُ شَيۡبٗا وَلَمۡ أَكُنۢ بِدُعَآئِكَ رَبِّ شَقِيّٗا٤ وَإِنِّي خِفۡتُ ٱلۡمَوَٰلِيَ مِن وَرَآءِي وَكَانَتِ ٱمۡرَأَتِي عَاقِرٗا فَهَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ وَلِيّٗا٥ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنۡ ءَالِ يَعۡقُوبَۖ وَٱجۡعَلۡهُ رَبِّ رَضِيّٗا٦ يَٰزَكَرِيَّآ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَٰمٍ ٱسۡمُهُۥ يَحۡيَىٰ لَمۡ نَجۡعَل لَّهُۥ مِن قَبۡلُ سَمِيّٗا٧ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَكَانَتِ ٱمۡرَأَتِي عَاقِرٗا وَقَدۡ بَلَغۡتُ مِنَ ٱلۡكِبَرِ عِتِيّٗا٨ قَالَ كَذَٰلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٞ وَقَدۡ خَلَقۡتُكَ مِن قَبۡلُ وَلَمۡ تَكُ شَيۡٔٗا٩ قَالَ رَبِّ ٱجۡعَل لِّيٓ ءَايَةٗۖ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَٰثَ لَيَالٖ سَوِيّٗا١٠ فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ مِنَ ٱلۡمِحۡرَابِ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَيۡهِمۡ أَن سَبِّحُواْ بُكۡرَةٗ وَعَشِيّٗا١١﴾
۱- ﴿ كٓهيعٓصٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- این یادِ رحمتِ پروردگارت به بندهاش زکریاست، که آن را بر تو حکایت خواهیم کرد؛ زیرا در این موضوع پند و اندرزی برای عبرتگیران وجود دارد.
۳- آنگاه که پروردگاش را آهسته خواند تا دعایش کاملتر و مخلصانهتر باشد و در نتیجه، اجابت گردد.
۴- گفت: پروردگارا! همانا من پیر و سالخورده شدهام و استخوانم سست گردیده، و سفیدی موی سرم زیاد شده، و قبلا از استجابت دعا محروم نبودهام و هر گاه دعا کردهام، اجابت شده است.
۵- و من میترسم که پس از مرگم خویشاوندان و وابستگان من حق دینت را ادا نکنند و عبادت تو را به جای نیاورند، و زنم نازاست و بچه نمیآورد، پس از جانب خویش فرزندی وارث و یاور برایم عطا کن.
۶- که نبوت را از من، و از خاندان یعقوب به ارث ببرد، و او را مورد پسند خود و بندگانت بگردان.
۷- ای زکریا! ما به تو مژده میدهیم به اینکه دعایت را اجابت کردیم، و پسری که نامش یحیی است، و قبل از او این نام را برای هیچ کس قرار ندادهایم برایت عطا کردیم.
۸- زکریا با تعجب گفت: پروردگارا! چگونه فرزندی برایم متولد میشود در حالی که همسرم نازاست و بچه نمیآورد، و خودم نیز با سالخوردگی و سستی استخوانها به پایان عمر رسیدهام؟!
۹- فرشتۀ الهی در پاسخ به آنچه زکریا از آن تعجب کرده بود گفت: همانگونه که گفتی زنت نازاست و تو هم سالخورده شدهای، اما پروردگارت فرمود: آفرینش یحیی در این حالت، برایم آسان است. سپس الله سبحانه مطلبی را برای زکریا یادآور شد که شگفتانگیزتر از خواستهاش بود؛ الله فرمود: تو را پیش از یحیی، در حالی که موجود نبودی، از عدم آفریدم.
۱۰- زکریا برای اینکه اطمینان و باورش کامل شود گفت: پروردگارا! نشانهای بر حصول آنچه فرشتگان به من بشارت دادند برایم مشخص کن. او تعالی فرمود: نشانۀ تو این است که سه شبانهروز در حالی که صحیح و سالم هستی نمیتوانی با مردم سخن بگویی.
۱۱- آنگاه زکریا از مصلایش؛ یعنی جایی که مژدۀ فرزند به وی داده شد، خارج شد و نزد قومش رفت، و بدون کلام به آنان اشاره کرد که: الله سبحانه را در آغاز و پایان روز بستایید تا شکر او را به جای آورید.
﴿يَٰيَحۡيَىٰ خُذِ ٱلۡكِتَٰبَ بِقُوَّةٖۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡحُكۡمَ صَبِيّٗا١٢ وَحَنَانٗا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَوٰةٗۖ وَكَانَ تَقِيّٗا١٣ وَبَرَّۢا بِوَٰلِدَيۡهِ وَلَمۡ يَكُن جَبَّارًا عَصِيّٗا١٤ وَسَلَٰمٌ عَلَيۡهِ يَوۡمَ وُلِدَ وَيَوۡمَ يَمُوتُ وَيَوۡمَ يُبۡعَثُ حَيّٗا١٥ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَرۡيَمَ إِذِ ٱنتَبَذَتۡ مِنۡ أَهۡلِهَا مَكَانٗا شَرۡقِيّٗا١٦ فَٱتَّخَذَتۡ مِن دُونِهِمۡ حِجَابٗا فَأَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرٗا سَوِيّٗا١٧ قَالَتۡ إِنِّيٓ أَعُوذُ بِٱلرَّحۡمَٰنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيّٗا١٨ قَالَ إِنَّمَآ أَنَا۠ رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَٰمٗا زَكِيّٗا١٩ قَالَتۡ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞ وَلَمۡ أَكُ بَغِيّٗا٢٠ قَالَ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٞۖ وَلِنَجۡعَلَهُۥٓ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِ وَرَحۡمَةٗ مِّنَّاۚ وَكَانَ أَمۡرٗا مَّقۡضِيّٗا٢١ ۞فَحَمَلَتۡهُ فَٱنتَبَذَتۡ بِهِۦ مَكَانٗا قَصِيّٗا٢٢ فَأَجَآءَهَا ٱلۡمَخَاضُ إِلَىٰ جِذۡعِ ٱلنَّخۡلَةِ قَالَتۡ يَٰلَيۡتَنِي مِتُّ قَبۡلَ هَٰذَا وَكُنتُ نَسۡيٗا مَّنسِيّٗا٢٣ فَنَادَىٰهَا مِن تَحۡتِهَآ أَلَّا تَحۡزَنِي قَدۡ جَعَلَ رَبُّكِ تَحۡتَكِ سَرِيّٗا٢٤ وَهُزِّيٓ إِلَيۡكِ بِجِذۡعِ ٱلنَّخۡلَةِ تُسَٰقِطۡ عَلَيۡكِ رُطَبٗا جَنِيّٗا٢٥﴾
۱۲- و پس از آنکه یحیی به دنیا آمد و به سنی رسید که خطاب و سخن را میفهمید، الله تعالی به وی فرمان داد که تورات را به جد و جهد بگیرد و فرمود: ای یحیی! تورات را با نهایت تلاش و کوشش بگیر و الفاظش را حفظ کن و معانی آن را بفهم و به آن عمل کن، و در حالی که کوچک بود، به وی حکمت و فهم و درکی خوب عطا کردیم.
۱۳- و رحمت و محبتی از جانب خویش و پاکی از گناهان به او بخشیدیم، و وی پرهیزگار و مطیع الله متعال بود، و فرایضش را ادا میکرد و از امور ممنوع و حرام دوری میجست.
۱۴- و نسبت به پدر و مادرش مهربان و نیکوکار و فرمانبردار بود، و از طاعت پروردگارش و نیز از فرمانبرداری آن دو سر باز نمیزد، و در برابر پروردگار و والدینش نافرمان نبود.
۱۵- و سلام و حمایتی از جانب الله بر اوست روزی که متولد شد، و روزی که میمیرد، و آنگاه که از قبرش زنده برانگیخته میشود.
۱۶- و – ای رسول- در این قرآن، قصۀ مریم را یاد کن آنگاه که از خانوادهاش دور شد، و در مکانی به سمت شرق از آنان خلوت گزید.
۱۷- آنگاه پوششی در برابر آنان برای خود گرفت که وی را از دید آنان و مردم میپوشاند، سپس جبرئیل را به سوی او فرستادیم، که در صورت انسانی کامل بر او نمایان شد.
۱۸- مریم به آن فرشته گفت: من از [شر] تو به رحمان پناه میبرم از اینکه آسیبی به من برسانی اگر از پرهیزگاران هستی.
۱۹- جبرئیل گفت: همانا من فرستادۀ پروردگارت هستم که مرا به سویت فرستاده تا فرزندی پاک و پاکیزه از گناهان برایت ببخشم.
۲۰- مریم گفت: چگونه میتوانم فرزندی داشته باشم حال آنکه هیچ کس با نکاح حلال و شرعی به من نزدیک نشده و تماسی نداشته است، و زناکار نیز نبودهام؟!
۲۱- آن فرشته به او گفت: واقعیت همان چیزی است که تو گفتی؛ یعنی اینکه بشری با تو تماس نداشته و زناکار هم نبودهای، اما پروردگارت فرمود: این کار بر من آسان است، و به این منظور که این فرزند نشانهای برای مردم باشد که بر قدرت الله دلالت کند، و رحمتی از جانب ما به او و مادرش و سایر مردم باشد. وجود و آفرینش عیسی به این صورت و حالت، قبلا مقدر و تعیین شده بود و در لوح محفوظ ثبت شده بود و باید محقق و اجرا میشد.
۲۲- پس از اینکه جبرئیل در گریبان پیراهن مریم دمید و آن دمیدن به رَحِمش رسید، به این فرزند باردار شد، و با وی به مکانی دور از مردم رفت.
۲۳- سپس درد زایمان او را به سوی ساقۀ درخت خرمایی کشاند، و گفت: کاش قبل از این روز مرده بودم، و چیزی بیارزش و ناچیز میگشتم و شناخته نمیشدم!
۲۴- در ادامه، جبرئیل یا عیسی به وی ندا داد که: اندوه مدار، که پروردگارت زیر پای تو جوی آبی قرار داده است.
۲۵- و تنۀ درخت خرما را تکان بده تا خرمایی تر و تازه که هماکنون چیده شود برایت بریزد.
﴿فَكُلِي وَٱشۡرَبِي وَقَرِّي عَيۡنٗاۖ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ ٱلۡبَشَرِ أَحَدٗا فَقُولِيٓ إِنِّي نَذَرۡتُ لِلرَّحۡمَٰنِ صَوۡمٗا فَلَنۡ أُكَلِّمَ ٱلۡيَوۡمَ إِنسِيّٗا٢٦ فَأَتَتۡ بِهِۦ قَوۡمَهَا تَحۡمِلُهُۥۖ قَالُواْ يَٰمَرۡيَمُ لَقَدۡ جِئۡتِ شَيۡٔٗا فَرِيّٗا٢٧ يَٰٓأُخۡتَ هَٰرُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ ٱمۡرَأَ سَوۡءٖ وَمَا كَانَتۡ أُمُّكِ بَغِيّٗا٢٨ فَأَشَارَتۡ إِلَيۡهِۖ قَالُواْ كَيۡفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِي ٱلۡمَهۡدِ صَبِيّٗا٢٩ قَالَ إِنِّي عَبۡدُ ٱللَّهِ ءَاتَىٰنِيَ ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلَنِي نَبِيّٗا٣٠ وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيۡنَ مَا كُنتُ وَأَوۡصَٰنِي بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱلزَّكَوٰةِ مَا دُمۡتُ حَيّٗا٣١ وَبَرَّۢا بِوَٰلِدَتِي وَلَمۡ يَجۡعَلۡنِي جَبَّارٗا شَقِيّٗا٣٢ وَٱلسَّلَٰمُ عَلَيَّ يَوۡمَ وُلِدتُّ وَيَوۡمَ أَمُوتُ وَيَوۡمَ أُبۡعَثُ حَيّٗا٣٣ ذَٰلِكَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَۖ قَوۡلَ ٱلۡحَقِّ ٱلَّذِي فِيهِ يَمۡتَرُونَ٣٤ مَا كَانَ لِلَّهِ أَن يَتَّخِذَ مِن وَلَدٖۖ سُبۡحَٰنَهُۥٓۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٣٥ وَإِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٣٦ فَٱخۡتَلَفَ ٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَيۡنِهِمۡۖ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن مَّشۡهَدِ يَوۡمٍ عَظِيمٍ٣٧ أَسۡمِعۡ بِهِمۡ وَأَبۡصِرۡ يَوۡمَ يَأۡتُونَنَاۖ لَٰكِنِ ٱلظَّٰلِمُونَ ٱلۡيَوۡمَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٣٨﴾
۲۶- و از خرما بخور، و از آب بنوش، و به نوزادت شاد باش، و اگر از مردم کسی را دیدی که در مورد این موضوع از تو سوال کرد به او بگو: من سکوت از سخن را برای پروردگارم بر خود واجب کردهام، پس امروز با هیچ یک از مردم سخن نخواهم گفت. در شریعت آنان، سکوت نوعی عبادت به شمار میرفت، اما در شریعت محمدج اینگونه نیست.
۲۷- سپس مریم در حالی که نوزادش را با خود داشت، از آن محلِ دور، نزد قومش آمد و چون آنان وی را در این حالت دیدند، گفتند: ای مریم! به تحقیق که کار بسیار ناپسندی را مرتکب شدهای!
۲۸- ای خواهر آن مرد صالح؛ هارون! پدرت مرد بدی نبود که فاحشه انجام دهد و مادرت نیز زن بدی نبود که زنا کند.
۲۹- آنگاه مریم به سوی نوزادش – عیسی- اشاره کرد تا از وی بپرسند و با او سخن گویند. و قومش با تعجب و انکار این امر به او گفتند: چگونه با کودکی که هنوز در گهواره و شیرخوار است سخن بگوییم؟!
۳۰- عیسی در حالی که در گهواره بود و شیر میخورد، گفت: همانا من بندۀ الله هستم، که انجیل را به من عطا کرده، و مرا یکی از پیامبرانش قرار داده است.
۳۱- و مرا هر کجا که باشم بسیار فایدهرسان و بابرکت قرار داده، و مرا به ادای نماز و پرداخت زکات در طول زندگیام فرمان داده است.
۳۲- و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده، و مرا متکبر و بدبخت و نافرمان در برابر دستورات پروردگارم قرار نداده است.
۳۳- و سلامتی و حمایت بر من است روز تولدم و روزی که میمیرم و روزی که در قیامت زنده برانگیخته میشوم.
۳۴- - ای رسول- این فردی که توصیف و خبرش را بر تو حکایت کردیم، همان عیسی پسر مریم است، بدون هیچ شک و تردیدی، و همان سخن حقی که یهود و نصاری در آن تردید کردند.
۳۵- الله متعال هرگز چنین نیست و سزاوار او نیست که از میان بندگان و مخلوقاتش فرزندی بگیرد، از این کار پاک و منزه است، هر گاه کاری - کوچک یا بزرگ- را اراده کند، برای انجام آن ناتوان نیست، بلکه به آن میگوید: «کُن: باش»، و آن کار همانگونه که الله خواسته و اراده کرده است، واقع میشود.
۳۶- و عیسی به قومش گفت: همانا ذاتی که شما را به سویش میخوانم، همان تنها پروردگار من و شماست، پس فقط ذات یگانه و بیشریک او را عبادت کنید، که من و شما از لحاظ بندگی و خضوع برای او تعالی یکسانیم، و این راهی است که هیچ کجی و انحرافی در آن وجود ندارد.
۳۷- فرقههای اهل کتاب دربارۀ عیسی با یکدیگر اختلاف کردند؛ برخی دربارۀ او زیادهروی و غلو کردند، که همان نصاری هستند، برخی گفتند که او الله است، و بعضی گفتند که او پسر الله است، و برخی گفتند: سومینِ سه شخص یا سه اقنوم است - الله متعال از هر آنچه میگویند منزه و برتر است-، و برخی در حقش ستم کردند؛ یعنی یهود که گفتند او ساحر است، و گفتند: پسر یوسف نجار است، پس هلاکت باد بر کسانی که حضور در روز وحشتناک قیامت را انکار کردند و به آن کافر شدند!
۳۸- در روز قیامت که نزد الله عرضه میشوند، چقدر شنوا و بینا میشوند در حالی که این شنیدن و بینایی هیچ نفعی برایشان ندارد!! اما اکنون ستمکاران در این دنیا بسیار از حقیقت دور و جدا هستند.
﴿وَأَنذِرۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡحَسۡرَةِ إِذۡ قُضِيَ ٱلۡأَمۡرُ وَهُمۡ فِي غَفۡلَةٖ وَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٣٩ إِنَّا نَحۡنُ نَرِثُ ٱلۡأَرۡضَ وَمَنۡ عَلَيۡهَا وَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ٤٠ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِبۡرَٰهِيمَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيًّا٤١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ لِمَ تَعۡبُدُ مَا لَا يَسۡمَعُ وَلَا يُبۡصِرُ وَلَا يُغۡنِي عَنكَ شَيۡٔٗا٤٢ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا٤٣ يَٰٓأَبَتِ لَا تَعۡبُدِ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ عَصِيّٗا٤٤ يَٰٓأَبَتِ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ فَتَكُونَ لِلشَّيۡطَٰنِ وَلِيّٗا٤٥ قَالَ أَرَاغِبٌ أَنتَ عَنۡ ءَالِهَتِي يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُۖ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ لَأَرۡجُمَنَّكَۖ وَٱهۡجُرۡنِي مَلِيّٗا٤٦ قَالَ سَلَٰمٌ عَلَيۡكَۖ سَأَسۡتَغۡفِرُ لَكَ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ بِي حَفِيّٗا٤٧ وَأَعۡتَزِلُكُمۡ وَمَا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَأَدۡعُواْ رَبِّي عَسَىٰٓ أَلَّآ أَكُونَ بِدُعَآءِ رَبِّي شَقِيّٗا٤٨ فَلَمَّا ٱعۡتَزَلَهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَۖ وَكُلّٗا جَعَلۡنَا نَبِيّٗا٤٩ وَوَهَبۡنَا لَهُم مِّن رَّحۡمَتِنَا وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ لِسَانَ صِدۡقٍ عَلِيّٗا٥٠ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مُوسَىٰٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ مُخۡلَصٗا وَكَانَ رَسُولٗا نَّبِيّٗا٥١﴾
۳۹- و – ای رسول- مردم را از روز پشیمانی بترسان آنگاه که داوری میان مردم انجام گیرد، و مرگ آورده شود گویی که قوچی کبودرنگ است و ذبح گردد، و میان مردم حکم و داوری شود و اهل ایمان به بهشت و کافران به جهنم روند، در حالی که آنان اکنون در دنیا، از آنچه به آن پند داده میشوند غافلند و تصدیق نمیکنند و عمل نیک انجام نمیدهند.
۴۰- به تحقیق که ما زمین و هر آنچه را که بر روی آن است پس از نابودی آنها و بقای ما و حکم ما دربارۀ آنها، به ارث میبریم، و بازگشت و حسابرسی آنان به سوی ماست و آنان را بر اساس اعمالشان جزا میدهیم.
۴۱- و – ای رسول- در این قرآن، قصۀ ابراهیم را برای قومت یادآوری کن، به راستی که او بسیار راستگو و یکی از کسانی بود که مقام و جایگاهشان نزد الله از همه بالاتر است.
۴۲- آنگاه که به پدرش آزر گفت: ای پدرم! چرا به جای الله معبودی را عبادت میکنی که نه میشنود و نه میبیند و نه به جای الله چیزی را از تو دفع میکند؟!
۴۳- ای پدرم! به راستی که الله علمی به من بخشیده که آن را به تو نداده است، پس از من قبول کن و مرا در آنچه تو را به سویش میخوانم پیروی کن، چون تو را به راه راستی که در آن گمراه نمیشوی، راهنمایی میکنم.
۴۴- ای پدرم! شیطان را اطاعت نکن که این معبودها را عبادت کنی؛ زیرا شیطان مخالف الله رحمان است و از اطاعت او سر باز میزند و تکبر میورزد.
۴۵- ای پدرم! من میترسم از اینکه بر کفر بمیری و عذابی از جانب الله رحمان به تو برسد و همنشین شیطان در آتش دوزخ گردی.
۴۶- پدر ابراهیم به پسرش گفت: ای ابراهیم! آیا تو از عبادت معبودهایم روی میگردانی؟! اگر از دشنامدادن به آنها دست بر نداری، قطعا تو را سنگسار میکنم و خواهم کشت، و زمانی طولانی از من دور شو و با من دیدار نکن و با من سخن مگوی.
۴۷- ابراهیم به پدرش گفت: از جانب من سلامتی بر توست، و آنچه که نمیپسندی از سوی من به تو نمیرسد، و از الله مغفرت و هدایت را برایت درخواست خواهم کرد، همانا پروردگارم نسبت به من بسیار مهربان و بخشنده است و هر گاه از وی بخواهم، درخواستم را اجابت میکند.
۴۸- و شما و معبودهایی را که به جای الله در عبادات و دعاها به یاری میخوانید، رها میکنم و پروردگارم را خالصانه میخوانم، امید است که در درخواست از پروردگارم ناامید و بدبخت نباشم که آنچه از او بخواهم را به من ندهد.
۴۹- سپس وقتی آنان و معبودهایشان را که آنها را به جای الله عبادت میکردند رها کرد، اسحاق و یعقوب پسر اسحاق را به او بخشیدیم و آنان را به پیامبری مبعوث کردیم.
۵۰- و از رحمت خویش فضل و خیر بیشماری به تمامی آنان عطا کردیم، و یادی نیک و شهرتی زیبا برایشان به جای گذاشتیم که در میان مردم باقی است.
۵۱- و – ای رسول- در این قرآن، قصۀ موسی را به یاد آور، به راستی که او انتخابشده و برگزیده، و از پیامبران اولو العزم بود.
﴿وَنَٰدَيۡنَٰهُ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنِ وَقَرَّبۡنَٰهُ نَجِيّٗا٥٢ وَوَهَبۡنَا لَهُۥ مِن رَّحۡمَتِنَآ أَخَاهُ هَٰرُونَ نَبِيّٗا٥٣ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِسۡمَٰعِيلَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صَادِقَ ٱلۡوَعۡدِ وَكَانَ رَسُولٗا نَّبِيّٗا٥٤ وَكَانَ يَأۡمُرُ أَهۡلَهُۥ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱلزَّكَوٰةِ وَكَانَ عِندَ رَبِّهِۦ مَرۡضِيّٗا٥٥ وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِدۡرِيسَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيّٗا٥٦ وَرَفَعۡنَٰهُ مَكَانًا عَلِيًّا٥٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ مِن ذُرِّيَّةِ ءَادَمَ وَمِمَّنۡ حَمَلۡنَا مَعَ نُوحٖ وَمِن ذُرِّيَّةِ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡرَٰٓءِيلَ وَمِمَّنۡ هَدَيۡنَا وَٱجۡتَبَيۡنَآۚ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُ ٱلرَّحۡمَٰنِ خَرُّواْۤ سُجَّدٗاۤ وَبُكِيّٗا۩٥٨ ۞فَخَلَفَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ خَلۡفٌ أَضَاعُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَٱتَّبَعُواْ ٱلشَّهَوَٰتِۖ فَسَوۡفَ يَلۡقَوۡنَ غَيًّا٥٩ إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ وَلَا يُظۡلَمُونَ شَيۡٔٗا٦٠ جَنَّٰتِ عَدۡنٍ ٱلَّتِي وَعَدَ ٱلرَّحۡمَٰنُ عِبَادَهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ إِنَّهُۥ كَانَ وَعۡدُهُۥ مَأۡتِيّٗا٦١ لَّا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوًا إِلَّا سَلَٰمٗاۖ وَلَهُمۡ رِزۡقُهُمۡ فِيهَا بُكۡرَةٗ وَعَشِيّٗا٦٢ تِلۡكَ ٱلۡجَنَّةُ ٱلَّتِي نُورِثُ مِنۡ عِبَادِنَا مَن كَانَ تَقِيّٗا٦٣ وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمۡرِ رَبِّكَۖ لَهُۥ مَا بَيۡنَ أَيۡدِينَا وَمَا خَلۡفَنَا وَمَا بَيۡنَ ذَٰلِكَۚ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيّٗا٦٤﴾
۵۲- و موسی را از جانب راست کوه طور «سیناء» نسبت به موقعیت وی ندا دادیم، و وی را نزدیک ساختیم و شرافت دادیم که او را برای مناجات با خود انتخاب کردیم. در این آیه، صفت کلام برای الله متعال آنگونه که شایستۀ جلال و کمال او تعالی باشد اثبات شده است.
۵۳- و از رحمت خود، برادرش هارونِ پیامبر را به وی بخشیدیم تا او را تقویت و پشتیبانی کند.
۵۴- و – ای رسول- در این قرآن، ماجرای اسماعیل را یاد کن، به راستی که او در وعدۀ خویش صادق بود که هر چه وعده میداد به آن وفا میکرد و رسول و پیامبر بود.
۵۵- و خانوادهاش را به برپایی نماز، و پرداخت زکات امر میکرد، و نزد پروردگارش پسندیده بود.
۵۶- و – ای رسول- در این قرآن، قصۀ ادریس را به یادآور، به راستی که او بسیار راستگفتار و راستکردار بود، و پیامبری بود که به او وحی میشود.
۵۷- و یادش را در جهانیان و مقامش را در میان مقربان بلند گرداندیم و در نتیجه، با یاد و شهرتی عالی و والا مقام بود.
۵۸- ای رسول! این افرادی که خبرشان را به تو بیان کردم، همان کسانی هستند که الله تعالی با فضل و توفیق خود بر آنان انعام کرد، و آنان را پیامبرانی از نسل آدم، و از نسل افرادی که به همراه نوح در کشتی سوار کردیم، و از نسل ابراهیم، و از نسل یعقوب، و از کسانی بودند که آنان را به ایمان هدایت و راهنمایی کردیم و برای رسالت و نبوت برگزیدیم، هر گاه آیات الهی که مشتمل بر یگانگی الله و دلایل اوست بر آنان تلاوت میشد، با خضوع و فروتنی برای الله به سجده میافتادند، و از خشیت او تعالی میگریستند.
۵۹- و پس از این افرادی که به آنان نعمت دادیم، جانشینان بدی آمدند که نماز را به کلی ترک کردند، یا اینکه وقتش را از دست دادند، یا ارکان و واجباتش را ترک کردند، و از آنچه موافق خواستهها و تمایلاتشان بود پیروی کردند، پس به زودی با شر و گمراهی و زیان در جهنم روبرو خواهند شد.
۶۰- اما کسانی که از گناه خویش توبه کنند و به پروردگارشان ایمان آورند و برای تصدیق و اثبات توبهشان عمل صالح انجام دهند، این افراد هستند که الله تعالی توبۀشان را میپذیرد، و آنان به همراه مؤمنان وارد بهشت میشوند، و هیچ چیز از [پاداش] اعمال نیکشان کم نمیگردد.
۶۱- بهشتهایی جاویدان و اقامتی دائم، که الله رحمان آنها را به بندگانش در جهان غیب وعده داده، و آنان در حالی که این بهشتها را ندیدهاند به آن ایمان آوردهاند، و بدون تردید وعدۀ الهی برای بندگانش به این بهشت، آمدنی است.
۶۲- بهشتیان در آنجا سخن باطلی نمیشنوند، بلکه سلامی را به عنوان تحیت و خوشامدگویی برای خودشان میشنوند، و رزق و روزی آنان از خوردنی و نوشیدنی در آنجا همواره وجود دارد؛ یعنی هر گاه در صبح و شام بخواهند؛ و محدود و معین به وقت خاصی نیست.
۶۳- این بهشت موصوف به صفات مذکور همان بهشتی است که آن را به بندگان پرهیزگارمان به ارث میدهیم و میبخشیم؛ بندگانی که دستورات ما را اجرا کرده و از امور ممنوع و حرام ما دوری میکنند.
۶۴- و – ای جبرئیل- به محمدج بگو: - ما فرشتگان- فقط با فرمان پروردگارمان از آسمان به زمین میآییم، امر آخرت که پیش رو داریم، و آنچه از امر دنیا که پشت سر گذاشتهایم، و آنچه میان دنیا و آخرت است از آنِ الله است، و تمامی امور در هر زمان و مکانی در اختیار اوست، و پروردگارت هیچ چیزی را فراموش نمیکند.
﴿رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا فَٱعۡبُدۡهُ وَٱصۡطَبِرۡ لِعِبَٰدَتِهِۦۚ هَلۡ تَعۡلَمُ لَهُۥ سَمِيّٗا٦٥ وَيَقُولُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَءِذَا مَا مِتُّ لَسَوۡفَ أُخۡرَجُ حَيًّا٦٦ أَوَ لَا يَذۡكُرُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَنَّا خَلَقۡنَٰهُ مِن قَبۡلُ وَلَمۡ يَكُ شَيۡٔٗا٦٧ فَوَرَبِّكَ لَنَحۡشُرَنَّهُمۡ وَٱلشَّيَٰطِينَ ثُمَّ لَنُحۡضِرَنَّهُمۡ حَوۡلَ جَهَنَّمَ جِثِيّٗا٦٨ ثُمَّ لَنَنزِعَنَّ مِن كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمۡ أَشَدُّ عَلَى ٱلرَّحۡمَٰنِ عِتِيّٗا٦٩ ثُمَّ لَنَحۡنُ أَعۡلَمُ بِٱلَّذِينَ هُمۡ أَوۡلَىٰ بِهَا صِلِيّٗا٧٠ وَإِن مِّنكُمۡ إِلَّا وَارِدُهَاۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتۡمٗا مَّقۡضِيّٗا٧١ ثُمَّ نُنَجِّي ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّنَذَرُ ٱلظَّٰلِمِينَ فِيهَا جِثِيّٗا٧٢ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَيُّ ٱلۡفَرِيقَيۡنِ خَيۡرٞ مَّقَامٗا وَأَحۡسَنُ نَدِيّٗا٧٣ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هُمۡ أَحۡسَنُ أَثَٰثٗا وَرِءۡيٗا٧٤ قُلۡ مَن كَانَ فِي ٱلضَّلَٰلَةِ فَلۡيَمۡدُدۡ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ مَدًّاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ إِمَّا ٱلۡعَذَابَ وَإِمَّا ٱلسَّاعَةَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ هُوَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضۡعَفُ جُندٗا٧٥ وَيَزِيدُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ٱهۡتَدَوۡاْ هُدٗىۗ وَٱلۡبَٰقِيَٰتُ ٱلصَّٰلِحَٰتُ خَيۡرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابٗا وَخَيۡرٞ مَّرَدًّا٧٦﴾
۶۵- و او الله پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد است، و مالک و آفریدگار و تدبیرکنندۀ تمامی آنهاست، پس – ای پیامبر- فقط ذات یگانۀ او را عبادت کن و تو و پیروانت بر طاعت از او صبور و استوار باشید، هیچ کس در ذات و اسماء و صفات و افعال او تعالی همتایش نیست.
۶۶- و انسان کافر که منکر رستاخیز است، میگوید: آیا وقتی بمیرم و فنا شوم، دوباره از قبرم زنده بیرون آورده میشوم؟!
۶۷- چگونه این انسان کافر [آفرینش] خودش را فراموش کرده است؟! مگر به یاد نمیآورد که وی را برای نخستین بار از نیستی آفریدیم؟!
۶۸- پس – ای رسول- به پروردگارت سوگند که این منکران رستاخیز را در روز قیامت همراه شیاطین جمع خواهیم کرد، سپس تمامی آنان را به اطراف جهنم خواهیم آورد در حالی که بر زانوهایشان افتادهاند؛ زیرا بر اثر ترس و وحشت زیاد آن روز، توان ایستادن ندارند.
۶۹- سپس از هر گروهی، افرادی را که از همه سرکشتر و گنهکارتر بودهاند بیرون میکشیم، و ابتدا آنان را عذاب میکنیم.
۷۰- آنگاه خود ما به کسانی که به ورود به جهنم و تحمل و رنجبردن از گرمایش سزاوارترند داناتریم.
۷۱- و – ای مردم- هیچ کس از شما نیست مگر اینکه وارد آتش میشود، به این صورت که از بالای صراط که روی جهنم نصب شده عبور خواهد کرد، و هر یک با توجه به عملش از آن میگذرد. این عبور حکمی قطعی است که الله آن را حکم کرده است، و فرمانی است که قطعاً به وقوع میپیوندد.
۷۲- سپس کسانی را که با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردند نجات میدهیم، و ستمکارانی را که بر اثر کفر به خود ستم کردند در حالی که بر زانوهایشان افتادهاند در آتش دوزخ رها میکنیم.
۷۳- و چون آیات نازلشده و آشکار ما بر مردم خوانده میشود، کافران به مؤمنان میگویند: جایگاه و مجلس کدام یک از ما و شما بهتر و زیباتر است؟!
۷۴- و – ای رسول- پیش از این کافران قوم تو، امتهای بسیاری را هلاک کردیم که متاعشان بهتر از اینان بود و ظاهر زیباتری داشتند.
۷۵- - ای رسول- به آنان بگو: هر کس از حقیقت گمراه باشد و راه هدایت را نپیماید، الله تعالی به او مهلت و فرصت میدهد، تا اینکه – به طور یقین- آنچه را الله وعده داده است ببیند؛ یا عذاب عاجل در دنیا و یا برپایی قیامت، و – در آن هنگام- خواهد دانست که مکان و جایگاه چه کسی از همه بدتر، و قدرت و گروهش از همه ضعیفتر است.
۷۶- و الله بر هدایت بندگان خود که به دینش راه یافتهاند میافزاید، که باعث تجدید ایمان و باور آنان به فرایض الهی و عمل به آنها میشود. و پاداش اعمال ماندگار و صالح نزد الله در آخرت، برتر است و سرانجام بهتری دارد.
﴿أَفَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي كَفَرَ بَِٔايَٰتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالٗا وَوَلَدًا٧٧ أَطَّلَعَ ٱلۡغَيۡبَ أَمِ ٱتَّخَذَ عِندَ ٱلرَّحۡمَٰنِ عَهۡدٗا٧٨ كَلَّاۚ سَنَكۡتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُۥ مِنَ ٱلۡعَذَابِ مَدّٗا٧٩ وَنَرِثُهُۥ مَا يَقُولُ وَيَأۡتِينَا فَرۡدٗا٨٠ وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةٗ لِّيَكُونُواْ لَهُمۡ عِزّٗا٨١ كَلَّاۚ سَيَكۡفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمۡ وَيَكُونُونَ عَلَيۡهِمۡ ضِدًّا٨٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّآ أَرۡسَلۡنَا ٱلشَّيَٰطِينَ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ تَؤُزُّهُمۡ أَزّٗا٨٣ فَلَا تَعۡجَلۡ عَلَيۡهِمۡۖ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمۡ عَدّٗا٨٤ يَوۡمَ نَحۡشُرُ ٱلۡمُتَّقِينَ إِلَى ٱلرَّحۡمَٰنِ وَفۡدٗا٨٥ وَنَسُوقُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ إِلَىٰ جَهَنَّمَ وِرۡدٗا٨٦ لَّا يَمۡلِكُونَ ٱلشَّفَٰعَةَ إِلَّا مَنِ ٱتَّخَذَ عِندَ ٱلرَّحۡمَٰنِ عَهۡدٗا٨٧ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗا٨٨ لَّقَدۡ جِئۡتُمۡ شَيًۡٔا إِدّٗا٨٩ تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِنۡهُ وَتَنشَقُّ ٱلۡأَرۡضُ وَتَخِرُّ ٱلۡجِبَالُ هَدًّا٩٠ أَن دَعَوۡاْ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٗا٩١ وَمَا يَنۢبَغِي لِلرَّحۡمَٰنِ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا٩٢ إِن كُلُّ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّآ ءَاتِي ٱلرَّحۡمَٰنِ عَبۡدٗا٩٣ لَّقَدۡ أَحۡصَىٰهُمۡ وَعَدَّهُمۡ عَدّٗا٩٤ وَكُلُّهُمۡ ءَاتِيهِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَرۡدًا٩٥﴾
۷۷- - ای رسول- آیا دانستی و تعجب کردی از این کافر «عاص بن وائل» و امثال او؟! زمانی که به آیات الهی کفر ورزید و آنها را تکذیب کرد و گفت: قطعا در آخرت، اموال و اولادی به من داده خواهد شد!
۷۸- آیا از غیب آگاه شده و دیده که مال و فرزندی دارد؟! یا الله در این باره با وی عهد بسته است؟!
۷۹- واقعیت آنگونه که این کافر گمان میکند نیست؛ زیرا او نه علمی و نه پیمانی دارد، دروغ و افترای او بر الله را خواهیم نوشت و در آخرت، عذابهای متنوعی را بر او میافزاییم، همانگونه که او به سرکشی و گمراهی خویش افزوده است.
۸۰- و مال و فرزندش را به ارث میبریم، و در روز قیامت تنها و در حالی که مال و فرزندی ندارد نزد ما میآید.
۸۱- و مشرکان معبودهایی گرفتند که آنها را به جای الله عبادت میکردند تا به آنان یاری رسانند و با آنها به عزت دست یابند و قوی گردند.
۸۲- واقعیت آنگونه که ادعا میکنند نیست؛ زیرا این معبودها باعث نیرومندی و سربلندی آنان نیستند، بلکه همین معبودها در آخرت عبادتشان را انکار خواهند کرد، و بر خلاف باور و گمان آنان، دشمنشان خواهند شد و آنان را تکذیب خواهند کرد.
۸۳- - ای رسول- آیا ندیدهای که ما شیاطین را بر کافران مسلط گرداندیم تا آنان را گمراه کنند و از اطاعت به سوی معصیت کشانند؟!
۸۴- پس – ای رسول- به شتاب از الله نخواه که نابودی این کافران را به تعجیل اندازد، همانا ما عمرها و اعمالشان را به دقت و بدون هیچ نوع کوتاهی و تاخیری برمیشماریم.
۸۵، ۸۶- روزی که پرهیزگاران را به صورت گروههایی محترم و گرامیداشته، نزد پروردگار مهربانشان جمع میکنیم، و کافران را پیاده و تشنه به شدت به سوی آتش دوزخ میکشانیم.
۸۷- این کافران، مالک شفاعت برای کسی نیستند، و فقط کسی مالک آن است که از جانب الله رحمان پیمانی در این باره گرفته باشد؛ یعنی همان مؤمنان به الله و رسولان.
۸۸- و این کافران گفتند: الله رحمان فرزندی گرفته است.
۸۹- - ای گویندگان!- به تحقیق که با این امر، سخن بسیار زشت و ناپسندی را [بر زبان] آوردهاید!
۹۰، ۹۱- نزدیک است که از زشتی این سخن، آسمانها بشکافد و زمین پاره پاره شود و کوهها به شدت فرو ریزد، چون الله تعالی از اینکه فرزندی را به او نسبت دادهاند، خشم و غضب کرده است، و او تعالی از این مورد بسیار منزه و برتر است.
۹۲- و سزاوار الله رحمان و شایستۀ عظمت او نیست که فرزندی برگزیند؛ زیرا انتخاب فرزند دلالت بر نقص و نیاز میکند، در حالی که الله متعال بینیاز و ستوده و مبرا از تمامی عیوب و نواقص است.
۹۳- بدون تردید تمامی فرشتگان آسمان و همۀ انسانها و جنیان زمین در روز قیامت بندهوار و فروتن و خاضعانه نزد پروردگارشان میآیند و به بندگی برای او اقرار میدهند.
۹۴- به تحقیق که علم او تعالی بر آنان احاطه یافته، و آنان را به دقت برشمرده است، و هیچ یک از آنان بر او پوشیده نمیماند.
۹۵- و هر یک از مخلوقات در روز قیامت تنها و در حالی که هیچ مال و فرزندی ندارد نزد پروردگارش خواهد آمد.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَيَجۡعَلُ لَهُمُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وُدّٗا٩٦ فَإِنَّمَا يَسَّرۡنَٰهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ ٱلۡمُتَّقِينَ وَتُنذِرَ بِهِۦ قَوۡمٗا لُّدّٗا٩٧ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هَلۡ تُحِسُّ مِنۡهُم مِّنۡ أَحَدٍ أَوۡ تَسۡمَعُ لَهُمۡ رِكۡزَۢا٩٨﴾
۹۶- قطعاً کسانی که به الله ایمان آورده و از رسولانش پیروی کردهاند و بر اساس شریعت، اعمال صالح انجام دادهاند، الله رحمان محبت و مودتی برای آنان در دلهای بندگانش قرار خواهد داد.
۹۷ – ای رسول! به تحقیق که ما این قرآن را با زبان عربیِ تو آسان کردیم؛ تا پرهیزگاران از میان پیروانت را با آن بشارت دهی، و تکذیبکنندگان سرسخت را که به باطل با تو خصومت میکنند انذار و هشدار دهی.
۹۸- و – ای رسول- چه بسیار امتهایی را که قبل از قوم تو نابود کردیم، که اکنون کسی از آنان را نمیبینی و صدایی را از آنان نمیشنوی، و به همین نحو کافران قومت را هلاک میکنیم، چنانکه پیشینیان آنان را نابود کردیم. این آیه تهدید و وعیدی مبنی بر نابودکردن تکذیبکنندگان معاند است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طه١ مَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لِتَشۡقَىٰٓ٢ إِلَّا تَذۡكِرَةٗ لِّمَن يَخۡشَىٰ٣ تَنزِيلٗا مِّمَّنۡ خَلَقَ ٱلۡأَرۡضَ وَٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلۡعُلَى٤ ٱلرَّحۡمَٰنُ عَلَى ٱلۡعَرۡشِ ٱسۡتَوَىٰ٥ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَمَا تَحۡتَ ٱلثَّرَىٰ٦ وَإِن تَجۡهَرۡ بِٱلۡقَوۡلِ فَإِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلسِّرَّ وَأَخۡفَى٧ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ٨ وَهَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ مُوسَىٰٓ٩ إِذۡ رَءَا نَارٗا فَقَالَ لِأَهۡلِهِ ٱمۡكُثُوٓاْ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا لَّعَلِّيٓ ءَاتِيكُم مِّنۡهَا بِقَبَسٍ أَوۡ أَجِدُ عَلَى ٱلنَّارِ هُدٗى١٠ فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِيَ يَٰمُوسَىٰٓ١١ إِنِّيٓ أَنَا۠ رَبُّكَ فَٱخۡلَعۡ نَعۡلَيۡكَ إِنَّكَ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوٗى١٢﴾
۱- ﴿طه﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- - ای رسول- این قرآن را به این منظور بر تو نازل نکردیم که به سبب کاری که نمیتوانی انجام دهی خود را به مشقت اندازی.
۳- بلکه آن را به عنوان پند و اندرزی نازل کردیم تا کسی که از عذاب الهی میترسد با آن پند گیرد و با ادای فرایض و دوری از امور ممنوع، تقوای الهی را رعایت کند.
۴- این قرآن وحیی از جانب الله، آفریدگار زمین و آسمانهای مرتفع است.
۵- الله رحمان بر عرش بالا رفت و ارتفاع یافت، آنگونه که سزاوار جلال و عظمت او تعالی است.
۶- آفرینش و فرمانروایی و تدبیر تمام مخلوقاتی که در آسمانها و زمین و میان آن دو و زیر زمین هستند فقط از آنِ او سبحانه است.
۷- و – ای رسول- اگر سخن را آشکار کنی، یا آن را مخفی داری، هیچ چیزی بر الله پنهان نمیماند؛ زیرا راز و آنچه از راز مخفیتر است مانند آنچه به دل میافتد را میداند.
۸- الله که هیچ معبود بر حقی جز او نیست، و اسمای حسنای کامل فقط از آنِ اوست.
۹- و – ای رسول- آیا خبر موسی بن عمران به تو رسیده است در حالی که از «مَدیَن» به سوی «مصر» میآمد؟
۱۰- آنگاه که در شب آتشی برافروخته دید، و به خانوادهاش گفت: منتظر بمانید، به راستی من آتشی دیدم امید است که از این آتش شعلهای برایتان بیاورم تا خودتان را گرم کنید یا آتش دیگری را با آن برافروزید، یا راهنمایی را کنار آتش بیابم که راه را به ما نشان دهد.
۱۱، ۱۲- پس آنگاه که موسی کنار آن آتش آمد، الله سبحانه اینگونه به او ندا داد: ای موسی! قطعاً این منم پروردگارت، پس کفشهایت را درآور، که تو اکنون در وادی «طوی» هستی که آن را مبارک گرداندهام، و این کار به این سبب بود که برای مناجات با پروردگارش آماده شود.
﴿وَأَنَا ٱخۡتَرۡتُكَ فَٱسۡتَمِعۡ لِمَا يُوحَىٰٓ١٣ إِنَّنِيٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدۡنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ١٤ إِنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٌ أَكَادُ أُخۡفِيهَا لِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا تَسۡعَىٰ١٥ فَلَا يَصُدَّنَّكَ عَنۡهَا مَن لَّا يُؤۡمِنُ بِهَا وَٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ فَتَرۡدَىٰ١٦ وَمَا تِلۡكَ بِيَمِينِكَ يَٰمُوسَىٰ١٧ قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّؤُاْ عَلَيۡهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَىٰ غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مََٔارِبُ أُخۡرَىٰ١٨ قَالَ أَلۡقِهَا يَٰمُوسَىٰ١٩ فَأَلۡقَىٰهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٞ تَسۡعَىٰ٢٠ قَالَ خُذۡهَا وَلَا تَخَفۡۖ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا ٱلۡأُولَىٰ٢١ وَٱضۡمُمۡ يَدَكَ إِلَىٰ جَنَاحِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٍ ءَايَةً أُخۡرَىٰ٢٢ لِنُرِيَكَ مِنۡ ءَايَٰتِنَا ٱلۡكُبۡرَى٢٣ ٱذۡهَبۡ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ٢٤ قَالَ رَبِّ ٱشۡرَحۡ لِي صَدۡرِي٢٥ وَيَسِّرۡ لِيٓ أَمۡرِي٢٦ وَٱحۡلُلۡ عُقۡدَةٗ مِّن لِّسَانِي٢٧ يَفۡقَهُواْ قَوۡلِي٢٨ وَٱجۡعَل لِّي وَزِيرٗا مِّنۡ أَهۡلِي٢٩ هَٰرُونَ أَخِي٣٠ ٱشۡدُدۡ بِهِۦٓ أَزۡرِي٣١ وَأَشۡرِكۡهُ فِيٓ أَمۡرِي٣٢ كَيۡ نُسَبِّحَكَ كَثِيرٗا٣٣ وَنَذۡكُرَكَ كَثِيرًا٣٤ إِنَّكَ كُنتَ بِنَا بَصِيرٗا٣٥ قَالَ قَدۡ أُوتِيتَ سُؤۡلَكَ يَٰمُوسَىٰ٣٦ وَلَقَدۡ مَنَنَّا عَلَيۡكَ مَرَّةً أُخۡرَىٰٓ٣٧﴾
۱۳- و ای موسی! من تو را برای تبلیغ رسالتم برگزیدهام، پس به آنچه که به تو وحی میکنم گوش فرا ده.
۱۴- همانا من الله هستم که معبود بر حقی جز من نیست، پس فقط مرا عبادت کن، و نماز را برپا دار تا در آن مرا یاد کنی.
۱۵- بدون تردید قیامت که مردم در آن برانگیخته میشوند، آمدنی و تحققیافتنی است، و من میخواهم آن را مخفی دارم، پس چگونه کسی از مخلوقات آن را میداند؟! تا هر نفسی به آنچه که در دنیا عمل میکند، خیر باشد یا شر، جزا داده شود.
۱۶- پس – ای موسی- کسی که وقوع قیامت را تصدیق نمیکند و برای آن عمل نمیکند، و از تمایلات نفسش پیروی کرده و آن را تکذیب کرده است، تو را از ایمان به وقوع قیامت و آمادهشدن برای آن باز ندارد، که در این صورت هلاک میگردی.
۱۷- و ای موسی! در دست راست تو چیست؟
۱۸- موسی گفت: این عصای من است که هنگام راهرفتن بر آن تکیه میکنم، و درخت را با آن میتکانم تا برگهایش برای گوسفندانم بریزد، و منافع دیگری غیر از آنچه بیان کردم برایم دارد.
۱۹- الله تعالی به موسی فرمود: عصایت را بیفکن.
۲۰- موسی آن را افکند، و ناگهان به اذن الله ماری شد که تیز و سریع راه میرفت. و از این رو، موسی کار و صحنۀ بزرگی را دید و فرار کرد.
۲۱، ۲۲- الله به موسی فرمود: آن مار را بگیر و از آن نترس، که آن را همچون حالت اولش به عصا تبدیل خواهیم کرد. و دست خویش را بر پهلویت قرار بده که سفید همانند برف و بدون پیسی درمیآید، تا نشانه و معجزۀ دیگری برای تو باشد.
۲۳- - ای موسی- این کار را کردیم تا از دلایل بزرگ خویش آنچه را بیانگر قدرت و بزرگی تسلط و فرمانروایی ما و صحت رسالت توست، به تو نشان دهیم.
۲۴- - ای موسی- به سوی فرعون برو، که از حد و اندازۀ خود گذشته و در برابر پروردگارش سرکشی و نافرمانی کرده است، و او را به توحید و عبادت الله فرا بخوان.
۲۵- ۳۵- موسی گفت: پروردگارا! سینهام را برایم بگشای، و کارم را بر من آسان گردان، و زبانم را برای گفتن سخن فصیح باز کن تا سخنم را بفهمند، و از خانوادهام یاوری برایم قرار بده؛ برادرم هاورن را، مرا با او قوی بگردان و پشتم را محکم کن، و او را شریک من در نبوت و تبلیغ رسالت قرار بده تا بسیار تسبیح تو را بگوییم و تو را فراوان یاد کنیم و حمد و سپاس تو را به جای آوریم، به راستی که تو نسبت به ما بینا هستی، و ذرهای از اعمال ما بر تو پوشیده نمیماند.
۳۶- الله فرمود: ای موسی! تمامی آنچه را خواستی به تو دادیم.
۳۷- و – ای موسی- به تحقیق که پیش از این نعمت، آنگاه که شیرخوار بودی نعمت دیگری به تو عطا کردیم، و تو را از ستم فرعون نجات دادیم.
﴿إِذۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ أُمِّكَ مَا يُوحَىٰٓ٣٨ أَنِ ٱقۡذِفِيهِ فِي ٱلتَّابُوتِ فَٱقۡذِفِيهِ فِي ٱلۡيَمِّ فَلۡيُلۡقِهِ ٱلۡيَمُّ بِٱلسَّاحِلِ يَأۡخُذۡهُ عَدُوّٞ لِّي وَعَدُوّٞ لَّهُۥۚ وَأَلۡقَيۡتُ عَلَيۡكَ مَحَبَّةٗ مِّنِّي وَلِتُصۡنَعَ عَلَىٰ عَيۡنِيٓ٣٩ إِذۡ تَمۡشِيٓ أُخۡتُكَ فَتَقُولُ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ مَن يَكۡفُلُهُۥۖ فَرَجَعۡنَٰكَ إِلَىٰٓ أُمِّكَ كَيۡ تَقَرَّ عَيۡنُهَا وَلَا تَحۡزَنَۚ وَقَتَلۡتَ نَفۡسٗا فَنَجَّيۡنَٰكَ مِنَ ٱلۡغَمِّ وَفَتَنَّٰكَ فُتُونٗاۚ فَلَبِثۡتَ سِنِينَ فِيٓ أَهۡلِ مَدۡيَنَ ثُمَّ جِئۡتَ عَلَىٰ قَدَرٖ يَٰمُوسَىٰ٤٠ وَٱصۡطَنَعۡتُكَ لِنَفۡسِي٤١ ٱذۡهَبۡ أَنتَ وَأَخُوكَ بَِٔايَٰتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكۡرِي٤٢ ٱذۡهَبَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ٤٣ فَقُولَا لَهُۥ قَوۡلٗا لَّيِّنٗا لَّعَلَّهُۥ يَتَذَكَّرُ أَوۡ يَخۡشَىٰ٤٤ قَالَا رَبَّنَآ إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفۡرُطَ عَلَيۡنَآ أَوۡ أَن يَطۡغَىٰ٤٥ قَالَ لَا تَخَافَآۖ إِنَّنِي مَعَكُمَآ أَسۡمَعُ وَأَرَىٰ٤٦ فَأۡتِيَاهُ فَقُولَآ إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرۡسِلۡ مَعَنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَلَا تُعَذِّبۡهُمۡۖ قَدۡ جِئۡنَٰكَ بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّكَۖ وَٱلسَّلَٰمُ عَلَىٰ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلۡهُدَىٰٓ٤٧ إِنَّا قَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡنَآ أَنَّ ٱلۡعَذَابَ عَلَىٰ مَن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ٤٨ قَالَ فَمَن رَّبُّكُمَا يَٰمُوسَىٰ٤٩ قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ٥٠ قَالَ فَمَا بَالُ ٱلۡقُرُونِ ٱلۡأُولَىٰ٥١﴾
۳۸، ۳۹- وقتی به مادرت الهام کردیم که: پسرت موسی را پس از تولدش در صندوق بگذار، و آن را به رود نیل بینداز، که نیل آن را به ساحل خواهد برد و در نتیجه، فرعون - دشمن من و او- وی را خواهد گرفت. و محبتی از جانب خودم بر تو قرار دادم و از این رو در میان بندگان، محبوب گشتی، و برای اینکه در برابر دیده و در حفظ و توجه من پرورش یابی. در این آیه، صفت چشم برای الله متعال آنگونه که شایستۀ جلال و کمال او باشد اثبات شده است.
۴۰- و بر تو منت و احسان کردیم آنگاه که خواهرت در پیِ تو حرکت میکرد، سپس به کسانی که تو را گرفتند گفت: آیا شما را به کسی که از او محافظت کند و او را برایتان شیر دهد راهنمایی کنم؟ بنابراین تو را به سوی مادرت برگرداندیم پس از آنکه در اختیار فرعون بودی؛ تا خوشحال باشد که غرق نگشتی و کشته نشدی، و برای اینکه بر نبود تو غم و اندوه نخورَد. و تو آن مرد قبطی را از روی خطا کشتی و ما تو را از غم و اندوه این کار و ترس قتل نجات دادیم، و تو را به خوبی آزمودیم، و ترسان به سمت اهل «مدین» رفتی، و چندین سال در میانشان ماندی، سپس در موعدی که آن را برای رسالت تو مقدر و تعیین کردیم، بر اساس تقدیر و ارادۀ الهی از «مدین» آمدی، و تمامی امور در اختیار الله سبحانه است.
۴۱- و – ای موسی- این نعمتها را به تو ارزانی داشتم، چون تو را برای خود برگزیدم و برای رسالتم و تبلیغ از جانب من و انجام و اجرای امر و نهی خویش انتخاب کردم.
۴۲- ۴۴- - ای موسی- تو و برادرت هارون با آیات ما که دلالت بر الوهیت و کمال قدرت من و صداقت رسالت تو دارد بروید، و در تداوم و پایداری بر ذکر و یاد من سستی نکنید. هر دو با هم نزد فرعون بروید، که او بر اثر کفر و ستم از حد گذشته است، پس به نرمی با او سخن بگویید؛ امید است که پند گیرد و از پروردگارش بترسد.
۴۵- موسی و هارون گفتند: پروردگارا! به راستی ما میترسیم که در مجازات ما عجله کند یا اینکه در برابر حق سرکشی کند و آن را نپذیرد.
۴۶- ۴۸- الله به آن دو فرمود: از فرعون نترسید؛ زیرا من همراه شما هستم و سخنتان را میشنوم و اعمال شما را میبینم، پس نزد او بروید و به وی بگویید: در حقیقت ما دو فرستاده از جانب پروردگارت هستیم، که بنیاسرائیل را رها و آزاد کن، و آنان را به کارهایی که توان انجام آن را ندارند مجبور نکن، بدون تردید ما برهانی اعجازآور از جانب پروردگارت آوردهایم که دلالت بر صداقت دعوت ما میکند، و نجات از عذاب الهی برای کسی است که از هدایت او تعالی پیروی کند، همانا پروردگار تو به ما وحی کرده که عذابش بر کسی که تکذیب کند و از دعوت و شریعتش روی گرداند میرسد.
۴۹- فرعون – از روی انکار- خطاب به آن دو گفت: ای موسی! پروردگار شما دو نفر کیست؟
۵۰- موسی گفت: پروردگار ما همان ذاتی است که به هر چیزی صورت و شکل مناسب خودش را داد، سپس هر مخلوقی را برای فایدهبردن از آنچه او تعالی برایش آفریده بود کاملا راهنمایی کرد.
۵۱- فرعون – با سفسطه و خصومت- به موسی گفت: پس وضعیت و حالت امتهای پیشین چگونه است؟ و ماجرای نسلهای گذشته چیست، که پیش از ما انکار و کفر ورزیدند؟
﴿قَالَ عِلۡمُهَا عِندَ رَبِّي فِي كِتَٰبٖۖ لَّا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنسَى٥٢ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مَهۡدٗا وَسَلَكَ لَكُمۡ فِيهَا سُبُلٗا وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّن نَّبَاتٖ شَتَّىٰ٥٣ كُلُواْ وَٱرۡعَوۡاْ أَنۡعَٰمَكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلنُّهَىٰ٥٤ ۞مِنۡهَا خَلَقۡنَٰكُمۡ وَفِيهَا نُعِيدُكُمۡ وَمِنۡهَا نُخۡرِجُكُمۡ تَارَةً أُخۡرَىٰ٥٥ وَلَقَدۡ أَرَيۡنَٰهُ ءَايَٰتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَىٰ٥٦ قَالَ أَجِئۡتَنَا لِتُخۡرِجَنَا مِنۡ أَرۡضِنَا بِسِحۡرِكَ يَٰمُوسَىٰ٥٧ فَلَنَأۡتِيَنَّكَ بِسِحۡرٖ مِّثۡلِهِۦ فَٱجۡعَلۡ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكَ مَوۡعِدٗا لَّا نُخۡلِفُهُۥ نَحۡنُ وَلَآ أَنتَ مَكَانٗا سُوٗى٥٨ قَالَ مَوۡعِدُكُمۡ يَوۡمُ ٱلزِّينَةِ وَأَن يُحۡشَرَ ٱلنَّاسُ ضُحٗى٥٩ فَتَوَلَّىٰ فِرۡعَوۡنُ فَجَمَعَ كَيۡدَهُۥ ثُمَّ أَتَىٰ٦٠ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰ وَيۡلَكُمۡ لَا تَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا فَيُسۡحِتَكُم بِعَذَابٖۖ وَقَدۡ خَابَ مَنِ ٱفۡتَرَىٰ٦١ فَتَنَٰزَعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّجۡوَىٰ٦٢ قَالُوٓاْ إِنۡ هَٰذَٰنِ لَسَٰحِرَٰنِ يُرِيدَانِ أَن يُخۡرِجَاكُم مِّنۡ أَرۡضِكُم بِسِحۡرِهِمَا وَيَذۡهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ ٱلۡمُثۡلَىٰ٦٣ فَأَجۡمِعُواْ كَيۡدَكُمۡ ثُمَّ ٱئۡتُواْ صَفّٗاۚ وَقَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡيَوۡمَ مَنِ ٱسۡتَعۡلَىٰ٦٤﴾
۵۲- موسی به فرعون گفت: آنچه تو پرسیدی مد نظر ما نیست، بلکه علم آنچه این نسلها انجام دادهاند نزد پروردگارم در لوح محفوظ ثبتشده است، و من از آنها آگاهی ندارم، پروردگارم در افعال و احکامش گمراه و منحرف نمیشود و آنچه را از آنها میداند فراموش نمیکند.
۵۳- همان ذاتی که زمین را برای فایدهبردن از آن آماده قرار داد، و راههای بسیاری را در آن برای شما به وجود آورد، و از آسمان باران فرو فرستاد و انواع مختلفی از گیاهان را به وسیلۀ آن رویانید.
۵۴- - ای مردم- از پاکیزههایی که برایتان رویاندیم بخورید، و حیوانات و دامهایتان را بچرانید. به راستی که در تمامی آنچه بیان شد نشانههایی بر قدرت الله برای خردمندان وجود دارد، و آنان را به [پذیرش] یگانگی الله و عبادت ذات یگانۀ او فرا میخواند.
۵۵- - ای مردم- شما را از زمین آفریدیم، و دوباره پس از مرگتان شما را به آن باز میگردانیم، و باری دیگر شما را برای حساب و جزا از آن زنده بیرون میآوریم.
۵۶- و به تحقیق که ما تمامی دلایل و براهین خویش را به فرعون نشان دادیم، که دلالت بر الوهیت و قدرت ما و صداقت رسالت موسی میکرد، اما او آنها را تکذیب کرد و از پذیرش حق سر باز زد.
۵۷- فرعون گفت: - ای موسی- آیا نزدمان آمدهای تا با این سحرت ما را از سرزمینمان برانی؟!
۵۸- پس سحری مانند سحر خودت خواهیم آورد، و میان ما و خودت موعد مشخصی را مشخص کن، که نه ما از آن تخلف کنیم و نه تو از آن تخلف ورزی، آن هم در مکان و محلی مساوی و برابر میان هر دو گروه.
۵۹- موسی به فرعون گفت: موعد شما برای جمعشدن روز عید است، که مردم خودشان را زینت میدهند و از هر درّه و ناحیهای در زمان برآمدن آفتاب جمع میشوند.
۶۰- آنگاه فرعون پشت کرد و از حقیقتی که موسی برایش آورده بود روی گرداند، سپس ساحرانش را جمع کرد و در زمان موعود آمد.
۶۱- موسی در حالی که ساحرانِ فرعون را اندرز میداد گفت: بر الله دروغ نبندید که شما را به عذابی از جانب خویش ریشهکن و نابود میکند، و به تحقیق هر کس که بر الله دروغ بندد زیان دیده است.
۶۲- ۶۴- آنگاه ساحران با یکدیگر به نزاع پرداختند، و پنهانی میان یکدیگر نجوا کردند. گفتند: به راستی که موسی و هارون دو ساحر هستند، و با سحری که آوردهاند میخواهند شما را از سرزمینتان برانند، و شیوه و روش مهم و بزرگ شما در سحر و جادوگری را از بین ببرند. پس کید و مکرتان را محکم کنید، و علیه او تصمیم بگیرید و در این باره اختلاف نورزید، سپس با یک صف پیش آیید، و آنچه را که دارید یکباره بیفکنید؛ تا چشمان را خیره سازید و به شگفت آورید و بر سحر موسی و برادرش غلبه کنید، و به تحقیق هر کس امروز بر دشمن خویش چیره شود به مطلوب دست یافته است.
﴿قَالُواْ يَٰمُوسَىٰٓ إِمَّآ أَن تُلۡقِيَ وَإِمَّآ أَن نَّكُونَ أَوَّلَ مَنۡ أَلۡقَىٰ٦٥ قَالَ بَلۡ أَلۡقُواْۖ فَإِذَا حِبَالُهُمۡ وَعِصِيُّهُمۡ يُخَيَّلُ إِلَيۡهِ مِن سِحۡرِهِمۡ أَنَّهَا تَسۡعَىٰ٦٦ فَأَوۡجَسَ فِي نَفۡسِهِۦ خِيفَةٗ مُّوسَىٰ٦٧ قُلۡنَا لَا تَخَفۡ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡأَعۡلَىٰ٦٨ وَأَلۡقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلۡقَفۡ مَا صَنَعُوٓاْۖ إِنَّمَا صَنَعُواْ كَيۡدُ سَٰحِرٖۖ وَلَا يُفۡلِحُ ٱلسَّاحِرُ حَيۡثُ أَتَىٰ٦٩ فَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سُجَّدٗا قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ هَٰرُونَ وَمُوسَىٰ٧٠ قَالَ ءَامَنتُمۡ لَهُۥ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّهُۥ لَكَبِيرُكُمُ ٱلَّذِي عَلَّمَكُمُ ٱلسِّحۡرَۖ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمۡ فِي جُذُوعِ ٱلنَّخۡلِ وَلَتَعۡلَمُنَّ أَيُّنَآ أَشَدُّ عَذَابٗا وَأَبۡقَىٰ٧١ قَالُواْ لَن نُّؤۡثِرَكَ عَلَىٰ مَا جَآءَنَا مِنَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَٱلَّذِي فَطَرَنَاۖ فَٱقۡضِ مَآ أَنتَ قَاضٍۖ إِنَّمَا تَقۡضِي هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَآ٧٢ إِنَّآ ءَامَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغۡفِرَ لَنَا خَطَٰيَٰنَا وَمَآ أَكۡرَهۡتَنَا عَلَيۡهِ مِنَ ٱلسِّحۡرِۗ وَٱللَّهُ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓ٧٣ إِنَّهُۥ مَن يَأۡتِ رَبَّهُۥ مُجۡرِمٗا فَإِنَّ لَهُۥ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحۡيَىٰ٧٤ وَمَن يَأۡتِهِۦ مُؤۡمِنٗا قَدۡ عَمِلَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمُ ٱلدَّرَجَٰتُ ٱلۡعُلَىٰ٧٥ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَآءُ مَن تَزَكَّىٰ٧٦﴾
۶۵- ساحران گفتند: ای موسی! یا اول تو عصایت را بینداز، و یا اینکه ما شروع میکنیم و آنچه را داریم میاندازیم.
۶۶، ۶۷- موسی به آنان گفت: بلکه ابتدا شما آنچه را که دارید بیفکنید، بنابراین ریسمانها و عصاهایشان را افکندند، و موسی بر اثر قدرت سحر و جادویشان گمان میکرد که آنها مارهایی هستند که به سرعت حرکت میکنند، و احساس ترس کرد.
۶۸- الله متعال در آن هنگام به موسی فرمود: از چیزی نترس، که تو برتر از این ساحران و فرعون و لشکریانش هستی، و بر آنان چیره خواهی شد.
۶۹- و عصایی را که در دست راستت است بیفکن تا ریسمانها و عصاهایشان را ببلعد، و آنچه آنان در جلوی تو انجام دادند، فقط مکر و حیلۀ ساحر و تخیّل سحر و جادوست، و فرد ساحر هر جا که باشد با سحرش پیروز نمیشود.
۷۰- سپس موسی عصایش را افکند و آنچه را که ساحران ساخته بودند بلعید، و حق غالب و آشکار گشت و دلیل و حجت بر آنان اقامه گردید. در نتیجه ساحران خودشان را سجدهکنان بر زمین انداخته و گفتند: به پروردگار هارون و موسی ایمان آوردیم، که اگر این [کار موسی] سحر و جادو میبود، هرگز ما شکست نمیخوردیم.
۷۱- فرعون به ساحران گفت: آیا موسی را تصدیق و از او پیروی کردید، و پیش از اینکه به شما اجازه دهم، وی را تایید کردید؟! قطعاً موسی رئیس شماست که سحر را به شما آموخته است و به همین سبب، از وی پیروی کردید، بدون تردید از هر یک از شما یک پا و یک دست را به صورت مخالف قطع خواهم کرد، و – با بستن بدنهایتان- شما را بر تنههای درختان خرما به دار میآویزم، و ای ساحران! در آن زمان خواهید دانست که عذاب و مجازات کدام یک از ما - یعنی من یا پروردگار موسی- شدیدتر و باداومتر است؟!
۷۲- ساحران به فرعون گفتند: هرگز تو را برتر نمیدانیم که از تو اطاعت و از آیین تو پیروی کنیم و آن را بر نشانههای روشنی که موسی برای اثبات صداقتش آورده است و بر وجوب پیروی از او و اطاعت از پروردگارش ترجیح دهیم، و هرگز ربوبیت ادعایی تو را بر ربوبیت معبودی که ما را آفریده است ترجیح نمیدهیم، پس هر کاری که میتوانی در مورد ما انجام بدهی انجام ده، تو قدرتی جز در این دنیا بر ما نداری، و آنچه با ما انجام دهی مجازاتی است که بالاخره به پایان میرسد.
۷۳- همانا ما به پروردگارمان ایمان آوردیم و رسولش را تصدیق کردیم و به آنچه آورده است عمل کردیم؛ تا پروردگارمان گناهان ما و اینکه تو ما را مجبور ساختی برای مخالفت و معارضه با موسی سحر و جادو کنیم ببخشد، و – ای فرعون- پاداش الله برای ما بهتر از بخشش توست که به هر کس از او اطاعت کند پاداش میدهد و عذاب الهی نیز بر کسی که از او فرمان نبرد و با دستورش مخالفت ورزد باداومتر است.
۷۴- به راستی که هر کس در حالی نزد پروردگارش برود که به او کافر است آتش جهنم برایش است که با آن عذاب میشود، و در آنجا نمیمیرد که راحت شود، و آنگونه حیاتی هم ندارد که از آن لذت بَرَد.
۷۵- ۷۶- و هر کس در حالی نزد پروردگارش رود که به او ایمان داشته باشد و اعمال صالح انجام داده است، برایش منازلی رفیع در باغهایی ماندگار و جاوید است که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است و برای همیشه در آنها میمانند، و این نعمت دایمی، پاداشی است از جانب الله برای کسی که نفسش را از پلیدی و فساد و شرک پاکیزه سازد و فقط الله یگانه را عبادت کند و از او فرمان بَرَد و از گناهان دست بکشد، و در حالی با پروردگارش ملاقات کند که هیچ کس از مخلوقاتش را با وی شریک نگردانده باشد.
﴿وَلَقَدۡ أَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَسۡرِ بِعِبَادِي فَٱضۡرِبۡ لَهُمۡ طَرِيقٗا فِي ٱلۡبَحۡرِ يَبَسٗا لَّا تَخَٰفُ دَرَكٗا وَلَا تَخۡشَىٰ٧٧ فَأَتۡبَعَهُمۡ فِرۡعَوۡنُ بِجُنُودِهِۦ فَغَشِيَهُم مِّنَ ٱلۡيَمِّ مَا غَشِيَهُمۡ٧٨ وَأَضَلَّ فِرۡعَوۡنُ قَوۡمَهُۥ وَمَا هَدَىٰ٧٩ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ قَدۡ أَنجَيۡنَٰكُم مِّنۡ عَدُوِّكُمۡ وَوَٰعَدۡنَٰكُمۡ جَانِبَ ٱلطُّورِ ٱلۡأَيۡمَنَ وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكُمُ ٱلۡمَنَّ وَٱلسَّلۡوَىٰ٨٠ كُلُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ وَلَا تَطۡغَوۡاْ فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيۡكُمۡ غَضَبِيۖ وَمَن يَحۡلِلۡ عَلَيۡهِ غَضَبِي فَقَدۡ هَوَىٰ٨١ وَإِنِّي لَغَفَّارٞ لِّمَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا ثُمَّ ٱهۡتَدَىٰ٨٢ ۞وَمَآ أَعۡجَلَكَ عَن قَوۡمِكَ يَٰمُوسَىٰ٨٣ قَالَ هُمۡ أُوْلَآءِ عَلَىٰٓ أَثَرِي وَعَجِلۡتُ إِلَيۡكَ رَبِّ لِتَرۡضَىٰ٨٤ قَالَ فَإِنَّا قَدۡ فَتَنَّا قَوۡمَكَ مِنۢ بَعۡدِكَ وَأَضَلَّهُمُ ٱلسَّامِرِيُّ٨٥ فَرَجَعَ مُوسَىٰٓ إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ غَضۡبَٰنَ أَسِفٗاۚ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَلَمۡ يَعِدۡكُمۡ رَبُّكُمۡ وَعۡدًا حَسَنًاۚ أَفَطَالَ عَلَيۡكُمُ ٱلۡعَهۡدُ أَمۡ أَرَدتُّمۡ أَن يَحِلَّ عَلَيۡكُمۡ غَضَبٞ مِّن رَّبِّكُمۡ فَأَخۡلَفۡتُم مَّوۡعِدِي٨٦ قَالُواْ مَآ أَخۡلَفۡنَا مَوۡعِدَكَ بِمَلۡكِنَا وَلَٰكِنَّا حُمِّلۡنَآ أَوۡزَارٗا مِّن زِينَةِ ٱلۡقَوۡمِ فَقَذَفۡنَٰهَا فَكَذَٰلِكَ أَلۡقَى ٱلسَّامِرِيُّ٨٧﴾
۷۷- و در حقیقت به موسی وحی کردیم که: بندگانم از میان بنیاسرائیل را شبانه از «مصر» بیرون ببر، سپس راهی خشک در دریا برایشان انتخاب کن، و از فرعون و لشکریانش نترسی که به شما برسند و شما را اسیر کنند و از غرقشدن در دریا هم نترس.
۷۸- بنابراین موسی بنیاسرائیل را شبانه حرکت داد و از راهی در دریا عبور کرد، و فرعون با لشکریانش آنان را دنبال کرد، و آب آنها را چنان فرا گرفت که فقط خود الله از حقیقتش خبر دارد، در نتیجه همگی آنان غرق شدند و موسی و قومش نجات یافتند.
۷۹- و فرعون قومش را با کفر و تکذیبی که برایشان آراست گمراه کرد، و هرگز آنان را به راه هدایت راهنمایی نکرد.
۸۰- ای بنیاسرائیل! به یاد آورید زمانی را که شما را از دشمنتان فرعون نجات دادیم، و موعد شما را سمت راست کوه طور برای نزول تورات بر شما قرار دادیم، و در بیابان تیه آنچه را که از آن میخوردید برایتان فرستادیم؛ غذایی که شبیه صمغ [مادۀ چسبناکی که از درختان خارج میشود] و طعمش همچون عسل بود و پرندهای که مانند بلدرچین بود.
۸۱- از روزی پاکیزۀ ما بخورید و در این باره تجاوز نکنید و به یکدیگر ستم روا ندارید، که در این صورت، خشم و غضبم شما را فرا میگیرد، و هر کس دچار خشم و غضبم شود، قطعا نابود و زیانکار میگردد.
۸۲- و به راستی که من برای کسی که از گناه و کفرش توبه کند و به من ایمان آورد، و اعمال صالح انجام دهد، سپس به حقیقت راه یابد و بر آن پایدار بماند بسیار بخشندهام.
۸۳- و – ای موسی- چه چیزی تو را از قومت به شتاب واداشت که برای رسیدن به سمت راست کوه طور بر آنان پیشی گرفتی و آنان را پشت سرت رها کردی؟
۸۴- موسی گفت: آنان در پی من هستند و به زودی به من میپیوندند، و – پروردگارا- از قومم به سوی تو پیشی گرفتم تا بیشتر از من خشنود شوی.
۸۵- الله فرمود: به راستی ما قومت را پس از اینکه آنان را ترک کردی با عبادت گوساله آزمودیم، و سامری آنان را گمراه و منحرف کرد.
۸۶- بنابراین موسی در حالی که بر قومش خشم گرفته و اندوهگین بود، نزدشان برگشت و به آنان گفت: ای قوم من! آیا الله وعدهای نیکو به شما نداد که تورات را بر شما فرو میفرستد؟! آیا زمانی طولانی بر شما گذشت که آن عهد و پیمان را فراموش کردید و زمانش را دور دانستید؟ یا خواستید کاری کنید که خشمی از جانب پروردگارتان بر شما نازل شود، و به این منظور با موعد من مخالفت کردید و آن گوساله را عبادت کردید و پایبندی به دستوراتم را رها کردید؟!
۸۷- آنان گفتند: ای موسی! به اختیار خویش با وعدۀ تو مخالفت نکردیم، بلکه به اضطرار بارهای سنگینی از زیورآلات قوم فرعون بر دوش ما افتاد، و با دستور سامری آنها را در گودالی که آتش داشت افکندیم، و سامری هم خاک سُم اسب جبرئیل را که با خود داشت افکند.
﴿فَأَخۡرَجَ لَهُمۡ عِجۡلٗا جَسَدٗا لَّهُۥ خُوَارٞ فَقَالُواْ هَٰذَآ إِلَٰهُكُمۡ وَإِلَٰهُ مُوسَىٰ فَنَسِيَ٨٨ أَفَلَا يَرَوۡنَ أَلَّا يَرۡجِعُ إِلَيۡهِمۡ قَوۡلٗا وَلَا يَمۡلِكُ لَهُمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا٨٩ وَلَقَدۡ قَالَ لَهُمۡ هَٰرُونُ مِن قَبۡلُ يَٰقَوۡمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِۦۖ وَإِنَّ رَبَّكُمُ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَٱتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوٓاْ أَمۡرِي٩٠ قَالُواْ لَن نَّبۡرَحَ عَلَيۡهِ عَٰكِفِينَ حَتَّىٰ يَرۡجِعَ إِلَيۡنَا مُوسَىٰ٩١ قَالَ يَٰهَٰرُونُ مَا مَنَعَكَ إِذۡ رَأَيۡتَهُمۡ ضَلُّوٓاْ٩٢ أَلَّا تَتَّبِعَنِۖ أَفَعَصَيۡتَ أَمۡرِي٩٣ قَالَ يَبۡنَؤُمَّ لَا تَأۡخُذۡ بِلِحۡيَتِي وَلَا بِرَأۡسِيٓۖ إِنِّي خَشِيتُ أَن تَقُولَ فَرَّقۡتَ بَيۡنَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَلَمۡ تَرۡقُبۡ قَوۡلِي٩٤ قَالَ فَمَا خَطۡبُكَ يَٰسَٰمِرِيُّ٩٥ قَالَ بَصُرۡتُ بِمَا لَمۡ يَبۡصُرُواْ بِهِۦ فَقَبَضۡتُ قَبۡضَةٗ مِّنۡ أَثَرِ ٱلرَّسُولِ فَنَبَذۡتُهَا وَكَذَٰلِكَ سَوَّلَتۡ لِي نَفۡسِي٩٦ قَالَ فَٱذۡهَبۡ فَإِنَّ لَكَ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَۖ وَإِنَّ لَكَ مَوۡعِدٗا لَّن تُخۡلَفَهُۥۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰٓ إِلَٰهِكَ ٱلَّذِي ظَلۡتَ عَلَيۡهِ عَاكِفٗاۖ لَّنُحَرِّقَنَّهُۥ ثُمَّ لَنَنسِفَنَّهُۥ فِي ٱلۡيَمِّ نَسۡفًا٩٧ إِنَّمَآ إِلَٰهُكُمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ وَسِعَ كُلَّ شَيۡءٍ عِلۡمٗا٩٨﴾
۸۸- پس سامری از آن طلا پیکر گوسالهای بدون روح، که صدایی مانند صدای گاو داشت برای بنیاسرائیل درآورد، آنگاه کسانی از آنان که به کار سامری فریب خوردند گفتند: این همان معبود شما و معبود موسی است که آن را فراموش کرد و از آن غافل شد.
۸۹- آیا کسانی که گوساله را عبادت کردند نمیبینند که گوساله با آنان شروع به سخنگفتن نمیکند و پاسخشان را نمیدهد، و نمیتواند ضرری را از آنان دفع کند یا منفعتی را به آنان برساند؟!
۹۰- و به تحقیق که هارون قبل از بازگشت موسی به سوی بنیاسرائیل، به آنان گفته بود: ای قوم من! بدون تردید شما به وسیلۀ این گوساله مورد امتحان قرار گرفتید؛ تا فردِ مؤمنِ شما از کافر آشکار و متمایز گردد، و همانا پروردگار شما فقط الله رحمان است، پس مرا در اینکه شما را به عبادت الله فرا میخوانم پیروی کنید و از دستور من در پیروی از شریعت او تعالی فرمان برید.
۹۱- گوسالهپرستان از میان آنان گفتند: پیوسته در عبادت گوساله برقرار میمانیم تا اینکه موسی به سوی ما بازگردد.
۹۲، ۹۳- موسی به برادرش هارون گفت: چه چیزی تو را بازداشت که از من پیروی نکنی و به من ملحق نشوی و این افراد را رها نکنی وقتی آنان را دیدی که از دینشان منحرف شدهاند؟ آیا از دستور من سرپیچی کردی که تو را جانشین خود گرداندم و فرمان دادم که پس از من مصلح باشی؟
۹۴- سپس موسی ریش و موی سر هارون را گرفت و به سمت خودش کشید، و هارون به او گفت: ای پسر مادرم! ریش و موی سرم را نگیر، به راستی من ترسیدم که – اگر آنان را ترک کنم و به تو ملحق شوم- بگویی: بنیاسرائیل را متفرق ساختی و سفارش مرا در حفاظت و توجه خوب به آنان رعایت نکردی.
۹۵- موسی به سامری گفت: ای سامری! کار و هدف تو چیست؟ و چه چیزی تو را واداشت که این کار را انجام دهی؟
۹۶- سامری گفت: چیزی را که آنان ندیدند دیدم؛ یعنی جبرئیل را سوار بر اسبی دیدم زمانی که آنان از دریا خارج شدند و فرعون و لشکریانش غرق گشتند، آنگاه مشتی خاک از رد پای اسبش گرفتم، و آن را بر زیورهای قالبشده بر شکل گوساله انداختم، آنگاه پیکر گوسالهای صدادار پدید آمد؛ که فتنه و آزمایش بود، و نیز نفس امّارۀ من این عمل بد و ناپسند را برایم آراست.
۹۷- موسی به سامری گفت: پس برو که مجازات و عقوبت تو در زندگی دنیا این است که دور و جدا از دیگران باشی، و برای هر کس [که به تو نزدیک میشود] بگویی: به کسی دست نمیزنم و کسی به من دست نزند، و در آخرت نیز موعدی برای عذاب و مجازات داری، و الله تعالی این موعد را برایت خلاف نخواهد کرد، و به آن خواهی رسید، و به این معبودت که بر عبادت آن پایبند و پایدار بودی بنگر که قطعا آن را با آتش میسوزانیم، سپس خاکسترش را به دریا میریزیم و باد آن را خواهد برد و اثری از این گوساله باقی نخواهد ماند.
۹۸- - ای مردم- تنها معبود بر حق شما الله است که معبود بر حقی جز او نیست، و علمش بر هر چیزی احاطه دارد.
﴿كَذَٰلِكَ نَقُصُّ عَلَيۡكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ مَا قَدۡ سَبَقَۚ وَقَدۡ ءَاتَيۡنَٰكَ مِن لَّدُنَّا ذِكۡرٗا٩٩ مَّنۡ أَعۡرَضَ عَنۡهُ فَإِنَّهُۥ يَحۡمِلُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وِزۡرًا١٠٠ خَٰلِدِينَ فِيهِۖ وَسَآءَ لَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ حِمۡلٗا١٠١ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِۚ وَنَحۡشُرُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ يَوۡمَئِذٖ زُرۡقٗا١٠٢ يَتَخَٰفَتُونَ بَيۡنَهُمۡ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا عَشۡرٗا١٠٣ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذۡ يَقُولُ أَمۡثَلُهُمۡ طَرِيقَةً إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا يَوۡمٗا١٠٤ وَيَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلۡجِبَالِ فَقُلۡ يَنسِفُهَا رَبِّي نَسۡفٗا١٠٥ فَيَذَرُهَا قَاعٗا صَفۡصَفٗا١٠٦ لَّا تَرَىٰ فِيهَا عِوَجٗا وَلَآ أَمۡتٗا١٠٧ يَوۡمَئِذٖ يَتَّبِعُونَ ٱلدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُۥۖ وَخَشَعَتِ ٱلۡأَصۡوَاتُ لِلرَّحۡمَٰنِ فَلَا تَسۡمَعُ إِلَّا هَمۡسٗا١٠٨ يَوۡمَئِذٖ لَّا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَرَضِيَ لَهُۥ قَوۡلٗا١٠٩ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِۦ عِلۡمٗا١١٠ ۞وَعَنَتِ ٱلۡوُجُوهُ لِلۡحَيِّ ٱلۡقَيُّومِۖ وَقَدۡ خَابَ مَنۡ حَمَلَ ظُلۡمٗا١١١ وَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَا يَخَافُ ظُلۡمٗا وَلَا هَضۡمٗا١١٢ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا وَصَرَّفۡنَا فِيهِ مِنَ ٱلۡوَعِيدِ لَعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ أَوۡ يُحۡدِثُ لَهُمۡ ذِكۡرٗا١١٣﴾
۹۹- - ای رسول- همانگونه که قصۀ موسی و فرعون و ماجرای قوم آن دو را برایت حکایت کردیم، قصص افراد پیش از تو را برایت حکایت میکنیم، و از جانب خویش این قرآن را به عنوان پند و اندرزی برای کسی که پند بگیرد، به تو دادیم.
۱۰۰- هر کس از این قرآن روی گردانَد و آن را تصدیق نکند و به آنچه در آن است عمل نکند، قطعا در روز قیامت در حالی نزد پروردگارش میآید که گناه بزرگی را به دوش میکشد.
۱۰۱- برای همیشه در آن عذاب میمانند، و بار سنگین گناهانی که به دوش میکشند برایشان چه بد است، که آنان را وارد دوزخ کرده است!
۱۰۲- روزی که فرشته برای برانگیختهشدن، در صور میدمد، و در آن روز کافران را میرانیم در حالی که کبود هستند، و رنگ و چشمانشان از شدت ترس و وحشت موجود تغییر کرده است.
۱۰۳- محرمانه با هم اینگونه راز میگویند: در زندگی دنیا فقط ده روز ماندید.
۱۰۴- ما به آنچه که آنان میگویند و پنهان میدارند آگاهتریم، آنگاه که داناترین و خردمندترینشان میگوید: شما فقط یک روز ماندید؛ زیرا در روز قیامت، مدت زمان زندگی خویش در دنیا را کوتاه میبینند.
۱۰۵- و – ای رسول- قومت در مورد وضعیت کوهها در روز قیامت از تو میپرسند، به آنان بگو: پروردگارم کوهها را از ریشه برمیکند و و ریز ریز میسازد، آنگاه به گرد و خاک تبدیل میشوند.
۱۰۶، ۱۰۷- آنگاه زمین را مسطح و بدون بنا و بدون گیاه میگذارد، و بینندۀ آن به سبب مسطحبودن کامل زمین، هیچ انحراف و ارتفاع و پستیای در آن نمیبیند.
۱۰۸- در آن روز مردم صدای دعوتگر به سوی محشر را پیروی میکنند، و هیچ جای گریزی برایشان نیست؛ زیرا برای تمامی مخلوقات حق و راست است، و صداها از ترس برای الله رحمان خاموش میشوند، پس در آن روز جز صدایی آهسته نمیشنوی.
۱۰۹- در آن روز شفاعت هیچ شفاعتگری برای کسی از مخلوقات نفع نمیرساند مگر شفاعتگری که الله به او اجازه شفاعت داده باشد و از کسی که برایش شفاعت میشود راضی باشد، که این کار فقط برای مؤمن مخلص است.
۱۱۰- الله سبحانه آنچه از کار قیامت که مردم آن را پیش رو دارند، و آنچه که در دنیایشان پشت سر گذاشتهاند میداند، در حالی که علم تمام بندگان به ذات و صفات الله احاطه ندارد.
۱۱۱- و چهرههای بندگان فروتن گردد، و برای آفریدگارشان سر فرود آورند؛ ذاتی که تمامی مفاهیم زندگی کامل از آنِ اوست، آنگونه که شایستۀ جلال او باشد، ذاتی که هرگز نمیمیرد، و هر چیزی را اداره میکند، و از غیر خود بینیاز است، و بدون تردید در روز قیامت، کسی که فردی از مخلوقات را شریک الله قرار داده است، زیان میکند.
۱۱۲- و هر کس در حالی که به پروردگارش ایمان دارد اعمال صالح انجام دهد، ترسی از ستم ندارد که بر گناهانش افزوده شود، و نیز از این نمیترسد که از نیکیهایش کاسته شود.
۱۱۳- و همانگونه که اهل ایمان را به انجام اعمال صالح تشویق کردیم، و کافران را از ماندن بر گناهان و کفر به آیاتمان بر حذر داشتیم، این قرآن را به زبان عربی نازل کردیم؛ تا آن را بفهمند، و وعیدهای گوناگونی را در آن بیان کردیم؛ به امید آنکه از پروردگارشان بترسند، یا این قرآن پند و اندرزی برایشان به وجود آورد و به این وسیله پند و عبرت گیرند.
﴿فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡحَقُّۗ وَلَا تَعۡجَلۡ بِٱلۡقُرۡءَانِ مِن قَبۡلِ أَن يُقۡضَىٰٓ إِلَيۡكَ وَحۡيُهُۥۖ وَقُل رَّبِّ زِدۡنِي عِلۡمٗا١١٤ وَلَقَدۡ عَهِدۡنَآ إِلَىٰٓ ءَادَمَ مِن قَبۡلُ فَنَسِيَ وَلَمۡ نَجِدۡ لَهُۥ عَزۡمٗا١١٥ وَإِذۡ قُلۡنَا لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ ٱسۡجُدُواْ لِأٓدَمَ فَسَجَدُوٓاْ إِلَّآ إِبۡلِيسَ أَبَىٰ١١٦ فَقُلۡنَا يَٰٓـَٔادَمُ إِنَّ هَٰذَا عَدُوّٞ لَّكَ وَلِزَوۡجِكَ فَلَا يُخۡرِجَنَّكُمَا مِنَ ٱلۡجَنَّةِ فَتَشۡقَىٰٓ١١٧ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعۡرَىٰ١١٨ وَأَنَّكَ لَا تَظۡمَؤُاْ فِيهَا وَلَا تَضۡحَىٰ١١٩ فَوَسۡوَسَ إِلَيۡهِ ٱلشَّيۡطَٰنُ قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ هَلۡ أَدُلُّكَ عَلَىٰ شَجَرَةِ ٱلۡخُلۡدِ وَمُلۡكٖ لَّا يَبۡلَىٰ١٢٠ فَأَكَلَا مِنۡهَا فَبَدَتۡ لَهُمَا سَوۡءَٰتُهُمَا وَطَفِقَا يَخۡصِفَانِ عَلَيۡهِمَا مِن وَرَقِ ٱلۡجَنَّةِۚ وَعَصَىٰٓ ءَادَمُ رَبَّهُۥ فَغَوَىٰ١٢١ ثُمَّ ٱجۡتَبَٰهُ رَبُّهُۥ فَتَابَ عَلَيۡهِ وَهَدَىٰ١٢٢ قَالَ ٱهۡبِطَا مِنۡهَا جَمِيعَۢاۖ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوّٞۖ فَإِمَّا يَأۡتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدٗى فَمَنِ ٱتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشۡقَىٰ١٢٣ وَمَنۡ أَعۡرَضَ عَن ذِكۡرِي فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةٗ ضَنكٗا وَنَحۡشُرُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَعۡمَىٰ١٢٤ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرۡتَنِيٓ أَعۡمَىٰ وَقَدۡ كُنتُ بَصِيرٗا١٢٥﴾
۱۱۴- بنابراین الله تعالی از هر نقص و عیبی منزه و پاک است، فرمانروایی که هر پادشاهی و هر انسان ستمگری تحت فرمان و قدرت اوست، در هر چیزی تصرف میکند، ذاتی که خودش و وعده و وعیدش حق است و هر چیزی که از او باشد حق است. و – ای رسول- به قرائت قرآن همراه جبرئیل قبل از اینکه ابلاغش به تو تمام شود شتاب نکن، و بگو: پروردگارا! در پرتو آنچه به من آموختی بر دانشم بیفزا.
۱۱۵- و پیش از اینکه آدم از آن درخت بخورد، وی را به نخوردن از آن سفارش کردیم، و به او گفتیم: همانا ابلیس دشمن تو و دشمن همسرت است، پس شما را از بهشت بیرون نکند، که تو و همسرت در دنیا بدبخت میشوید. اما شیطان او را وسوسه کرد و آدم از وی فرمان برد و آن سفارش را فراموش کرد، و برای حفظ آنچه او را به آن سفارش کردیم عزمی راسخ برایش نیافتیم.
۱۱۶- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که به فرشتگان گفتیم: برای احترام و اکرام آدم، در برابرش سجده کنید، آنگاه همگی اطاعت کرده و به سجده درافتادند جز ابلیس که از سجدهکردن سر باز زد.
۱۱۷- پس گفتیم: ای آدم! همانا این ابلیس دشمن تو و دشمن همسرت است، پس از او بر حذر باشید و با نافرمانی از من، از او اطاعت نکنید، که شما را از بهشت بیرون میکند و زمانی که از آن خارج شوی، بدبخت میگردی.
۱۱۸- - ای آدم- تو میتوانی در این بهشت بخوری و گرسنه نمانی، و نیز پوششی بر تن کنی و عریان نمانی.
۱۱۹- و نیز میتوانی در این بهشت تشنه نمانی و گرمای خورشید به تو نرسد.
۱۲۰- پس شیطان آدم را وسوسه کرد، و به او گفت: آیا تو را به درختی راهنمایی کنم که اگر از آن بخوری، جاوید میمانی و هرگز نمیمیری، و مُلکی همیشگی که قطع نمیگردد و پایان نمییابد به دست میآوری؟
۱۲۱- بنابراین آدم و حوا از آن درختی که الله آنان را از خوردن از آن نهی کرده بود خوردند، سپس عورتهایشان پس از اینکه از چشمشان پوشیده بود برایشان آشکار گشت، و شروع به کندن برگهای درختان بهشت و چسباندن آنها بر خود کردند؛ تا آنچه از عورتشان را که آشکار شده بود بپوشانند، و آدم با فرمان پروردگارش مخالفت کرد، و با خوردن از درختی که الله وی را از نزدیکشدن به آن نهی کرده بود، عصیان ورزید.
۱۲۲- سپس الله او را برگزید و به خود نزدیک کرد و توبهاش را پذیرفت، و او را به راه راست هدایت کرد.
۱۲۳- الله به آدم و حوا فرمود: شما دو تن و ابلیس از بهشت به سوی زمین فرود آیید، که او دشمن شما و شما دشمن او هستید، و اگر هدایت و رهنمودی از جانب من نزد شما آمد، هر کس از هدایت و بیانم پیروی و به آنها عمل کند، قطعا در دنیا هدایت میشود و راه مییابد و در آخرت هم بدبخت نمیشود و دچار عذاب الهی نمیگردد.
۱۲۴- و هر کس از یاد من که وی را با آن پند میدهم روی بگرداند، به راستی که زندگیِ تنگ و سختی در دنیا خواهد داشت – هر چند به نظر رسد که صاحب فضل و آسانی است-، و قبرش بر وی تنگ میگردد و در آن عذاب میشود، و در روز قیامت او را در حالی حشر میکنیم که نابیناست و حقیقت و دلایل را نمیبیند.
۱۲۵- این رویگردان از یاد الله میگوید: پروردگارا! چرا مرا کور محشور کردی، در حالی که قبلا در دنیا بینا بودم؟!
﴿قَالَ كَذَٰلِكَ أَتَتۡكَ ءَايَٰتُنَا فَنَسِيتَهَاۖ وَكَذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمَ تُنسَىٰ١٢٦ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَنۡ أَسۡرَفَ وَلَمۡ يُؤۡمِنۢ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦۚ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبۡقَىٰٓ١٢٧ أَفَلَمۡ يَهۡدِ لَهُمۡ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ يَمۡشُونَ فِي مَسَٰكِنِهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلنُّهَىٰ١٢٨ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَكَانَ لِزَامٗا وَأَجَلٞ مُّسَمّٗى١٢٩ فَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ قَبۡلَ طُلُوعِ ٱلشَّمۡسِ وَقَبۡلَ غُرُوبِهَاۖ وَمِنۡ ءَانَآيِٕ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡ وَأَطۡرَافَ ٱلنَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرۡضَىٰ١٣٠ وَلَا تَمُدَّنَّ عَيۡنَيۡكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّنۡهُمۡ زَهۡرَةَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا لِنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَرِزۡقُ رَبِّكَ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰ١٣١ وَأۡمُرۡ أَهۡلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصۡطَبِرۡ عَلَيۡهَاۖ لَا نَسَۡٔلُكَ رِزۡقٗاۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكَۗ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلتَّقۡوَىٰ١٣٢ وَقَالُواْ لَوۡلَا يَأۡتِينَا بَِٔايَةٖ مِّن رَّبِّهِۦٓۚ أَوَ لَمۡ تَأۡتِهِم بَيِّنَةُ مَا فِي ٱلصُّحُفِ ٱلۡأُولَىٰ١٣٣ وَلَوۡ أَنَّآ أَهۡلَكۡنَٰهُم بِعَذَابٖ مِّن قَبۡلِهِۦ لَقَالُواْ رَبَّنَا لَوۡلَآ أَرۡسَلۡتَ إِلَيۡنَا رَسُولٗا فَنَتَّبِعَ ءَايَٰتِكَ مِن قَبۡلِ أَن نَّذِلَّ وَنَخۡزَىٰ١٣٤ قُلۡ كُلّٞ مُّتَرَبِّصٞ فَتَرَبَّصُواْۖ فَسَتَعۡلَمُونَ مَنۡ أَصۡحَٰبُ ٱلصِّرَٰطِ ٱلسَّوِيِّ وَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ١٣٥﴾
۱۲۶- الله در پاسخ به او میگوید: تو را نابینا حشر کردم؛ زیرا آیات روشن من نزدت آمد، و تو از آنها روی گرداندی و ایمان نیاوردی، و همانگونه که تو آنها را در دنیا ترک کردی، امروز در آتش دوزخ رها میشوی.
۱۲۷- و اینگونه هر کسی را که بر خود ستم کند و از پروردگارش فرمان نبرد و به آیاتش ایمان نیاورد، با عقوباتی در دنیا مجازات میکنیم، و قطعا عذابی که در آخرت برای آنان آماده شده است، دردناکتر و مداومتر است، چون قطع نمیشود و پایان نمیپذیرد.
۱۲۸- - ای رسول- آیا فراوانی کسانی از امتهای تکذیبگر پیشین که آنان را هلاک و نابود کردیم، قوم تو را به راه راست و هدایت راهنمایی نکرد، در حالی که آنان در سرزمینشان راه میروند و آثار هلاکتشان را میبینند؟! همانا در فراوانی آن امتها و نشانهها و بقایای عذابشان پند و عبرتهایی برای هوشیاران و خردمندان وجود دارد.
۱۲۹- و اگر کلمه و حکمی از جانب پروردگارت برای تاخیر عذاب از آنان و زمانی مشخص برای فرارسیدن هلاکتشان نگذشته بود، قطعا عذابشان در همین دنیا به تعجیل میافتاد؛ زیرا آنان به سبب کفرشان مستحق آن هستند.
۱۳۰- پس – ای رسول- بر توصیفات و سخنان باطلی که این تکذیبکنندگان تو میگویند شکیبایی کن، و به ستایش پروردگارت در نماز صبح قبل از طلوع خورشید، و در نماز عصر قبل از غروب خورشید، و در نماز عشا در لحظات شب، و در نماز ظهر هنگام زوال پس از پایان طرف اول روز و در نماز مغرب پس از پایان طرف دوم روز تسبیح گوی؛ امید است که بر اثر این اعمال پاداشی بگیری که به آن خشنود میگردی.
۱۳۱- و به کالاهای گوناگونی که این مشرکان و امثالشان را از آن برخوردار کردیم چشم مدوز؛ زیرا آنها زینتی زودگذر در این زندگی دنیا هستند، آنان را از این متاع دنیا بهرهمند کردیم؛ تا آنان را به این وسیله بیازماییم، و روزی و پاداش پروردگارت برای تو از آنچه به آنان دادهایم بهتر و بادوامتر است، و هرگز نابود و تمام نمیشود.
۱۳۲- و – ای پیامبر- خانوادهات را به ادای نماز امر کن، و خودت بر ادای آن شکیبایی ورز، ما از تو درخواست مال و مزدی نداریم، بلکه تو را روزی میدهیم و آن را به تو میدهیم، و سرانجام نیکو در دنیا و آخرت برای تقواپیشگان است.
۱۳۳- و – ای رسول- تکذیبکنندگان تو گفتند: چرا نشانهای از جانب پروردگارت نمیآوری تا بر راستگویی تو دلالت کند؟ مگر این قرآن که تصدیقکنندۀ حقایق موجود در کتابهای آسمانی پیشین است نزدشان نیامده است؟!
۱۳۴- و اگر ما این تکذیبکنندگان را قبل از اینکه رسولی به سویشان بفرستی، و کتابی بر آنان نازل کنیم، با نزول عذاب نابود میساختیم، قطعا میگفتند: ای پروردگار ما! چرا از جانب خود رسولی به سوی ما نفرستادی، تا وی را تصدیق کنیم و از آیات و شریعت تو پیروی کنیم پیش از اینکه با عذاب تو خوار و ذلیل گردیم؟!
۱۳۵- - ای رسول- به این مشرکان بگو: هر یک از ما و شما منتظر حوادث زمانه هستیم، و منتظر اینکه نصرت و رستگاری از آنِ کیست، پس منتظر باشید، و به زودی خواهید دانست که کدام یک از ما و شما پیرو راه راست، و هدایتیافتگان به سوی حقیقت هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمۡ وَهُمۡ فِي غَفۡلَةٖ مُّعۡرِضُونَ١ مَا يَأۡتِيهِم مِّن ذِكۡرٖ مِّن رَّبِّهِم مُّحۡدَثٍ إِلَّا ٱسۡتَمَعُوهُ وَهُمۡ يَلۡعَبُونَ٢ لَاهِيَةٗ قُلُوبُهُمۡۗ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّجۡوَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ هَلۡ هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡۖ أَفَتَأۡتُونَ ٱلسِّحۡرَ وَأَنتُمۡ تُبۡصِرُونَ٣ قَالَ رَبِّي يَعۡلَمُ ٱلۡقَوۡلَ فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٤ بَلۡ قَالُوٓاْ أَضۡغَٰثُ أَحۡلَٰمِۢ بَلِ ٱفۡتَرَىٰهُ بَلۡ هُوَ شَاعِرٞ فَلۡيَأۡتِنَا بَِٔايَةٖ كَمَآ أُرۡسِلَ ٱلۡأَوَّلُونَ٥ مَآ ءَامَنَتۡ قَبۡلَهُم مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَآۖ أَفَهُمۡ يُؤۡمِنُونَ٦ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ إِلَّا رِجَالٗا نُّوحِيٓ إِلَيۡهِمۡۖ فَسَۡٔلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٧ وَمَا جَعَلۡنَٰهُمۡ جَسَدٗا لَّا يَأۡكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَمَا كَانُواْ خَٰلِدِينَ٨ ثُمَّ صَدَقۡنَٰهُمُ ٱلۡوَعۡدَ فَأَنجَيۡنَٰهُمۡ وَمَن نَّشَآءُ وَأَهۡلَكۡنَا ٱلۡمُسۡرِفِينَ٩ لَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ كِتَٰبٗا فِيهِ ذِكۡرُكُمۡۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٠﴾
۱- زمان حسابرسی مردم بر اعمالی که انجام دادهاند نزدیک شده است، اما با وجود این، کافران با غفلت از این حقیقت، زندگی میکنند و از این هشدار روی میگردانند.
۲- و هیچ نزول تازهای از قرآن بر آنان تلاوت نشد و دوباره آنان را پند و نصیحت نکرد مگر اینکه به شوخی و تمسخر آن را شنیدند.
۳- دلهایشان از قرآن کریم غافل است، و به اباطیل و تمایلات دنیوی مشغول است، و آنچه را در قرآن است نمیفهمند. و بلکه ستمکاران قریش بر امر و موضوعی مخفی و سرّی اجتماع و توافق کردند: یعنی اشاعۀ آنچه مردم را از ایمانآوردن به محمدج باز دارد؛ از جمله اینکه او بشری همچون خودشان است و هیچ تفاوتی با آنان ندارد، و آیاتی که آورده، سحر است، پس چگونه به سویش میروید و از وی پیروی میکنید، در حالی که میدانید بشری مانند خودتان است؟!
۴- پیامبرج این موضوع را به پروردگارش واگذار کرد و گفت: پروردگارم [هر] گفتار موجود در آسمان و زمین را میداند، و از سخنانی که پنهان میدارید آگاه است، و او سخنانتان را میشنود و از احوال شما باخبر است. این آیه تهدید و وعیدی علیه آنان بود.
۵- بلکه کافران قرآن را انکار کردند و برخی گفتند: خوابهایی درهمآمیخته است که هیچ حقیقتی ندارد، و بعضی گفتند: افترا و دروغ است و وحی نیست، و برخی گفتند: محمد شاعر است و آنچه آورده است شعر است، و اگر میخواهد که ما او را تصدیق کنیم، باید معجرهای محسوس مانند شتر صالح و معجزات موسی و عیسی و آنچه رسولان پیش از او آوردند، بیاورد.
۶- قبل از کافران «مکه»، ساکنان هر قریهای که درخواست معجزه از رسولشان کردند و آن معجزه محقق شد، ایمان نیاورند و بلکه تکذیب کردند و ما آنان را هلاک کردیم، پس آیا کافران «مکه» در صورتی که معجزات مورد درخواستشان محقق شود، ایمان میآوردند؟ نه هرگز آنان ایمان نمیآورند.
۷- و – ای رسول- پیش از تو جز مردانی از جنس بشر که به آنان وحی میکردیم نفرستادیم، و فرشتگان را نفرستادیم، پس – ای کافران «مکه»- اگر این امر را نمیدانید، از عالمان به کتابهای آسمانی پیشین بپرسید.
۸- و رسولان پیش از تو را متفاوت و خارج از سرشت بشر قرار ندادیم که به خوراک و نوشیدنی نیاز نداشته باشند، و آنان جاوید هم نبودند که از دنیا نروند.
۹- سپس نصرت و نجاتی را که به پیامبران و پیروانشان وعده دادیم محقق کردیم و کسانی را که با کفر به پروردگارشان علیه خود ستم و زیادهروی کردند هلاک و نابود کردیم.
۱۰- به تحقیق قرآن را به سوی شما فرو فرستادیم که مایۀ عزت و شرف و افتخارتان در دنیا و آخرت است اگر با آن پند و اندرز گیرید، پس آیا به آنچه که شما را به وسیلۀ آن بر دیگران ترجیح و فضیلت دادیم نمیاندیشید؟!
﴿وَكَمۡ قَصَمۡنَا مِن قَرۡيَةٖ كَانَتۡ ظَالِمَةٗ وَأَنشَأۡنَا بَعۡدَهَا قَوۡمًا ءَاخَرِينَ١١ فَلَمَّآ أَحَسُّواْ بَأۡسَنَآ إِذَا هُم مِّنۡهَا يَرۡكُضُونَ١٢ لَا تَرۡكُضُواْ وَٱرۡجِعُوٓاْ إِلَىٰ مَآ أُتۡرِفۡتُمۡ فِيهِ وَمَسَٰكِنِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُسَۡٔلُونَ١٣ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ١٤ فَمَا زَالَت تِّلۡكَ دَعۡوَىٰهُمۡ حَتَّىٰ جَعَلۡنَٰهُمۡ حَصِيدًا خَٰمِدِينَ١٥ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ١٦ لَوۡ أَرَدۡنَآ أَن نَّتَّخِذَ لَهۡوٗا لَّٱتَّخَذۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّآ إِن كُنَّا فَٰعِلِينَ١٧ بَلۡ نَقۡذِفُ بِٱلۡحَقِّ عَلَى ٱلۡبَٰطِلِ فَيَدۡمَغُهُۥ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٞۚ وَلَكُمُ ٱلۡوَيۡلُ مِمَّا تَصِفُونَ١٨ وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَمَنۡ عِندَهُۥ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِهِۦ وَلَا يَسۡتَحۡسِرُونَ١٩ يُسَبِّحُونَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لَا يَفۡتُرُونَ٢٠ أَمِ ٱتَّخَذُوٓاْ ءَالِهَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ هُمۡ يُنشِرُونَ٢١ لَوۡ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَاۚ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ٢٢ لَا يُسَۡٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسَۡٔلُونَ٢٣ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗۖ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡۖ هَٰذَا ذِكۡرُ مَن مَّعِيَ وَذِكۡرُ مَن قَبۡلِيۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ٱلۡحَقَّۖ فَهُم مُّعۡرِضُونَ٢٤﴾
۱۱- و ساکنان قریههای بسیاری به سبب کفر و انکار آنچه رسولانشان آوردند ستمکار بودند و از این رو، آنان را با عذابی که تمامیشان را نابود کرد هلاک کردیم و پس از آنان، قوم دیگری را آفریدیم.
۱۲- و زمانی که این ستمکاران دیدند عذاب سخت ما آنان را فرا میگیرد و نشانهها و ابتدای آن را مشاهده کردند، با شتاب از قریههایشان فرار میکردند.
۱۳- و در این حالت ندا داده میشدند که: فرار نکنید و به لذتها و خوشی خود در این دنیای لهو و لعب و خانههای استوار و محکمتان برگردید، شاید در مورد چیزی از دنیایتان مورد سؤال قرار گیرید، این سخن از روی تمسخر و سرزنش به آنان گفته میشود.
۱۴- آنان پاسخی جر اعتراف به گناه و جرمشان ندارند و میگویند: وای بر ما! بدون تردید بر اثر کفر، به خود ستم کردیم.
۱۵- پیوسته همین سخن– یعنی سرزنش و دعا بر نابودی خویش و اعتراف به ستم- را تکرار میکنند تا اینکه آنان را مانند کشت دروشده و مردگانی بیحرکت و بیجان قرار میدهیم. پس – ای مخاطبان- از مداومت بر تکذیب محمدج بر حذر باشید، که اگر چنین نکنید، عذابی که بر امتهای پیشین نازل شد، شما را نیز فرا میگیرد.
۱۶- و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را بازیچه و بیهوده نیافریدیم، بلکه – ای مردم- آنها را آفریدیم تا حجت را بر شما اقامه کنیم و به این هدف که از طریق تمامی آنها پند و عبرت گیرید، و بدانید ذاتی که آنها را آفریده است هیچ چیزی شبیه او نیست و عبادت فقط برای اوست.
۱۷- اگر ارادۀ گرفتن سرگرمی و بازیچهای از فرزند یا همسر میداشتیم، قطعا آن را از پیش خودمان و نه از پیش شما انتخاب میکردیم، اما هرگز ما این کار را انجام نمیدادیم؛ زیرا محال است که فرزند یا همسری داشته باشیم.
۱۸- بلکه حق را میافکنیم و آن را آشکار میسازیم و در نتیجه، باطل نابود میشود و از بین میرود، و – ای کافران- در آخرت عذاب برای شماست؛ زیرا پروردگارتان را با صفتی که شایستۀ او نیست توصیف کردید.
۱۹- و هر آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد از آنِ او تعالی است، و فرشتگانی که نزدش هستند نه از عبادت او تکبر میورزند، و نه از این کار خسته میشوند، پس چگونه جایز است کسی که بنده و مخلوق الله متعال است شریک او باشد؟!
۲۰- آنان همواره الله را یاد میکنند و او را به پاکی میستایند، و سست و خسته نمیشوند.
۲۱- چگونه برای مشرکان جایز است که معبودانی ناتوان از روی زمین انتخاب کنند که قادر بر زندهکردن مردگان نیستند؟!
۲۲- اگر در آسمانها و زمین معبودانی غیر از الله میبود که امورشان را اداره و تدبیر کند، قطعا نظامشان از هم میپاشید، پس الله - پروردگار عرش- از دروغ و افترا و هر نقصی که منکران کافر به او نسبت میدهند و او را با آنها توصیف میکنند مبراست.
۲۳- یکی از دلایل یگانگی الله در آفرینش و عبادت، این است که دربارۀ حکم و فرمان خویش در مورد مخلوقات مورد سؤال و بازخواست قرار نمیگیرد، اما تمامی مخلوقاتش در برابر آنچه انجام میدهند بازخواست میشوند.
۲۴- آیا این مشرکان به جای الله، معبودانی گرفتهاند که نفع و ضرر میرسانند و زنده و مُرده میکنند؟! – ای رسول- به آنان بگو: دلیلتان را بیاورید که چرا این معبودان را انتخاب کردید، در قرآنی که من آوردم و در کتابهای آسمانی پیشین دلیلی بر این کارتان وجود ندارد. آنان فقط از روی جهل و تقلید شرک ورزیدند، و از حق روی گرداندند و آن را انکار کردند.
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِيٓ إِلَيۡهِ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدُونِ٢٥ وَقَالُواْ ٱتَّخَذَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَلَدٗاۗ سُبۡحَٰنَهُۥۚ بَلۡ عِبَادٞ مُّكۡرَمُونَ٢٦ لَا يَسۡبِقُونَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ وَهُم بِأَمۡرِهِۦ يَعۡمَلُونَ٢٧ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَلَا يَشۡفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ٱرۡتَضَىٰ وَهُم مِّنۡ خَشۡيَتِهِۦ مُشۡفِقُونَ٢٨ ۞وَمَن يَقُلۡ مِنۡهُمۡ إِنِّيٓ إِلَٰهٞ مِّن دُونِهِۦ فَذَٰلِكَ نَجۡزِيهِ جَهَنَّمَۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ٢٩ أَوَ لَمۡ يَرَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ كَانَتَا رَتۡقٗا فَفَتَقۡنَٰهُمَاۖ وَجَعَلۡنَا مِنَ ٱلۡمَآءِ كُلَّ شَيۡءٍ حَيٍّۚ أَفَلَا يُؤۡمِنُونَ٣٠ وَجَعَلۡنَا فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِهِمۡ وَجَعَلۡنَا فِيهَا فِجَاجٗا سُبُلٗا لَّعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٣١ وَجَعَلۡنَا ٱلسَّمَآءَ سَقۡفٗا مَّحۡفُوظٗاۖ وَهُمۡ عَنۡ ءَايَٰتِهَا مُعۡرِضُونَ٣٢ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ وَٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ٣٣ وَمَا جَعَلۡنَا لِبَشَرٖ مِّن قَبۡلِكَ ٱلۡخُلۡدَۖ أَفَإِيْن مِّتَّ فَهُمُ ٱلۡخَٰلِدُونَ٣٤ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۗ وَنَبۡلُوكُم بِٱلشَّرِّ وَٱلۡخَيۡرِ فِتۡنَةٗۖ وَإِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ٣٥﴾
۲۵- و – ای رسول- پیش از تو رسولی را نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که معبود بر حقی جز الله نیست، پس فقط ذات یگانۀ او را عبادت کنید.
۲۶، ۲۷- و مشرکان گفتند: الله رحمان فرزندی گرفته است، به گمان آنان فرشتگان دختران الله بودند. الله متعال از این کار منزه است؛ زیرا فرشتگان بندگان و مقربان او تعالی و دارای فضایلی مخصوص خود هستند، و یکی از نشانهها و موارد اطاعت و عبادت نیکویشان این است که فقط به آنچه پروردگارشان آنان را دستور دهد سخن میگویند و تا زمانی که او تعالی به آنان اجازه ندهد، کاری انجام نمیدهند.
۲۸- الله سبحانه اعمال گذشته و آیندۀ آنان را میداند، و آنها را برمیشمارد، و اقدام به شفاعت نمیکنند مگر برای کسی که الله شفاعتشان را در حق او بپذیرد، و بر اثر ترسی که از الله دارند، از مخالفت با امر و نهی او پرهیز میکنند.
۲۹- و اگر – به فرض محال- یکی از فرشتگان ادعا کند که شریک الله تعالی است، قطعا جزایش جهنم است، و هر ستمگر مشرکی را چنین جزایی میدهیم.
۳۰- آیا کافران ندانستهاند که آسمانها و زمین به هم چسبیده بودند، و هیچ فاصلهای میان آن دو نبود و از این رو، بارانی از آسمان نمیآمد و گیاهی از زمین نمیرویید، سپس آن دو را با قدرت خویش جدا ساختیم، و باران را از آسمان فرو فرستادیم، و گیاه را از زمین بیرون آوردیم، و هر چیز زندهای را از آب پدید آوردیم، پس آیا این منکران ایمان نمیآورند، تا آنچه میبینند را تصدیق کنند و فقط الله تعالی را عبادت کنند؟!
۳۱- و در زمین کوههایی آفریدیم که آن را نگه دارد و ساکنان زمین تکان نخورند، و راههایی وسیع در آن قرار دادیم؛ به امید آنکه مخلوقات به سمت رزق و روزی خود و یگانگی آفریدگارشان راهنمایی و هدایت شوند.
۳۲- و آسمان را سقفی برای زمین قرار دادیم در حالی که ستون ندارد، و حفظ میشود و سقوط نمیکند، و شیاطین هم نمیتوانند آن را بشکافند و از آن نفوذ کنند، و کافران از عبرتگیری به وسیلۀ نشانههای آسمان – همچون خورشید و ماه و ستارگان- غافلند و دربارۀ آنها نمیاندیشند.
۳۳- و الله تعالی ذاتی است که شب را آفرید؛ تا مردم در آن آرام گیرند، و روز را آفرید؛ تا در آن به دنبال معاش و روزی باشند، و خورشید را نشانهای برای روز و ماه را علامتی برای شب آفرید، و هر یک از خورشید و ماه در مدار مخصوص به خودش در جریان است، و از آن منحرف و متمایل نمیشوند.
۳۴- و – ای رسول- پیش از تو جاودانگی در دنیا را برای هیچ بشری قرار ندادیم، پس آیا اگر تو وفات کنی، این افراد امید دارند که پس از تو در دنیا جاوید بمانند؟! هرگز چنین نیست.
این آیه نشان میدهد که خضر وفات کرده است؛ زیرا انسان بود.
۳۵- هر نفسی هر اندازه که در دنیا زندگی کند قطعاً مرگ را میچشد، و وجود هر نفسی در دنیا به این هدف است که با تکالیفی که به آن امر و نهی میشود و تغییر حالات و شرایط خوب و بد مورد آزمایش قرار گیرد، و پس از آن، بازگشت و رجوعش به سوی الله یگانه است تا مورد حساب و جزا قرار گیرد.
﴿وَإِذَا رَءَاكَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِي يَذۡكُرُ ءَالِهَتَكُمۡ وَهُم بِذِكۡرِ ٱلرَّحۡمَٰنِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٣٦ خُلِقَ ٱلۡإِنسَٰنُ مِنۡ عَجَلٖۚ سَأُوْرِيكُمۡ ءَايَٰتِي فَلَا تَسۡتَعۡجِلُونِ٣٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٨ لَوۡ يَعۡلَمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَن وُجُوهِهِمُ ٱلنَّارَ وَلَا عَن ظُهُورِهِمۡ وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٣٩ بَلۡ تَأۡتِيهِم بَغۡتَةٗ فَتَبۡهَتُهُمۡ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ رَدَّهَا وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٤٠ وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِكَ فَحَاقَ بِٱلَّذِينَ سَخِرُواْ مِنۡهُم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٤١ قُلۡ مَن يَكۡلَؤُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ مِنَ ٱلرَّحۡمَٰنِۚ بَلۡ هُمۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِم مُّعۡرِضُونَ٤٢ أَمۡ لَهُمۡ ءَالِهَةٞ تَمۡنَعُهُم مِّن دُونِنَاۚ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَ أَنفُسِهِمۡ وَلَا هُم مِّنَّا يُصۡحَبُونَ٤٣ بَلۡ مَتَّعۡنَا هَٰٓؤُلَآءِ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ طَالَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡعُمُرُۗ أَفَلَا يَرَوۡنَ أَنَّا نَأۡتِي ٱلۡأَرۡضَ نَنقُصُهَا مِنۡ أَطۡرَافِهَآۚ أَفَهُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٤٤﴾
۳۶- و – ای رسول- وقتی این مشرکان تو را ببینید، از روی تمسخر به سمت تو اشاره میکنند و میگویند: آیا مردی که بر معبودانتان خرده میگیرد همین است؟ و الله رحمان و نعمتش و نیز قرآن و هدایتی را که نازل کرده است انکار میکنند.
۳۷- انسان بر عجله آفریده شده است، یعنی قبل از وقوع اشیا آنها را به شتاب میخواهد، و قطعا قریش عذاب را با شتاب خواستند و وقوع آن را دیر دانستند، بنابراین الله تعالی آنان را انذار و هشدار داد که به زودی عذابی را که با عجله میخواستند به آنان نشان خواهد داد، پس از الله نخواهند که آن را به تعجیل اندازد.
۳۸- و کافران – با درخواست تعجیل در عذاب و از روی تمسخر- میگویند: ای محمد! آنچه به ما وعده میدهی چه زمانی فرا میرسد اگر تو و پیروانت راست میگویید؟!
۳۹- اگر این کافران آنچه را که با آن روبرو میشوند بدانند زمانی که نمیتوانند آتش را از چهرهها و پشتشان دور کنند، و یاوری نمییابند که آنان را یاری رساند؛ قطعا بر کفرشان باقی نمیماندند و درخواست تعجیل در عذابشان را نمیکردند.
۴۰- و بدون تردید قیامت ناگهانی آنان را فرا خواهد گرفت، و در آن زمان حیرت و وحشت میکنند و بسیار میترسند، و نمیتوانند عذاب را از خود دفع کنند، و فرصت توبه و عذرخواهی هم به آنان داده نمیشود.
۴۱- ای رسول! به تحقیق که پیامبران پیش از تو نیز مورد تمسخر قرار گرفتند، پس بر کسانی که تمسخر میکردند عذابی که مورد استهزا و تمسخرشان بود نازل شد.
۴۲- - ای رسول- به اینان که خواستار تعجیل در عذاب هستند بگو: هیچ کس نمیتواند در شب یا روز، در خواب یا بیداری شما، از عذاب و خشم الله رحمان زمانی که بر شما نازل شد از شما حفاظت کند، بلکه آنان از قرآن و اندرزهای پروردگارشان غافل هستند.
۴۳- آیا معبودهایی دارند که آنان را در برابر عذاب ما محافظت کنند؟! قطعاً معبودهایشان نمیتوانند خودشان را یاری رسانند، پس چگونه میتوانند به عبادتگزارانشان کمک کنند؟! و آنان از عذاب ما نجات نمییابند و از طرف ما یاری نمیشوند.
۴۴- بدون تردید کافران و پدرانشان با دیدن اموال و فرزندان و عمرهای طولانی، فریب فرصتدادن ما را خوردند و از این رو، بر کفرشان باقی میماندند و از آن جدا نشدند، و گمان کردند که عذاب نمیشوند و از قانون و سنت پیشین غافل ماندهاند، الله متعال زمین را با کاستن از اطرافش کم و تنگ میکند و در هر ناحیهای خشم و شکستی را بر مشرکان وارد میسازد، آیا کافران «مکه» میتوانند از زیر قدرت الهی خارج شوند یا از مُردن سر باز زنند؟!
﴿قُلۡ إِنَّمَآ أُنذِرُكُم بِٱلۡوَحۡيِۚ وَلَا يَسۡمَعُ ٱلصُّمُّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا مَا يُنذَرُونَ٤٥ وَلَئِن مَّسَّتۡهُمۡ نَفۡحَةٞ مِّنۡ عَذَابِ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٤٦ وَنَضَعُ ٱلۡمَوَٰزِينَ ٱلۡقِسۡطَ لِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ فَلَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡٔٗاۖ وَإِن كَانَ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٍ أَتَيۡنَا بِهَاۗ وَكَفَىٰ بِنَا حَٰسِبِينَ٤٧ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ ٱلۡفُرۡقَانَ وَضِيَآءٗ وَذِكۡرٗا لِّلۡمُتَّقِينَ٤٨ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ وَهُم مِّنَ ٱلسَّاعَةِ مُشۡفِقُونَ٤٩ وَهَٰذَا ذِكۡرٞ مُّبَارَكٌ أَنزَلۡنَٰهُۚ أَفَأَنتُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٥٠ ۞وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَآ إِبۡرَٰهِيمَ رُشۡدَهُۥ مِن قَبۡلُ وَكُنَّا بِهِۦ عَٰلِمِينَ٥١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَا هَٰذِهِ ٱلتَّمَاثِيلُ ٱلَّتِيٓ أَنتُمۡ لَهَا عَٰكِفُونَ٥٢ قَالُواْ وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا لَهَا عَٰبِدِينَ٥٣ قَالَ لَقَدۡ كُنتُمۡ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُمۡ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٥٤ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا بِٱلۡحَقِّ أَمۡ أَنتَ مِنَ ٱللَّٰعِبِينَ٥٥ قَالَ بَل رَّبُّكُمۡ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ ٱلَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا۠ عَلَىٰ ذَٰلِكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٥٦ وَتَٱللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصۡنَٰمَكُم بَعۡدَ أَن تُوَلُّواْ مُدۡبِرِينَ٥٧﴾
۴۵- - ای رسول- به کسانی که به سویشان فرستاده شدهای بگو: من فقط به وسیلۀ وحیی از جانب الله - یعنی قرآن- شما را از عذاب میترسانم، اما کافران آنچه را به آنان گفته میشود به خوبی نمیشنوند و زمانی که پند و هشدار داده میشوند تدبر و تفکر نمیکنند، و در نتیجه از آن نفع نمیبرند.
۴۶- اگر بخشی از عذاب الهی به این کافران برسد، قطعا از سرانجام تکذیبشان آگاه خواهند شد، و با درخواست هلاکت و نابودی علیه خود با آن روبرو خواهند گردید؛ زیرا بر اثر عبادت غیر الله بر خود ستم کردهاند.
۴۷- و الله تعالی ترازوی دادگر و عادلانه را در روز قیامت برای حسابرسی قرار میدهد، و هرگز به آنان و دیگران ستمی نمیشود، و اگر ذرهای عمل خیر یا شر باشد باز هم در حساب صاحبش به شمار میآید، و الله تعالی برای شمارش و سنجش اعمال بندگانش و جزا دادن آنان بر این اساس کافی است.
۴۸، ۴۹- و به تحقیق که به موسی و هارون، دلیل و نصرت بر دشمنشان دادیم، و نیز کتاب تورات را که به وسیلۀ آن حق و باطل را از هم جدا ساختیم، و نوری که افراد پرهیزگار که از عذاب پروردگارشان میترسند با آن راه مییابند، و آنان از لحظهای که قیامت در آن برپا میشود ترسان و بیمناکند.
۵۰- و این قرآنی که الله آن را بر رسولش محمدج نازل کرد، تذکری است برای کسی که بخواهد از آن پند و اندرز گیرد و به دستوراتش عمل کند و از نواهی آن بپرهیزد، خیر و منفعت زیادی دارد، و آیا با وجود اینکه در نهایت روشنی و وضوح قرار دارد، باز هم آن را انکار میکنید؟!
۵۱- و به راستی که ما به ابراهیم هدایت و رشد [فکری] وی را دادیم، هدایتی که پیش از موسی و هارون، مردم را به سویش فرا خواند، و ما میدانستیم که او شایستۀ این کار است.
۵۲- آنگاه که به پدر و قومش گفت: این نمادهایی که ساختهاید و آنها را عبادت میکنید و همراهشان هستید چه هستند؟!
۵۳- قومش گفتند: پدرانمان را دیدیم که آنها را عبادت میکنند، پس به پیروی از پدرانمان آنها را عبادت میکنیم.
۵۴- ابراهیم به آنان گفت: به تحقیق که شما و پدرانتان بر اثر عبادت این نمادها، در گمراهی و انحرافی آشکار و بسیار دور از حقیقت هستید.
۵۵- آنان گفتند: آیا آنچه را که به ما گفتی حقیقت دارد و جدی است، یا به شوخی و از روی تمسخر سخن میگویی و همچون فردی هستی که نمیداند چه میگوید؟
۵۶- ابراهیم به آنان گفت: بلکه پروردگارتان که شما را به عبادت او فرا میخوانم، پروردگار آسمانها و زمین است که خودش آنها را آفریده است، و من از گواهان و شاهدان بر این مطلب هستم.
۵۷- و به الله سوگند پس از آنکه پشت کردید و رفتید، دربارۀ نمادهایتان تدبیری و فکری خواهم اندیشید و آنها را خواهم شکست.
﴿فَجَعَلَهُمۡ جُذَٰذًا إِلَّا كَبِيرٗا لَّهُمۡ لَعَلَّهُمۡ إِلَيۡهِ يَرۡجِعُونَ٥٨ قَالُواْ مَن فَعَلَ هَٰذَا بَِٔالِهَتِنَآ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٩ قَالُواْ سَمِعۡنَا فَتٗى يَذۡكُرُهُمۡ يُقَالُ لَهُۥٓ إِبۡرَٰهِيمُ٦٠ قَالُواْ فَأۡتُواْ بِهِۦ عَلَىٰٓ أَعۡيُنِ ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَشۡهَدُونَ٦١ قَالُوٓاْ ءَأَنتَ فَعَلۡتَ هَٰذَا بَِٔالِهَتِنَا يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ٦٢ قَالَ بَلۡ فَعَلَهُۥ كَبِيرُهُمۡ هَٰذَا فَسَۡٔلُوهُمۡ إِن كَانُواْ يَنطِقُونَ٦٣ فَرَجَعُوٓاْ إِلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ فَقَالُوٓاْ إِنَّكُمۡ أَنتُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٦٤ ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَىٰ رُءُوسِهِمۡ لَقَدۡ عَلِمۡتَ مَا هَٰٓؤُلَآءِ يَنطِقُونَ٦٥ قَالَ أَفَتَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا يَضُرُّكُمۡ٦٦ أُفّٖ لَّكُمۡ وَلِمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٧ قَالُواْ حَرِّقُوهُ وَٱنصُرُوٓاْ ءَالِهَتَكُمۡ إِن كُنتُمۡ فَٰعِلِينَ٦٨ قُلۡنَا يَٰنَارُ كُونِي بَرۡدٗا وَسَلَٰمًا عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ٦٩ وَأَرَادُواْ بِهِۦ كَيۡدٗا فَجَعَلۡنَٰهُمُ ٱلۡأَخۡسَرِينَ٧٠ وَنَجَّيۡنَٰهُ وَلُوطًا إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَا لِلۡعَٰلَمِينَ٧١ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ نَافِلَةٗۖ وَكُلّٗا جَعَلۡنَا صَٰلِحِينَ٧٢﴾
۵۸- بنابراین ابراهیم آن نمادها را درهم شکست و آنها را ریز ریز کرد، و بزرگترشان را باقی گذاشت تا آن قوم به سویش باز گردند و از آن بپرسند و در نتیجه، ناتوانی و گمراهی آنان آشکار گردد و حجت بر آنان اقامه شود.
۵۹- این قوم برگشتند و دیدند که نمادهایشان شکسته شده و خوار و حقیر گشتهاند، از یکدیگر پرسیدند: چه کسی این کار را با معبودهایمان انجام داده است؟ قطعا چنین فردی ستمکار است که علیه معبودهایی که مستحق تعظیم و احترام هستند جسارت کرده است.
۶۰- کسانی که سخن ابراهیم را زمانی که سوگند خورد علیه نمادهایشان فکر و تدبیر کند شنیده بودند، گفتند: شنیدیم که جوانی از آنها به بدی یاد میکرد، و به او ابراهیم گفته میشود.
۶۱- سرانشان گفتند: ابراهیم را در برابر دیدگان مردم حاضر کنید؛ تا آنان بر اعتراف او به آنچه گفته است گواه باشند و این خود دلیلی علیه او باشد.
۶۲- سپس ابراهیم را آوردند و با ابراز ناخشنودی از او پرسیدند: آیا تو همان کسی هستی که معبودهایمان را شکستی؟ مراد آنان نمادهایشان بود.
۶۳- هدف ابراهیم برای آشکارکردن نادانی و بیخردی آنان در برابر مردم حاصل شد، و با ارایه دلیل و با اشاره به گمراهی آنان، گفت: بلکه این نماد بزرگ آنها را شکسته است، پس از معبودهای ادعایی خود در این باره بپرسید؛ اگر سخن میگویند یا پاسخی میدهند.
۶۴- بنابراین به خودشان آمدند و گمراهی آنان برایشان روشن شد، که چگونه آنها را عبادت میکنند در حالی که نمیتوانند چیزی را از خود دور سازند یا به کسی که از آنها میپرسد پاسخ دهند؟! و به ظلم و شرک خویش اعتراف کردند.
۶۵- اما فورا پس از این درک و فهم، به سرکشی و عنادشان بازگشتند، و دوباره باطل را در پیش گرفتند، و آنچه را که دلیلی به نفع ابراهیم علیه آنان بود، به عنوان دستاویز خود انتخاب کردند و گفتند: چگونه از آنها بپرسیم در حالی که خودت میدانی سخن نمیگویند؟!
۶۶، ۶۷- ابراهیم با تحقیر نمادها گفت: چگونه نمادهایی را عبادت میکنید که اگر عبادت شوند فایدهای نمیرسانند، و اگر ترک شوند، ضرری نمیرسانند؟! اُف بر شما و بر معبودانتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید! مگر عقل ندارید و نمیاندیشید که به بدی آنچه انجام میدهید آگاه شوید؟!
۶۸، ۶۹- زمانی که دلیلشان باطل شد و حق آشکار گردید، به قدرت و زورشان پناه بردند و گفتند: ابراهیم را با آتش بسوزانید؛ زیرا معبودانتان را خشمگین ساخت اگر یاریگر آنها هستید. بنابراین آتش بزرگی را برافروختند و ابراهیم را در آن انداختند، و الله رسولش را یاری کرد و به آتش گفت: برای ابراهیم سرد و سالم [= ایمن] باش، در نتیجه هیچ ضرر و آسیبی به ابراهیم نرسید.
۷۰- و آن قوم قصد نابودی ابراهیم را کردند، اما الله تعالی نیرنگشان را باطل کرد، و آنان را شکستخورده و خوار و پست گرداند.
۷۱- و ابراهیم و لوط را که به وی ایمان آورده بود، از «عراق» نجات دادیم و آنها را به سرزمین «شام» بردیم؛ جایی که با فراوانی خیرات در آن برکت دادیم و بیشتر پیامبران در آنجا بودند.
۷۲- و الله سبحانه بر ابراهیم نیکی و بخشش کرد، و پسرش اسحاق را به او داد زمانی که از الله درخواست کرد، و به علاوه، یعقوب را که فرزند اسحاق بود به او داد، و الله تعالی ابراهیم و اسحاق و یعقوب را صالح و مطیع خویش قرار داد.
﴿وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَئِمَّةٗ يَهۡدُونَ بِأَمۡرِنَا وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِمۡ فِعۡلَ ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَإِقَامَ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءَ ٱلزَّكَوٰةِۖ وَكَانُواْ لَنَا عَٰبِدِينَ٧٣ وَلُوطًا ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗا وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِي كَانَت تَّعۡمَلُ ٱلۡخَبَٰٓئِثَۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمَ سَوۡءٖ فَٰسِقِينَ٧٤ وَأَدۡخَلۡنَٰهُ فِي رَحۡمَتِنَآۖ إِنَّهُۥ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٧٥ وَنُوحًا إِذۡ نَادَىٰ مِن قَبۡلُ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ٧٦ وَنَصَرۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمَ سَوۡءٖ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ أَجۡمَعِينَ٧٧ وَدَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ إِذۡ يَحۡكُمَانِ فِي ٱلۡحَرۡثِ إِذۡ نَفَشَتۡ فِيهِ غَنَمُ ٱلۡقَوۡمِ وَكُنَّا لِحُكۡمِهِمۡ شَٰهِدِينَ٧٨ فَفَهَّمۡنَٰهَا سُلَيۡمَٰنَۚ وَكُلًّا ءَاتَيۡنَا حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَسَخَّرۡنَا مَعَ دَاوُۥدَ ٱلۡجِبَالَ يُسَبِّحۡنَ وَٱلطَّيۡرَۚ وَكُنَّا فَٰعِلِينَ٧٩ وَعَلَّمۡنَٰهُ صَنۡعَةَ لَبُوسٖ لَّكُمۡ لِتُحۡصِنَكُم مِّنۢ بَأۡسِكُمۡۖ فَهَلۡ أَنتُمۡ شَٰكِرُونَ٨٠ وَلِسُلَيۡمَٰنَ ٱلرِّيحَ عَاصِفَةٗ تَجۡرِي بِأَمۡرِهِۦٓ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَاۚ وَكُنَّا بِكُلِّ شَيۡءٍ عَٰلِمِينَ٨١﴾
۷۳- و ابراهیم و اسحاق و یعقوب را پیشوایانی برای مردم قرار دادیم که به اذن الله آنان را به عبادت و طاعت از او تعالی فرا میخواندند، و به آنان وحی کردیم که کارهای نیک انجام دهند؛ همچون عمل به شرایع پیامبران، و اقامۀ نماز به صورت صحیح و پرداخت زکات، و آنان این امور را انجام دادند، و فقط فرمانبردار و مطیع الله یگانه بودند.
۷۴- و به لوط، نبوت و علم قضاوت میان نزاعکنندگان و آگاهی از امر و دین الهی دادیم، و وی را از شهرش «سدوم» که ساکنانش مرتکب امور فحشا و ناپسند میشدند نجات دادیم. به راستی که آنان بر اثر فحشا و منکراتی که انجام میدادند، قومی بدکار و منحرف و خارج از طاعت الهی بودند.
۷۵- و الله تعالی نعمتش را بر او تمام و کامل کرد و وی را با نجاتدادن از آنچه قومش را فرا گرفت، در دایرۀ رحمت خویش درآورد؛ زیرا از الله اطاعت و فرمانبرداری میکرد.
۷۶- و – ای رسول- نوح را به یاد آور، آنگاه که پیش از تو و پیش از ابراهیم و لوط، پروردگارش را خواند، و ما درخواستش را اجابت کردیم، و او و کسانی را که به او ایمان آوردند از اندوه بزرگ نجات دادیم.
۷۷- و او را در برابر مکر آن قوم که آیات دلالتکننده بر صداقتش را تکذیب کردند یاری کردیم، به راستی که آنان بدکار و شرور بودند و از این رو، همگی آنان را با طوفان غرق کردیم.
۷۸- و – ای رسول- پیامبر الهی، داود و پسرش سلیمان را به یاد آور وقتی دربارۀ موضوعی که دو نزاعکننده ارائه داده بودند حکم کردند؛ که گوسفندان یکی از این دو نفر شبانه در کشت دیگری پراکنده شده و آن را تباه ساخته بود، و داود حکم کرد که آن گوسفندان در برابر اتلاف آن کشتزار، به صاحب کشت داده شود، در حالی که قیمت هر دو با هم برابر است، و ما شاهد حکم داود و سلیمان بودیم و از ما پنهان نبود.
۷۹- سپس رعایت مصلحت دو طرف را به شیوهای عادلانه به سلیمان فهماندیم، و او حکم کرد که صاحب گوسفندان در مدتی که صاحب کشت بتواند از منافع گوسفندان، همچون شیر و پشم و امثال آن استفاده کند، آن کشتزار را اصلاح کند، سپس هر یک از گوسفندان و کشتزار به صاحبش بازگردانده شود؛ زیرا قیمت آنچه از کشتزار تلف شده با منافع گوسفندان یکسان و برابر است، و به هر یک از داود و سلیمان حکم و علم دادیم، و بر داود احسان کردیم و کوهها را به تسخیر او درآوردیم که همراه او تسبیح میگفتند و پرندگان نیز تسبیح میگفتند، و در حقیقت ما انجامدهندۀ این امور بودیم.
۸۰- و الله تعالی این کار را به داود اختصاص داد که حرفۀ ساخت زرهها را به وی آموخت و او آنها را به صورت حلقههای درهم آمیخته و داخل هم میساخت که حرکت جسم را آسان میکرد تا مبارزان را از برخورد سلاح به آنان محفاظت کند، پس آیا شما سپاسگزار نعمت الهی بر خود هستید که این کار را بر دستان بندهاش داود جاری ساخت؟!
۸۱- و تندباد را رام سلیمان کردیم که او و همراهیانش را برمیداشت، و با فرمان او به سوی «بیت المقدس» در سرزمین «شام» میرفت؛ جایی که با خیرات فراوانی در آن برکت نهادیم، و به تحقیق که علم ما به همه چیز احاطه دارد.
﴿وَمِنَ ٱلشَّيَٰطِينِ مَن يَغُوصُونَ لَهُۥ وَيَعۡمَلُونَ عَمَلٗا دُونَ ذَٰلِكَۖ وَكُنَّا لَهُمۡ حَٰفِظِينَ٨٢ ۞وَأَيُّوبَ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَسَّنِيَ ٱلضُّرُّ وَأَنتَ أَرۡحَمُ ٱلرَّٰحِمِينَ٨٣ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ فَكَشَفۡنَا مَا بِهِۦ مِن ضُرّٖۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ أَهۡلَهُۥ وَمِثۡلَهُم مَّعَهُمۡ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَذِكۡرَىٰ لِلۡعَٰبِدِينَ٨٤ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِدۡرِيسَ وَذَا ٱلۡكِفۡلِۖ كُلّٞ مِّنَ ٱلصَّٰبِرِينَ٨٥ وَأَدۡخَلۡنَٰهُمۡ فِي رَحۡمَتِنَآۖ إِنَّهُم مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٨٦ وَذَا ٱلنُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَٰضِبٗا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقۡدِرَ عَلَيۡهِ فَنَادَىٰ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ أَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبۡحَٰنَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ٨٧ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡغَمِّۚ وَكَذَٰلِكَ نُۨجِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨٨ وَزَكَرِيَّآ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥ رَبِّ لَا تَذَرۡنِي فَرۡدٗا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٨٩ فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَوَهَبۡنَا لَهُۥ يَحۡيَىٰ وَأَصۡلَحۡنَا لَهُۥ زَوۡجَهُۥٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ٩٠﴾
۸۲- و از میان شیاطین، شیاطینی را به تسخیر سلیمان درآوردیم که در اموری که دیگران از انجام آنها ناتوان بودند، به او خدمت و کمک میکردند، مثلا در دریاها غواصی میکردند و مروارید و جواهرات را برای او استخراج میکردند، همچنین در ساخت آنچه سلیمان از آنان میخواست کار میکردند و نمیتوانستند از خواسته و درخواست وی سر باز زنند. الله تعالی آنها را با قدرت و عزت خود برای سلیمان نگه داشته بود.
۸۳- و – ای رسول- بندۀ ما ایوب را به یاد آور، آنگاه که وی را با ضرر و بیماریِ بزرگی در جسمش آزمودیم، و خانواده و مال و فرزندانش را از دست داد، اما صبر کرد و امید پاداش داشت، و پروردگارش را خواند که به من مصیبت رسیده است و تو مهربانترین مهربانان هستی، پس این مصیبت را از من دور کن.
۸۴- پس درخواستش را اجابت کردیم، و آن آسیب را از وی برطرف ساختیم، و اهل و فرزندان و مالش را که از دست داده بود به وی برگرداندیم و دوچندان به او دادیم، تمام این کارها را به رحمتی از جانب خویش انجام دادیم، و به این هدف که الگویی برای هر فرد صبور در برابر مصیبت، و امیدوار به رحمت پروردگار و عبادتگزار او تعالی باشد.
۸۵- و اسماعیل و ادریس و ذوالکفل را به یاد آور، که هر یک از آنان بر اطاعت از الله تعالی و دوری از گناهان و قضا و قدرش شکیبا بودند و از این رو، مستحق یاد و توصیفی نیک شدند.
۸۶- و آنان را به رحمت خویش درآوردیم، آنان از افرادی بودند که باطن و ظاهرشان پاک و درست بوده و از الله تعالی اطاعت کرده و به آنچه الله فرمان داده است عمل کردهاند.
۸۷- و قصۀ صاحب ماهی، یعنی یونس بن متّی را به یاد آور، که الله وی را به سوی قومش فرستاد و آنان را دعوت داد، اما ایمان نیاوردند، و آنان را با عذاب تهدید کرد، اما رجوع نکردند، و یونس بر خلاف فرمانی که الله به وی داده بود، در برابر کارشان صبر نکرد، و در حالی که خشمگین بود و سینهاش از نافرمانی آنان به تنگ آمده بود از میانشان رفت، و گمان کرد که الله تعالی بر وی سخت نمیگیرد و او را به سبب این مخالفت مؤاخذه نمیکند. سپس الله متعال او را با تنگی و حبس شدید آزمود، و ماهی دریا وی را بلعید، بنابراین در تاریکیهای شب و دریا و شکم ماهی، توبهکنان و با اعتراف به ستم خویش، پروردگارش را خواند؛ زیرا بر ماندن در میان قومش صبر نکرد، و میگفت: معبود بر حقی جز تو نیست، تو منزه و پاکی، همانا من از ستمکاران بودم.
۸۸- پس دعایش را اجابت کردیم، و او را از اندوه این سختی نجات دادیم، و تصدیقکنندگان عامل به شریعتمان را اینگونه نجات میدهیم.
۸۹- و – ای رسول- قصۀ بندۀ الهی زکریا را به یاد آور که وقتی به سن کهنسالی رسید، از پروردگارش خواست که به وی فرزند دهد و گفت: پروردگارا! مرا تنها و بدون دنباله مگذار، وارثی به من بده که بعد از من، امر دین را در میان مردم اجرا کند، که تو بهترین باقیگذارانی و بهترین کسی هستی که جایگزین نیکی برایم انتخاب میکنی.
۹۰- پس دعایش را اجابت کردیم، و با وجود کهنسالی او، پسرش یحیی را به او دادیم، و همسرش را در اخلاق و برای بارداری و زایمان، پس از اینکه نازا بود، صالح و شایسته گردانیدیم، به راستی که آنان برای انجام هر خیری شتاب میکردند، و با رغبت و امید به آنچه نزد ماست، از ما درخواست میکردند و از عقوبت و کیفر ما میترسیدند، و در برابر ما متواضع و فروتن بودند.
﴿وَٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلۡنَٰهَا وَٱبۡنَهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ٩١ إِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَأَنَا۠ رَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُونِ٩٢ وَتَقَطَّعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡۖ كُلٌّ إِلَيۡنَا رَٰجِعُونَ٩٣ فَمَن يَعۡمَلۡ مِنَ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَا كُفۡرَانَ لِسَعۡيِهِۦ وَإِنَّا لَهُۥ كَٰتِبُونَ٩٤ وَحَرَٰمٌ عَلَىٰ قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَآ أَنَّهُمۡ لَا يَرۡجِعُونَ٩٥ حَتَّىٰٓ إِذَا فُتِحَتۡ يَأۡجُوجُ وَمَأۡجُوجُ وَهُم مِّن كُلِّ حَدَبٖ يَنسِلُونَ٩٦ وَٱقۡتَرَبَ ٱلۡوَعۡدُ ٱلۡحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَٰخِصَةٌ أَبۡصَٰرُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَٰوَيۡلَنَا قَدۡ كُنَّا فِي غَفۡلَةٖ مِّنۡ هَٰذَا بَلۡ كُنَّا ظَٰلِمِينَ٩٧ إِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمۡ لَهَا وَٰرِدُونَ٩٨ لَوۡ كَانَ هَٰٓؤُلَآءِ ءَالِهَةٗ مَّا وَرَدُوهَاۖ وَكُلّٞ فِيهَا خَٰلِدُونَ٩٩ لَهُمۡ فِيهَا زَفِيرٞ وَهُمۡ فِيهَا لَا يَسۡمَعُونَ١٠٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ سَبَقَتۡ لَهُم مِّنَّا ٱلۡحُسۡنَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ عَنۡهَا مُبۡعَدُونَ١٠١﴾
۹۱- و – ای رسول- قصۀ مریم دختر عمران را به یاد آور که خودش را از عمل حرام پاک نگه داشت و هرگز در زندگی خویش مرتکب فحشا نشد، پس الله جبرئیل را به سوی او فرستاد، آنگاه در گریبان پیراهنش دمید و آن دمیدن به رَحِمش رسید، و الله بر اثر آن دمیدن، مسیح عیسی را آفرید، و مریم بدون شوهر باردار شد، بنابراین او و پسرش نشانهای بر قدرت الهی و پند و اندرزی برای مردم تا فرارسیدن قیامت گشتند.
۹۲- دین و آیین تمامی این پیامبران یکی بود؛ یعنی همان اسلام که به معنای تسلیمشدن برای الله با طاعت از او و عبادت ذات یگانۀ الله متعال، پروردگار مخلوقات است، پس – ای مردم- فقط ذات یگانه و بیشریک او را عبادت کنید.
۹۳- اما مردم در دین پیامبرانشان اختلاف کردند و بسیاری از پیروان آنان به گروهها و احزابی مختلف تقسیم شدند و مخلوقات و تمایلات خویش را عبادت کردند، و تمامی آنان به سوی ما بازمیگردند و به سبب آنچه انجام دادند مورد محاسبه قرار میگیرند.
۹۴- پس هر کس که بر ایمان به الله و رسولانش پایبند باشد، و به قصد طاعت و عبادت او تعالی اعمال نیکی را که در توانش است انجام دهد، قطعا الله عملش را تباه و باطل نمیگرداند، بلکه به چندین برابر افزایش میدهد، و در روزی که پس از مرگش برانگیخته میشود، آنچه را انجام داده است در نامۀ اعمالش خواهد یافت.
۹۵- و برای ساکنان شهری که آنان را به سبب کفر و ستمشان نابود کردیم محال است که پیش از روز قیامت، به دنیا بازگردانده شوند؛ تا کوتاهیهایشان را جبران کنند.
۹۶، ۹۷- و زمانی که سدّ یأجوج و مأجوج شکافته شود و آنان از بلندیهای زمین به حرکت درآیند و با شتاب و سرعت در نواحی آن پراکنده شوند، روز قیامت نزدیک میشود و وحشتها و سختیهایش آشکار میگردد، و در آن هنگام چشمان کافران از شدت ترس خیره و باز میماند و نمیتوانند پلک بزنند، و با حسرت و اندوه، خودشان را سرزنش و نفرین میکنند و میگویند: وای بر ما! به راستی که از این روز و آمادهشدن برای آن غافل بودیم و از این رو، ستمکار بودیم.
۹۸- - ای کافران- به راستی که شما و بتهایی که به جای الله عبادت میکنید، و تمام انسانها و جنهایی که به عبادت شما برای خود راضی بودند- هیزم و آتشگیرۀ جهنم هستند، که شما و معبودهایتان در آن وارد میشوید.
۹۹- ای مشرکان! اگر این معبودهایی که آنها را به جای الله عبادت کردید معبودانی مستحق عبادت میبودند، هرگز به همراه شما وارد آتش دوزخ نمیشدند. همانا تمامی این عبادتگزاران و معبودها در آتش جهنم جاوید هستند.
۱۰۰- برای این عذابشدهها در آتش دوزخ، دردهایی است که ناله و نعرۀشان، از آن خبر میدهد؛ نعرهای که با وجود آن به سختی میتوانند نفس بکشند، و آنان از ترس و وحشت عذابشان در آتش چیزی نمیشنوند.
۱۰۱- در حقیقت کسانی که در علم ازلی ما دارای پیشینۀ نیکو و باسعادتی هستند و ثابت شده که آنان اهل بهشت هستند، از آتش دوزخ دور نگه داشته میشوند، و وارد آن نمیشوند و نزدیک به آن هم نیستند.
﴿لَا يَسۡمَعُونَ حَسِيسَهَاۖ وَهُمۡ فِي مَا ٱشۡتَهَتۡ أَنفُسُهُمۡ خَٰلِدُونَ١٠٢ لَا يَحۡزُنُهُمُ ٱلۡفَزَعُ ٱلۡأَكۡبَرُ وَتَتَلَقَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ هَٰذَا يَوۡمُكُمُ ٱلَّذِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ١٠٣ يَوۡمَ نَطۡوِي ٱلسَّمَآءَ كَطَيِّ ٱلسِّجِلِّ لِلۡكُتُبِۚ كَمَا بَدَأۡنَآ أَوَّلَ خَلۡقٖ نُّعِيدُهُۥۚ وَعۡدًا عَلَيۡنَآۚ إِنَّا كُنَّا فَٰعِلِينَ١٠٤ وَلَقَدۡ كَتَبۡنَا فِي ٱلزَّبُورِ مِنۢ بَعۡدِ ٱلذِّكۡرِ أَنَّ ٱلۡأَرۡضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ ٱلصَّٰلِحُونَ١٠٥ إِنَّ فِي هَٰذَا لَبَلَٰغٗا لِّقَوۡمٍ عَٰبِدِينَ١٠٦ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا رَحۡمَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٠٧ قُلۡ إِنَّمَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞۖ فَهَلۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ١٠٨ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُلۡ ءَاذَنتُكُمۡ عَلَىٰ سَوَآءٖۖ وَإِنۡ أَدۡرِيٓ أَقَرِيبٌ أَم بَعِيدٞ مَّا تُوعَدُونَ١٠٩ إِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلۡجَهۡرَ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ وَيَعۡلَمُ مَا تَكۡتُمُونَ١١٠ وَإِنۡ أَدۡرِي لَعَلَّهُۥ فِتۡنَةٞ لَّكُمۡ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٖ١١١ قَٰلَ رَبِّ ٱحۡكُم بِٱلۡحَقِّۗ وَرَبُّنَا ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلۡمُسۡتَعَانُ عَلَىٰ مَا تَصِفُونَ١١٢﴾
۱۰۲- صدای شراره و شعلۀ آتش و سوختن بدنها در آن را نمیشنوند، و آنان در منازل بهشتی خویش آرام گرفتهاند، و در نعمتها و خوشیهایی که میخواهند برای همیشه ماندگارند.
۱۰۳، ۱۰۴- آن ترس بزرگ در روز قیامت آنان را نمیترساند، بلکه فرشتگان به این افراد مژده میدهند که: این همان روزی است که قبلا به شما وعده داده شد در آن روز مورد اکرام و احسان الله قرار میگیرید و به پاداش فراوانی دست مییابید. روزی که آسمان را مانند در هم پیچیدن صحیفه بر آنچه در آن نوشته شده است در هم میپیچیم، و مخلوقات را به همان شکلی که بار نخست، آنها را به آن شکل آفریدیم گرد میآوریم، همانگونه که مادرانشان آنان را به دنیا آوردند. این وعدۀ الهی است که هرگز خلافی در آن نیست، و وعدهای دادیم که قطعاً آن را اجرا میکنیم، و ما همواره به آنچه وعده دادهایم عمل کردهایم.
۱۰۵- و به تحقیق در کتابهای نازلشده پس از اینکه در لوح محفوظ ثبت شده است، نوشتیم که: زمین را بندگان صالح الله که به آنچه فرمان یافتهاند عمل کرده و از آنچه نهی شدهاند دوری کردهاند؛ یعنی امت محمدج به ارث میبرند.
۱۰۶- همانا در اندرزی که تلاوت شده است، پند و عبرتی کافی وجود دارد برای مردمی که پروردگارشان را به آنچه برایشان تشریع کرده و از آنان میپسندد عبادت میکنند.
۱۰۷- و – ای رسول- تو را جز رحمتی برای تمامی مردم نفرستادیم، پس هر کس به تو ایمان آورد، سعادتمند شده و نجات یافته، و کسی که ایمان نیاورد، خسران و زیان کرده است.
۱۰۸- بگو: آنچه به من وحی شده و با آن مبعوث گشتهام این است که: قطعاً پروردگار شما که مستحق عبادت و بدون شریک است، همان الله است، پس تسلیم او شوید و او را عبادت کنید.
۱۰۹- و اگر اینان از اسلام روی گرداندند، به آنان بگو: آنچه را که الله تعالی به سویم وحی کرده است به همۀ شما ابلاغ میکنم، که من و شما زمانی که شما را انذار و هشدار دهم، از لحاظ آگاهی یکسانیم، و – پس از آن- من نمیدانم که چه زمانی آن عذابی که برایتان وعده دادم بر شما نازل میشود.
۱۱۰- در حقیقت الله از سخنهایتان که آشکار و پنهان میکنید آگاه است، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۱۱- و نمیدانم شاید این مهلت و تأخیر در عذابتان که آن را فورا میخواهید، آزمایش و سببی برای نزدیککردن تدریجی شما به عذاب بیشتر باشد، و اینکه تا مدتی در دنیا بهرهمند شوید؛ تا بر کفرتان بیفزایید، و در نتیجه باعث عذاب بیشتر و بزرگتری علیه شما گردد.
۱۱۲- پیامبرج فرمود: پروردگارا! میان ما و میان قوم تکذیبگر ما، با قضاوت و حکمی درست داوری کن، و – ای کافران- در برابر شرک و تکذیب و افترا و توصیفات ناشایستِ شما بر الله و نیز در برابر تهدیدتان بر غلبه و پیروزی علیه ما، از پروردگار رحمان درخواست کمک و یاری میکنیم.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡۚ إِنَّ زَلۡزَلَةَ ٱلسَّاعَةِ شَيۡءٌ عَظِيمٞ١ يَوۡمَ تَرَوۡنَهَا تَذۡهَلُ كُلُّ مُرۡضِعَةٍ عَمَّآ أَرۡضَعَتۡ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمۡلٍ حَمۡلَهَا وَتَرَى ٱلنَّاسَ سُكَٰرَىٰ وَمَا هُم بِسُكَٰرَىٰ وَلَٰكِنَّ عَذَابَ ٱللَّهِ شَدِيدٞ٢ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيۡطَٰنٖ مَّرِيدٖ٣ كُتِبَ عَلَيۡهِ أَنَّهُۥ مَن تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُۥ يُضِلُّهُۥ وَيَهۡدِيهِ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِن كُنتُمۡ فِي رَيۡبٖ مِّنَ ٱلۡبَعۡثِ فَإِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ مِن مُّضۡغَةٖ مُّخَلَّقَةٖ وَغَيۡرِ مُخَلَّقَةٖ لِّنُبَيِّنَ لَكُمۡۚ وَنُقِرُّ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ مَا نَشَآءُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ نُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡۖ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَىٰٓ أَرۡذَلِ ٱلۡعُمُرِ لِكَيۡلَا يَعۡلَمَ مِنۢ بَعۡدِ عِلۡمٖ شَيۡٔٗاۚ وَتَرَى ٱلۡأَرۡضَ هَامِدَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡ وَأَنۢبَتَتۡ مِن كُلِّ زَوۡجِۢ بَهِيجٖ٥﴾
۱- ای مردم! با اجرای آنچه الله به شما فرمان داده، و خودداری از آنچه شما را از آن نهی کرده است از عذاب او تعالی بترسید، به راستی که مناظر هولناک و زلزلۀ شدید زمین که تمامی جوانبش شکافته میشود در زمان وقوع قیامت امری عظیم است، که مقدار آن غیر قابل درک و توصیف است، و فقط پروردگار جهانیان از چگونگی آن باخبر است.
۲- روزی که وقوع قیامت را میبینید، مادر شیرده از شدت ترس و مصیبتی که او را فرا گرفته است، از کودک شیرخوار خود که سینهاش را به دهان گرفته است غافل میشود، و زن باردار بر اثر وحشت فراوان، سقط جنین میکند، و مردم عقل و خردشان را از دست میدهند و از شدت ترس و وحشت همچون افراد مست میگردند، در حالی که از شرب خمر مست نیستند، بلکه شدت عذاب باعث شده که عقل و درکشان را از دست بدهند.
۳- و برخی از سران کفر از میان مردم دربارۀ قدرت الله بر برانگیختن مردگان مجادله و ایجاد شک و شبهه میکنند؛ زیرا از حقیقت این قدرت خبر ندارند، و پیرو پیشوایان گمراه و هر شیطان سرکش در برابر الله و رسولش هستند.
۴- الله متعال بر این شیطان، مقدر و حکم کرده که هر کس از او پیروی کند را گمراه سازد و وی را به حقیقت راهنمایی نکند، بلکه او را به سوی عذاب برافروختهای براند که جزای پیروی از این شیطان است.
۵- ای مردم! اگر در این باره شک دارید که الله مردگان را زنده میکند، [بدانید که] همانا ما پدرتان آدم را از خاک آفریدیم، سپس فرزندانش را از نطفهای به وجود آوردیم؛ یعنی همان آب منی که مرد آن را در رحم زن میریزد، و با قدرت الله تبدیل به خونی بسته یعنی خونی قرمز و غلیظ میشود؛ سپس به پارۀ گوشتی تبدیل میشود؛ یعنی همان تکه گوشت کوچک به اندازهای که جویده میشود، و گاهی اوقات خلقت و آفرینشی کامل میگردد و منجر به خروج جنین به صورت زنده میشود، و گاهی اوقات خلقتی ناقص میشود و هنوز که تکمیل نشده است سقط میگردد؛ تا قدرت کامل خویش را در تعیین و اجرای مراحل خلقت برایتان آشکار کنیم، و جنینهایی را که بخواهیم در رحمها باقی میگذاریم؛ یعنی همان جنین کامل را تا زمان تولدش، و با تولد جنینها به صورت نوزادهایی کوچک، این مراحل کامل میشود تا اینکه بزرگ میشوند و به سن جوانی و قدرت و کمال عقل میرسند، و برخی از کودکان پیش از این مرحله میمیرند، و برخی بزرگ میشوند تا به دورۀ پیری و ضعف عقلی میرسند؛ و این فرد سالخورده چیزهایی را که قبلا میدانست نمیفهمد. و زمین را میبینی که بدون گیاه خشکیده است، و چون آب باران را بر آن فرو فرستیم گیاه برمیآورد، و به سبب رشد گیاهانش ارتفاع مییابد، و از هر صنفی از گیاهان خوب میرویاند و بینندگان را خوشحال میکند.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّهُۥ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَأَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٦ وَأَنَّ ٱلسَّاعَةَ ءَاتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡعَثُ مَن فِي ٱلۡقُبُورِ٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ٨ ثَانِيَ عِطۡفِهِۦ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۖ لَهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَا خِزۡيٞۖ وَنُذِيقُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٩ ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتۡ يَدَاكَ وَأَنَّ ٱللَّهَ لَيۡسَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ١٠ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَعۡبُدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ حَرۡفٖۖ فَإِنۡ أَصَابَهُۥ خَيۡرٌ ٱطۡمَأَنَّ بِهِۦۖ وَإِنۡ أَصَابَتۡهُ فِتۡنَةٌ ٱنقَلَبَ عَلَىٰ وَجۡهِهِۦ خَسِرَ ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةَۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ١١ يَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُۥ وَمَا لَا يَنفَعُهُۥۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلضَّلَٰلُ ٱلۡبَعِيدُ١٢ يَدۡعُواْ لَمَن ضَرُّهُۥٓ أَقۡرَبُ مِن نَّفۡعِهِۦۚ لَبِئۡسَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَلَبِئۡسَ ٱلۡعَشِيرُ١٣ إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ١٤ مَن كَانَ يَظُنُّ أَن لَّن يَنصُرَهُ ٱللَّهُ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ فَلۡيَمۡدُدۡ بِسَبَبٍ إِلَى ٱلسَّمَآءِ ثُمَّ لۡيَقۡطَعۡ فَلۡيَنظُرۡ هَلۡ يُذۡهِبَنَّ كَيۡدُهُۥ مَا يَغِيظُ١٥﴾
۶- این نشانههای قدرت الله تعالی که بیان شد دلالت قاطعی دارند بر اینکه الله، تنها پروردگار و معبود بر حق است، ذاتی که عبادت فقط برای او جایز و شایسته است، و او تعالی مردگان را زنده میکند و بر هر چیزی تواناست.
۷- و اینکه لحظۀ برانگیختهشدن و رستاخیز قطعا فرا میرسد و تردیدی در آن نیست، و الله متعال مردگان را از قبرهایشان برای حساب و جزا برمیانگیزاند.
۸، ۹- و برخی از کفار، به باطل دربارۀ الله و یگانگی او و انتخاب رسولاللهج از جانب الله و انزال قرآن مجادله میکنند و این جدال و نزاعشان بدون علم و بیان و دلیل است و نیز بدون کتابی از جانب الله که در آن برهان و حجتی روشن برایشان باشد. چنین فردی گردنش را از روی کبر برمیگرداند و از حق دوری میکند؛ تا دیگران را از ورود به دین الهی باز دارد، بنابراین به زودی با سرگشتهشدن و راندهشدن و رسوایی کارش دچار خواری و ذلت در دنیا خواهد شد و در روز قیامت، وی را با آتش میسوزانیم.
۱۰- و به او گفته میشود: این عذاب به سبب گناهان و اعمال ناشایستی است که کسب کردهای، و الله هیچ کسی را بدون گناه عذاب نمیکند.
۱۱- ۱۳- و از مردم کسی است که با ضعف و تردید وارد اسلام میشود و الله را با تردید عبادت میکند، همچون فردی که بر کنارۀ کوه یا دیواری ایستاده و نمیتواند خود را به خوبی نگه دارد، و چنین انسانی ایمانش را به دنیای خویش مرتبط میداند؛ که اگر در سلامتی و آسایش باشد به عبادتش ادامه میدهد، اما اگر سختی و مصیبتی به وی برسد بدفالی به دینش میزند و از آن برمیگردد به مانند فردی که پس از پایداری، واژگون بر چهرهاش میافتد، و به این سبب در دنیا ضرر میکند؛ زیرا تا زمانی که در دنیا فرصت داشته و برایش ممکن بوده است، کفرش را تغییر نداده، و در آخرت نیز با ورود به آتش جهنم زیان میکند، و این خسران و زیانی روشن و واضح است. این فردِ زیانکار به جای الله، کسی یا چیزی را در دعا و عبادت به یاری میخواند که اگر آن را ترک کند به وی ضرری نمیرساند و اگر آن را در دعا و عبادت بخواند به او فایدهای نمیدهد، این همان گمراهی و انحراف بسیار دور از حقیقت است، که کسی یا چیزی را در دعا و عبادت به یاری میخوانَد که ضرر قطعی آن از منفعتش نزدیکتر است، چه بد یاوری است آن معبود ساختگی و چه بد دوستی است!!!
۱۴- در حقیقت الله کسانی را که به او و رسولش ایمان آوردهاند و بر این کار پایداری کرده و اعمال صالح انجام دادهاند به باغ و بهشتهایی درمیآورد که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، قطعاً الله اگر بخواهد از روی فضل و احسان خویش به اهل طاعتش پاداش میدهد و از روی عدالتش گنهکاران را عذاب میکند.
۱۵- هر کس گمان میکند که الله پیامبرش محمدج را در دنیا با اظهار و غلبۀ دینش و در آخرت با بالابردن درجه او و عذاب کسانی که وی را تکذیب کردند یاری نمیرساند، باید طنابی به سقف خانهاش بیاویزد و گلویش را با آن ببندد، سپس طناب را قطع کند و بنگرد که: آیا این کار خشمی را که در خویش مییابد از بین میبرد؟! بدون تردید الله تعالی به پیامبرش محمدج یاری میرساند.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَٰهُ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ وَأَنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يُرِيدُ١٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱلَّذِينَ هَادُواْ وَٱلصَّٰبِِٔينَ وَٱلنَّصَٰرَىٰ وَٱلۡمَجُوسَ وَٱلَّذِينَ أَشۡرَكُوٓاْ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡصِلُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ١٧ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَسۡجُدُۤ لَهُۥۤ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ وَٱلنُّجُومُ وَٱلۡجِبَالُ وَٱلشَّجَرُ وَٱلدَّوَآبُّ وَكَثِيرٞ مِّنَ ٱلنَّاسِۖ وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيۡهِ ٱلۡعَذَابُۗ وَمَن يُهِنِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّكۡرِمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ۩١٨ ۞هَٰذَانِ خَصۡمَانِ ٱخۡتَصَمُواْ فِي رَبِّهِمۡۖ فَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ قُطِّعَتۡ لَهُمۡ ثِيَابٞ مِّن نَّارٖ يُصَبُّ مِن فَوۡقِ رُءُوسِهِمُ ٱلۡحَمِيمُ١٩ يُصۡهَرُ بِهِۦ مَا فِي بُطُونِهِمۡ وَٱلۡجُلُودُ٢٠ وَلَهُم مَّقَٰمِعُ مِنۡ حَدِيدٖ٢١ كُلَّمَآ أَرَادُوٓاْ أَن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَا مِنۡ غَمٍّ أُعِيدُواْ فِيهَا وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡحَرِيقِ٢٢ إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَلُؤۡلُؤٗاۖ وَلِبَاسُهُمۡ فِيهَا حَرِيرٞ٢٣﴾
۱۶- و همانگونه که الله دلایل قدرتش را بر ایجاد رستاخیز به کافران نشان داد و حجت را بر آنان تمام کرد، قرآن را که آیاتش در الفاظ و معانی خود واضح و روشن هستند نازل کرد، و الله تعالی با این قرآن هر کس را که بخواهد هدایت میکند؛ زیرا تنها او هدایتگر است.
۱۷- همانا کسانی که به الله و رسولش محمدج ایمان آوردند، و یهود و صابئیها (قومی که بر فطرتشان باقی مانده و دین مشخصی ندارند که از آن پیروی کنند)، و نصاری و مجوسیان (آتشپرستان)، و کسانی که مشرک شدند؛ یعنی همان عبادتکنندگان معبودان، قطعا الله میان تمامی آنان حکم و داوری میکند و مؤمنان را وارد بهشت و کافران را وارد آتش جهنم میگرداند. قطعاً الله بر هر چیزی گواه است و تمامی اعمال بندگان را میبیند و آن را شمرده و ثبت میکند و هر کسی را آنگونه که مستحقش است جزا میدهد، جزایی موافق با اعمالی که انجام دادهاند.
۱۸- - ای رسول- آیا ندانستهای تمام فرشتگانی که در آسمان هستند، و همۀ مخلوقاتی که در زمین وجود دارند و خورشید و ماه و ستارگان و کوهها و درختان و جنبندگان برای الله سجده میکنند و در برابر او فروتن و فرمانبردارند؟! و بسیاری از مردم - یعنی مؤمنان- به قصد طاعت و با انتخاب خود برای الله سجده میکنند، و بسیاری از مردم سزاوار خواری و زبونی هستند، و هر انسانی که الله تعالی وی را خوار و رسوا سازد، کسی ندارد که او را گرامی بدارد. الله تعالی بر اساس حکمت خود هر کاری را که بخواهد دربارۀ مخلوقاتش انجام میدهد.
الله در پی بیان کسانی که از روی طاعت در برابر او تعالی سجده میکنند و کسانی که از این کار خودداری میورزند، سرانجام هر یک از این دو گروه را آورد و فرمود:
۱۹- ۲۲- اینان، دو گروهی هستند که در مورد پروردگارشان اختلاف کردهاند: اهل ایمان و اهل کفر، که هر یک ادعا میکند بر حق است، پس کسانی را که کافر شدهاند عذاب فرا میگیرد به شکل لباسی که از آتش ساخته شده و آن را بر تن میکنند و بدنشان را بریان میکند و آبی بسیار داغ که به آخرین درجۀ حرارت رسیده است بر سرشان ریخته میشود و به شکمهایشان میرسد و آنچه را که در آنها وجود دارد ذوب میکند، تا اینکه به پوستهایشان نفوذ میکند و آنها را بریان کرده و فرو میریزند، و فرشتگان با چکشهایی آهنین بر سرشان میزنند. و هر گاه بخواهند که – از شدت غم و مصیبت- از آتش خارج شوند، دوباره در آن بازگردانده میشوند تا عذاب شوند و به آنان گفته میشود: عذاب این آتش سوزان را بچشید.
۲۳- بدون تردید الله سبحانه اهل ایمان و نیکوکاران را وارد بهشتهایی میکند که نعمتهایشان همیشگی است، و از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، در آنجا با دستبندهای طلایی و با مروارید آراسته میشوند، و لباس عادی و رسمی مردان و زنان بهشتی ابریشم است.
﴿وَهُدُوٓاْ إِلَى ٱلطَّيِّبِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ وَهُدُوٓاْ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡحَمِيدِ٢٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ ٱلَّذِي جَعَلۡنَٰهُ لِلنَّاسِ سَوَآءً ٱلۡعَٰكِفُ فِيهِ وَٱلۡبَادِۚ وَمَن يُرِدۡ فِيهِ بِإِلۡحَادِۢ بِظُلۡمٖ نُّذِقۡهُ مِنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٢٥ وَإِذۡ بَوَّأۡنَا لِإِبۡرَٰهِيمَ مَكَانَ ٱلۡبَيۡتِ أَن لَّا تُشۡرِكۡ بِي شَيۡٔٗا وَطَهِّرۡ بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡقَآئِمِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ٢٦ وَأَذِّن فِي ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَجِّ يَأۡتُوكَ رِجَالٗا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٖ يَأۡتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٖ٢٧ لِّيَشۡهَدُواْ مَنَٰفِعَ لَهُمۡ وَيَذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ فِيٓ أَيَّامٖ مَّعۡلُومَٰتٍ عَلَىٰ مَا رَزَقَهُم مِّنۢ بَهِيمَةِ ٱلۡأَنۡعَٰمِۖ فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡبَآئِسَ ٱلۡفَقِيرَ٢٨ ثُمَّ لۡيَقۡضُواْ تَفَثَهُمۡ وَلۡيُوفُواْ نُذُورَهُمۡ وَلۡيَطَّوَّفُواْ بِٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ٢٩ ذَٰلِكَۖ وَمَن يُعَظِّمۡ حُرُمَٰتِ ٱللَّهِ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّهُۥ عِندَ رَبِّهِۦۗ وَأُحِلَّتۡ لَكُمُ ٱلۡأَنۡعَٰمُ إِلَّا مَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡۖ فَٱجۡتَنِبُواْ ٱلرِّجۡسَ مِنَ ٱلۡأَوۡثَٰنِ وَٱجۡتَنِبُواْ قَوۡلَ ٱلزُّورِ٣٠﴾
۲۴- و الله آنان را در دنیا به سخنان پاکیزه مانند گواهی بر یگانگی الله و حمد و ثنای الهی و در آخرت برای حمد و سپاس او تعالی و سرانجامی نیکو راهنمایی کرد، همانگونه که از قبل، آنان را به راه پسندیدۀ اسلام و رساننده به بهشت هدایت کرد.
۲۵- قطعاً کسانی که به الله کفر ورزیدهاند، و آنچه را که محمدج برایشان آورد تکذیب کردند، و دیگران را از پذیرش دین الهی بازمیدارند و رسولاللهج و مؤمنان را در سال «حدیبیه» از ورود به مسجد الحرام؛ که آن را برای تمامی مؤمنانِ مقیم و مهاجر آنجا قرار دادیم، بازداشتند، عذابی دردناک و رنجآور دارند، و هر کس در مسجد الحرام قصد انحراف از حقیقت و ستم داشته باشد و در آنجا نافرمانی الله را به جای آورد، عذابی دردناک و رنجآور به او میچشانیم.
۲۶- و – ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که مکان این خانه را برای ابراهیم مشخص و بیان کردیم و آن را برایش آماده ساختیم در حالی که ناشناخته بود، و به او دستور دادیم که با رعایت تقوا و توحید الهی، آن خانه را بنا کند و آن را از کفر و بدعت و پلیدیها پاک گرداند؛ تا محلی برای طوافکنندگان و قیامکنندگان نمازگزار در کنارش باشد.
۲۷، ۲۸- و – ای ابراهیم- مردم را آگاه کن که حج بر آنان واجب است، تا با حالاتی متفاوت از پیاده و سوار بر هر شتر لاغری (که بر اثر راهرفتن و کار و نه از پیری، لاغر شده است) نزد تو آیند، از هر راه دوری بیایند؛ تا شاهد منافع خویش باشند؛ منافعی همچون بخشش گناهان آنان، پاداش ادای مناسک حج و طاعتی که انجام دادند، کسب و کار تجارتشان و ...؛ و به این هدف که هنگام ذبح شتر و گاو و گوسفندهایی که در روزهایی مشخص با آنها تقرب میجویند نام الله را ببرند، این روزها عبارتند از: روز دهم ذیحجه و سه روز پس از آن؛ به قصد شکر و سپاس الله به سبب نعمتهایش، و آنان دستور یافتهاند که به صورت استحباب از آن قربانیها بخورند، و به فقیری که دچار فقر شدیدی است بدهند.
۲۹- سپس حاجیان باید سایر مناسک حج خویش را کامل کنند و از احرام خارج شوند، که این کار با دورکردن چرکهای متراکم بر بدنهای آنان، و کوتاهکردن ناخنها، و تراشیدن موی سر صورت میگیرد، و باید به حج یا عمره یا قربانیای که بر خود واجب گردانیدهاند وفا کنند، و طواف خانۀ کهن را که الله آن را از تسلط طغیانگران آزاد ساخت - یعنی خانۀ کعبه- بگزارند.
۳۰- این مواردی که الله شما را به اجرای آنها فرمان داده است؛ یعنی دورکردن چرک و فساد و وفای به نذرها و طواف خانۀ کعبه، اموری است که الله بر شما واجب گردانیده است، پس آنها را گرامی بدارید، که هر کس حرمتها و قوانین الهی، از جمله مناسک حج را با ادای کامل و خالص برای الله گرامی بدارد، قطعا این کار در دنیا و آخرت برایش بهتر است. و الله تعالی خوردن گوشت حیوانات را برای شما حلال گردانیده مگر آنچه را که حرام فرموده و در قرآن بیان شده است؛ همچون مردار و غیره، پس از آنها بپرهیزید. این آیه کار و باور قوم عرب را که برخی حیوانات را حرام میدانستند باطل کرد. و از پلیدی یعنی این نمادها و از دروغی که افترای بر الله است دوری کنید.
﴿حُنَفَآءَ لِلَّهِ غَيۡرَ مُشۡرِكِينَ بِهِۦۚ وَمَن يُشۡرِكۡ بِٱللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ ٱلسَّمَآءِ فَتَخۡطَفُهُ ٱلطَّيۡرُ أَوۡ تَهۡوِي بِهِ ٱلرِّيحُ فِي مَكَانٖ سَحِيقٖ٣١ ذَٰلِكَۖ وَمَن يُعَظِّمۡ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقۡوَى ٱلۡقُلُوبِ٣٢ لَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى ثُمَّ مَحِلُّهَآ إِلَى ٱلۡبَيۡتِ ٱلۡعَتِيقِ٣٣ وَلِكُلِّ أُمَّةٖ جَعَلۡنَا مَنسَكٗا لِّيَذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَىٰ مَا رَزَقَهُم مِّنۢ بَهِيمَةِ ٱلۡأَنۡعَٰمِۗ فَإِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَلَهُۥٓ أَسۡلِمُواْۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُخۡبِتِينَ٣٤ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَٱلصَّٰبِرِينَ عَلَىٰ مَآ أَصَابَهُمۡ وَٱلۡمُقِيمِي ٱلصَّلَوٰةِ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣٥ وَٱلۡبُدۡنَ جَعَلۡنَٰهَا لَكُم مِّن شَعَٰٓئِرِ ٱللَّهِ لَكُمۡ فِيهَا خَيۡرٞۖ فَٱذۡكُرُواْ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا صَوَآفَّۖ فَإِذَا وَجَبَتۡ جُنُوبُهَا فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡقَانِعَ وَٱلۡمُعۡتَرَّۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرۡنَٰهَا لَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٣٦ لَن يَنَالَ ٱللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلَٰكِن يَنَالُهُ ٱلتَّقۡوَىٰ مِنكُمۡۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمۡ لِتُكَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمۡۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٧ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يُدَٰفِعُ عَنِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٖ كَفُورٍ٣٨﴾
۳۱- مخلصانه برای رضای الله عمل کنید، و به عبادت ذات یگانۀ الله و اطاعت از او روی آورید، و با ترک شرک، از عبادت غیر الله دوری کنید؛ زیرا هر کس که چیزی را شریک الله قرار دهد، مَثَل وی – از لحاظ دوری از هدایت، و هلاکت و سقوط از بلندای ایمان به پستی کفر، و غارت و یورش همهجانبۀ شیاطین علیه او- همچون کسی است که از آسمان میافتد، که یا پرندگان وی را میربایند و اعضایش را تکهتکه میکنند، و یا تندبادی شدید او را در برمیگیرد، و به مکانی بسیار دور پرتاب میکند.
۳۲- این است فرمان الهی برای یکتادانستن او تعالی و اخلاص عمل برای او. و هر کس که امر الهی را اجرا کند و علایم و شعایر دین را گرامی بدارد؛ از جمله اعمال و اماکن حج و قربانیهایی که باید در آنجا ذبح شود، که این کار با گرامیداشت و احترام به آنها صورت میگیرد، قطعا چنین احترامی کار صاحبان دل و افراد متصف به تقوا و خشیت الهی است.
۳۳- در این قربانیها، منافعی برای شما وجود دارد که از پشم و شیر و سواری بر آنها و سایر موارد فایده میبرید و تا زمان قربانیشدن آنها در کنار خانۀ کعبه مانعی برای استفادۀ شما وجود ندارد، اما در آنجا همۀ این موارد بر شما حرام میگردد.
۳۴- و برای هر یک از گروههای مؤمن پیشین، مناسک و آدابی برای ذبح و ریختن خون بود؛ تا نام الله را هنگام ذبح چارپایانی که الله به آنان بخشیده بود ببرند و او تعالی را شکر کنند. پس – ای مردم- معبود شما همان معبود یگانه است و از این رو، مطیع فرمان او و فرمان رسولش باشید، و – ای پیامبر- افراد متواضع و فرمانبردار در برابر پروردگارشان را به خیر دنیا و آخرت مژده بده.
۳۵- برخی از ویژگیهای این متواضعان و فرمانبرداران این است که هر گاه نام و یاد الله یگانه برده شود، از عذابش میترسند و از مخالفت با او پرهیز میکنند، و اگر سختی و مصیبتی به آنان برسد، صبر میکنند و از الله تعالی امید پاداش دارند، و نماز را به صورت کامل ادا میکنند، و افزون بر این، از آنچه الله به آنان روزی داده و پرداخت آن بر آنان واجب است انفاق میکنند؛ مانند دادن زکات و نفقۀ خانواده و کسانی که نفقۀشان بر آنان واجب است، و در راه الله و نفقات مستحبی.
۳۶- و ذبح شتران و گاوهای چاق و فربه را برای شما از شعایر و نشانههای دین قرار داد؛ تا از این طریق به الله نزدیک شوید. – ای متقربان- در این قربانیها منافعی همچون خوردن و صدقه و پاداش و اجر برای شما وجود دارد، پس هنگام ذبح آنها، «بسم الله» بگویید. شتر در حالی که بر روی دست و پا ایستاده است و یکی از دست و پاهایش بسته میشود و سه تای دیگر باز است ذبح میگردد، و زمانی که پهلویش بر زمین افتد، خوردن از آن حلال میگردد، پس قربانیکنندگان از آن بخورند و به فرد فقیری که از روی شرم و عفت، گدایی و سؤال نمیکند بدهند و نیز به فرد نیازمندی که سؤال میکند. اینگونه الله تعالی شتران فربه را برای شما رام کرد تا شکر او تعالی را به سبب این کار به جای آورید.
۳۷- هرگز چیزی از گوشت و خون این قربانیها به الله نمیرسد، بلکه اخلاص و تقوای شما در این کار به او میرسد و اینکه هدف از آن فقط رضای الله یگانه باشد. – ای متقربان- اینگونه الله آنها را برای شما رام کرد تا او را به بزرگی یاد کنید، و شکر او تعالی را به جای آورید که شما را به حق رهنمون ساخت، چرا که الله سزاوار این امر است. و – ای پیامبر- نیکوکارانی را که فقط الله را عبادت میکنند و به مخلوقاتش نیکی میکنند به هر نوع خیر و سعادتی مژده بده.
۳۸- به راستی که الله شر و دشمنی و تجاوز کافران و مکر اشرار را از مؤمنان دور میکند؛ زیرا او هیچ خیانتکار در امانت پروردگارش و منکر و ناسپاس نعمتش را دوست ندارد.
﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَٰتَلُونَ بِأَنَّهُمۡ ظُلِمُواْۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ نَصۡرِهِمۡ لَقَدِيرٌ٣٩ ٱلَّذِينَ أُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِم بِغَيۡرِ حَقٍّ إِلَّآ أَن يَقُولُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُۗ وَلَوۡلَا دَفۡعُ ٱللَّهِ ٱلنَّاسَ بَعۡضَهُم بِبَعۡضٖ لَّهُدِّمَتۡ صَوَٰمِعُ وَبِيَعٞ وَصَلَوَٰتٞ وَمَسَٰجِدُ يُذۡكَرُ فِيهَا ٱسۡمُ ٱللَّهِ كَثِيرٗاۗ وَلَيَنصُرَنَّ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ٤٠ ٱلَّذِينَ إِن مَّكَّنَّٰهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَمَرُواْ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَنَهَوۡاْ عَنِ ٱلۡمُنكَرِۗ وَلِلَّهِ عَٰقِبَةُ ٱلۡأُمُورِ٤١ وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَعَادٞ وَثَمُودُ٤٢ وَقَوۡمُ إِبۡرَٰهِيمَ وَقَوۡمُ لُوطٖ٤٣ وَأَصۡحَٰبُ مَدۡيَنَۖ وَكُذِّبَ مُوسَىٰۖ فَأَمۡلَيۡتُ لِلۡكَٰفِرِينَ ثُمَّ أَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٤٤ فَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ أَهۡلَكۡنَٰهَا وَهِيَ ظَالِمَةٞ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَبِئۡرٖ مُّعَطَّلَةٖ وَقَصۡرٖ مَّشِيدٍ٤٥ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَتَكُونَ لَهُمۡ قُلُوبٞ يَعۡقِلُونَ بِهَآ أَوۡ ءَاذَانٞ يَسۡمَعُونَ بِهَاۖ فَإِنَّهَا لَا تَعۡمَى ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَلَٰكِن تَعۡمَى ٱلۡقُلُوبُ ٱلَّتِي فِي ٱلصُّدُورِ٤٦﴾
۳۹- مسلمانان در ابتدا از نبرد با کافران ممنوع بودند و وظیفه داشتند که در برابر آزار و اذیت آنان شکیبایی کنند، اما زمانی که آزارشان به اوج رسید و پیامبرج از «مکه» به «مدینه» هجرت کرد و اسلام قدرت یافت، الله تعالی اجازۀ نبرد و جهاد به مسلمانان داد؛ زیرا علیه آنان ستم و دشمنی شده بود، و قطعاً الله بر یاریدادن به آنان و خوارکردن دشمنشان تواناست.
۴۰- همان کسانی که مجبور شدند بدون هیچ جرم و اشتباهی سرزمینشان را ترک کنند؛ زیرا مسلمان شدند و گفتند: پروردگار ما ذات یگانۀ الله است. و اگر الله تعالی دفع ستم را که تمامی اهل ادیان آسمانی از آن فایده میبرند و نیز ردّ باطل را با جهاد مشروع نساخته بود، قطعا حق در هر امتی شکست میخورد و زمین به خرابی و فساد کشیده میشد، و مکانهای عبادت؛ همچون صومعههای راهبان و کلیساهای نصاری و معابد یهود و مساجد مسلمانان که در آنها نماز میخوانند و الله را فراوان در آنجا یاد میکنند، خراب و نابود میشد. و هر کس برای کمک به دین الله تلاش کند، مسلماً الله او را در برابر دشمنش یاری میرساند، همانا او تعالی قوی و شکستناپذیر و بسیار نیرومند و تواناست که مخلوقات را تحت سلطۀ خویش دارد و کاملا در اختیار او هستند.
۴۱- افرادی که وعدۀ یاری به آنان دادهایم، همان کسانی هستند که اگر آنان را در زمین قدرت دهیم و آنان را با پیروزی بر دشمنانشان جایگزین سازیم، نماز را با ادای آن در وقتش و با رعایت شروط برپا میدارند، و زکات اموالشان را به افراد مستحق میدهند، و به رعایت حقوق الله و حقوق بندگان که الله به آن فرمان داده است امر میکنند، و مردم را از هر آنچه الله و رسولش نهی کردهاند بازمیدارند، و مرجع و بازگشت تمامی امور به سوی الله یگانه است، و سرانجام نیک از آنِ پرهیزگاران است.
۴۲- ۴۴- و – ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کنند، قطعا قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و لوط و اصحاب مدین که شعیب را تکذیب کردند، و فرعون و قومش که رسالت موسی را انکار کردند، پیش از این قوم تو به تکذیب رسولانشان پرداختند، و من در عذاب و مجازات آنان عجله نکردم، بلکه به این افراد مهلت دادم، سپس هر یک را با عذاب مجازات کردم، پس چگونه کفر و تکذیبشان را نپسندیدم و نعمتشان را تبدیل به عذاب و هلاکت کردم؟
۴۵- پس شهرهای بسیاری را که ساکنانش بر اثر کفر ستمکار بودند هلاک و نابود کردیم و از این رو، سرزمینشان تخریب و خالی از ساکنانش شد و چاهها و قناتهایش بیآب گشت و کاخهای مرتفع و پر زرق و برقش نتوانستند عذاب را از ساکنان خود دور کنند.
۴۶- آیا این تکذیبگران از میان قریش در زمین نگشتهاند تا آثار هلاکشدهها را ببینند و با خود بیندیشند و عبرت گیرند، و اخبارشان را دقیق و با تدبر بشنوند و پند و اندرز گیرند؟! در حقیقت کوری واقعی نابینایی نیست، بلکه کوری مهلک و کشنده بیبصیرتی و درکنکردن حق و پند و عبرت است.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَلَن يُخۡلِفَ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥۚ وَإِنَّ يَوۡمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلۡفِ سَنَةٖ مِّمَّا تَعُدُّونَ٤٧ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ أَمۡلَيۡتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٞ ثُمَّ أَخَذۡتُهَا وَإِلَيَّ ٱلۡمَصِيرُ٤٨ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّمَآ أَنَا۠ لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٤٩ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٥٠ وَٱلَّذِينَ سَعَوۡاْ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ٥١ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رَّسُولٖ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّآ إِذَا تَمَنَّىٰٓ أَلۡقَى ٱلشَّيۡطَٰنُ فِيٓ أُمۡنِيَّتِهِۦ فَيَنسَخُ ٱللَّهُ مَا يُلۡقِي ٱلشَّيۡطَٰنُ ثُمَّ يُحۡكِمُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٢ لِّيَجۡعَلَ مَا يُلۡقِي ٱلشَّيۡطَٰنُ فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمۡۗ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَفِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ٥٣ وَلِيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَيُؤۡمِنُواْ بِهِۦ فَتُخۡبِتَ لَهُۥ قُلُوبُهُمۡۗ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٤ وَلَا يَزَالُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي مِرۡيَةٖ مِّنۡهُ حَتَّىٰ تَأۡتِيَهُمُ ٱلسَّاعَةُ بَغۡتَةً أَوۡ يَأۡتِيَهُمۡ عَذَابُ يَوۡمٍ عَقِيمٍ٥٥﴾
۴۷- و – ای رسول- کافران قریش – به سبب جهل فراوانشان- از تو خواستار تعجیل در عذابی هستند که آنان را با آن هشدار دادهای زمانی که بر کفرشان اصرار ورزیدند، و هرگز الله متعال در آنچه از این عذاب به آنان وعده داده است خلاف نمیکند و قطعا به وقوع خواهد پیوست، و در همین دنیا هم؛ یعنی در روز «بدر» نمونهای از عذابشان به تعجیل افتاد. و قطعاً یک روز از روزهایی که نزد الله است – یعنی روز قیامت- مانند هزار سال از سالهایی است که در دنیا برمیشمرید.
۴۸- و شهرهای بسیاری بودند که ساکنانش بر اثر اصرار بر کفر ستمکار شدند، و من به آنان مهلت دادم و در عذابشان عجله نکردم و بنابراین مغرور شدند، سپس آنان را در همین دنیا عذاب کردم، و پس از نابودیشان نزد من بازمیگردند و آنان را آنگونه که سزاوارش هستند عذاب میکنم.
۴۹-۵۱- - ای رسول- بگو: ای مردم! من فقط انذاردهندهای برایتان هستم که رسالت و پیام الله را به شما میرسانم. پس برای کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند و این ایمان در دلهایشان پایدار و ماندگار شده است، و اعمال صالح انجام دادهاند، از جانب پروردگارشان آمرزشی برای گناهانشان و مغفرتی است که معصیتهایشان را میپوشاند، و نیز – در بهشت- روزی و رزقی نیکو که هرگز قطع نمیشود دارند. و کسانی که در مکر و نیرنگ تلاش میکنند تا آیات قرآن را با تکذیب خود باطل کنند و اهل جدال و ستیزند، آنان اهل آتش برافروخته هستند که در آن وارد میشوند و برای همیشه در آنجا میمانند.
۵۲- و – ای رسول- هیچ رسول و هیچ پیامبری را پیش از تو نفرستادهایم مگر وقتی که آیات الهی را خواند، شیطان وسوسهها و شبهات را در قرائت او افکند؛ تا مردم را از پیروی آنچه میخواند و تلاوت میکرد بازدارد، اما الله مکر و نیرنگ شیطان را باطل میکرد، و وسوسههایش را دور میساخت و آیات واضح خویش را ثابت میکرد. و الله به آنچه بوده و خواهد بود آگاه است، و هیچ چیزی بر او پنهان نمیماند، و در تقدیر و امرش حکیم است.
۵۳- قطعا این کار شیطان به این سبب بود که الله آن را آزمایشی برای کسانی قرار دهد که در دلهایشان شک و نفاق بود و نیز برای مشرکان سنگدلی که هیچ تنبیهی در آنان اثر نمیکرد، و بدون تردید ستمکاران منافق و مشرک، در دشمنی شدیدی با الله و رسولش و در مخالفتی با حق و دور از حقیقت و صواب هستند.
۵۴- و – ای رسول- تا علما که حق و باطل را با علم خود تشخیص میدهند بدانند که قرآن کریم همان حقیقت نازلشده از نزد الله بر توست، و هیچ تردیدی در آن نیست، و شیطان راهی برای نفوذ در آن ندارد، و بر این اساس ایمانشان افزون گردد و دلهایشان در برابر آن خاضع و فروتن شود، و به راستی که الله تعالی کسانی را که به او و رسولش ایمان آوردهاند به راه روشن حقیقت رهنمون میسازد؛ یعنی همان اسلام که آنان را از گمراهی نجات میدهد.
۵۵- و کافران تکذیبکننده همواره در تردید نسبت به قرآنی که برایشان آوردهای هستند تا اینکه به طور ناگهانی قیامت آنان را فرا گیرد در حالی که بر تکذیبشان هستند، یا اینکه عذاب روزی که هیچ خیری برایشان در آن روز نیست؛ یعنی روز قیامت به آنان برسد.
﴿ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَئِذٖ لِّلَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡۚ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٥٦ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٥٧ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوٓاْ أَوۡ مَاتُواْ لَيَرۡزُقَنَّهُمُ ٱللَّهُ رِزۡقًا حَسَنٗاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٥٨ لَيُدۡخِلَنَّهُم مُّدۡخَلٗا يَرۡضَوۡنَهُۥۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٞ٥٩ ۞ذَٰلِكَۖ وَمَنۡ عَاقَبَ بِمِثۡلِ مَا عُوقِبَ بِهِۦ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيۡهِ لَيَنصُرَنَّهُ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٞ٦٠ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ٦١ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ هُوَ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٦٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَتُصۡبِحُ ٱلۡأَرۡضُ مُخۡضَرَّةًۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٞ٦٣ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٦٤﴾
۵۶، ۵۷- فرمانروایی و قدرت در این روز فقط از آنِ الله یگانه است، و او سبحانه میان مؤمنان و کافران داوری میکند. پس کسانی که به الله و رسولش ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند، نعمتهایی همیشگی در باغهای بهشتی دارند، و کسانی که یگانگی الله را انکار و رسولش را تکذیب کرده و آیات قرآن را انکار کردهاند، برایشان عذابی است که آنان را در جهنم خوار و رسوا میسازد.
۵۸- و کسانی که سرزمین خویش را برای طلب خشنودی الله و کمک به دینش رها کردهاند، هر کس از آنان کشته شود در حالی که علیه کافران جهاد میکند، و نیز هر کسی از آنان که بدون جهاد و نبرد بمیرد، قطعا الله متعال بهشت و نعمتهای همیشگی آن را به آنان خواهد داد، و به راستی که الله سبحانه و تعالی بهترین روزیدهندگان است.
۵۹- قطعا الله آنان را به مکانی که آن را میپسندند یعنی بهشت درخواهد آورد، و مسلماً الله از کسی که در راه او خارج میشود و از فردی که برای کسب دنیا بیرون میرود آگاه است، و بسیار بردبار است و کیفر گنهکاران را به تعجیل نمیاندازد.
۶۰- آری چنین است، و هر کس که بر وی تجاوز و ستم شود، اجازه دارد فرد جنایتکار را به مانند کاری که کرده است مجازات کند، و در این مورد هیچ گناهی بر او نیست، و اگر فرد جنایتکار به آزار و تجاوزش ادامه دهد، قطعا الله تعالی مظلومی را که بر وی ستم شده است یاری میدهد، و انسان حق ندارد برای رسیدن به منافع شخصی، بر دیگران ستم کند. همانا الله صاحب بخشش و آمرزش است، گنهکاران را میبخشد و کیفرشان را به تعجیل نمیاندازد، و گناهانشان را میبخشد.
۶۱- ذاتی که این احکام منصفانه و عادلانه را برای شما مشروع ساخت همان معبود بر حق است، و او بر آنچه بخواهد تواناست، و یکی از مظاهر قدرت او تعالی این است که اوقات کاستهشده از شب را در لحظات روز و اوقات کاستهشده از روز را در لحظههای شب وارد میکند، و بدون تردید الله هر صدایی را میشنود و هر کاری را میبیند و چیزی بر او پنهان نمیماند.
۶۲- این امر به سبب آن است که او معبود بر حقی است که عبادت فقط شایستۀ اوست، و معبودها و شریکانی که مشرکان به جای الله به دعا و یاریخواهی عبادت میکنند، همان باطلی است که هیچ سود و زیانی نمیرساند، و همانا الله از لحاظ ذات و حرمت و غلبه و قدرت از مخلوقاتش فراتر است، و از داشتن مانند و شریک پاک و منزه است، در ذات و اسماء و صفاتش بزرگ بوده و بزرگتر از هر چیزی است.
۶۳- - ای رسول- آیا ندیدهای که الله بارانی از آسمان فرو فرستاد، آنگاه زمین با گیاهانی که رویاند سرسبز شد؟! قطعاً الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است که به وسیلۀ آن آب، برایشان گیاه از زمین بیرون آورد، و از مصالحشان باخبر است.
۶۴- آفرینش و فرمانروایی و بندگی آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد از آنِ الله است، همگی به تدبیر و احسان او نیازمندند، و بدون تردید الله ذات بینیازی است که به هیچ چیزی نیاز ندارد، و در هر حال ستودهشده است.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱلۡفُلۡكَ تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِأَمۡرِهِۦ وَيُمۡسِكُ ٱلسَّمَآءَ أَن تَقَعَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٦٥ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡۗ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَكَفُورٞ٦٦ لِّكُلِّ أُمَّةٖ جَعَلۡنَا مَنسَكًا هُمۡ نَاسِكُوهُۖ فَلَا يُنَٰزِعُنَّكَ فِي ٱلۡأَمۡرِۚ وَٱدۡعُ إِلَىٰ رَبِّكَۖ إِنَّكَ لَعَلَىٰ هُدٗى مُّسۡتَقِيمٖ٦٧ وَإِن جَٰدَلُوكَ فَقُلِ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا تَعۡمَلُونَ٦٨ ٱللَّهُ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ٦٩ أَلَمۡ تَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ذَٰلِكَ فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٧٠ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَمۡ يُنَزِّلۡ بِهِۦ سُلۡطَٰنٗا وَمَا لَيۡسَ لَهُم بِهِۦ عِلۡمٞۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِن نَّصِيرٖ٧١ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ تَعۡرِفُ فِي وُجُوهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱلۡمُنكَرَۖ يَكَادُونَ يَسۡطُونَ بِٱلَّذِينَ يَتۡلُونَ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَاۗ قُلۡ أَفَأُنَبِّئُكُم بِشَرّٖ مِّن ذَٰلِكُمُۚ ٱلنَّارُ وَعَدَهَا ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٧٢﴾
۶۵- آیا ندیدهای که الله تعالی جنبندگان و چارپایان و کشتزارها و میوهها و جمادات روی زمین را برای سوارشدن و خوردن و تمامی منافع شما رام کرده است؟! همچنین کشتیها را به تسخیر شما درآورده که با قدرت و امر او در دریا حرکت میکنند، و آنها شما و کالاهایتان را به شهرها و اماکنی که میخواهید میبرند، و او تعالی ذاتی است که آسمان را نگه میدارد و محافظت میکند؛ تا بر روی زمین نیفتد و باعث هلاکت ساکنانش نشود مگر اینکه الله اجازۀ چنین کاری دهد. بدون تردید الله تعالی در دنیا و آخرت نسبت به مردم بسیار مهربان و بخشنده است، و یکی از نمونههای رحمتش این است که اشیای مذکور و غیر آنها را به تسخیر آدمیان درآورده و از این طریق بر آنان بخشش و احسان کرده است.
۶۶- و الله همان ذاتی است که شما را زنده گرداند آنگاه که شما را از نیستی پدید آورد، سپس وقتی عمرهایتان پایان یابد شما را میمیراند، سپس شما را پس از مرگتان زنده میگرداند تا شما را در قبال اعمالتان مورد محاسبه قرار داد، همانا انسان آیات روشنی را که بیانگر قدرت و یگانگی الله هستند انکار میکند و ناسپاس است.
۶۷- برای هر یک از امتهای پیشین شریعت و عبادتی قرار دادیم و آنان را به اجرای آن امر کردیم و به آن عمل میکردند، پس – ای رسول- مشرکان قریش در مورد شریعت تو و مناسک و انواع عباداتی که الله به آنها فرمان داده است، با تو نزاع و جدل نکنند، و دیگران را به سوی توحید و یگانگی پروردگارت و خالصکردن عبادت برای او و فرمانبرداری از امر او تعالی دعوت کن، به راستی که تو بر دینی استوار هستی که هیچ کجی و انحرافی ندارد.
۶۸- و اگر به نزاع باطل خود با تو دربارۀ آنچه آنان را به آن دعوت میدهی ادامه دادند، تو با آنان نزاع نکن، بلکه به این افراد بگو: الله به کفر و تکذیبی که انجام میدهید آگاهتر است، و آنان گروهی معاند و ستیزهجو هستند.
۶۹- الله در روز قیامت میان مسلمانان و کافران در موضوع اختلافشان در مورد دین داوری میکند. این آیه بیانگر شیوۀ زیبای پاسخدادن به کسی است که از روی خردهگیری و تکبر مجادله میکند.
۷۰- - ای رسول- آیا ندانستهای که الله با علم کامل خود آنچه را در آسمان و زمین است میداند و این موارد را در لوح محفوظ ثبت کرده است؟! قطعاً این آگاهی، برای ذاتی که هیچ چیزی او را ناتوان نمیسازد کاری آسان است.
۷۱- و کافران قریش با وجود آشکاربودن بطلان اعتقادات و اعمالشان، باز هم به شرک ادامه میدهند، و معبودانی را عبادت میکنند که در هیچ یک از کتابهای آسمانی دلیلی وجود ندارد که آنها را شایسته و سزاوار عبادت بداند، و در آنچه بربافتهاند و به دروغ به الله نسبت دادهاند هیچ علم و دلیلی ندارند، بلکه در این کار، بدون دلیل از پدرانشان پیروی میکنند، پس زمانی که موقع حساب در آخرت بیاید، این مشرکان یاوری ندارند که به آنان کمک کند یا عذاب را از آنان دور سازد.
۷۲- و هر گاه آیات واضح قرآن بر این مشرکان تلاوت شود، اثر نارضایتی و نفرت را در چهرههایشان میبینی، و نزدیک است به مؤمنانی که آنان را به سوی الله فرا میخوانند و آیاتش را بر آنان تلاوت میکنند حملهور شوند! – ای رسول- به آنان بگو: آیا شما را از چیزی باخبر کنم که از شنیدن حقیقت و دیدن داعیان آن، برایتان ناپسندتر و بدتر است؟! آتش جهنم است که الله آن را در آخرت برای کافران آماده کرده، و چه مکان بدی است محلی که کافران به آن میرسند!
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٞ فَٱسۡتَمِعُواْ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَن يَخۡلُقُواْ ذُبَابٗا وَلَوِ ٱجۡتَمَعُواْ لَهُۥۖ وَإِن يَسۡلُبۡهُمُ ٱلذُّبَابُ شَيۡٔٗا لَّا يَسۡتَنقِذُوهُ مِنۡهُۚ ضَعُفَ ٱلطَّالِبُ وَٱلۡمَطۡلُوبُ٧٣ مَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ٧٤ ٱللَّهُ يَصۡطَفِي مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلٗا وَمِنَ ٱلنَّاسِۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ٧٥ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٧٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱرۡكَعُواْ وَٱسۡجُدُواْۤ وَٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمۡ وَٱفۡعَلُواْ ٱلۡخَيۡرَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ۩٧٧ وَجَٰهِدُواْ فِي ٱللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِۦۚ هُوَ ٱجۡتَبَىٰكُمۡ وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖۚ مِّلَّةَ أَبِيكُمۡ إِبۡرَٰهِيمَۚ هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ مِن قَبۡلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ ٱلرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيۡكُمۡ وَتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِۚ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱعۡتَصِمُواْ بِٱللَّهِ هُوَ مَوۡلَىٰكُمۡۖ فَنِعۡمَ ٱلۡمَوۡلَىٰ وَنِعۡمَ ٱلنَّصِيرُ٧٨﴾
۷۳- ای مردم! مَثلی زده شده است، پس به آن گوش دهید و از آن پند بگیرید: قطعاً معبودها و شریکانی که به جای الله به دعا و یاری میخوانید، به صورت دستهجمعی هم نمیتوانند حتی یک مگس بیافرینند، پس در آفرینشِ بزرگتر از مگس چگونه هستند؟! و نمیتوانند چیزی را که مگس از آنها ربوده است پس بگیرند، آیا ناتوانی و ضعفی بدتر از این وجود دارد؟! هر دو با هم ضعیف و ناتوانند؛ یعنی هم طالب که به جای الله معبود قرار گرفته است نمیتواند آنچه را که مگس از وی ربوده است بگیرد، و هم مطلوب یعنی مگس ناتوان است، پس چگونه این معبودها و شریکانی را که چنین خوار و ذلیل هستند، به جای الله به دعا و یاری میخوانید؟!
۷۴- این مشرکان، الله را چنان که حق بزرگداشت اوست بزرگ نداشتند آنگاه که شریکانی برای او تعالی قرار دادند، و او تعالی ذات قوی و نیرومندی است که هر چیزی را آفرید، و شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود.
۷۵، ۷۶- الله از میان فرشتگان، رسولانی به سوی پیامبرانش برمیگزیند، و از میان مردم نیز رسولانی انتخاب میکند؛ تا رسالتها و پیامهایش را به مخلوقات برساند، قطعاً الله سخنان بندگانش را میشنود و تمامی اشیا را میبیند و نسبت به کسی که او را برای رسالت برمیگزیند بیناست. و او تعالی از آیندۀ فرشتگان و رسولانش قبل از اینکه آنان را بیافریند آگاه است، و میداند که پس از فنا و مرگشان چه اتفاقی میافتد، و تمامی امور به سوی الله یگانه بازمیگردد.
۷۷، ۷۸- ای کسانی که به الله و رسولش محمدج ایمان آوردهاید! در نمازتان رکوع و سجده کنید، و فقط پروردگارتان را که یگانه و بیشریک است عبادت کنید، و نیکی کنید؛ تا رستگار شوید، و با جانهایتان جهاد و مبارزه کنید، و کاملاً به فرمان الهی پایبند باشید، و مخلوقات را به راه او فراخوانید، و با اموال و زبان و جانهایتان جهاد کنید، و نیت خود را خالص برای الله قرار دهید، دلها و اعضایتان را تسلیم او کنید، او تعالی شما را برای پذیرش و تبلیغ این دین برگزید، و بر شما منت نهاد که دینتان را آسان گرداند و تکالیف و احکامش سخت و مشقتبار نیست، آنگونه که در برخی امتهای پیشین بود، این آیین سهل و آسان آیین پدرتان ابراهیم است، و بدون تردید الله تعالی پیش از این شما را در کتابهای آسمانی و نیز در این قرآن مسلمان نامید، و الله شما را با این انتخاب خاص گردانید؛ تا خاتم رسولان محمدج بر شما گواه باشد که رسالت پروردگارش را به شما رسانده است، و نیز شما با توجه به آنچه الله در کتابش به شما خبر داده است، بر امتهای پیشین گواه باشید که رسولانشان رسالتهای الهی را به آنان رساندهاند، پس بر شماست که قدر و ارزش این نعمت را بدانید و شکر گزارید، و با ادای نماز با تمامی ارکان و شروط آن، و پرداخت زکات واجب، از شعایر دین الهی محافظت کنید، و اینکه به الله سبحان پناه ببرید و بر او توکل کنید، که الله تعالی بهترین دوست برای کسی است که او را به دوستی بگیرد، و بهترین یاور برای کسی است که از او تعالی کمک بخواهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قَدۡ أَفۡلَحَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي صَلَاتِهِمۡ خَٰشِعُونَ٢ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنِ ٱللَّغۡوِ مُعۡرِضُونَ٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ٤ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ٥ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ٦ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ٧ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٩ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡوَٰرِثُونَ١٠ ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلۡفِرۡدَوۡسَ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١١ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ١٢ ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةٗ فِي قَرَارٖ مَّكِينٖ١٣ ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمٗا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ١٤ ثُمَّ إِنَّكُم بَعۡدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ١٥ ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ تُبۡعَثُونَ١٦ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعَ طَرَآئِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ ٱلۡخَلۡقِ غَٰفِلِينَ١٧﴾
۱- به تحقیق که مومنان به الله و رسولش و عاملان به شریعت او رستگار شدهاند.
۲- کسانی که برخی از صفاتشان چنین است: در نماز خویش فروتن هستند، و دلهایشان مشغول نماز است و از غیر آن خالی است و اعضایشان آرام و خاضع است.
۳- و افرادی که از تمامی سخنان و اعمال بیهوده دوری میکنند.
۴- و کسانی که با پرداخت زکات اموالشان با وجود اختلاف در جنس آنها، خود و مالهایشان را پاک میکنند.
۵- و آنان که عورتهایشان را با دورنگهداشتن از آنچه الله حرام کرده است؛ همچون زنا و لواط و هر نوع فحشای دیگری حفظ میکنند.
۶- مگر بر همسرانشان یا کنیزکانی که مالک آنان هستند، که در بهرهگیری از آنها با آمیزش و غیر آن سرزنش نمیشوند؛ زیرا الله تعالی آنان را برایشان حلال کرده است.
۷- پس هر کس که بخواهد از غیر همسر یا کنیزش لذت ببرد، قطعا از حلال به سوی حرام رفته و متجاوز گشته و خود را در معرض عذاب و خشم الهی قرار داده است.
۸- و افرادی که بر هر آنچه امین شمرده شدهاند پایبند هستند و به تمامی عهد و پیمانهایشان وفا میکنند.
۹- و همان کسانی که بر ادای نمازشان در اوقات مخصوص و به شیوۀ مشروع و ثابت از پیامبرج مداومت میکنند.
۱۰- این مؤمنان همان وارثان بهشت هستند.
۱۱- همان کسانی که بالاترین و میانهترین جای بهشت را به ارث میبرند که بهترین مکان است، و برای همیشه در آن میمانند، و نعمتهایشان در آنجا پایان نمیپذیرد.
۱۲- و به تحقیق که ما آدم را از گِلی گرفتهشده از تمامی زمین آفریدیم.
۱۳- سپس فرزندانش را از نطفهای خلق کردیم؛ یعنی همان آب منی مردان که از پشتشان خارج میشود و در رَحِم زنان جای میگیرد.
۱۴- سپس آن نطفه را به خونی قرمز تبدیل کردیم، و آن خون بسته را پس از چهل روز به تکه گوشتی به اندازهای که جویده شود، تبدیل کردیم، و آن تکهگوشت را به استخوان تغییر دادیم، سپس بر آن استخوان گوشت پوشاندیم، و سپس با دمیدن روح در آن، به آفرینشی دیگر تبدیل کردیم، پس بلندمرتبه و مقدس است الله؛ همان ذاتی که هر چیزی را زیبا آفرید.
۱۵- و ای انسانها! شما پس از گذراندن مراحل زندگی و اتمام عمرتان قطعا خواهید مُرد.
۱۶- سپس بعد از مرگ و تمامشدن دنیا، در روز قیامت از قبرهایتان برای حساب و جزا برانگیخته میشوید.
۱۷- و به تحقیق که بر فراز شما هفت آسمان روی هم آفریدیم، و ما از آفرینش غافل نبودهایم، و از هیچ مخلوقی غافل نمیشویم و آن را فراموش نمیکنیم.
﴿وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءَۢ بِقَدَرٖ فَأَسۡكَنَّٰهُ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَإِنَّا عَلَىٰ ذَهَابِۢ بِهِۦ لَقَٰدِرُونَ١٨ فَأَنشَأۡنَا لَكُم بِهِۦ جَنَّٰتٖ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَٰبٖ لَّكُمۡ فِيهَا فَوَٰكِهُ كَثِيرَةٞ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ١٩ وَشَجَرَةٗ تَخۡرُجُ مِن طُورِ سَيۡنَآءَ تَنۢبُتُ بِٱلدُّهۡنِ وَصِبۡغٖ لِّلۡأٓكِلِينَ٢٠ وَإِنَّ لَكُمۡ فِي ٱلۡأَنۡعَٰمِ لَعِبۡرَةٗۖ نُّسۡقِيكُم مِّمَّا فِي بُطُونِهَا وَلَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ كَثِيرَةٞ وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٢١ وَعَلَيۡهَا وَعَلَى ٱلۡفُلۡكِ تُحۡمَلُونَ٢٢ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٢٣ فَقَالَ ٱلۡمَلَؤُاْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَوۡمِهِۦ مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيۡكُمۡ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَنزَلَ مَلَٰٓئِكَةٗ مَّا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِيٓ ءَابَآئِنَا ٱلۡأَوَّلِينَ٢٤ إِنۡ هُوَ إِلَّا رَجُلُۢ بِهِۦ جِنَّةٞ فَتَرَبَّصُواْ بِهِۦ حَتَّىٰ حِينٖ٢٥ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي بِمَا كَذَّبُونِ٢٦ فَأَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡهِ أَنِ ٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا وَوَحۡيِنَا فَإِذَا جَآءَ أَمۡرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ فَٱسۡلُكۡ فِيهَا مِن كُلّٖ زَوۡجَيۡنِ ٱثۡنَيۡنِ وَأَهۡلَكَ إِلَّا مَن سَبَقَ عَلَيۡهِ ٱلۡقَوۡلُ مِنۡهُمۡۖ وَلَا تُخَٰطِبۡنِي فِي ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِنَّهُم مُّغۡرَقُونَ٢٧﴾
۱۸- و از آسمان آبی به اندازۀ نیاز مخلوقات نازل کردیم، و زمین را محل استقرار این آب گردانیدیم، و قطعا ما بر بردن آن آب مستقر تواناییم. این آیه تهدید و وعیدی علیه ستمکاران است.
۱۹- سپس با این آب باغهایی از درختان خرما و انگور برایتان پدید آوردیم، که میوههایی با اشکال و انواع متعدد دارند و شما از آنها میخورید.
۲۰- و از آن، درخت زیتون را که در اطراف کوه طور «سیناء» میروید به وجود آوردیم، که روغنش گرفته میشود و از آن در مالیدن به بدن و پُخت غذا استفاده میشود.
۲۱- و – ای مردم- قطعا در شتر و گاو و گوسفندان پند و عبرتی برایتان وجود دارد که از آفرینش آنها پند و اندرز گیرید، از شیری که در شکمهایشان است به شما مینوشانیم، و منافع دیگری برای شما دارند؛ همچون پشم و پوست و امثال آن، و از گوشت آنها میخورید.
۲۲- و بر روی شتر و کشتیها، در خشکی و دریا جابجا میشوید.
۲۳- و به تحقیق که نوح را به سوی قومش فرستادیم که آنان را به یگانگی الله فرا خواند، و به آنان گفت: فقط الله را عبادت کنید، که معبود بر حقی جز او برای شما وجود ندارد که مستحق عبادت باشد، پس او را خالصانه عبادت کنید، آیا از عذابش نمیترسید؟!
۲۴، ۲۵- بزرگان و سران قومش وی را تکذیب کردند و به مردم عامی گفتند: او فقط انسانی مانند شماست و هیچی تفاوتی با شما ندارد، و هدفش از این سخن فقط دستیابی به ریاست و برتری بر شماست، و اگر الله بخواهد رسولی به سوی ما بفرستد، قطعا رسولی از میان فرشتگان میفرستد، هرگز چنین سخن و موردی را در میان پدران و اجداد پیشین خویش نشنیدهایم، و نوح مردی است که دچار جنون شده است، پس منتظر بمانید تا به هوش آید و دعوتش را ترک کند، یا اینکه بمیرد و از وی آسوده و راحت شوید.
۲۶- نوح گفت: پروردگارا! مرا بر قومم یاری رسان، چون آنان مرا در رسالتی که از جانب تو به آنان رساندم تکذیب کردند.
۲۷- پس به او وحی کردیم که کشتی را تحت نظر و فرمان و کمک ما بساز، و تو در حفاظت و حراست ما هستی، و زمانی که فرمان ما مبنی بر هلاکت قومت به وسیلۀ غرقشدن فرا رسید و طوفان شروع شد، و آب به شدت از تنور – مکانی که در آن نان پخته میشود- فوران کرد که نشانۀ آمدن عذاب است، از میان تمام زندگان و حیوانات، یک نر و یک ماده داخل کشتی سوار کن تا نسلشان باقی بماند، و خانوادهات را نیز بر کشتی سوار کن مگر کسی که بر اثر کفر مستحق عذاب شده باشد؛ مانند همسر و پسرت، و از من نخواه که قوم ستمکارت را نجات دهم، که قطعا آنان غرق میشوند. در این آیه، صفت چشم برای الله تعالی آنگونه که شایستۀ او تعالی باشد بدون تشبیه و بیان کیفیت، ثابت شده است.
﴿فَإِذَا ٱسۡتَوَيۡتَ أَنتَ وَمَن مَّعَكَ عَلَى ٱلۡفُلۡكِ فَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي نَجَّىٰنَا مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٨ وَقُل رَّبِّ أَنزِلۡنِي مُنزَلٗا مُّبَارَكٗا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلۡمُنزِلِينَ٢٩ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ وَإِن كُنَّا لَمُبۡتَلِينَ٣٠ ثُمَّ أَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قَرۡنًا ءَاخَرِينَ٣١ فَأَرۡسَلۡنَا فِيهِمۡ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرُهُۥٓۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ٣٢ وَقَالَ ٱلۡمَلَأُ مِن قَوۡمِهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِلِقَآءِ ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَتۡرَفۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يَأۡكُلُ مِمَّا تَأۡكُلُونَ مِنۡهُ وَيَشۡرَبُ مِمَّا تَشۡرَبُونَ٣٣ وَلَئِنۡ أَطَعۡتُم بَشَرٗا مِّثۡلَكُمۡ إِنَّكُمۡ إِذٗا لَّخَٰسِرُونَ٣٤ أَيَعِدُكُمۡ أَنَّكُمۡ إِذَا مِتُّمۡ وَكُنتُمۡ تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَنَّكُم مُّخۡرَجُونَ٣٥ ۞هَيۡهَاتَ هَيۡهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ٣٦ إِنۡ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا نَمُوتُ وَنَحۡيَا وَمَا نَحۡنُ بِمَبۡعُوثِينَ٣٧ إِنۡ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا وَمَا نَحۡنُ لَهُۥ بِمُؤۡمِنِينَ٣٨ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي بِمَا كَذَّبُونِ٣٩ قَالَ عَمَّا قَلِيلٖ لَّيُصۡبِحُنَّ نَٰدِمِينَ٤٠ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّيۡحَةُ بِٱلۡحَقِّ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ غُثَآءٗۚ فَبُعۡدٗا لِّلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٤١ ثُمَّ أَنشَأۡنَا مِنۢ بَعۡدِهِمۡ قُرُونًا ءَاخَرِينَ٤٢﴾
۲۸- پس وقتی تو و کسانی که همراه تو از غرق نجات یافتهاند، بر کشتی سوار شدید و در آن جای گرفتید، بگویید: تمام ستایشها مخصوص الله است همان ذاتی که ما را از قوم کافر نجات داد.
۲۹- و بگو: پروردگارا! فرودی مبارک و امن برایم میسّر کن که تو بهترین فرودآورندگانی. الله تعالی در این آیه به بندگانش میآموزاند که هر گاه در جایی فرود آمدند، این دعا را بخوانند.
۳۰- به راستی که در نجاتدادن مؤمنان و هلاکساختن کافران نشانههایی روشن بر صداقت پیامبران الهی در آنچه از جانب الله آوردهاند وجود دارد، هر چند ما امتها را پیش از وقوع عذابشان، با ارسال رسولان به سوی آنان آزمودهایم.
۳۱- و پس از قوم نوح، نسل دیگری را که قوم عاد بودند به وجود آوردیم.
۳۲- آنگاه در میان آنان رسولی از خودشان یعنی هود را فرستادیم که به آنان گفت: فقط الله را عبادت کنید که معبود بر حقی جز او سبحانه ندارید، آیا در صورتی که غیر او تعالی را عبادت کنید از عذابش نمیترسید؟!
۳۳- و بزرگان و سران قومش که به الله کفر ورزیده، و زندگی آخرت را تکذیب کرده بودند، و آسایش و رفاه زندگی دنیوی که به آنان بخشیده بودیم باعث طغیان و تجاوزشان شده بود گفتند: این فردی که شما را به یگانگی الله فرا میخواند بشری از جنس خود شماست، از همان چیزی که شما میخورید میخورد و از همان چیزی که مینوشید مینوشد.
۳۴- و اگر از انسانی مانند خودتان اطاعت کنید، قطعا با ترک معبودهایتان و پیروی از او، زیانکار خواهید شد.
۳۵- چگونه آنچه را به شما وعده میدهد تصدیق میکنید؛ اینکه میگوید وقتی بمیرید و خاک و استخوانهایی پوسیده و تکهتکه گردید، دوباره از قبرهایتان زنده بیرون آورده میشوید؟!
۳۶- ای قوم! قطعا این امر که به شما وعده میدهد پس از مرگتان، زنده از قبرهایتان بیرون آورده میشوید، بسیار بعید و غیرممکن است.
۳۷- زندگیای جز همین زندگی دنیا نیست، پدرانمان میمیرند و پسران زنده میمانند و به دنیا میآیند، و هرگز دوباره زنده از قبر خارج نمیشویم.
۳۸- بدون تردید این شخص که شما را به سوی ایمان فرا میخواند مردی است که بر الله دروغ بسته، و هرگز آنچه را به ما گفته است تصدیق نمیکنیم.
۳۹- بنابراین رسولشان پروردگار خویش را فرا خواند و گفت: پروردگارا! مرا در برابر آنان یاری رسان، که مرا تکذیب کردهاند.
۴۰- الله درخواستش را اینگونه پاسخ داد: پس از زمانی اندک، پشیمان خواهند شد؛ یعنی به زودی این تکذیبکنندگان از کارشان پشیمان خواهند شد.
۴۱- و طولی نکشید که صدایی شدید و مرگبار به همراه بادی سخت آنان را فرا گرفت و الله به این وسیله آنان را نابود کرد و همگی مردند، و همچون کف روی سیل شدند، پس هلاکت و دوری از رحمت الهی باد بر این قوم ستمکار. و لازم است که شنوندگان بر حذر باشند از اینکه رسولشان را تکذیب کنند؛ زیرا در این صورت آنچه پیشینیانشان را فرا گرفت، بر سر آنان هم خواهد آمد.
۴۲- و پس از این تکذیبکنندگان، امتها و مخلوقاتی دیگر آفریدیم؛ مانند قوم لوط، شعیب، ایوب و یونس، که سلام و درود الله بر تمامی آنان باد.
﴿مَا تَسۡبِقُ مِنۡ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسۡتَٔۡخِرُونَ٤٣ ثُمَّ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا تَتۡرَاۖ كُلَّ مَا جَآءَ أُمَّةٗ رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُۖ فَأَتۡبَعۡنَا بَعۡضَهُم بَعۡضٗا وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَحَادِيثَۚ فَبُعۡدٗا لِّقَوۡمٖ لَّا يُؤۡمِنُونَ٤٤ ثُمَّ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ وَأَخَاهُ هَٰرُونَ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٤٥ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ وَكَانُواْ قَوۡمًا عَالِينَ٤٦ فَقَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ لِبَشَرَيۡنِ مِثۡلِنَا وَقَوۡمُهُمَا لَنَا عَٰبِدُونَ٤٧ فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُواْ مِنَ ٱلۡمُهۡلَكِينَ٤٨ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ لَعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٤٩ وَجَعَلۡنَا ٱبۡنَ مَرۡيَمَ وَأُمَّهُۥٓ ءَايَةٗ وَءَاوَيۡنَٰهُمَآ إِلَىٰ رَبۡوَةٖ ذَاتِ قَرَارٖ وَمَعِينٖ٥٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلرُّسُلُ كُلُواْ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعۡمَلُواْ صَٰلِحًاۖ إِنِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٥١ وَإِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَأَنَا۠ رَبُّكُمۡ فَٱتَّقُونِ٥٢ فَتَقَطَّعُوٓاْ أَمۡرَهُم بَيۡنَهُمۡ زُبُرٗاۖ كُلُّ حِزۡبِۢ بِمَا لَدَيۡهِمۡ فَرِحُونَ٥٣ فَذَرۡهُمۡ فِي غَمۡرَتِهِمۡ حَتَّىٰ حِينٍ٥٤ أَيَحۡسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِۦ مِن مَّالٖ وَبَنِينَ٥٥ نُسَارِعُ لَهُمۡ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِۚ بَل لَّا يَشۡعُرُونَ٥٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ هُم مِّنۡ خَشۡيَةِ رَبِّهِم مُّشۡفِقُونَ٥٧ وَٱلَّذِينَ هُم بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ يُؤۡمِنُونَ٥٨ وَٱلَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمۡ لَا يُشۡرِكُونَ٥٩﴾
۴۳- هیچ یک از این امتهای تکذیبکننده از وقت تعیینشده برای هلاکتش، نه پیشی گرفته است، و نه از آن عقب افتاده است.
۴۴- سپس رسولانمان را پیاپی و یکی پس از دیگری به سوی آن امتها مبعوث کردیم، هر گاه رسولی امتش را دعوت داد، وی را تکذیب کردند، آنگاه آنها را یکی پس از دیگری نابود کردیم، و فقط اخبار هلاکتشان باقی ماند و آنها را زبانزد افراد بعدی و مایۀ عبرتشان قرار دادیم، پس هلاکت و نابودی باد برای قومی که رسولان را تصدیق نمیکنند و از آنان فرمان نمیبرند!
۴۵، ۴۶- سپس موسی و برادرش هارون را با آیات نهگانۀ خویش؛ یعنی عصا، دست، ملخ، شَتّه، قورباغهها، خون، طوفان، خشکسالی، کمشدن میوهها، به عنوان حجت و دلیلی روشن فرستادیم که بر دلها چیره میشد و دلهای مؤمنان در برابرش فروتن و فرمانبردار بودند، و نیز بر معاندان و سرکشان اتمام حجت میشد. آن دو را به سوی فرعون حاکم «مصر» و بزرگان قومش فرستادیم، اما این افراد از ایمان به موسی و برادرش سر باز زدند، و قومی بودند که با زور و ستم بر مردم برتری میجستند.
۴۷- آنان گفتند: آیا به دو انسان مانند خودمان ایمان بیاوریم، در حالی که قومشان بنیاسرائیل مطیع و فرمانبردار ما هستند؟!
۴۸- بنابراین موسی و هارون را در آنچه آورده بودند تکذیب کردند، و با غرقشدن در دریا، از هلاکشدگان گشتند.
۴۹- و به تحقیق تورات را به موسی دادیم تا قومش را به وسیلۀ آن به سوی حقیقت رهنمون سازد.
۵۰- و عیسی پسر مریم و مادرش مریم را نشانهای دلالتکننده بر قدرت خویش قرار دادیم، چون عیسی را بدون پدر آفریدیم، و آن دو را در مکان مرتفعی از زمین که مسطح و مناسب اقامت بود، و سرسبزی و آبی جاری و تازه داشت پناه دادیم.
۵۱- ای رسولان! از رزق و روزی پاک و حلال بخورید، و اعمال نیکو انجام دهید، که قطعاً من به آنچه شما انجام میدهید، آگاهم و چیزی از اعمالتان بر من پوشیده نمیماند. مخاطب این آیه، رسولان و پیروانشان هستند. با توجه به آیۀ مذکور، خوردن روزی حلال به انسان برای انجام کار نیک و صالح کمک میکند، و عاقبت و نتیجۀ حرامخواری بسیار بد و دشوار است؛ از جمله اینکه دعای فرد حرامخوار اجابت نمیشود.
۵۲- و – ای پیامبران- همانا آیین شما آیین یگانهای - یعنی اسلام- است، و من پروردگارتان هستم، پس با اجرای اوامر، و ترک نواهیام از من بترسید.
۵۳- سپس پیروانشان در دین پراکنده گشتند و به گروهها و احزابی تقسیم شدند، و پس از اینکه فرمان یافتند با یکدیگر موافق و متحد باشند، ادیان متفاوتی را در پیش گرفتند، و هر گروهی دیدگاه خود را میپسندید و گمان میکرد خودش بر حق و دیگران بر باطل هستند. این آیه انسانها را از فرقهگرایی و تفرقه و اختلاف در دین بر حذر میدارد.
۵۴- پس – ای رسول- آنان را در گمراهی و جهلشان نسبت به حقیقت تا هنگام نزول عذاب بر آنان واگذار.
۵۵، ۵۶- آیا این کافران گمان میکنند اموال و فرزندانی که در دنیا به آنان میدهیم به تعجیلانداختن خیری است که استحقاقش را دارند؟! جز این نیست که این موارد را برای مهلتدادن و نزدیکساختن تدریجی آنان به سوی عذاب میدهیم، اما این موضوع را احساس و درک نمیکنند.
۵۷- به راستی کسانی که از پروردگارشان میترسند و از آنچه الله آنان را بر حذر داشته است بیمناک و هراسان هستند.
۵۸- و همانان که آیات قرآن را تصدیق و به آنها عمل میکنند.
۵۹- و افرادی که فقط الله یگانه و بیشریک را عبادت میکنند و کسی را با او تعالی شریک نمیدانند.
﴿وَٱلَّذِينَ يُؤۡتُونَ مَآ ءَاتَواْ وَّقُلُوبُهُمۡ وَجِلَةٌ أَنَّهُمۡ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ رَٰجِعُونَ٦٠ أُوْلَٰٓئِكَ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَهُمۡ لَهَا سَٰبِقُونَ٦١ وَلَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ وَلَدَيۡنَا كِتَٰبٞ يَنطِقُ بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٦٢ بَلۡ قُلُوبُهُمۡ فِي غَمۡرَةٖ مِّنۡ هَٰذَا وَلَهُمۡ أَعۡمَٰلٞ مِّن دُونِ ذَٰلِكَ هُمۡ لَهَا عَٰمِلُونَ٦٣ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذۡنَا مُتۡرَفِيهِم بِٱلۡعَذَابِ إِذَا هُمۡ يَجَۡٔرُونَ٦٤ لَا تَجَۡٔرُواْ ٱلۡيَوۡمَۖ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ٦٥ قَدۡ كَانَتۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَكُنتُمۡ عَلَىٰٓ أَعۡقَٰبِكُمۡ تَنكِصُونَ٦٦ مُسۡتَكۡبِرِينَ بِهِۦ سَٰمِرٗا تَهۡجُرُونَ٦٧ أَفَلَمۡ يَدَّبَّرُواْ ٱلۡقَوۡلَ أَمۡ جَآءَهُم مَّا لَمۡ يَأۡتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٦٨ أَمۡ لَمۡ يَعۡرِفُواْ رَسُولَهُمۡ فَهُمۡ لَهُۥ مُنكِرُونَ٦٩ أَمۡ يَقُولُونَ بِهِۦ جِنَّةُۢۚ بَلۡ جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ وَأَكۡثَرُهُمۡ لِلۡحَقِّ كَٰرِهُونَ٧٠ وَلَوِ ٱتَّبَعَ ٱلۡحَقُّ أَهۡوَآءَهُمۡ لَفَسَدَتِ ٱلسَّمَٰوَٰتُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهِنَّۚ بَلۡ أَتَيۡنَٰهُم بِذِكۡرِهِمۡ فَهُمۡ عَن ذِكۡرِهِم مُّعۡرِضُونَ٧١ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ خَرۡجٗا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيۡرٞۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٧٢ وَإِنَّكَ لَتَدۡعُوهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٧٣ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ عَنِ ٱلصِّرَٰطِ لَنَٰكِبُونَ٧٤﴾
۶۰- و کسانی که در انجام کارهای خیر و نیک میکوشند، و دلهایشان از این میترسد که اعمالشان پذیرفته نشود و زمانی که به سوی پروردگارشان برگردند، این اعمال آنان را از عذاب الهی نجات ندهد.
۶۱- اینان هستند که برای طاعت و عبادت تلاش میکنند و عادت دارند برای انجام هر عمل نیکی شتاب کنند و برای انجام خوبیها از یکدیگر سبقت میگیرند.
۶۲- و هر یک از بندگانمان را به همان اندازه که در توانش است مکلف میکنیم، و اعمالشان نزد ما در کتاب شمارش اعمال ثبت است، کتابی که فرشتگان آن را برمیدارند و بر اساس حقیقت بر آنان سخن میگوید و به هیچ یک از آنان ستم نمیشود.
۶۳- اما دلهای کافران در گمراهی و انحرافی دور از این قرآن و آنچه در آن وجود دارد است، و علاوه بر شرک، اعمال بدی دارند، که الله تعالی به آنان مهلت و فرصت میدهد تا آن اعمال بد را انجام دهند و به خشم و عذاب الهی برسند.
۶۴- تا زمانی که افراد مرفه و خوشگذران آنان را دچار عذابمان کنیم، که در آن هنگام فغان و صدایشان را بلند میکنند و با تضرع و زاری درخواست کمک دارند.
۶۵- آنگاه به آنان گفته میشود: امروز فریاد نکشید و یاری نجویید، که نمیتوانید به خودتان کمک کنید، و کسی هم شما را از عذاب الهی نجات نمیدهد.
۶۶- قبلا آیات قرآن بر شما تلاوت میشد تا به آنها ایمان بیاورید، اما از شنیدن و تصدیق و عمل به این آیات فرار میکردید، همانگونه که فرد فرومایه و عهدشکن پشت میکند و روی میگرداند.
۶۷- این کار را با حس برتریجویی و تکبر بر مردم و به ناحق و به سبب کعبۀ شریف انجام میدهید و میگویید: ما اهل آن هستیم و هرگز در آنجا شکست نمیخوریم، و در اطراف آن، شبهنگام بدگویی میکنید.
۶۸- آیا در آیات قرآن نیندیشیدهاند که از صداقتش آگاه شوند؟! یا این موضوع آنان را از ایمان باز داشته که رسول و کتابی نزدشان آمده که برای پدران پیشینشان نیامده است و از این رو، انکار کرده و روی گردانیدهاند؟!
۶۹- یا رسولشان محمدج برایشان ناشناخته است و این امر باعث شده که او را انکار کنند و از حق پیروی نکنند؟!
۷۰- و بلکه او را دیوانه به شمار آوردهاند! بدون تردید آنان تکذیب کردند، و محمدج قرآن و توحید و دین حق را برایشان آورد، اما بیشتر آنان از روی حسادت و تجاوز و ستم، حق را نمیپسندند.
۷۱- و اگر الله تعالی چیزی را که با تمایلاتشان موافق باشد برایشان مشروع میساخت، قطعا آسمانها و زمین و آنچه در آنهاست تباه و فاسد میشدند، و بلکه ما چیزی را که باعث عزت و شرافتشان میشد آوردیم؛ یعنی قرآن را، اما آنان از این کتاب آسمانی روی گرداندند.
۷۲- و- ای رسول- مگر از اینان در قبال دعوتت درخواست مزد کردی که آنان بخل ورزیدند و باعث شد ایمان نیاورند؟! هرگز این کار را نکردهای، و قطعاً پاداش و عطای الهی بهتر است و او بهترین روزیدهندگان است، و هیچ کس نمیتواند مانند او تعالی روزی دهد.
۷۳- و – ای رسول- همانا تو قوم خود و دیگران را به راه راستی که هیچ انحرافی ندارد؛ یعنی همان راه اسلام فرا میخوانی.
۷۴- و بدون تردید کسانی که رستاخیز و حساب را تصدیق نکرده و برای آن عمل نمیکنند، از این راه استوار منحرف شده و به راههای دیگر متمایل شدهاند.
﴿۞وَلَوۡ رَحِمۡنَٰهُمۡ وَكَشَفۡنَا مَا بِهِم مِّن ضُرّٖ لَّلَجُّواْ فِي طُغۡيَٰنِهِمۡ يَعۡمَهُونَ٧٥ وَلَقَدۡ أَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡعَذَابِ فَمَا ٱسۡتَكَانُواْ لِرَبِّهِمۡ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ٧٦ حَتَّىٰٓ إِذَا فَتَحۡنَا عَلَيۡهِم بَابٗا ذَا عَذَابٖ شَدِيدٍ إِذَا هُمۡ فِيهِ مُبۡلِسُونَ٧٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٧٨ وَهُوَ ٱلَّذِي ذَرَأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٧٩ وَهُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ وَلَهُ ٱخۡتِلَٰفُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٨٠ بَلۡ قَالُواْ مِثۡلَ مَا قَالَ ٱلۡأَوَّلُونَ٨١ قَالُوٓاْ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ٨٢ لَقَدۡ وُعِدۡنَا نَحۡنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبۡلُ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨٣ قُل لِّمَنِ ٱلۡأَرۡضُ وَمَن فِيهَآ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨٤ سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٨٥ قُلۡ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبۡعِ وَرَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ٨٦ سَيَقُولُونَ لِلَّهِۚ قُلۡ أَفَلَا تَتَّقُونَ٨٧ قُلۡ مَنۢ بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيۡهِ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٨٨ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ۸۹﴾
۷۵- و اگر بر آنان رحم کنیم و قحطی و گرسنگیای که به آنان رسیده است را برطرف سازیم، قطعا به کفر و سرکشی خویش ادامه میدهند و حیران و سرگردان میمانند.
۷۶- و به تحقیق که آنان را با انواع مصیبتها آزمودهایم، اما در برابر پروردگارشان فروتنی و تواضع نکردند، و در زمان نزول سختی و مصیبتها فروتنانه او را نخواندند.
۷۷- تا اینکه دری از عذاب سخت را در آخرت بر رویشان بگشاییم، و در آن زمان از هر خیری ناامید شوند، و سرگردان میمانند و نمیدانند چه کاری انجام دهند.
۷۸- و الله سبحانه همان ذاتی است که برای شما گوش را برای فهم و درک شنیدنیها، و چشمها را برای درک دیدنیها آفرید و دلها را خلق کرد تا به وسیلۀ آنها بفهمید، و با وجود این، سپاسگزاری شما در قبال این نعمتهای پیاپی و فراوان، بسیار اندک و غیر قابل ذکر است.
۷۹- و او تعالی ذاتی است که تمامی مردم را در زمین آفرید، و پس از مرگتان به سوی او جمع میشوید و شما را بر اساس اعمال خوب یا بدتان جزا میدهد.
۸۰- و او سبحانه تنها ذاتی است که موجودات را از نیستی به وجود میآورد و زنده میکند و آنها را پس از زندگی میمیراند، و از پی همآمدن و اختلاف شب و روز در اختیار او تعالی است، آیا به قدرت و یگانگی او فکر نمیکنید؟!
۸۱- اما کافران رستاخیز را انکار کردند، و بلکه سخن پیشینیان منکر و کافرشان را تکرار کردند.
۸۲- گفتند: آیا وقتی مُردیم و بدن و استخوانهایمان به خاک تبدیل و پوسیده شد، باری دیگر زنده میشویم؟! هرگز این کار امکان ندارد و غیر قابل تصور است.
۸۳- به تحقیق که قبلا چنین سخنی به پدران ما گفته شد، همانگونه که تو ای محمدج به ما میگویی، و ندیدیم که حقیقت داشت باشد، این چیزی جز سخنان باطل و دروغهای پیشینیان نیست.
۸۴- به آنان بگو: اگر دانشی دارید این زمین، و هر چیزی که در آن وجود دارد از آنِ کیست؟
۸۵- قطعاً اعتراف خواهند کرد که: او تعالی آفریدگار و مالک آنهاست. به آنان بگو: آیا از این امر پند نمیگیرید که الله بر رستاخیز و برانگیختن مخلوقات تواناست؟!
۸۶- بگو: پروردگار آسمانهای هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ که الله آن را بزرگترین و برترین مخلوقات گردانیده است، کیست؟
۸۷- قطعاً خواهند گفت: آنها مِلک الله هستند. پس به آنان بگو: آیا شما که غیر الله را عبادت میکنید، از عذاب او تعالی نمیترسید؟!
۸۸- بگو: چه ذاتی مالک هر چیزی است، و گنجینههای هر چیزی در اختیار کیست، و چه ذاتی کسی را که به او پناه برد، پناه میدهد؟! در حالی که هیچ کس نمیتواند کسی را که الله بخواهد وی را هلاک و نابود سازد پناه دهد و حمایت کند و نمیتواند مصیبتی را که الله مقدر کرده است دفع کند، اگر این موارد را میدانید.
۸۹- قطعا پاسخ خواهند داد که: تمامی این امور در اختیار الله است، به آنان بگو: چگونه عقلهایتان تباه میشود و فریب میخورد و از توحید و اطاعت از الله تعالی و تصدیق رستاخیز و برانگیختهشدن مخلوقات منصرف و منحرف میگردد؟!
﴿بَلۡ أَتَيۡنَٰهُم بِٱلۡحَقِّ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ٩٠ مَا ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ مِن وَلَدٖ وَمَا كَانَ مَعَهُۥ مِنۡ إِلَٰهٍۚ إِذٗا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهِۢ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ٩١ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٩٢ قُل رَّبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ٩٣ رَبِّ فَلَا تَجۡعَلۡنِي فِي ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٩٤ وَإِنَّا عَلَىٰٓ أَن نُّرِيَكَ مَا نَعِدُهُمۡ لَقَٰدِرُونَ٩٥ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ ٱلسَّيِّئَةَۚ نَحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَصِفُونَ٩٦ وَقُل رَّبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنۡ هَمَزَٰتِ ٱلشَّيَٰطِينِ٩٧ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَن يَحۡضُرُونِ٩٨ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلۡمَوۡتُ قَالَ رَبِّ ٱرۡجِعُونِ٩٩ لَعَلِّيٓ أَعۡمَلُ صَٰلِحٗا فِيمَا تَرَكۡتُۚ كَلَّآۚ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَآئِلُهَاۖ وَمِن وَرَآئِهِم بَرۡزَخٌ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٠٠ فَإِذَا نُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَلَآ أَنسَابَ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ وَلَا يَتَسَآءَلُونَ١٠١ فَمَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٠٢ وَمَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فِي جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ١٠٣ تَلۡفَحُ وُجُوهَهُمُ ٱلنَّارُ وَهُمۡ فِيهَا كَٰلِحُونَ١٠٤﴾
۹۰- بلکه برای این منکران، حق را در آنچه محمدج را با آن فرستادیم آوردیم، اما آنان در شرک و انکار رستاخیز دروغگو بودند.
۹۱- الله هیچ فرزندی نگرفته است، و هیچ معبود بر حقی همراه او نیست؛ زیرا اگر بیش از یک معبود وجود میداشت، هر یک با مخلوقاتش جدا میشد و میان آنان کشمکش و نزاع بود همانند پادشاهان دنیا و در نتیجه، نظام هستی مختل میشد. الله تعالی از شریک و فرزندی که به او نسبت میدهند پاک و منزه است.
۹۲- فقط او تعالی آنچه را از مخلوقاتش پنهان و آشکار است میداند، و الله از شریکی که آنان ادعا و گمان میکنند منزه است.
۹۳، ۹۴- - ای رسول- بگو: پروردگارا! اگر در مورد این مشرکان عذابی را که به آنان وعده دادهای به من نشان دهی، پس مرا با آنچه آنان را هلاک میگردانی نابود نگردان، و مرا از عذاب و خشم خود نجات ده، و مرا در میان قوم ستمکار قرار مده، بلکه از کسانی قرار ده که از آنان راضی شدهای.
۹۵- به تحقیق که ما میتوانیم عذابی را که به آنان وعده میدهیم به تو بنمایانیم.
۹۶- - ای رسول- هر گاه دشمنانت با قول یا عمل خود در حق تو بدی کردند، تو به آنان بدی نکن، بلکه بدی آنان را با نیکی پاسخ بده، ما به شرک و تکذیبی که این مشرکان توصیف و عمل میکنند داناتریم، و آنان را به سختترین مجازات خواهیم رساند.
۹۷، ۹۸- و – ای پیامبر- بگو: پروردگارا! از فتنهانگیزیهای شیاطین که انسان را به باطل و فساد و بازداشتن از حقیقت تشویق میکند و از وسوسههای او به تو پناه میبرم. و پروردگارا! به تو پناه میبرم از اینکه در چیزی از کارهایم حاضر شوند.
۹۹- الله سبحانه از حالت فرد کافر یا نافرمان در برابر دستورات الهی، در زمان فرارسیدن مرگش خبر میدهد، به گونهای که وقتی لحظۀ مرگ وی فرا رسد و عذابی را که برایش آماده شده است ببیند، میگوید: پروردگارا! مرا به دنیا برگردان.
۱۰۰- تا ایمان و طاعتی را که انجام ندادم جبران کنم. اما هرگز چنین اجازهای به او داده نمیشود و درخواستش اجابت نمیشود و مهلت و فرصتی به وی داده نمیشود. و آن سخنی است که فقط آن را بر زبان میآورد و هیچ فایدهای به او نمیرساند، و وی در این سخن صادق نیست، و اگر به دنیا بازگردانده شود، قطعا به آنچه از آن نهی شده است بازمیگردد. افرادی که از دنیا میروند، در مانع و برزخی هستند که میان دنیا و آخرت است و تا روز رستاخیز و برانگیختهشدن از قبرها در آنجا میمانند.
۱۰۱- و زمانی که قیامت فرا رسد و فرشتۀ مسئول در صور بدمد و مردم از قبرهایشان برانگیخته شوند، در آن زمان هیچ فخر و تفاخری به نَسَبها نیست، آنگونه که در دنیا به این امر فخرفروشی میکردند، و از حال یکدیگر نمیپرسند.
۱۰۲- پس کسانی که کفۀ ترازوی آنان با برتری نیکیها بر بدهیهایشان سنگین باشد، این افراد با رسیدن به بهشت رستگار شدهاند.
۱۰۳- اما کسانی که نیکیهایشان در ترازوی اعمال کم باشد و بدیهایشان که بدترین آنها شرک است، بیشتر باشد، این افراد کسانی هستند که به خودشان زیان رساندهاند، و برای همیشه در آتش جهنم میمانند.
۱۰۴- آتش چهرههایشان را میسوزاند، و در آنجا ترشرو هستند و لبهایشان کوتاه و ذوب میشود و دندانهایشان آشکار میگردد.
﴿أَلَمۡ تَكُنۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ١٠٥ قَالُواْ رَبَّنَا غَلَبَتۡ عَلَيۡنَا شِقۡوَتُنَا وَكُنَّا قَوۡمٗا ضَآلِّينَ١٠٦ رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا مِنۡهَا فَإِنۡ عُدۡنَا فَإِنَّا ظَٰلِمُونَ١٠٧ قَالَ ٱخۡسَُٔواْ فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ١٠٨ إِنَّهُۥ كَانَ فَرِيقٞ مِّنۡ عِبَادِي يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَا وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰحِمِينَ١٠٩ فَٱتَّخَذۡتُمُوهُمۡ سِخۡرِيًّا حَتَّىٰٓ أَنسَوۡكُمۡ ذِكۡرِي وَكُنتُم مِّنۡهُمۡ تَضۡحَكُونَ١١٠ إِنِّي جَزَيۡتُهُمُ ٱلۡيَوۡمَ بِمَا صَبَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ١١١ قَٰلَ كَمۡ لَبِثۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ عَدَدَ سِنِينَ١١٢ قَالُواْ لَبِثۡنَا يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖ فَسَۡٔلِ ٱلۡعَآدِّينَ١١٣ قَٰلَ إِن لَّبِثۡتُمۡ إِلَّا قَلِيلٗاۖ لَّوۡ أَنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١١٤ أَفَحَسِبۡتُمۡ أَنَّمَا خَلَقۡنَٰكُمۡ عَبَثٗا وَأَنَّكُمۡ إِلَيۡنَا لَا تُرۡجَعُونَ١١٥ فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡحَقُّۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡكَرِيمِ١١٦ وَمَن يَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ لَا بُرۡهَٰنَ لَهُۥ بِهِۦ فَإِنَّمَا حِسَابُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡكَٰفِرُونَ١١٧ وَقُل رَّبِّ ٱغۡفِرۡ وَٱرۡحَمۡ وَأَنتَ خَيۡرُ ٱلرَّٰحِمِينَ١١٨﴾
۱۰۵- به آنان گفته میشود: مگر در دنیا آیات قرآن بر شما تلاوت نمیشد و شما آن را تکذیب نمیکردید؟!
۱۰۶- از آنجا که رسولان به آنان تبلیغ کرده و آنان را انذار دادهاند، در روز قیامت میگویند: پروردگارا! لذتها و تمایلاتی که در علم ازلی تو بر ما مقدر شده بود، بر ما چیره گشت و ما در کارمان گمراه و منحرف از هدایت بودیم.
۱۰۷- پروردگارا! ما را از آتش جهنم درآر و به دنیا بازگردان، و اگر دوباره به گمراهی بازگردیم، قطعا ستمکار و مستحق مجازات هستیم.
۱۰۸- الله میفرماید: خوار و ذلیل در آتش جهنم بمانید، و با من سخن نگویید. در آن زمان است که درخواست و امیدشان از بین میرود.
۱۰۹- قطعاً گروهی از بندگان من – یعنی مؤمنان- بودند که میگفتند: پروردگارا! ایمان آوردیم، پس گناهانمان را ببخش، و بر ما رحم کن که تو بهترین مهربانان هستی.
۱۱۰- و شما مشغول تمسخر به این افراد بودید تا جایی که یاد الله را فراموش کردید و بر تکذیبتان باقی ماندید، و قطعا شما از روی مسخره و استهزا به آنان میخندیدید.
۱۱۱- به راستی که من این گروه از بندگانم را با دستیابی آنان به بهشت پاداش دادم، چون بر آزار و اذیتها و طاعت الله صبر کردند.
۱۱۲- و از افراد بدبخت در آتش سؤال میشود که: چند سال در دنیا ماندید؟ و چه اندازه طاعت و عبادت الهی را تباه کردید؟
۱۱۳- آنان از ترس آن لحظه و سختی عذاب اینگونه پاسخ میدهند که: یک روز یا پارهای از یک روز ماندیم، پس از کسانی که حساب روزها و ماهها را میشمارند بپرس.
۱۱۴- به آنان میفرماید: فقط لحظه و زمانی اندک ماندید که اگر بر طاعت و عبادت الهی صبر میکردید، قطعا با رسیدن به بهشت رستگار میشدید، اگر در این باره علمی میداشتید؛ زیرا مدت اقامتشان در دنیا به نسبت زمان ماندنشان در آتش جهنم و جاودانگی در آن، بسیار اندک است.
۱۱۵- - ای مخلوقات- آیا پنداشتید که شما را بیهوده و بدون حکمت آفریدیم، و هیچ امر و نهی و پاداش و کیفری نیست، و روز قیامت برای حسابرسی و جزا به سوی ما بازگردانیده نمیشوید؟!
۱۱۶- پس منزه است معبود دارای تصرف و اختیار در هر چیزی؛ ذاتی که خودش حق است، وعدهاش حق، وعیدش حق، و هر چیزی که از او باشد حق است، و منزه است از اینکه چیزی را بیهوده و از روی بیخردی بیافریند، معبودی جز او تعالی - صاحب عرش گرامی- نیست. عرش الله رحمان به کرم و بزرگی توصیف شد، چون شرافت دارد، و بزرگترین مخلوقات است.
۱۱۷- و هر کس معبودی دیگر را همراه الله یگانه به دعا و یاریخواهی بخواند هیچ حجتی برای او بر استحقاق معبودش برای عبادت نیست، و قطعاً جزای بد عمل او فقط نزد پروردگارش در آخرت است. و روز قیامت هیچ رستگاری و نجاتی برای کافران وجود ندارد.
۱۱۸- و – ای پیامبر- بگو: پروردگارا، گناهان را ببخش و رحم کن، و تو بهترین مهربان و بخشاینده برای فرد گنهکار هستی، که توبهاش را میپذیرد و او را به سبب گناهش مجازات نمیکند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سُورَةٌ أَنزَلۡنَٰهَا وَفَرَضۡنَٰهَا وَأَنزَلۡنَا فِيهَآ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ لَّعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ١ ٱلزَّانِيَةُ وَٱلزَّانِي فَٱجۡلِدُواْ كُلَّ وَٰحِدٖ مِّنۡهُمَا مِاْئَةَ جَلۡدَةٖۖ وَلَا تَأۡخُذۡكُم بِهِمَا رَأۡفَةٞ فِي دِينِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۖ وَلۡيَشۡهَدۡ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱلزَّانِي لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوۡ مُشۡرِكَةٗ وَٱلزَّانِيَةُ لَا يَنكِحُهَآ إِلَّا زَانٍ أَوۡ مُشۡرِكٞۚ وَحُرِّمَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٣ وَٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ثُمَّ لَمۡ يَأۡتُواْ بِأَرۡبَعَةِ شُهَدَآءَ فَٱجۡلِدُوهُمۡ ثَمَٰنِينَ جَلۡدَةٗ وَلَا تَقۡبَلُواْ لَهُمۡ شَهَٰدَةً أَبَدٗاۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٤ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ وَٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ أَزۡوَٰجَهُمۡ وَلَمۡ يَكُن لَّهُمۡ شُهَدَآءُ إِلَّآ أَنفُسُهُمۡ فَشَهَٰدَةُ أَحَدِهِمۡ أَرۡبَعُ شَهَٰدَٰتِۢ بِٱللَّهِ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٦ وَٱلۡخَٰمِسَةُ أَنَّ لَعۡنَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡهِ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٧ وَيَدۡرَؤُاْ عَنۡهَا ٱلۡعَذَابَ أَن تَشۡهَدَ أَرۡبَعَ شَهَٰدَٰتِۢ بِٱللَّهِ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٨ وَٱلۡخَٰمِسَةَ أَنَّ غَضَبَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَآ إِن كَانَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٩ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ١٠﴾
۱- این سورهای بزرگ و مهم از قرآن کریم است که آن را نازل کردیم، و عمل به احکامش را واجب گردانیدیم، و آیات و براهینی روشن در آن فرو فرستادیم؛ تا – ای مؤمنان- با این آیات روشن پند و اندرز بگیرید و به آنها عمل کنید.
۲- به هر یک از زن و مرد زناکارِ بکر، صد ضربه تازیانه بزنید، و افزون بر این صد ضربه تازیانه، تبعید به مدت یک سال هم از طریق سنت ثابت شده است. و نسبت به آن دو، دلسوزی و مهربانی نکنید که حد را بر آنها اجرا نکنید یا آن را تخفیف دهید، اگر به الله و روز آخرت ایمان دارید و به احکام اسلام عمل میکنید، و باید گروهی از مومنان برای رسواسازی و زجر و پند و عبرت، در زمان اقامۀ حد بر آنان حاضر شوند.
۳- مرد زناکار راضی به ازدواج نمیشود مگر با زن زناکار یا مشرکی که زنا را حرام نمیداند، و زن زناکار نیز راضی به نکاح نمیشود مگر با مرد زناکار یا مشرکی که زنا را جایز میداند، اما مردان و زنان پاکدامن چنین کاری را نمیپسندند و چنین ازدواجی بر مؤمنان حرام شده است. این آیه دلیلی روشن و صریح بر این مطلب است که ازدواج با زن زناکار و نیز با مرد زناکار تا زمانی که توبه نکنند جایز نیست.
۴- و کسانی را که زنان و مردان پاکدامن را به زنا متهم میکنند و چهار شاهد عادل ندارند، هشتاد ضربه تازیانه بزنید، و هرگز شهادتی را از آنان قبول نکنید، و این افراد از طاعت و عبادت الهی خارج هستند.
۵- اما کسی که توبه کند و پشیمان شود و از اتهامش برگردد و عملش را اصلاح کند، قطعا الله گناهش را میبخشد و بر وی رحم میکند و توبۀ او را میپذیرد.
۶، ۷- و مردانی که همسرانشان را به زنا متهم میکنند و جز خودشان شاهدانی ندارند که بر صحت آنچه به همسرانشان افترا بستهاند گواهی دهند، باید که هر یک از آنان در برابر قاضی چهار بار گواهی دهد که: سوگند میخورم به الله که در اینکه همسرم را متهم به زنا کردهام صادقم، و در گواهی پنجم، علیه خودش شهادت دهد که اگر در این سخنش دروغگو باشد، مستحق لعنت و نفرین الهی گردد.
۸- با اجرای اینگونه شهادت از طرف مرد، زن مستحق کیفر زنا میشود؛ یعنی سنگسارکردن تا زمانی که بمیرد، و این عقوبت از وی برداشته نمیشود مگر در صورتی که در برابر شهادت مرد، چهار مرتبه گواهی دهد و به الله سوگند یاد کند که مرد در نسبتدادن زنا به او دروغگوست، و در بار پنجم، علیه خودش گواهی دهد که اگر شوهرش در این اتهامزدن صادق باشد، او [= زن] مستحق خشم و غضب الهی گردد، که در این صورت، از یکدیگر جدا میشوند.
۱۰- و – ای مؤمنان- اگر لطف و رحمت الله با تعیین این قانون برای شوهران و همسران، بر شما نبود، قطعا بر لعنکنندهای که دروغگو میبود، آنچه را علیه خود خواسته بود واقع میشد، و قطعاً الله برای هر یک از بندگانش که توبه کند بسیار مهربان، و در شریعت و تدبیرش حکیم است.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ جَآءُو بِٱلۡإِفۡكِ عُصۡبَةٞ مِّنكُمۡۚ لَا تَحۡسَبُوهُ شَرّٗا لَّكُمۖ بَلۡ هُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۚ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُم مَّا ٱكۡتَسَبَ مِنَ ٱلۡإِثۡمِۚ وَٱلَّذِي تَوَلَّىٰ كِبۡرَهُۥ مِنۡهُمۡ لَهُۥ عَذَابٌ عَظِيمٞ١١ لَّوۡلَآ إِذۡ سَمِعۡتُمُوهُ ظَنَّ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ بِأَنفُسِهِمۡ خَيۡرٗا وَقَالُواْ هَٰذَآ إِفۡكٞ مُّبِينٞ١٢ لَّوۡلَا جَآءُو عَلَيۡهِ بِأَرۡبَعَةِ شُهَدَآءَۚ فَإِذۡ لَمۡ يَأۡتُواْ بِٱلشُّهَدَآءِ فَأُوْلَٰٓئِكَ عِندَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٣ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ لَمَسَّكُمۡ فِي مَآ أَفَضۡتُمۡ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٤ إِذۡ تَلَقَّوۡنَهُۥ بِأَلۡسِنَتِكُمۡ وَتَقُولُونَ بِأَفۡوَاهِكُم مَّا لَيۡسَ لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞ وَتَحۡسَبُونَهُۥ هَيِّنٗا وَهُوَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِيمٞ١٥ وَلَوۡلَآ إِذۡ سَمِعۡتُمُوهُ قُلۡتُم مَّا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبۡحَٰنَكَ هَٰذَا بُهۡتَٰنٌ عَظِيمٞ١٦ يَعِظُكُمُ ٱللَّهُ أَن تَعُودُواْ لِمِثۡلِهِۦٓ أَبَدًا إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ١٧ وَيُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ١٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ ٱلۡفَٰحِشَةُ فِي ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ١٩ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ رَءُوفٞ رَّحِيمٞ٢٠﴾
۱۱- - ای مسلمانان- در حقیقت کسانی که بدترین بهتان و دروغ - یعنی متهمکردن أمّ المؤمنین عایشهل به زنا- را آوردند گروهی منتسب به خود شما هستند، و سخنشان را بدی و شری علیه خود ندانید، بلکه برایتان خیر است؛ زیرا این کار متضمن تبرئۀ أم المؤمنین و پاکی و توصیف او و نیز ترفیع درجات و بخشش گناهان و آزمودن و پاکگردانیدن مؤمنان است. هر فردی که دربارۀ این بهتان سخن گفته و شرکت داشته است، جزای این دروغش را خواهد دید، و آن کس که بخش عمدۀ این بهتان را به دوش کشیده و منتشر کرده است؛ یعنی عبدالله بن أُبی بن سلول بزرگ منافقان – لعنه الله- در آخرت عذابی بزرگ - یعنی جاودانگی در پایینترین درجۀ آتش جهنم- دارد.
۱۲- چرا زمانی که مردان و زنان مؤمن این بهتان را شنیدند، نسبت به یکدیگر گمان نیک نبردند و یکدیگر را از این بهتان مبرا ندانستند و نگفتند: این دروغی آشکار علیه عایشهل است؟!
۱۳- چرا افترازنندگان چهار شاهد عادل برای این سخنشان نیاوردند؟! و از آنجا که چنین کاری نکردند، قطعا نزد الله و طبق حکم او تعالی دروغگو هستند.
۱۴- و اگر فضل و رحمت الهی بر شما نبود، به گونهای که فضل و احسان او تعالی در دین و دنیایتان شامل حالتان شد و در عقوبت و مجازات شما تعجیل نکرد و توبۀ برخی از شما را پذیرفت، قطعا به سبب آنچه در آن فرو رفتید و مشغول شدید، عذاب بزرگی به شما میرسید.
۱۵- آنگاه که ماجرای افک را به سرعت از یکدیگر فرا گرفتید و با زبانهایتان به یکدیگر انتقال میدادید در حالی که سخنی باطل بود و هیچ اطلاعی در این زمینه نداشتید و هر دوی این کار ممنوع بودند: یعنی تکلم به باطل و سخنگفتن بدون علم، و گمان میکردید کاری سهل و آسان است، در حالی که نزد الله تعالی بزرگ و مهم بود. در این آیه، انسان به شدت از سهلانگاری در اشاعۀ باطل منع شده است.
۱۶- و چرا وقتی این بهتان را شنیدید نگفتید: برای ما جایز نیست که چنین دروغی را بر زبان آوریم؟! –پروردگارا- تو منزهی و برای ما جایز و شایسته نیست که چنین سخنی را دربارۀ همسر رسولت محمدج بگوییم، بنابراین دروغی است که گناهی بسیار بزرگ دارد.
۱۷- الله به شما اندرز میدهد و شما را نهی میکند که دیگر هرگز مرتکب چنین اتهام دروغینی نشوید اگر به او ایمان دارید.
۱۸- و الله آیاتی مشتمل بر احکام شرعی و اندرزها را برایتان بیان میکند، و او تعالی از اعمال شما آگاه است و در شریعت و تدبیرش حکیم است.
۱۹- قطعاً کسانی که دوست دارند امور منکر و زشت، همچون متهمکردن دیگران به زنا یا هر نوع سخن بد دیگری میان مسلمانان منتشر و شایع شود، عذابی دردناک در دنیا با اقامۀ حد علیه آنان و سایر مصیبتهای دنیوی دارند، و اگر توبه نکنند، در آخرت گرفتار آتش جهنم میشوند، و الله یگانه از دروغشان آگاه است و مصالح بندگانش و سرانجام و نتایج امور را میداند، در حالی که شما از این موارد آگاه نیستید.
۲۰- و اگر فضل و رحمت الهی بر کسانی که در ماجرای افک گرفتار شدند نمیبود، و اینکه الله تعالی به بندگان مؤمنش در دنیا و آخرت بسیار رحم و بخشش میکند، هرگز این احکام و اندرزها را بیان نمیکرد و قطعا فرد نافرمان در برابر دستوراتش را به سرعت مجازات میکرد.
﴿۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّبِعُواْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ وَمَن يَتَّبِعۡ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِ فَإِنَّهُۥ يَأۡمُرُ بِٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۚ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ مَا زَكَىٰ مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ أَبَدٗا وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يُزَكِّي مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٢١ وَلَا يَأۡتَلِ أُوْلُواْ ٱلۡفَضۡلِ مِنكُمۡ وَٱلسَّعَةِ أَن يُؤۡتُوٓاْ أُوْلِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٌ٢٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَرۡمُونَ ٱلۡمُحۡصَنَٰتِ ٱلۡغَٰفِلَٰتِ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ لُعِنُواْ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٞ٢٣ يَوۡمَ تَشۡهَدُ عَلَيۡهِمۡ أَلۡسِنَتُهُمۡ وَأَيۡدِيهِمۡ وَأَرۡجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٤ يَوۡمَئِذٖ يُوَفِّيهِمُ ٱللَّهُ دِينَهُمُ ٱلۡحَقَّ وَيَعۡلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ ٱلۡمُبِينُ٢٥ ٱلۡخَبِيثَٰتُ لِلۡخَبِيثِينَ وَٱلۡخَبِيثُونَ لِلۡخَبِيثَٰتِۖ وَٱلطَّيِّبَٰتُ لِلطَّيِّبِينَ وَٱلطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَٰتِۚ أُوْلَٰٓئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَۖ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٢٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَدۡخُلُواْ بُيُوتًا غَيۡرَ بُيُوتِكُمۡ حَتَّىٰ تَسۡتَأۡنِسُواْ وَتُسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَهۡلِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٢٧﴾
۲۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! راههای شیطان را نپیمایید، که هر کس راههای شیطان را در پیش گیرد، قطعا ابلیس او را به اعمال زشت و ناپسند فرمان میدهد، و اگر فضل و رحمت الهی بر مؤمنان نبود، هرگز هیچ یک از آنان از پلیدی و فساد گناهش پاک نمیشد، اما الله متعال - به فضل خویش- هر کسی را که بخواهد پاک میکند. و او تعالی سخنانتان را میشنود و از نیتها و اهداف و اعمال شما باخبر است.
۲۲- و بزرگواران و صاحبان فضل در دین و صاحبان گشایش در مال نباید بر ترک رابطه و بخشش و صدقه به خویشاوندان نیازمندشان، و نیز به افراد محتاجی که مالک آنچه برایشان کافی باشد و نیازشان را برطرف سازد نیستند و به مهاجران در راه الله، به سبب گناهی که مرتکب شدهاند سوگند بخورند، و باید از بدی و جرمشان درگذرند و آنان را مجازات نکنند. مگر دوست ندارید که الله از گناهان شما درگذرد؟! پس آنان را ببخشید. و او تعالی نسبت به بندگانش بخشنده و مهربان است. این آیه انسان را به عفو و بخشش تشویق میکند هر چند این بخشش با بدی روبرو شود.
۲۳- همانا کسانی که زنان پاکدامن و بیخبر و مؤمنی که زنا به ذهنشان خطور نمیکند را به زنا متهم میکنند، در دنیا و آخرت از رحمت الله رانده شدهاند، و در آتش جهنم عذابی بزرگ دارند. بر اساس این آیه، کسی که یکی از همسران پیامبرج را دشنام دهد یا وی را متهم سازد، کافر است.
۲۴- این عذاب در روز قیامت به آنان میرسد همان روزی که زبانهایشان به آنچه سخن گفتهاند علیه آنان گواهی میدهند، و دستها و پاهایشان به آنچه انجام دادهاند علیه آنان گواهی میدهند.
۲۵- در آن روز، الله جزای اعمالشان را به طور کامل و بر اساس عدالت میدهد، و در آن جایگاه بزرگ و مهم میدانند که الله سبحانه همان حق آشکار است، و وعد و وعیدش و هر چیزی که از اوست حق است، ذاتی که ذرهای به کسی ستم نمیکند.
۲۶- هر مرد و زن و سخن و عمل ناپاکی مناسب و سازگار با ناپاک همان مورد است، و هر پاکیزهای از این موارد مناسب و موافق پاکیزۀ آن است، و مردان و زنان پاک از بدی و اتهامی که مردان و زنان ناپاک به آنان نسبت میدهند بری هستند، و آمرزشی از جانب الله برایشان است که گناهانشان را میآمرزد، و روزیای گرامی در بهشت دارند.
۲۷- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! به خانههایی که منزل خودتان نیست وارد نشوید تا اینکه از ساکنان آن خانهها اجازۀ ورود بگیرید، و بر آنان سلام کنید. بر اساس سنت و حدیث باید چنین گفته شود: السلام علیکم، آیا وارد شوم؟ این کسب اجازه برایتان بهتر است؛ تا – با انجام این کار- دستورات الهی را به یاد آورید و از او تعالی اطاعت کنید.
﴿فَإِن لَّمۡ تَجِدُواْ فِيهَآ أَحَدٗا فَلَا تَدۡخُلُوهَا حَتَّىٰ يُؤۡذَنَ لَكُمۡۖ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ٱرۡجِعُواْ فَٱرۡجِعُواْۖ هُوَ أَزۡكَىٰ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ٢٨ لَّيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَدۡخُلُواْ بُيُوتًا غَيۡرَ مَسۡكُونَةٖ فِيهَا مَتَٰعٞ لَّكُمۡۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تُبۡدُونَ وَمَا تَكۡتُمُونَ٢٩ قُل لِّلۡمُؤۡمِنِينَ يَغُضُّواْ مِنۡ أَبۡصَٰرِهِمۡ وَيَحۡفَظُواْ فُرُوجَهُمۡۚ ذَٰلِكَ أَزۡكَىٰ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا يَصۡنَعُونَ٣٠ وَقُل لِّلۡمُؤۡمِنَٰتِ يَغۡضُضۡنَ مِنۡ أَبۡصَٰرِهِنَّ وَيَحۡفَظۡنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبۡدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنۡهَاۖ وَلۡيَضۡرِبۡنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّۖ وَلَا يُبۡدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوۡ ءَابَآئِهِنَّ أَوۡ ءَابَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوۡ أَبۡنَآئِهِنَّ أَوۡ أَبۡنَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوۡ إِخۡوَٰنِهِنَّ أَوۡ بَنِيٓ إِخۡوَٰنِهِنَّ أَوۡ بَنِيٓ أَخَوَٰتِهِنَّ أَوۡ نِسَآئِهِنَّ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُنَّ أَوِ ٱلتَّٰبِعِينَ غَيۡرِ أُوْلِي ٱلۡإِرۡبَةِ مِنَ ٱلرِّجَالِ أَوِ ٱلطِّفۡلِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يَظۡهَرُواْ عَلَىٰ عَوۡرَٰتِ ٱلنِّسَآءِۖ وَلَا يَضۡرِبۡنَ بِأَرۡجُلِهِنَّ لِيُعۡلَمَ مَا يُخۡفِينَ مِن زِينَتِهِنَّۚ وَتُوبُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ٣١﴾
۲۸- پس اگر کسی را در خانههای دیگران نیافتید وارد نشوید تا کسی را بیابید که به شما اجازه دهد، و اگر اجازه نداد و گفت: بازگردید، برگردید و وارد نشوید؛ زیرا بازگشت در آن لحظه برایتان پاکیزهتر و بهتر است؛ چون انسان شرایط و احوالی دارد که دوست ندارد دیگران از آنها مطلع شوند. و الله به آنچه میکنید داناست و هر کسی را بر اساس عملش جزا میدهد.
۲۹- اما بر شما گناهی نیست و ایرادی ندارد که بدون اجازه وارد خانههایی شوید که به سکونت افراد مخصوصی اختصاص ندارد، بلکه برای استفادۀ عموم آماده شده است؛ مانند خانههایی که به عنوان صدقه برای مسافران در راه یا برای سایر امور ساخته شده است، که منافعی برای افرادی که در آنجا سکنی میگزینند دارد و نیازشان را برآورده میسازد، و اجازهگرفتن برای ورود در آنها مشکل است. و الله سبحانه از حالات ظاهری و پنهانی شما آگاه است.
۳۰- - ای پیامبر- به مردان مومن بگو چشمانشان را از نگاه به زنان و عورتهایی که برایشان حلال نیست بازدارند، و عورتهایشان را از وقوع در آنچه الله حرام گردانیده است؛ مانند زنا و لواط و کشف عورتها و مانند آن حفظ کنند، که این کار برایشان پاکیزهتر و بهتر است. به راستی که او تعالی از اعمال و رفتارشان در آنچه به آنان دستور میدهد یا منع میکند باخبر است.
۳۱- و به زنان مومن بگو چشمانشان را از نگاه به عورتهایی که نگاه به آن برایشان حلال نیست بازدارند، و عورتهایشان را از آنچه الله حرام گردانیده است حفظ کنند، و زیورهایشان را در برابر مردان نامحرم آشکار نکنند، بلکه نهایت تلاش خود را برای پنهانکردن آنها به کار گیرند مگر لباسهای ظاهری و آشکاری که معمولا پوشیده میشوند تا زمانی که به فتنه منجر نشوند، و باید روسریهایشان را بر شکاف بالای لباسهایشان از سمت سینههایشان بیندازند تا پوشش آنان کامل شود، و زینت پنهانی را فقط برای شوهرانشان آشکار کنند؛ زیرا شوهرانشان اعضایی از بدنشان را میبینند که دیگران آنها را نمیبینند. و دیدن برخی از اعضا مانند صورت، گردن، دو دست و دو ساق جایز است برای پدران زنان، یا پدران شوهرانشان، یا پسرانشان، یا پسران شوهرانشان، یا برادرانشان، یا پسران برادرانشان، یا پسران خواهرانشان، یا خدمتکاران زن که مسلمان و نه کافر باشند، یا بردگانی که مالک آنان هستند، یا خدمتکاران مرد که تمایل و نیازی به زنان ندارند؛ مانند افراد سادهدل و نادانی که فقط برای خوراک و نوشیدنی به دنبال دیگران هستند، یا کودکانی که به سبب خردسالی بر عورتهای زنان اطلاع نیافتهاند و هنوز شهوت و تمایلی در آنان دیده نشده است، و – ای مومنان- همگی به فرمانبرداری از الله در اجرا و عمل به این صفات زیبا و اخلاق پسندیده که به شما دستور داده است بازگردید، و اخلاق و صفات پستی را که مردم دوران جاهلیت انجام میدادند رها کنید؛ به امید آنکه به خیر دنیا و آخرت دست یابید.
﴿وَأَنكِحُواْ ٱلۡأَيَٰمَىٰ مِنكُمۡ وَٱلصَّٰلِحِينَ مِنۡ عِبَادِكُمۡ وَإِمَآئِكُمۡۚ إِن يَكُونُواْ فُقَرَآءَ يُغۡنِهِمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ٣٢ وَلۡيَسۡتَعۡفِفِ ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّىٰ يُغۡنِيَهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضۡلِهِۦۗ وَٱلَّذِينَ يَبۡتَغُونَ ٱلۡكِتَٰبَ مِمَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ فَكَاتِبُوهُمۡ إِنۡ عَلِمۡتُمۡ فِيهِمۡ خَيۡرٗاۖ وَءَاتُوهُم مِّن مَّالِ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ ءَاتَىٰكُمۡۚ وَلَا تُكۡرِهُواْ فَتَيَٰتِكُمۡ عَلَى ٱلۡبِغَآءِ إِنۡ أَرَدۡنَ تَحَصُّنٗا لِّتَبۡتَغُواْ عَرَضَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَمَن يُكۡرِههُّنَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ مِنۢ بَعۡدِ إِكۡرَٰهِهِنَّ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣٣ وَلَقَدۡ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ ءَايَٰتٖ مُّبَيِّنَٰتٖ وَمَثَلٗا مِّنَ ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلِكُمۡ وَمَوۡعِظَةٗ لِّلۡمُتَّقِينَ٣٤ ۞ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ مَثَلُ نُورِهِۦ كَمِشۡكَوٰةٖ فِيهَا مِصۡبَاحٌۖ ٱلۡمِصۡبَاحُ فِي زُجَاجَةٍۖ ٱلزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوۡكَبٞ دُرِّيّٞ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٖ مُّبَٰرَكَةٖ زَيۡتُونَةٖ لَّا شَرۡقِيَّةٖ وَلَا غَرۡبِيَّةٖ يَكَادُ زَيۡتُهَا يُضِيٓءُ وَلَوۡ لَمۡ تَمۡسَسۡهُ نَارٞۚ نُّورٌ عَلَىٰ نُورٖۚ يَهۡدِي ٱللَّهُ لِنُورِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَيَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَٰلَ لِلنَّاسِۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٣٥ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ ٱللَّهُ أَن تُرۡفَعَ وَيُذۡكَرَ فِيهَا ٱسۡمُهُۥ يُسَبِّحُ لَهُۥ فِيهَا بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ٣٦﴾
۳۲- و – ای مومنان- مردان و زنان آزاد و افراد نیکوکار از میان بردگان و کنیزانتان را همسر دهید، که اگر به قصد عفت و پاکدامنی تمایل به ازدواج داشته باشند و فقیر باشند الله تعالی آنان را از روزی و بخشش گستردۀ خویش بینیاز میسازد. و او تعالی گشاینده و دارای خیر فراوان و فضل و احسانی بزرگ، و از احوال بندگانش آگاه است.
۳۳- و کسانی که به سبب فقر یا دلیل دیگری توان ازدواج را ندارند باید پاکدامنی از آنچه الله حرام گردانیده است بجویند تا او تعالی آنان را با فضل گستردۀ خویش بینیاز سازد و ازدواج را برایشان آسان و ممکن گرداند. و بردگان و کنیزانی که خواهان آزادی هستند و به این منظور میخواهند مقداری مال به مالکانشان بپردازند، بر صاحبان آنان لازم است که درخواستشان را بپذیرند اگر در آنان خیر و صلاح و قدرت بر کسب و کار و اصلاح در دین دیدند، و نیز واجب است که صاحبانشان مقداری از مال خویش را به آنان بدهند یا از مقداری که تعیین شده است کم کنند. و هرگز جایز نیست کنیزانتان را برای طلب مال به انجام زنا و فحشا مجبور کنید، و چگونه این کار از شما سر میزند در حالی که آنان خواهان عفت و پاکدامنی هستند و شما از آن سر باز میزنید؟! در عبارت مذکور، این کار زشتشان به شدت نکوهش شده است. و کسی که آنان را بر انجام زنا و فحشا وادار کند، قطعا الله تعالی پس از اجبارشان، نسبت به آنان بخشنده و مهربان است و گناه بر کسی است که آنان را به انجام فحشا وادار و مجبور کرده است.
۳۴- و – ای مردم- بدون تردید آیات قرآن را به عنوان نشانهها و دلایلی روشن به سوی شما فرستادیم که بیانگر حق و مشتمل بر نمونههایی از اخبار امتهای مؤمن و کافر پیشین و آنچه به نفع یا ضررشان واقع شد هستند که پند و عبرتی برای شما بوده و موعظهای است که هر کس تقوای الهی داشته باشد و از عذابش بر حذر باشد با آنها پند و اندرز میگیرد.
۳۵- الله نور آسمانها و زمین است، امور آنها را تدبیر و اداره میکند و ساکنانشان را هدایت و راهنمایی میکند، و او سبحانه نور است و حجابش نور است، که آسمانها و زمین و آنچه در آنها وجود دارد با او منور شدهاند، و کتاب و هدایتش نوری از جانب اوست، و اگر نور الهی نمیبود قطعا تاریکیهایی روی هم انباشته میشد. مَثل نور او سبحانه که به سوی آن هدایت میکند؛ یعنی ایمان و قرآن در دل مؤمن، مانند چراغدانی در دیواری بدون شکاف است که چراغی در آن وجود دارد، به گونهای که آن چراغدان نور چراغ را جمع میکند و پراکنده نمیشود، و آن چراغ در شیشهای قرار دارد، که – به سبب درخشش و زیبایی زیاد- گویی ستارهای درخشان همچون مروارید است، و آن چراغ از روغن درختی مبارک؛ یعنی درخت زیتون برافروخته میشود و شعله میگیرد، نه شرقی محض است که نور خورشید در آخر روز به آن نرسد، و نه غربی محض که نور خورشید در اول روز به آن نرسد، بلکه در مکانی متوسط و میانه از زمین قرار دارد و به سمت شرق یا غرب نیست، نزدیک است که روغنش – بر اثر درخشش و پاکی زیاد- پیش از اینکه آتش به آن برسد نور و روشنایی دهد، و زمانی که آتش به آن میرسد روشنی و درخششی بسیار دارد، و روشنی و نوری بر بالای روشنی و نوری دیگر است؛ یعنی نوری از درخشش روغن بر نوری از شعلهورشدن آتش؛ این مَثَل هدایت است که بر دل مؤمن میتابد. و الله تعالی هر کسی را که بخواهد برای پیروی از قرآن هدایت میکند و توفیق میدهد، و مَثَلها را برای مردم بیان میکند تا به امثال و حکمتهایش پی ببرند و به آنها بیندیشند. و او تعالی به هر چیزی داناست و هیچ چیزی بر او پنهان نمیماند.
۳۶- این نور درخشان در مساجدی است که الله فرمان داده منزلت و جایگاه و ساخت آنها گرامی و والا گردانده شوند، و با تلاوت قرآن و تسبیح و تهلیل و سایر اذکار، نام و یاد الله در آنها برده شود، و صبح و شام در آنجا برای رضای الله نماز خوانده شود.
﴿رِجَالٞ لَّا تُلۡهِيهِمۡ تِجَٰرَةٞ وَلَا بَيۡعٌ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَإِقَامِ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءِ ٱلزَّكَوٰةِ يَخَافُونَ يَوۡمٗا تَتَقَلَّبُ فِيهِ ٱلۡقُلُوبُ وَٱلۡأَبۡصَٰرُ٣٧ لِيَجۡزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحۡسَنَ مَا عَمِلُواْ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضۡلِهِۦۗ وَٱللَّهُ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٣٨ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَعۡمَٰلُهُمۡ كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمَۡٔانُ مَآءً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَهُۥ لَمۡ يَجِدۡهُ شَيۡٔٗا وَوَجَدَ ٱللَّهَ عِندَهُۥ فَوَفَّىٰهُ حِسَابَهُۥۗ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ٣٩ أَوۡ كَظُلُمَٰتٖ فِي بَحۡرٖ لُّجِّيّٖ يَغۡشَىٰهُ مَوۡجٞ مِّن فَوۡقِهِۦ مَوۡجٞ مِّن فَوۡقِهِۦ سَحَابٞۚ ظُلُمَٰتُۢ بَعۡضُهَا فَوۡقَ بَعۡضٍ إِذَآ أَخۡرَجَ يَدَهُۥ لَمۡ يَكَدۡ يَرَىٰهَاۗ وَمَن لَّمۡ يَجۡعَلِ ٱللَّهُ لَهُۥ نُورٗا فَمَا لَهُۥ مِن نُّورٍ٤٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱلطَّيۡرُ صَٰٓفَّٰتٖۖ كُلّٞ قَدۡ عَلِمَ صَلَاتَهُۥ وَتَسۡبِيحَهُۥۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِمَا يَفۡعَلُونَ٤١ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ٤٢ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُزۡجِي سَحَابٗا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيۡنَهُۥ ثُمَّ يَجۡعَلُهُۥ رُكَامٗا فَتَرَى ٱلۡوَدۡقَ يَخۡرُجُ مِنۡ خِلَٰلِهِۦ وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن جِبَالٖ فِيهَا مِنۢ بَرَدٖ فَيُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ وَيَصۡرِفُهُۥ عَن مَّن يَشَآءُۖ يَكَادُ سَنَا بَرۡقِهِۦ يَذۡهَبُ بِٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٣﴾
۳۷- مردانی که هیچ تجارت و خرید و فروشی آنان را از یاد الله سبحانه و برپایی نماز و پرداخت زکات به افراد مستحق غافل نمیسازد، و از روز قیامت که دلها در آن روز میان امید به نجات و ترس از هلاکت در نوسان است، و چشمها دگرگون میشود و به سرانجام و عاقبت خود مینگرند، میترسند.
۳۸- به این هدف که الله پاداش نیکوترین اعمالشان را به آنان بدهد، و از فضل و احسان خویش نیکیهایشان را دوچندان و افزون کند. و الله متعال هر کسی را که بخواهد بدون حساب پاداش میدهد، و بلکه مزد و پاداشی بیشتر از عملش و بدون شمارش و وزن به او میدهد.
۳۹- و کسانی که به پروردگارشان کفر ورزیدند و رسولانش را تکذیب کردند، آن اعمالشان که گمان میکردند در آخرت برایشان نفعی دارد؛ همچون صلۀ رحم و آزادکردن اسیران و ... به مانند سراب - یعنی آنچه بر زمین هموار در هنگام گرمای نیمروز همچون آب دیده میشود- است، که فرد تشنه میپندارد آب است، اما وقتی به محلش میرسد آبی نمییابد. بنابراین فرد کافر گمان میکند اعمالش به او فایده میرساند، اما زمانی که روز قیامت فرا رسد پاداشی برای آنها نمییابد، و الله سبحانه و تعالی را در کمین مییابد و او تعالی جزای عملش را به طور کامل میدهد. و الله حسابرسی سریع است، و آن وعید از جاهلان دور نمیشود و قطعا خواهد آمد.
۴۰- یا اعمالشان مانند تاریکیهایی در دریایی عمیق است که موجی آنها را میپوشاند، و از بالای این موج، موجی دیگر است، و از بالای آن ابری فشرده و متراکم است، تاریکیهای متراکم که بر روی یکدیگر قرار دارند، هر گاه بیننده دستش را درآورَد بر اثر تاریکی زیاد به سختی آن را میبیند، و کافر این چنین است که تاریکیهای شرک و گمراهی و فساد اعمال بر او متراکم شده است، و هر کس که الله متعال برایش نور و هدایتی از کتاب خویش و سنت پیامبرش قرار ندهد تا با آن راه یابد، هیچ هدایتگر و راهنمایی ندارد.
۴۱- - ای رسول- آیا ندانستهای که تمام مخلوقات در آسمانها و زمین تسبیح او تعالی را میگویند، و پرندگان که بالهایشان را در هوا گشودهاند تسبیح پروردگارشان را به جای میآورند؟! الله متعال هر مخلوقی را راهنمایی کرده که چگونه برای او نماز بخواند و تسبیح او تعالی را انجام دهد، و الله علیم است و از تمامی اعمال عابدان و تسبیحگویان آگاهی دارد و هیچ چیزی از آنها بر او پنهان نمیماند، و آنها را بر این اساس پاداش و جزا خواهد داد.
۴۲- و فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ الله یگانه است، و قدرت و تسلط در آنها از اوست، و بازگشت در روز قیامت به سوی اوست.
۴۳- مگر ندیدهای که الله ابر را به هر جایی که بخواهد میرانَد، سپس اجزای آن را پس از پراکندهشدن به یکدیگر پیوند میزند و آن را متراکم و بر روی هم قرار میدهد، آنگاه از میان آنها باران نازل میشود؟! و از ابری که از لحاظ بزرگی به کوهها میماند تکههای منجمد آب را فرو میفرستد، آنگاه بر اساس حکمت و تقدیرش آن تگرگ را به هر یک از بندگانش که بخواهد میرساند، و از هر یک از بندگانش که بخواهد بازمیدارد، نزدیک است که روشنایی آن برق موجود در ابر از درخشندگی زیاد، چشمهای بینندگان را ببرد!
﴿يُقَلِّبُ ٱللَّهُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٤ وَٱللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٖ مِّن مَّآءٖۖ فَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ بَطۡنِهِۦ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰ رِجۡلَيۡنِ وَمِنۡهُم مَّن يَمۡشِي عَلَىٰٓ أَرۡبَعٖۚ يَخۡلُقُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٤٥ لَّقَدۡ أَنزَلۡنَآ ءَايَٰتٖ مُّبَيِّنَٰتٖۚ وَٱللَّهُ يَهۡدِي مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤٦ وَيَقُولُونَ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلرَّسُولِ وَأَطَعۡنَا ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُم مِّنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَۚ وَمَآ أُوْلَٰٓئِكَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ وَإِذَا دُعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُم مُّعۡرِضُونَ٤٨ وَإِن يَكُن لَّهُمُ ٱلۡحَقُّ يَأۡتُوٓاْ إِلَيۡهِ مُذۡعِنِينَ٤٩ أَفِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ٱرۡتَابُوٓاْ أَمۡ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَرَسُولُهُۥۚ بَلۡ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٥٠ إِنَّمَا كَانَ قَوۡلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذَا دُعُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ أَن يَقُولُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۚ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥١ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَخۡشَ ٱللَّهَ وَيَتَّقۡهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٥٢ ۞وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِنۡ أَمَرۡتَهُمۡ لَيَخۡرُجُنَّۖ قُل لَّا تُقۡسِمُواْۖ طَاعَةٞ مَّعۡرُوفَةٌۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ٥٣﴾
۴۴- یکی از دلایل و نشانههای قدرت الله این است که شب و روز را با آمدن یکی پس از دیگری و اختلاف آنها از نظر طولانی و کوتاهی تغییر میدهد، همانا در این مورد نشانه و علامتی وجود دارد برای هر کس که دارای بصیرت و بینش باشد.
۴۵- و الله تمام حیواناتی را که روی زمین میجنبند از آبی آفرید، یعنی آب اصل خلقت آنهاست. برخی از آنها مانند مارها و امثالشان بر روی شکم راه میروند، و برخی مانند انسان بر روی دو پا راه میروند، و برخی مانند چارپایان و امثالشان بر روی چهار پا راه میروند، و الله آنچه را بخواهد میآفریند و بر هر چیزی تواناست.
۴۶- به تحقیق که در قرآن نشانههایی واضح و راهنما به سوی حق نازل کردیم. و الله تعالی هر یک از بندگانش را که بخواهد به راه مستقیم؛ یعنی اسلام هدایت میکند.
۴۷- و منافقان میگویند: الله و آنچه را رسول آورده است تصدیق کردیم و از فرمان آنها اطاعت کردیم، سپس گروههایی از آنان روی میگردانند و حکم رسول را نمیپذیرند، و آنان هرگز مؤمن نیستند.
۴۸- و زمانی که در کشمکشها و اختلافاتشان به سوی آیات قرآن و حکم رسولاللهج فرا خوانده میشوند تا در میانشان داوری کنند، در آن هنگام گروهی از آنان روی میگردانند و حکم الله و رسولش را نمیپذیرند با وجود اینکه حقیقت است و هیچ تردیدی در آن نیست.
۴۹- و اگر حق با آنان باشد نزد پیامبرج میآیند و از او فرمان میبرند و در برابر حکمش تسلیم هستند، چون میدانند که به حق قضاوت میکند.
۵۰- آیا دلیل اعراض و رویگردانی آنان بیماری نفاقی است که در دلهایشان وجود دارد؟ یا اینکه در نبوت محمدج تردید کردهاند؟ یا اینکه میترسند حکم الله و رسولش ستمکارانه باشد؟ هرگز چنین نیست و آنان از جور و ستم نمیترسند، بلکه دلیل این کار آن است که آنان ستمکار و فاجرند.
۵۱- اما مؤمنان واقعی عادت دارند وقتی در اختلافاتشان به سوی قرآن و حکم رسولاللهج فرا خوانده میشوند، این حکم را بپذیرند و میگویند: آنچه را به ما گفته شد شنیدیم و از کسی که ما را به آن فرا خواند اطاعت کردیم، و این افراد همان رستگاران و دستیافتگان به مطلوب و خواستۀ خویش در بهشتهایی پرنعمت هستند.
۵۲- و هر کس که از امر و نهی الله و رسولش اطاعت کند و از پیامدهای نافرمانی بترسد و از عذاب الهی بر حذر باشد، این افراد دستیافتگان به نعمتها در بهشت هستند.
۵۳- و منافقان با مستحکمترین سوگندهایی که میتوانستند با آن سوگند یاد کنند به الله قسم خوردند که: - ای رسول- اگر به ما فرمان دهی با تو برای جهاد خارج شویم، قطعا خارج میشویم، به آنان بگو: به دروغ سوگند نخورید، که اطاعت شما مشخص است و فقط زبانی است، قطعاً الله از آنچه انجام میدهید آگاه است و شما را بر این اساس جزا خواهد داد.
﴿قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيۡكُم مَّا حُمِّلۡتُمۡۖ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهۡتَدُواْۚ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ٥٤ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَيَسۡتَخۡلِفَنَّهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ كَمَا ٱسۡتَخۡلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمۡ دِينَهُمُ ٱلَّذِي ٱرۡتَضَىٰ لَهُمۡ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعۡدِ خَوۡفِهِمۡ أَمۡنٗاۚ يَعۡبُدُونَنِي لَا يُشۡرِكُونَ بِي شَيۡٔٗاۚ وَمَن كَفَرَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٥٥ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٥٦ لَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ وَلَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٥٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِيَسۡتَٔۡذِنكُمُ ٱلَّذِينَ مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُمۡ وَٱلَّذِينَ لَمۡ يَبۡلُغُواْ ٱلۡحُلُمَ مِنكُمۡ ثَلَٰثَ مَرَّٰتٖۚ مِّن قَبۡلِ صَلَوٰةِ ٱلۡفَجۡرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ ٱلظَّهِيرَةِ وَمِنۢ بَعۡدِ صَلَوٰةِ ٱلۡعِشَآءِۚ ثَلَٰثُ عَوۡرَٰتٖ لَّكُمۡۚ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ وَلَا عَلَيۡهِمۡ جُنَاحُۢ بَعۡدَهُنَّۚ طَوَّٰفُونَ عَلَيۡكُم بَعۡضُكُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٨﴾
۵۴- - ای رسول- به مردم بگو: از الله و رسول اطاعت کنید، پس اگر روی بگردانید بر عهدۀ رسولاللهج فقط تبلیغ رسالتی که به آن مکلف شده میباشد، و بر تمامی مردم انجام آنچه به آن مکلف شدهاند؛ یعنی فرمانبرداری از الله و رسول لازم است، و اگر از پیامبرج فرمان ببرید به حقیقت رهنمون میشوید، و بر رسولاللهج فقط واجب است که رسالت پروردگارش را به طور کامل و روشن به مردم برساند.
۵۵- الله به کسانی از شما که ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند وعدۀ یاری و پیروزی داده است، به این صورت که سرزمین مشرکان را به آنان دهد و این افراد را جانشینان در زمین گرداند، چنانچه با پیشینیان آنان که به الله و رسولانش ایمان داشتند چنین کرد، و اینکه دینی را که برایشان پسندیده است – یعنی دین اسلام- را دینی قدرتمند و استوار گرداند، و وعده داده که ترس آنان را به آرامش تبدیل کند، در صورتی که الله یگانه را عبادت کنند و بر اطاعت از او پایدار بمانند و استقامت ورزند و چیزی را با او تعالی شریک نگردانند. و کسانی که پس از آن جایگزینکردن و امنیت و قدرت و سلطنت کامل کفر ورزند و نعمتهای الهی را انکار کنند، آنان همان خارجشوندگان از طاعت الله هستند.
۵۶- و نماز را به کاملترین وجه برپا دارید، و زکات را به افراد مستحق بدهید، و از رسولاللهج اطاعت کنید؛ امید است که الله متعال به شما رحم کند.
۵۷- هرگز گمان نکن که کافران میتوانند الله را در زمین ناتوان سازند، بلکه او تعالی بر نابودکردن آنان تواناست، و در آخرت به آتش جهنم بازمیگردند، که بازگشتگاه و سرانجام بسیار بدی است! هر چند مخاطب این آیه، پیامبرج بوده، اما متوجه تمامی امت است.
۵۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! به غلامان و کنیزان و کودکان آزادی که به سن بلوغ و احتلام نرسیدهاند فرمان دهید که برای آمدن پیش شما، در سه وقت اجازه بگیرند: قبل از نماز صبح؛ زیرا هنگام درآوردن لباس خواب و پوشیدن لباس بیداری است، و در نیمروز که لباسهایتان را برای خواب قیلوله درمیآورید، و پس از نماز عشاء؛ که وقت خواب شماست. این سه وقت اوقات برهنگی شما هستند، که پوشش کمتری وجود دارد، ولی در غیر از این اوقات گناه و باکی نیست که بدون اجازه وارد شوند، چون نیاز دارند نزد شما بیایند، و برای خدمت به شما رفت و آمد میکنند، و رسم و عادت نیز بر این است که در غیر اوقات مذکور برای برآوردهساختن مصالح و نیازها نزد یکدیگر میروید. همانگونه که الله متعال احکام کسب اجازه را بیان فرمود، آیات و احکام و دلایل و شرایع دینش را بیان میکند، و الله آنچه را که به صلاح مخلوقاتش است میداند و در تدبیر امورشان حکیم است.
﴿وَإِذَا بَلَغَ ٱلۡأَطۡفَٰلُ مِنكُمُ ٱلۡحُلُمَ فَلۡيَسۡتَٔۡذِنُواْ كَمَا ٱسۡتَٔۡذَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمۡ ءَايَٰتِهِۦۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٥٩ وَٱلۡقَوَٰعِدُ مِنَ ٱلنِّسَآءِ ٱلَّٰتِي لَا يَرۡجُونَ نِكَاحٗا فَلَيۡسَ عَلَيۡهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعۡنَ ثِيَابَهُنَّ غَيۡرَ مُتَبَرِّجَٰتِۢ بِزِينَةٖۖ وَأَن يَسۡتَعۡفِفۡنَ خَيۡرٞ لَّهُنَّۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٞ٦٠ لَّيۡسَ عَلَى ٱلۡأَعۡمَىٰ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡأَعۡرَجِ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرِيضِ حَرَجٞ وَلَا عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ أَن تَأۡكُلُواْ مِنۢ بُيُوتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ ءَابَآئِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أُمَّهَٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ إِخۡوَٰنِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَخَوَٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَعۡمَٰمِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ عَمَّٰتِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ أَخۡوَٰلِكُمۡ أَوۡ بُيُوتِ خَٰلَٰتِكُمۡ أَوۡ مَا مَلَكۡتُم مَّفَاتِحَهُۥٓ أَوۡ صَدِيقِكُمۡۚ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَأۡكُلُواْ جَمِيعًا أَوۡ أَشۡتَاتٗاۚ فَإِذَا دَخَلۡتُم بُيُوتٗا فَسَلِّمُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمۡ تَحِيَّةٗ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ مُبَٰرَكَةٗ طَيِّبَةٗۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٦١﴾
۵۹- و کودکان شما هر گاه به سن احتلام رسیدند باید هنگام ورود در تمام اوقات اجازه بگیرند همانگونه که افراد بالغ و بزرگ اجازه میگیرند، و چنانکه الله احکام کسب اجازه را بیان کرد آیاتش را برای شما بیان میکند، و او از مصالح بندگانش آگاه، و در تشریع خویش حکیم است.
۶۰- و زنان سالخوردهای که به دلیل سن زیاد از کامجویی و شهوت بازماندهاند و به نکاح با مردان امیدی ندارند و مردان هم طمع و امیدی به ازدواج با این زنان ندارند، گناهی بر آنان نیست که بعضی پوششهای خویش مانند ردایی که بر روی لباس است را کنار بگذارند به شرط آنکه زینت خود را آشکار نسازند و در معرض دید قرار ندهند، اما پوشیدن چنین لباسهایی – به قصد حجاب و پاکدامنی- برایشان بهتر است. و الله سخنانتان را میشنود و از اهداف و اعمالتان باخبر است.
۶۱- بر افراد معذور همچون نابینایان، افراد لَنگ و بیماران گناهی نیست اگر امور واجبی که توان انجام آنها را ندارند ترک کنند؛ مانند جهاد و امثال آن که به بیناشدن فرد کور و سلامتی انسان لَنگ و بهبودی بیمار نیاز دارد. و – ای مؤمنان- بر شما گناهی نیست اگر از خانههایی که همسران و فرزندانتان در آن هستند بخورید، بنابراین خانههای فرزندان هم همین حکم را دارد، و نیز از خانههای پدرانتان، یا مادرانتان، یا برادرانتان، یا خواهرانتان، یا عموهایتان، یا عمههایتان، یا داییهایتان، یا خالههایتان، یا خانههایی که در غیاب صاحبانشان مسئول حفاظت از آنها شدهاید و به شما اجازه دادهاند، یا از خانههای دوستانتان، و گناه و ایرادی بر شما نیست که با هم یا جداجدا بخورید. پس زمانی که وارد خانههای مسکونی یا غیرمسکونی شدید، باید بر یکدیگر سلام کنید؛ یعنی این چنین بگویید: السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته، یا در صورتی که کسی در آنجا نبود بگویید: السلام علینا وعلی عباد الله الصالحین. این تحیت و سلام را الله متعال مشروع کرده است، تحیتی مبارک که باعث مودت و محبت میشود، بسیار پاک و زیبا و محبوب شنونده است. به مانند این تبیین و بیان، الله تعالی نشانهها و شعایر دینش را برای شما بیان میکند؛ تا آنها را بدانید و بیندیشید و به این امور عمل کنید.
﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَإِذَا كَانُواْ مَعَهُۥ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ جَامِعٖ لَّمۡ يَذۡهَبُواْ حَتَّىٰ يَسۡتَٔۡذِنُوهُۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَٔۡذِنُونَكَ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ فَإِذَا ٱسۡتَٔۡذَنُوكَ لِبَعۡضِ شَأۡنِهِمۡ فَأۡذَن لِّمَن شِئۡتَ مِنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمُ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٦٢ لَّا تَجۡعَلُواْ دُعَآءَ ٱلرَّسُولِ بَيۡنَكُمۡ كَدُعَآءِ بَعۡضِكُم بَعۡضٗاۚ قَدۡ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمۡ لِوَاذٗاۚ فَلۡيَحۡذَرِ ٱلَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنۡ أَمۡرِهِۦٓ أَن تُصِيبَهُمۡ فِتۡنَةٌ أَوۡ يُصِيبَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ٦٣ أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قَدۡ يَعۡلَمُ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ وَيَوۡمَ يُرۡجَعُونَ إِلَيۡهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمُۢ٦٤﴾
۶۲- در حقیقت مؤمنان راستین کسانی هستند که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاند، و هنگامی که همراه پیامبرج برای کاری که به مصلحت مسلمانان باشد حضور داشته باشند، هیچ یک از آنان تا زمانی که از رسولاللهج کسب اجازه نکند نمیرود. - ای پیامبر- کسانی که از تو کسب اجازه میکنند همانان هستند که واقعاً به الله و رسولش ایمان دارند، پس به هر یک از آنان که از تو اجازه خواست و عذر داشت اجازه بده و از الله تعالی برایشان درخواست مغفرت کن. قطعاً الله گناهان بندگان توبهکارش را میبخشد و نسبت به آنان مهربان است.
۶۳- - ای مؤمنان- وقتی میخواهید پیامبرج را صدا بزنید نگویید: یا محمد! و نیز نگویید: یا محمد بن عبدالله!، آنگونه که شما یکدیگر را با اسم صدا میزنید، بلکه به او احترام بگذارید و بگویید: یا نبیّالله! یا رسولالله! الله متعال منافقانی را که از مجلس پیامبرج بدون اجازه خارج میشنوند میداند و میشناسد، که به یکدیگر پناه میبرند و مخفی میشوند، پس کسانی که با فرمان رسولاللهج مخالفت میکنند باید بترسند از اینکه مصیبت و بلایی بر آنان نازل شود، یا اینکه در آخرت عذابی دردناک و دردآور به آنان برسد.
۶۴- بدانید که آفرینش و فرمانروایی و عبادت آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد فقط از آنِ الله است، و او تعالی از تمامی اعمال و احوالتان باخبر است، و در آخرت که بندگان به سویش بازمیگردند با علم خویش آنان را باخبر میسازد و بر این اساس جزا میدهد، و الله به هر چیزی داناست و اعمال و احوالشان بر او پنهان نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَارَكَ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡفُرۡقَانَ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦ لِيَكُونَ لِلۡعَٰلَمِينَ نَذِيرًا١ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَمۡ يَتَّخِذۡ وَلَدٗا وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٞ فِي ٱلۡمُلۡكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا٢﴾
۱- برکتهای الهی فراوان و نعمتهایش بسیار، و اوصاف او تعالی کامل است؛ ذاتی که قرآن را که جداکنندۀ میان حق و باطل است بر بندهاش محمدج نازل کرد؛ تا رسولی برای انس و جن باشد و آنان را از عذاب الهی بترساند.
۲- همان ذاتی که فرمانروایی آسمانها و زمین از اوست، و هرگز فرزندی نگرفته است، و هیچ شریکی در فرمانروایی خویش ندارد، و هر چیزی را آفریده و آنگونه که مناسب آن چیز بوده و بر اساس حکمت خویش خلقتش را بدون هیچ نقص و خللی، برابر و اندازهگیری کرده است.
﴿وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةٗ لَّا يَخۡلُقُونَ شَيۡٔٗا وَهُمۡ يُخۡلَقُونَ وَلَا يَمۡلِكُونَ لِأَنفُسِهِمۡ ضَرّٗا وَلَا نَفۡعٗا وَلَا يَمۡلِكُونَ مَوۡتٗا وَلَا حَيَوٰةٗ وَلَا نُشُورٗا٣ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ إِفۡكٌ ٱفۡتَرَىٰهُ وَأَعَانَهُۥ عَلَيۡهِ قَوۡمٌ ءَاخَرُونَۖ فَقَدۡ جَآءُو ظُلۡمٗا وَزُورٗا٤ وَقَالُوٓاْ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ ٱكۡتَتَبَهَا فَهِيَ تُمۡلَىٰ عَلَيۡهِ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلٗا٥ قُلۡ أَنزَلَهُ ٱلَّذِي يَعۡلَمُ ٱلسِّرَّ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٦ وَقَالُواْ مَالِ هَٰذَا ٱلرَّسُولِ يَأۡكُلُ ٱلطَّعَامَ وَيَمۡشِي فِي ٱلۡأَسۡوَاقِ لَوۡلَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مَلَكٞ فَيَكُونَ مَعَهُۥ نَذِيرًا٧ أَوۡ يُلۡقَىٰٓ إِلَيۡهِ كَنزٌ أَوۡ تَكُونُ لَهُۥ جَنَّةٞ يَأۡكُلُ مِنۡهَاۚ وَقَالَ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلٗا مَّسۡحُورًا٨ ٱنظُرۡ كَيۡفَ ضَرَبُواْ لَكَ ٱلۡأَمۡثَٰلَ فَضَلُّواْ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ سَبِيلٗا٩ تَبَارَكَ ٱلَّذِيٓ إِن شَآءَ جَعَلَ لَكَ خَيۡرٗا مِّن ذَٰلِكَ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ وَيَجۡعَل لَّكَ قُصُورَۢا١٠ بَلۡ كَذَّبُواْ بِٱلسَّاعَةِۖ وَأَعۡتَدۡنَا لِمَن كَذَّبَ بِٱلسَّاعَةِ سَعِيرًا١١﴾
۳- و مشرکان عرب به جای الله معبودهایی که نمیتوانند چیزی بیافرینند گرفتند، در حالی که الله آن معبودها و این مشرکان را آفریده است، و آنها مالک دفع زیان یا جلب سود برای خودشان نیستند، و نمیتوانند زندهای را بمیرانند یا مردهای را زنده کنند، یا یکی از مردگان را زنده از قبرش بیرون آورند.
۴- و کسانی که به الله کفر ورزیدند گفتند: این قرآن فقط دروغ و بهتانی است که محمد آن را بربافته و افرادی دیگر در این زمینه به او کمک کردهاند. قطعا آنان مرتکب ستم بسیار بدی شدهاند و دروغ بسیار زشتی را گفتهاند؛ زیرا قرآن کریم چیزی نیست که بشر بتواند آن را بسازد و از جانب خویش بیاورد.
۵- و دربارۀ قرآن گفتند: سخنان و افسانههای افراد پیشین و نخستین است که در کتابهایشان ثبت شده است و محمد از روی آنها نسخهبرداری کرده است، و در آغاز و پایان روز بر او خوانده میشود.
۶- - ای رسول- به این کافران بگو: بدون تردید ذاتی که قرآن را نازل کرده، همان معبودی است که از آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد باخبر است، و قطعاً او گناهان و معاصی کسی را که توبه کند میبخشد، و نسبت به آنان مهربان است که عذابشان را به تعجیل نمیاندازد.
۷، ۸- و مشرکان گفتند: چرا این کسی که ادعا میکند رسولی از جانب الله است (منظورشان محمد مصطفیج بود) همانند ما غذا میخورد، و برای جستجوی معاش در بازارها راه میرود؟! چرا الله فرشتهای را با او نفرستاده تا بر صداقتش گواهی دهد؟! یا چرا گنجی از آسمان به سوی او نازل نشده، یا باغی بزرگ ندارد که از میوۀ آن بخورد؟! و این ستمکاران تکذیبگر گفتند: ای مؤمنان! شما از مردی پیروی میکنید که قطعا سحر و جادو بر عقلش چیره گشته است.
۹- - ای رسول- بنگر که چگونه این افرادِ تکذیبکننده، سخنان عجیبی را که – به سبب غرابت و دور از ذهنبودن- شبیه ضرب المثل است دربارۀ تو بر زبان آوردند تا به تکذیبشان برسند؟! و به این سبب از حقیقت دور شدند و راهی به سوی آن نمییابند تا دروغ و افترایی را که در مورد تو گفتند تصحیح کنند. ۱۰- برکتهای الهی بسیار بوده و نعمتهایش فراوان است؛ ذاتی که اگر بخواهد برای تو – ای رسول- بهتر از آنچه برایت آرزو کردند و پیشنهاد دادند قرار میدهد، و در دنیا باغهای بسیاری که رودها در میانش جاری است به وجود میآورد و کاخهای بزرگی را در آن برای تو قرار میدهد.
۱۱- و تو را به سبب اینکه غذا میخوری و در بازارها راه میروی تکذیب نکردند، بلکه آنان روز قیامت و جزای موجود در آن روز را تکذیب کردند، و برای کسانی که قیامت را تکذیب کنند آتشی سوزان و بسیار شعلهور آماده کردهایم.
﴿إِذَا رَأَتۡهُم مِّن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ سَمِعُواْ لَهَا تَغَيُّظٗا وَزَفِيرٗا١٢ وَإِذَآ أُلۡقُواْ مِنۡهَا مَكَانٗا ضَيِّقٗا مُّقَرَّنِينَ دَعَوۡاْ هُنَالِكَ ثُبُورٗا١٣ لَّا تَدۡعُواْ ٱلۡيَوۡمَ ثُبُورٗا وَٰحِدٗا وَٱدۡعُواْ ثُبُورٗا كَثِيرٗا١٤ قُلۡ أَذَٰلِكَ خَيۡرٌ أَمۡ جَنَّةُ ٱلۡخُلۡدِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۚ كَانَتۡ لَهُمۡ جَزَآءٗ وَمَصِيرٗا١٥ لَّهُمۡ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ خَٰلِدِينَۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعۡدٗا مَّسُۡٔولٗا١٦ وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ وَمَا يَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَقُولُ ءَأَنتُمۡ أَضۡلَلۡتُمۡ عِبَادِي هَٰٓؤُلَآءِ أَمۡ هُمۡ ضَلُّواْ ٱلسَّبِيلَ١٧ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ مَا كَانَ يَنۢبَغِي لَنَآ أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِكَ مِنۡ أَوۡلِيَآءَ وَلَٰكِن مَّتَّعۡتَهُمۡ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ نَسُواْ ٱلذِّكۡرَ وَكَانُواْ قَوۡمَۢا بُورٗا١٨ فَقَدۡ كَذَّبُوكُم بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسۡتَطِيعُونَ صَرۡفٗا وَلَا نَصۡرٗاۚ وَمَن يَظۡلِم مِّنكُمۡ نُذِقۡهُ عَذَابٗا كَبِيرٗا١٩ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا قَبۡلَكَ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ إِلَّآ إِنَّهُمۡ لَيَأۡكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَيَمۡشُونَ فِي ٱلۡأَسۡوَاقِۗ وَجَعَلۡنَا بَعۡضَكُمۡ لِبَعۡضٖ فِتۡنَةً أَتَصۡبِرُونَۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرٗا٢٠﴾
۱۲- آنگاه که آتش جهنم، این تکذیبکنندگان را در روز قیامت از مکانی دور ببیند، صدای جوش و خروش و نعرۀ آن را میشنوند که به شدت از آنان خشمگین است.
۱۳- و چون در مکانی تنگ از جهنم افکنده شوند - در حالی که دستهای آنان با زنجیر به گردنهایشان بسته شده است- برای خودشان نابودی بخواهند؛ تا از آن رهایی یابند.
۱۴- به قصد سرزنش و ناامیدکردن آنان گفته میشود: امروز یکبار نابودی خود را نخواهید، بلکه به مراتب و بسیار نابودی خود را بخواهید، که این کار فقط بر غم و اندوه شما خواهد افزود و هیچ راه نجاتی برای ما نیست.
۱۵-- - ای رسول- به آنان بگو: آیا این عذابی که برایتان توصیف شد بهتر است یا بهشت جاویدانی که نعمتهایش ماندگار است و به کسانی که از عذاب پروردگارشان میترسند وعده داده شده است؟! این بهشت، پاداشی در قبال عملشان و بازگشتگاهی است که در آخرت به آن بازمیگردند.
۱۶- برای این فرمانبرداران، در بهشت هر نعمتی را که بخواهند موجود است، و متاع و نعمتشان در آن دایمی است، - ای رسول- ورود آنان به بهشت، وعدهای حتمی بر پروردگار توست که بندگان پرهیزکارش آن را از او میخواهند، و او تعالی هرگز در وعدهاش خلاف نمیکند.
۱۷- و در روز قیامت، الله تعالی مشرکان و آنچه را به جای او عبادت میکردند گرد میآورد، سپس به این معبودان میگوید: آیا شما این بندگانم را از راه حق منحرف کردید و به آنان فرمان دادید که شما را عبادت کنند، یا خودشان گمراه شدند و از جانب خودشان شما را عبادت کردند؟
۱۸- معبودهایی که به جای الله عبادت شدند میگویند: - ای پروردگار ما- تو از آنچه این افراد انجام دادند منزهی؛ و شایسته و جایز نیست که غیر از تو دوستانی بگیریم و با آنها محبت و دوستی کنیم، اما تو این مشرکان و پدرانشان را در دنیا مال و عافیت بخشیدی، تا جایی که تو را از یاد بردند و به تو شرک ورزیدند، و آنان قومی هلاکشده و بدبخت بودند که شقاوت و خواری بر آنان چیره گشت.
۱۹- سپس به مشرکان گفته میشود: قطعا این معبودانی که عبادت کردید شما را در ادعایی که دربارۀ آنها داشتید تکذیب کردند، و آگاه باشید که شما نمیتوانید عذاب را از خود دفع کنید و نمیتوانید خودتان را یاری رسانید، و کسی که به الله شرک ورزد و غیر او تعالی را عبادت کند و بر این عمل بمیرد، الله او را به شدت عذاب میکند.
۲۰- و – ای رسول- تمامی پیامبرانی را که پیش از تو فرستادیم انسانهایی بودند که غذا میخوردند و در بازارها راه میرفتند. و – ای مردم- برخی از شما را برای بعضی دیگر با هدایت و گمراهی، ثروت و فقر و سلامتی و بیماری، مایۀ ابتلا و آزمایش قرار دادیم، آیا صبر میکنید که آنچه را الله بر شما واجب کرده است به جای آورید و او را شکر گزارید، و در نتیجه مولایتان شما را پاداش دهد، یا اینکه صبر نمیکنید و مستحق عقوبت میشوید؟! و – ای رسول- پروردگار تو میبیند که چه کسی ناشکیبایی و یا صبر میکند و چه کسی ناسپاسی یا سپاسگزاری میکند.
﴿۞وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ لِقَآءَنَا لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَوۡ نَرَىٰ رَبَّنَاۗ لَقَدِ ٱسۡتَكۡبَرُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ وَعَتَوۡ عُتُوّٗا كَبِيرٗا٢١ يَوۡمَ يَرَوۡنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ لَا بُشۡرَىٰ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُجۡرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا٢٢ وَقَدِمۡنَآ إِلَىٰ مَا عَمِلُواْ مِنۡ عَمَلٖ فَجَعَلۡنَٰهُ هَبَآءٗ مَّنثُورًا٢٣ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ يَوۡمَئِذٍ خَيۡرٞ مُّسۡتَقَرّٗا وَأَحۡسَنُ مَقِيلٗا٢٤ وَيَوۡمَ تَشَقَّقُ ٱلسَّمَآءُ بِٱلۡغَمَٰمِ وَنُزِّلَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ تَنزِيلًا٢٥ ٱلۡمُلۡكُ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡحَقُّ لِلرَّحۡمَٰنِۚ وَكَانَ يَوۡمًا عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ عَسِيرٗا٢٦ وَيَوۡمَ يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيۡهِ يَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي ٱتَّخَذۡتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلٗا٢٧ يَٰوَيۡلَتَىٰ لَيۡتَنِي لَمۡ أَتَّخِذۡ فُلَانًا خَلِيلٗا٢٨ لَّقَدۡ أَضَلَّنِي عَنِ ٱلذِّكۡرِ بَعۡدَ إِذۡ جَآءَنِيۗ وَكَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ لِلۡإِنسَٰنِ خَذُولٗا٢٩ وَقَالَ ٱلرَّسُولُ يَٰرَبِّ إِنَّ قَوۡمِي ٱتَّخَذُواْ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ مَهۡجُورٗا٣٠ وَكَذَٰلِكَ جَعَلۡنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوّٗا مِّنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ هَادِيٗا وَنَصِيرٗا٣١ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ عَلَيۡهِ ٱلۡقُرۡءَانُ جُمۡلَةٗ وَٰحِدَةٗۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَۖ وَرَتَّلۡنَٰهُ تَرۡتِيلٗا٣٢﴾
۲۱- و کسانی که به ملاقات پروردگار خویش پس از مرگشان امید ندارند، چون آن را انکار میکنند، میگویند: چرا فرشتگان بر ما نازل نشدند تا به ما خبر دهند که محمد صادق است؟ یا چرا پروردگارمان را آشکارا نمیبینیم که از صداقت رسالت او خبر دهد؟ به تحقیق که خود را بزرگ پنداشتهاند و تکبر ورزیدند که جرأت کردند چنین سخنی بر زبان آورند، و در طغیان و کفرشان از حد گذشتهاند.
۲۲- روزی که فرشتگان را در زمان مرگ خویش و در قبر و در روز قیامت، بر خلاف شکل و صورتی که پیشنهاد داده بودند ببینند، و این دیدار به هدف بشارتدادن آنان به بهشت نیست، بلکه به این علت است که به آنان بگویند: الله تعالی بهشت را مکانی ممنوع بر شما قرار داده است.
۲۳- و به تمامی اعمال خوب و نیکی که انجام دادهاند میپردازیم و آنها را باطل و تباه قرار میدهیم، که همچون گرد و غباری پراکنده؛ یعنی گرد و غبار ریزی که در پرتو نور خورشید دیده میشود، به آنان نفعی نمیرساند؛ زیرا عمل در آخرت هیچ فایدهای نمیرساند مگر اینکه صاحبش دارای این موارد باشد: ایمان به الله، اخلاص برای الله، و پیروی از رسولش محمدج.
۲۴- در روز قیامت، ساکنان بهشت جایگاهی بهتر از مکان اهل آتش دارند، و دارای بهترین منازل در بهشت هستند، بنابراین راحتی و آسودگی آنان کامل است و هیچ تیرگی و بیرونقی و رنجی در نعمتهایشان وجود ندارد.
۲۵- و – ای رسول- روزی را به یاد آور که آسمان در آن روز شکافته میشود، و از لابلای شکافهایش ابری سفید و نازک آشکار میگردد، و الله تعالی فرشتگان آسمان را در آن روز میفرستد، که مخلوقات را در میدان محشر احاطه میکنند، و الله سبحان برای داوری و قضاوت میان بندگان میآید؛ آمدنی که شایستۀ جلال و شکوه اوست.
۲۶- فرمانروایی حقیقی و واقعی در آن روز، فقط از آنِ الله رحمان است، و آن روز برای کافران بسیار سخت و دشوار است، چون عقوبت و عذابی دردناک به آنان میرسد.
۲۷، ۲۹- و – ای رسول- به یاد آور روزی را که فرد ستمگر از روی ندامت و حسرت دستانش را به دندان میگیرد در حالی که میگوید: ای کاش با رسول الهی محمدج همراه میشدم و در انتخاب اسلام به عنوان راهی به سوی بهشت از او پیروی میکردم! و حسرت میخورد و میگوید: ای کاش فلان کافر را به عنوان دوست انتخاب نمیکردم که از او پیروی کنم و با وی محبت ورزم! قطعاً این دوست، مرا از قرآن پس از اینکه نزدم آمد منحرف کرد. و شیطانِ محروم از رحمت الهی همواره انسان را خوار و رسوا میکند. در آیات مذکور، انسان از همراهی با همنشین و دوست بد بر حذر داشته شده است؛ زیرا همنشین بد گاهی سبب ورود دوستش به جهنم میشود.
۳۰- و رسولاللهج در حالی که از عمل قومش شاکی است میگوید: پروردگارا! همانا قوم من این قرآن را رها کردند و از آن روی گرداندند، و به رویگردانی از قرآن و تدبرنکردن در آن و عملنکردن به آن و نرساندن این قرآن به دیگران ادامه دادند. این آیه هشداری بزرگ برای کسی است که قرآن را ترک کرده و به آن عمل نکند.
۳۱- و – ای رسول- همانگونه که علیه تو دشمنانی از تبهکاران قومت قرار دادیم، برای هر پیامبری از پیامبران دشمنی از میان تبهکاران قومش به وجود آوردیم، پس تو هم شکیبایی کن همچنانکه آنان شکیبایی کردند، و همین بس که پروردگارت هدایتگر و راهنما و یاریرسان است و تو را بر دشمنانت پیروز میگرداند. این آیه باعث تسلی و تثبیت قلب پیامبرج است.
۳۲- و کسانی که کفر ورزیدند گفتند: چرا این قرآن یکباره بر محمد نازل نشد، آنگونه که تورات و انجیل و زبور نازل شدند؟ الله سبحانه و تعالی فرمود: این قرآن را بخشبخش نازل کردیم؛ تا دلت را با آن استوار و تقویت کنیم، و به این هدف که اطمینان تو به آن بیشتر شود و آن را فرا گیری و نگه داری، و آن را با درنگ و به تدریج نازل کردیم.
﴿وَلَا يَأۡتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ وَأَحۡسَنَ تَفۡسِيرًا٣٣ ٱلَّذِينَ يُحۡشَرُونَ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ إِلَىٰ جَهَنَّمَ أُوْلَٰٓئِكَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضَلُّ سَبِيلٗا٣٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَجَعَلۡنَا مَعَهُۥٓ أَخَاهُ هَٰرُونَ وَزِيرٗا٣٥ فَقُلۡنَا ٱذۡهَبَآ إِلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا فَدَمَّرۡنَٰهُمۡ تَدۡمِيرٗا٣٦ وَقَوۡمَ نُوحٖ لَّمَّا كَذَّبُواْ ٱلرُّسُلَ أَغۡرَقۡنَٰهُمۡ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ لِلنَّاسِ ءَايَةٗۖ وَأَعۡتَدۡنَا لِلظَّٰلِمِينَ عَذَابًا أَلِيمٗا٣٧ وَعَادٗا وَثَمُودَاْ وَأَصۡحَٰبَ ٱلرَّسِّ وَقُرُونَۢا بَيۡنَ ذَٰلِكَ كَثِيرٗا٣٨ وَكُلّٗا ضَرَبۡنَا لَهُ ٱلۡأَمۡثَٰلَۖ وَكُلّٗا تَبَّرۡنَا تَتۡبِيرٗا٣٩ وَلَقَدۡ أَتَوۡاْ عَلَى ٱلۡقَرۡيَةِ ٱلَّتِيٓ أُمۡطِرَتۡ مَطَرَ ٱلسَّوۡءِۚ أَفَلَمۡ يَكُونُواْ يَرَوۡنَهَاۚ بَلۡ كَانُواْ لَا يَرۡجُونَ نُشُورٗا٤٠ وَإِذَا رَأَوۡكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِي بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًا٤١ إِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنۡ ءَالِهَتِنَا لَوۡلَآ أَن صَبَرۡنَا عَلَيۡهَاۚ وَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ حِينَ يَرَوۡنَ ٱلۡعَذَابَ مَنۡ أَضَلُّ سَبِيلًا٤٢ أَرَءَيۡتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيۡهِ وَكِيلًا٤٣﴾
۳۳- و - ای رسول- هر دلیل یا شبههای را که مشرکان نزدت بیاورند، قطعا ما جواب واقعی و بهترین بیان و پاسخ را برای آن به تو میدهیم.
۳۴- این کافران همان افرادی هستند که بر روی چهرههایشان به سوی جهنم کشیده میشوند، و بدترین مردم از نظر مقام و مکان هستند و بیشتر از همه از حقیقت به دورند.
۳۵، ۳۶- و به تحقیق که تورات را به موسی دادیم، و همراه او برادرش هارون را یاوری برایش قرار دادیم، سپس به آن دو گفتیم: به سوی فرعون و قومش که دلایل ربوبیت و الوهیت ما را تکذیب کردهاند بروید. بنابراین به سویشان رفتند و آنان را به ایمان به الله و اطاعت از او و شرکنورزیدن به او تعالی فرا خواندند، ولی آن دو را تکذیب کردند و در نتیجه، آنان را به شدت نابود کردیم.
۳۷- و قوم نوح را آنگاه که وی را تکذیب کردند، به وسیلۀ طوفان غرق کردیم، و هر کس یکی از پیامبران را تکذیب کند، قطعا تمامی آنان را تکذیب کرده است. غرقشدن آنان را مایۀ عبرت دیگران قرار دادیم، و برای این افراد و کسانی که راه آنان را برای تکذیب و انکار در پیش گیرند، عذاب دردناکی در روز قیامت آماده کردهایم.
۳۸- و عاد قوم هود، و ثمود قوم صالح، و اصحاب چاه و امتهای بسیاری را که میان قوم نوح و عاد و ثمود و اصحاب رس بودند را هلاک کردیم، که فقط الله از آنان باخبر است.
۳۹- و برای هر یک از این امتها، دلایل و براهین را بیان و آشکار، و عذر و بهانههایشان را برطرف کردیم، اما باز هم ایمان نیاوردند، بنابراین آنان را با عذاب سختی هلاک کردیم.
۴۰- و به تحقیق که مشرکان «مکه» در سفرهایی که داشتند بر شهر قوم لوط گذر میکردند؛ یعنی همان شهر «سَدُوم» که با ریزش سنگهایی از آسمان نابود شد، اما آنان از این مورد پند و عبرت نگرفتند، و بلکه به معاد و بازگشت در روز قیامت که در آن جزا داده شوند امید نداشتند.
۴۱، ۴۲- و – ای رسول- هر گاه این تکذیبکنندگان با تو روبرو شوند تو را به ریشخند میگیرند و میگویند: آیا این همان کسی است که گمان میکند الله او را به عنوان رسول به سوی ما فرستاده است؟! نزدیک بود که با قدرت و بیان قوی خود، ما را از عبادت معبودهایمان بازگرداند، اگر بر عبادت آنها شکیبایی نکرده بودیم. و وقتی عذابی را که مستحق آن هستند ببینند خواهند دانست که دین چه کسی منحرف و گمراهی است؛ آنان یا محمد؟!
۴۳- - ای رسول- با تعجب به کسی که از تمایلاتش همچون اطاعت از الله پیروی میکند بنگر، که آیا تو نگهبان و مراقبش هستی [و میتوانی] او را به سوی ایمان بازگردانی؟!
﴿أَمۡ تَحۡسَبُ أَنَّ أَكۡثَرَهُمۡ يَسۡمَعُونَ أَوۡ يَعۡقِلُونَۚ إِنۡ هُمۡ إِلَّا كَٱلۡأَنۡعَٰمِ بَلۡ هُمۡ أَضَلُّ سَبِيلًا٤٤ أَلَمۡ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيۡفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوۡ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنٗا ثُمَّ جَعَلۡنَا ٱلشَّمۡسَ عَلَيۡهِ دَلِيلٗا٤٥ ثُمَّ قَبَضۡنَٰهُ إِلَيۡنَا قَبۡضٗا يَسِيرٗا٤٦ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِبَاسٗا وَٱلنَّوۡمَ سُبَاتٗا وَجَعَلَ ٱلنَّهَارَ نُشُورٗا٤٧ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ طَهُورٗا٤٨ لِّنُحۡـِۧيَ بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗا وَنُسۡقِيَهُۥ مِمَّا خَلَقۡنَآ أَنۡعَٰمٗا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرٗا٤٩ وَلَقَدۡ صَرَّفۡنَٰهُ بَيۡنَهُمۡ لِيَذَّكَّرُواْ فَأَبَىٰٓ أَكۡثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورٗا٥٠ وَلَوۡ شِئۡنَا لَبَعَثۡنَا فِي كُلِّ قَرۡيَةٖ نَّذِيرٗا٥١ فَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَجَٰهِدۡهُم بِهِۦ جِهَادٗا كَبِيرٗا٥٢ ۞وَهُوَ ٱلَّذِي مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞ وَجَعَلَ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٗا وَحِجۡرٗا مَّحۡجُورٗا٥٣ وَهُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ مِنَ ٱلۡمَآءِ بَشَرٗا فَجَعَلَهُۥ نَسَبٗا وَصِهۡرٗاۗ وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرٗا٥٤ وَيَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُهُمۡ وَلَا يَضُرُّهُمۡۗ وَكَانَ ٱلۡكَافِرُ عَلَىٰ رَبِّهِۦ ظَهِيرٗا٥٥﴾
۴۴- آیا گمان میکنی که بیشتر آنان آیات الهی را با جان و دل میشنوند و در آن تدبر میکنند یا معانی آنها را میفهمند؟! آنان همچون چارپایان هستند که از آنچه میشنوند فایدهای نمیبرند، و بلکه گمراهتر و منحرفتر از آنها هستند.
۴۵، ۴۶- مگر ندیدهای که الله تعالی چگونه سایه را از طلوع فجر تا طلوع خورشید میگستراند؟! و اگر بخواهد آن را ثابت و پابرجا میگرداند که خورشید آن را از بین نبرد، و خورشید را نشانهای قرار دادیم که با توجه به حالات خورشید به احوال و شرایط آن پی برده میشود، سپس سایه کمکم کاسته میشود، و هر اندازه که ارتفاع خورشید بیشتر شود، آن سایه کوتاهتر میشود. و این نشانهای بر قدرت و عظمت الهی است، و اینکه فقط الله یگانه مستحق عبادت است.
۴۷- و الله همان ذاتی است که شب را پوششی برای شما قرار داد که با تاریکیاش شما را در بر میگیرد، همانگونه که لباس شما را میپوشاند، و خواب را مایۀ راحتی و استراحت بدنهایتان قرار داد که در آن آرامش میگیرید، و روز را برای شما قرار داد تا در زمین پراکنده شوید و به دنبال امرار معاش خود باشید.
۴۸، ۴۹- و همان ذاتی است که بادها را فرستاد که ابر را به حرکت در میآورند، و مژدۀ باران به مردم میدهد که رحمتی از جانب الله است، و آبی را از آسمان نازل کردیم که با آن پاکیزگی حاصل میشود؛ تا به وسیلۀ آن گیاه را در جایی که هیچ گیاهی ندارد بیرون آوریم، و سرزمین خشک و مرده و بیگیاه را زنده میکند، و از آن آب، به بسیاری از چارپایان و و مردم مینوشانیم.
۵۰- و به تحقیق که باران را در برخی سرزمینها فرستادیم تا کسانی که باران را بر آنان فرستادیم نعمت الهی را به یاد آورند و در نتیجه شکر او تعالی را بگزارند، و نیز کسانی که باران به آنان داده نشده است متذکر شوند و برای توبه و رجوع به سوی الله شتاب کنند تا مورد رحمت قرار گیرند و باران به آنان داده شود. اما بیشتر مردم کاری جز ناسپاسی و انکار نعمتهای ما بر خودشان نکردند، چنانکه گفتند: به سبب فلان ستاره بر ما باران بارید.
۵۱، ۵۲- و اگر میخواستیم قطعا در هر شهری هشداردهندهای میفرستادیم که ساکنانش را به سوی الله فرا خواند و آنان را از عذابش بر حذر دارد، اما – ای رسول- ما تو را برای تمامی ساکنان زمین فرستادیم و فرمان دادیم این قرآن را به آنان برسانی، پس از کافران در ترک چیزی از آنچه با آن فرستاده شدهای پیروی مکن، بلکه تمام تلاش خویش را برای تبلیغ رسالت به کار ببر، و با این قرآن علیه کافران جهادی بزرگ که هیچ سستی و ضعفی نداشته باشد انجام بده.
۵۳- و الله سبحانه ذاتی است که دو دریا را کنار هم قرار داد: یکی شیرین و گوارا، و دیگری بسیار شور، و در میان آن دو مانعی قرار داد که یکدیگر را خراب نکنند و مانعی قرار داد که به یکدیگر متصل نشوند.
۵۴- و او تعالی همان ذاتی است که از منی مرد و زن، پسران و دخترانی آفرید، و از این طریق خویشاوندی و رابطۀ نسبی و سببی را به وجود آورد، و پروردگار تو همواره بر آفرینش آنچه بخواهد تواناست.
۵۵- و با وجود تمامی این دلایل که بیانگر قدرت و بخشش و احسان الله تعالی بر مخلوقاتش است، کافران به جای الله تعالی چیزهایی را عبادت میکنند که اگر آنها را عبادت کنند به آنان نفعی نمیرسانند، و اگر عبادتشان را ترک کنند زیانی به آنان نمیرسانند، و فرد کافر همواره با شرکی که در عبادت الله میآورد کمک و یاوری برای شیطان است و در معصیت و گناهش پشتیبان اوست.
﴿وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٥٦ قُلۡ مَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍ إِلَّا مَن شَآءَ أَن يَتَّخِذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلٗا٥٧ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡحَيِّ ٱلَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِهِۦۚ وَكَفَىٰ بِهِۦ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرًا٥٨ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ ٱلرَّحۡمَٰنُ فَسَۡٔلۡ بِهِۦ خَبِيرٗا٥٩ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱسۡجُدُواْۤ لِلرَّحۡمَٰنِ قَالُواْ وَمَا ٱلرَّحۡمَٰنُ أَنَسۡجُدُ لِمَا تَأۡمُرُنَا وَزَادَهُمۡ نُفُورٗا۩٦٠ تَبَارَكَ ٱلَّذِي جَعَلَ فِي ٱلسَّمَآءِ بُرُوجٗا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَٰجٗا وَقَمَرٗا مُّنِيرٗا٦١ وَهُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ خِلۡفَةٗ لِّمَنۡ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوۡ أَرَادَ شُكُورٗا٦٢ وَعِبَادُ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمۡشُونَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ هَوۡنٗا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلۡجَٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَٰمٗا٦٣ وَٱلَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمۡ سُجَّدٗا وَقِيَٰمٗا٦٤ وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱصۡرِفۡ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَۖ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا٦٥ إِنَّهَا سَآءَتۡ مُسۡتَقَرّٗا وَمُقَامٗا٦٦ وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمۡ يُسۡرِفُواْ وَلَمۡ يَقۡتُرُواْ وَكَانَ بَيۡنَ ذَٰلِكَ قَوَامٗا٦٧﴾
۵۶- و – ای رسول- تو را نفرستادیم جز بشارتدهندهای برای مؤمنان به بهشت، و هشداردهندهای برای کافران به آتش جهنم.
۵۷- به آنان بگو: در قبال تبلیغ رسالت هیچ مزدی از شما نمیخواهم، اما هر کس که بخواهد هدایت شود و راه حقیقت به سوی پروردگارش را بپیماید و برای خشنودی او تعالی انفاق کند، من شما را بر این کار مجبور نمیکنم، ولی قطعا این کار برای شما بهتر است.
۵۸- و بر معبودی توکل کن که تمامی مفاهیم زندگیِ کامل از آن اوست؛ آنگونه که شایستۀ جلال و شکوه او باشد، ذاتی که هرگز نمیمیرد، و او را از صفات نقص و عیب منزه بدان، و همین کافی است که الله از گناهان مخلوقاتش باخبر است و ذرهای بر او پنهان نمیماند، و آنان را در قبال گناهانشان مورد محاسبه و بر این اساس جزا خواهد داد.
۵۹- ذاتی که آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را در شش روز آفرید، سپس آنگونه که سزاوار جلال اوست بالا رفت و بر عرش ارتفاع گرفت، و او الله رحمان است، پس – ای پیامبر- در مورد او از دانای خبیری - یعنی از خود الله تعالی- بپرس، که او از صفات و و عظمت و جلالش باخبر است، و هیچ بشری داناتر و آگاهتر از بنده و رسول الهی محمدج نسبت به ذات و صفات الله نیست.
۶۰- و هر گاه به کافران گفته شود: برای رحمان سجده کنید و او را عبادت کنید، میگویند: ما رحمان را نمیشناسیم، آیا از فرمان تو اطاعت کنیم و بر آنچه تو فرمان میدهی سجده کنیم؟! فراخواندن آنان به سجده برای الله رحمان باعث میشود که بیشتر از ایمان دور و متنفر شوند.
۶۱- برکتهای الله رحمان بزرگ و نعمتهایش بسیار است؛ ذاتی که در آسمان، ستارههایی بزرگ با منازل آنها قرار داد، و در آسمان خورشیدی به وجود آورد که روشنی میدهد و ماهی که نور میدهد.
۶۲- و او تعالی ذاتی است که شب و روز را از پی یکدیگر قرار داد که یکی پس از دیگری میآید، برای کسی که بخواهد پند و عبرت گیرد؛ زیرا باعث ایمان و باور به ذات تدبیرکننده و آفریدگار میشود، یا اینکه بخواهد شکر الهی را به سبب نعمتهایش به جای آورد.
۶۳- و بندگان نیک رحمان کسانی هستند که با وقار و فروتنانه بر روی زمین راه میروند، و هر گاه افراد جاهل و نادان آنان را مورد خطاب قرار دهند، با سخنانی نیک پاسخشان را میدهند، و به گونهای آنان را خطاب قرار میدهند که مرتکب گناه نمیشوند و با فرد نادان مقابله به مثل نمیکنند.
۶۴- و کسانی که بسیار نماز شب میخوانند و هدفشان فقط رضای پروردگارشان است، و با سجده و قیام در برابر الله فروتن و تسلیم هستند.
۶۵، ۶۶- و افرادی که با وجود تلاش در عبادت، از الله میترسند و از او درخواست میکنند آنان را از عذاب جهنم نجات دهد؛ زیرا عذاب جهنم همراه صاحب خود [= گناهکار] است، و جهنم جایگاه و محل اقامت بسیار بدی است!.
۶۷- و همان کسانی که وقتی از اموالشان بخشش کنند در بخشش زیادهروی نمیکنند، و در بخشش و انفاق تنگ و سخت نمیگیرند، و انفاق آنان حدی میانه بین زیادهروی و سختگیری است.
﴿وَٱلَّذِينَ لَا يَدۡعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقۡتُلُونَ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَا يَزۡنُونَۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ يَلۡقَ أَثَامٗا٦٨ يُضَٰعَفۡ لَهُ ٱلۡعَذَابُ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَيَخۡلُدۡ فِيهِۦ مُهَانًا٦٩ إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلٗا صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَئَِّاتِهِمۡ حَسَنَٰتٖۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٧٠ وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَإِنَّهُۥ يَتُوبُ إِلَى ٱللَّهِ مَتَابٗا٧١ وَٱلَّذِينَ لَا يَشۡهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّواْ بِٱللَّغۡوِ مَرُّواْ كِرَامٗا٧٢ وَٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ لَمۡ يَخِرُّواْ عَلَيۡهَا صُمّٗا وَعُمۡيَانٗا٧٣ وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبۡ لَنَا مِنۡ أَزۡوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعۡيُنٖ وَٱجۡعَلۡنَا لِلۡمُتَّقِينَ إِمَامًا٧٤ أُوْلَٰٓئِكَ يُجۡزَوۡنَ ٱلۡغُرۡفَةَ بِمَا صَبَرُواْ وَيُلَقَّوۡنَ فِيهَا تَحِيَّةٗ وَسَلَٰمًا٧٥ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ حَسُنَتۡ مُسۡتَقَرّٗا وَمُقَامٗا٧٦ قُلۡ مَا يَعۡبَؤُاْ بِكُمۡ رَبِّي لَوۡلَا دُعَآؤُكُمۡۖ فَقَدۡ كَذَّبۡتُمۡ فَسَوۡفَ يَكُونُ لِزَامَۢا٧٧﴾
۶۸- ۷۱- و کسانی که الله تعالی را یگانه و بیشریک میدانند و معبود دیگری را با او به دعا و یاریخواهی فرا نمیخوانند و عبادت نمیکنند، و نفسی را که الله قتل آن را حرام کرده است نمیکشند مگر به سبب آنچه که قتلش جایز باشد؛ همچون کفر پس از ایمان، یا زنای پس از ازدواج، یا کشتن فردی از روی دشمنی و تجاوز، و زنا نمیکنند، بلکه فرج و عورتهایشان را حفظ میکنند مگر بر همسران یا کنیزانی که مالک آنان هستند، و هر کس مرتکب عملی از این گناهان کبیره شود، در آخرت با عذاب روبرو میشود، و روز قیامت عذابش دوچندان میشود و ذلیل و خوار در آن باقی و جاوید میماند (تهدید خلود و جاودانگی علیه کسی است که مرتکب همۀ این گناهان شود یا اینکه به الله شرک ورزد). اما کسانی که از این گناهان برگردند و توبۀ خالصانه کنند، و ایمانی جازم و قطعی و همراه عمل صالح بیاورند، قطعا الله گناهانشان را محو و نابود میکند و در عوضِ آنها نیکیهایی قرار میدهد؛ زیرا توبه کرده و پشیمان شدهاند. و الله تعالی همواره نسبت به کسی که توبه کند بسیار آمرزنده، و برای بندگانش مهربان است که پس از اینکه با ارتکاب بزرگترین گناهان با او مخالفت کردند آنان را به سوی توبه فرا میخواند. و هر کس از گناهانی که مرتکب شده است برگردد و توبه کند و عمل نیک انجام دهد، قطعا با این کار رجوع و بازگشتی صحیح به سوی الله داشته، و الله توبهاش را میپذیرد و گناهانش را میبخشد.
۷۲- و همان کسانی که گواهی دروغ نمیدهند و در اماکن و مجالس دروغ حاضر نمیشوند، و اگر بدون قصد و اراده از کنار پیروان باطل و بیهودهکاران بگذرند، با اعراض و انکار عبور میکنند و خودشان را پاک نگه میدارند و لغو و باطل را برای دیگران هم نمیپسندند.
۷۳- و کسانی که وقتی با آیات قرآن و دلایل یگانگی الله پند داده شوند، از آنها غافل نیستند، و همانند فردی ناشنوا نیستند که آنها را نشنوند و مانند انسان نابینا نیستند که آنها را نبینند، بلکه دلهایشان آنها را درک میکند و میفهمد، و چشمانشان برای دیدن آنها باز میگردد و در نتیجه، سجدهکنان و فرمانبردار برای الله متعال بر زمین میافتند.
۷۴- و افرادی که از الله میخواهند و میگویند: ای پروردگار ما! همسران و فرزندانی به ما ببخش که مایۀ خنکی چشمان ما و سبب آرامش و شادی ما گردند، و ما را پیشوایانی قرار بده که پرهیزگاران در کار خیر به ما اقتدا کنند.
۷۵، ۷۶- بندگان الله رحمان که دارای صفات مذکور هستند، بالاترین منازل بهشت را به سبب رحمت الهی و صبری که خودشان در انجام طاعات داشتهاند پاداش میبرند، و در آنجا تحیت و سلام فرشتگان و حیاتی خوش و پاکیزه و ایمن از مصیبتها را دریافت خواهند کرد، و در آنجا جاوید هستند و هرگز نمیمیرند، جایگاهی که در آن قرار میگیرند و مقامی که در آن اقامت میگزینند بسیار خوش و زیباست! و درخواست انتقال از آنجا نمیکنند.
۷۷- الله تعالی فرمود که اگر مردم او را با عبادت و درخواست و خواهش نخوانند، هیچ اهمیتی نمیدهد، و – ای کافران- قطعا شما تکذیب کردهاید و این تکذیب شما به عذابی منجر خواهد شد و همانگونه که فرد طلبکار بدهکار را رها نمیکند، این عذاب هم با شما خواهد بود، و در دنیا و آخرت شما را هلاک و نابود میکند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ لَعَلَّكَ بَٰخِعٞ نَّفۡسَكَ أَلَّا يَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٣ إِن نَّشَأۡ نُنَزِّلۡ عَلَيۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ ءَايَةٗ فَظَلَّتۡ أَعۡنَٰقُهُمۡ لَهَا خَٰضِعِينَ٤ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن ذِكۡرٖ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ مُحۡدَثٍ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهُ مُعۡرِضِينَ٥ فَقَدۡ كَذَّبُواْ فَسَيَأۡتِيهِمۡ أَنۢبَٰٓؤُاْ مَا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ كَمۡ أَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجٖ كَرِيمٍ٧ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ٨ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٩ وَإِذۡ نَادَىٰ رَبُّكَ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱئۡتِ ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠ قَوۡمَ فِرۡعَوۡنَۚ أَلَا يَتَّقُونَ١١ قَالَ رَبِّ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ١٢ وَيَضِيقُ صَدۡرِي وَلَا يَنطَلِقُ لِسَانِي فَأَرۡسِلۡ إِلَىٰ هَٰرُونَ١٣ وَلَهُمۡ عَلَيَّ ذَنۢبٞ فَأَخَافُ أَن يَقۡتُلُونِ١٤ قَالَ كَلَّاۖ فَٱذۡهَبَا بَِٔايَٰتِنَآۖ إِنَّا مَعَكُم مُّسۡتَمِعُونَ١٥ فَأۡتِيَا فِرۡعَوۡنَ فَقُولَآ إِنَّا رَسُولُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦ أَنۡ أَرۡسِلۡ مَعَنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٧ قَالَ أَلَمۡ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدٗا وَلَبِثۡتَ فِينَا مِنۡ عُمُرِكَ سِنِينَ١٨ وَفَعَلۡتَ فَعۡلَتَكَ ٱلَّتِي فَعَلۡتَ وَأَنتَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ١٩﴾
۱- ﴿ طسٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- این آیاتِ قرآنی است که روشنکنندۀ هر چیزی است و هدایت و گمراهی را از یکدیگر جدا میکند.
۳- - ای رسول- نزدیک است بر اثر اشتیاق فراوانی که بر هدایت آنان داری خودت را به هلاکت اندازی؛ زیرا آنان تو را تصدیق نمیکنند و به هدایت و راهنمایی تو عمل نمیکنند، پس این کار را نکن.
۴- اگر میخواستیم، بر افراد تکذیبکننده از میان قومت، معجزهای از آسمان میفرستادیم تا آنان را بترساند و به ایمان وادار سازد و در نتیجه، گردنهایشان فروتن و خاضع گردد، اما این کار را نخواستیم، چون ایمان مفید، ایمانی است که از روی اختیار به غیب باور حاصل شود.
۵- و هر بیان و دلیل جدیدی که از سوی الله رحمان و به تدریج بر این مشرکان تکذیبکننده نازل شد و آنان را امر و نهی کرد و دین حق و واقعی را به آنان یادآور ساخت، قطعا از آن روی گرداندند و آن را نپذیرفتند.
۶- بدون تردید قرآن کریم را تکذیب کردند و آن را به ریشخند گرفتند، پس اخبار چیزی که آن را تمسخر میکردند نزدشان خواهد آمد، و به سزای سرکشی آنان در برابر پروردگارشان، عذاب بر آنان واقع خواهد شد.
۷- ۹- آیا تکذیب کردند و به زمینی که در آن هر نوع گیاه مفید و خوبی را رویانیدیم ننگریستند، که فقط پروردگار جهانیان بر آوردن و ایجاد آنها تواناست؟! قطعاً بیرونآوردن گیاه از زمین نشانهای روشن بر کمال قدرت الهی است، اما بیشتر این قوم ایمانآور نبودند. و قطعا پروردگار تو بر هر مخلوقی غالب است، و ذات مهربانی است که رحمتش همه چیز را فرا گرفته است.
۱۰، ۱۱- و – ای رسول- برای قومت یادآوری کن زمانی را که پروردگارت به موسی فرمود: به سوی آن قوم ستمگر - یعنی قوم فرعون- برو، و به آنان بگو: چرا از عذاب الهی نمیترسند، و از کفر و گمراهی و انحرافشان دست نمیکشند؟!
۱۲- ۱۴- موسی گفت: پروردگارا! من میترسم که مرا در امر رسالت تکذیب کنند، و به سبب تکذیب آنان سینهام سرشار از غم و اندوه شود، و زبانم برای دعوت و فراخواندن آنان به سخن نیاید، پس جبرئیل را با وحی به سوی برادرم هارون بفرست تا در آنچه میگویم مرا کمک و تصدیق کند، و آنچه را به آنان میگویم برایشان تبیین کند و روشن سازد؛ زیرا او گویاتر و فصیحتر از من است. و نیز مردی از آنان - یعنی همان قِبطی- را کشتهام و به این سبب به نفع آنان خطایی از من سر زده است، و میترسم که مرا به سبب قتل او بکشند.
۱۵- ۱۷- الله به موسی فرمود: هرگز، تو را نخواهند کشت، و درخواست تو را دربارۀ هارون پذیرفتم، پس با معجزاتی که بیانگر صداقت شماست بروید، که قطعاً ما با علم و حفاظت و یاری همراه شما هستیم و میشنویم. پس نزد فرعون بروید و به او بگویید: ما فرستادگانی از جانب پروردگار جهانیان به سوی تو و قومت هستیم؛ به این منظور که بنیاسرائیل را رها کن تا با ما بروند.
۱۸، ۱۹- فرعون – در حالی که بر موسی منت میگذاشت- گفت: مگر زمانی که کودک بودی تو را در منازل خویش نپروراندیم، و چند سال از عمرت را تحت حمایت ما نبودی، و با کشتن مردی از قوم من زمانی که او را زدی و به زمین افکندی، مرتکب جرم نشدی؟! و نیز از نعمتم ناسپاسی و ربوبیتم را انکار میکنی؟!
﴿قَالَ فَعَلۡتُهَآ إِذٗا وَأَنَا۠ مِنَ ٱلضَّآلِّينَ٢٠ فَفَرَرۡتُ مِنكُمۡ لَمَّا خِفۡتُكُمۡ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُكۡمٗا وَجَعَلَنِي مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢١ وَتِلۡكَ نِعۡمَةٞ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنۡ عَبَّدتَّ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٢٢ قَالَ فِرۡعَوۡنُ وَمَا رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٣ قَالَ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ٢٤ قَالَ لِمَنۡ حَوۡلَهُۥٓ أَلَا تَسۡتَمِعُونَ٢٥ قَالَ رَبُّكُمۡ وَرَبُّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٢٦ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ ٱلَّذِيٓ أُرۡسِلَ إِلَيۡكُمۡ لَمَجۡنُونٞ٢٧ قَالَ رَبُّ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُمۡ تَعۡقِلُونَ٢٨ قَالَ لَئِنِ ٱتَّخَذۡتَ إِلَٰهًا غَيۡرِي لَأَجۡعَلَنَّكَ مِنَ ٱلۡمَسۡجُونِينَ٢٩ قَالَ أَوَلَوۡ جِئۡتُكَ بِشَيۡءٖ مُّبِينٖ٣٠ قَالَ فَأۡتِ بِهِۦٓ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٣١ فَأَلۡقَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعۡبَانٞ مُّبِينٞ٣٢ وَنَزَعَ يَدَهُۥ فَإِذَا هِيَ بَيۡضَآءُ لِلنَّٰظِرِينَ٣٣ قَالَ لِلۡمَلَإِ حَوۡلَهُۥٓ إِنَّ هَٰذَا لَسَٰحِرٌ عَلِيمٞ٣٤ يُرِيدُ أَن يُخۡرِجَكُم مِّنۡ أَرۡضِكُم بِسِحۡرِهِۦ فَمَاذَا تَأۡمُرُونَ٣٥ قَالُوٓاْ أَرۡجِهۡ وَأَخَاهُ وَٱبۡعَثۡ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ٣٦ يَأۡتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٖ٣٧ فَجُمِعَ ٱلسَّحَرَةُ لِمِيقَٰتِ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ٣٨ وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلۡ أَنتُم مُّجۡتَمِعُونَ٣٩﴾
۲۰-۲۲- موسی در پاسخ به فرعون گفت: آنچه گفتی را پیش از اینکه الله به من وحی کند و مرا به عنوان رسول مبعوث گرداند انجام دادم، سپس وقتی ترسیدم که شما مرا به سبب آنچه به غیر عمد انجام دادم میکشید، از میانتان رفتم و به سوی «مدین» فرار کردم، و پروردگارم با فضل و احسان خویش نبوت و علم را به من بخشید و مرا از رسولان قرار داد. آیا پرورش مرا در خانهات نعمت و لطفی از جانب خود بر من میپنداری در حالی که بنیاسرائیل را بردگانی ساختی که پسرانشان را میکشی و دخترانشان را برای خدمت و کار نگه میداری؟!
۲۳- فرعون به موسی گفت: و پروردگار جهانیان که ادعا میکنی تو رسولش هستی کیست؟!
۲۴- موسی گفت: او مالک و مدبر آسمانها و زمین و آنچه میان آنها وجود دارد است، اگر به این امر یقین و باور دارید، پس ایمان بیاورید.
۲۵- فرعون به کسانی از سران قومش که پیرامونش بودند گفت: آیا سخن عجیب موسی را دربارۀ وجود پروردگاری غیر از من نمیشنوید؟!
۲۶- موسی گفت: پروردگاری که شما را به سویش فرا میخوانم همان ذاتی است که شما و پدران پیشینتان را آفرید، پس چگونه کسی را که همچون شما مخلوق است و پدرانی داشته که به مانند پدران شما از بین رفتهاند عبادت میکنید؟!
۲۷- از آنجا که موسی فرعون را تکذیب کرده بود، فرعون به درباریان و نزدیکان خود در حالی که خشمشان را برمیافروخت، گفت: قطعا این رسولی که به سوی شما فرستاده شده، دیوانه است و سخنی غیرعاقلانه و نامفهوم میزند!
۲۸- موسی گفت: پروردگار مشرق و مغرب و آنچه میان آن دو است و پروردگار نور و ظلمتی که در آنهاست، که این باعث ایمان به الله یگانه میشود اگر شما عاقل و اهل تفکر و تدبر هستید!
۲۹- فرعون در حالی که موسی را تهدید میکرد گفت: اگر معبودی غیر از من انتخاب کنی، قطعا تو را همراه سایر زندانیان به زندان میافکنم.
۳۰- موسی گفت: آیا مرا از زندانیان قرار میدهی حتی اگر برهان و دلیلی قاطع برایت بیاورم که بیانگر صداقت من است؟!
۳۱- فرعون گفت: اگر در ادعایی که میکنی از راستگویان هستی، آن دلیل و برهان را بیاور.
۳۲، ۳۳- آنگاه موسی عصایش را انداخت، به ناگاه به مار واقعی و بزرگی تبدیل شد، و مانند کار ساحران ساختگی و غیرواقعی نبود، و دستش را از شکاف پیراهنش که تا سینه باز بود یا از زیر بغلش بیرون آورد، که سفید همچون برف و بدون بیماری پیسی بود، و بینندگان را خیره و متحیر کرد.
۳۴، ۳۵- فرعون به بزرگان قومش که میترسید ایمان بیاورند گفت: بدون تردید موسی ساحری ماهر است، و با این سحر و جادویش میخواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند، پس نظر شما دربارۀ او چیست که از دیدگاه شما پیروی کنم؟
۳۶، ۳۷- قومش به او گفتند: کار موسی و هارون را به تأخیر بینداز، و در شهرهای مصر افرادی را بفرست تا ساحران را گرد آورند، و تمام ساحران دانا و ماهر به سحر را نزدت بیاورند.
۳۸، ۳۹- بنابراین ساحران گرد آورده شدند، و زمان مشخصی برای آنان تعیین شد؛ یعنی وقت برآمدن آفتاب در روز جشنی که از کار و امورشان فارغ میشدند و جمع میگشتند و خودشان را میآراستند، و قرار شد که برای مبارزه با موسی جمع شوند، و به امید پیروزی ساحران، مردم برای آمدن و اجتماع تشویق شدند.
﴿لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ ٱلسَّحَرَةَ إِن كَانُواْ هُمُ ٱلۡغَٰلِبِينَ٤٠ فَلَمَّا جَآءَ ٱلسَّحَرَةُ قَالُواْ لِفِرۡعَوۡنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجۡرًا إِن كُنَّا نَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبِينَ٤١ قَالَ نَعَمۡ وَإِنَّكُمۡ إِذٗا لَّمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٤٢ قَالَ لَهُم مُّوسَىٰٓ أَلۡقُواْ مَآ أَنتُم مُّلۡقُونَ٤٣ فَأَلۡقَوۡاْ حِبَالَهُمۡ وَعِصِيَّهُمۡ وَقَالُواْ بِعِزَّةِ فِرۡعَوۡنَ إِنَّا لَنَحۡنُ ٱلۡغَٰلِبُونَ٤٤ فَأَلۡقَىٰ مُوسَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلۡقَفُ مَا يَأۡفِكُونَ٤٥ فَأُلۡقِيَ ٱلسَّحَرَةُ سَٰجِدِينَ٤٦ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٧ رَبِّ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ٤٨ قَالَ ءَامَنتُمۡ لَهُۥ قَبۡلَ أَنۡ ءَاذَنَ لَكُمۡۖ إِنَّهُۥ لَكَبِيرُكُمُ ٱلَّذِي عَلَّمَكُمُ ٱلسِّحۡرَ فَلَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَۚ لَأُقَطِّعَنَّ أَيۡدِيَكُمۡ وَأَرۡجُلَكُم مِّنۡ خِلَٰفٖ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٩ قَالُواْ لَا ضَيۡرَۖ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ٥٠ إِنَّا نَطۡمَعُ أَن يَغۡفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَٰيَٰنَآ أَن كُنَّآ أَوَّلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٥١ ۞وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَسۡرِ بِعِبَادِيٓ إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ٥٢ فَأَرۡسَلَ فِرۡعَوۡنُ فِي ٱلۡمَدَآئِنِ حَٰشِرِينَ٥٣ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَشِرۡذِمَةٞ قَلِيلُونَ٥٤ وَإِنَّهُمۡ لَنَا لَغَآئِظُونَ٥٥ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَٰذِرُونَ٥٦ فَأَخۡرَجۡنَٰهُم مِّن جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٥٧ وَكُنُوزٖ وَمَقَامٖ كَرِيمٖ٥٨ كَذَٰلِكَۖ وَأَوۡرَثۡنَٰهَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٥٩ فَأَتۡبَعُوهُم مُّشۡرِقِينَ٦٠﴾
۴۰- همانا ما امید داریم که ساحران پیروز شوند و ما بر دینمان پایدار بمانیم.
۴۱- وقتی ساحران فرعون آمدند، به او گفتند: اگر بر موسی پیروز شدیم آیا پاداشی مادی یا معنوی داریم؟
۴۲- فرعون گفت: بله، هر مزد و پاداشی را که بخواهید برای شما دارم، و قطعا شما در صورت پیروزی، از مقربان من خواهید بود.
۴۳- موسی به قصد ابطال جادوی ساحران و بیان اینکه آنچه او آورده است سحر نیست، به آنان گفت: سحری را که میخواهید بیفکنید بر زمین اندازید.
۴۴- پس ریسمانها و عصاهایشان را انداختند، و مردم تصور کردند مارهایی هستند که با شتاب میروند، و ساحران به عزت فرعون سوگند خوردند و گفتند: قطعاً ما پیروز و غالب خواهیم شد.
۴۵- آنگاه موسی عصایش را انداخت که به ماری بزرگ تبدیل شد، و دروغ و فریبی را که از آنان صادر شده بود میبلعید.
۴۶- ۴۸- وقتی ساحران این صحنه را دیدند و دانستند که این کار همچون مکر و نیرنگ ساحران نیست، به الله ایمان آوردند و برایش سجده کرده و گفتند: به پروردگار جهانیان - پروردگار موسی و هارون- ایمان آوردیم.
۴۹- فرعون از روی انکار گفت: بدون اجازۀ من به موسی ایمان آوردید؟! و در حالی که قصد داشت کار موسی را سحر و جادو وانمود کند گفت: قطعاً او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است، پس خواهید دانست که چه عذابی بر شما واقع میشود: دستان و پاهایتان را بر خلاف هم؛ با قطع دست راست و پای چپ یا بر عکس، قطع خواهم کرد، و تمامی شما را به دار خواهم آویخت.
۵۰، ۵۱- ساحران به فرعون گفتند: هیچ زیانی در آنچه از عذاب دنیوی به ما برسانی به ما نمیرسد؛ زیرا ما به سوی پروردگارمان بازمیگردیم و او نعمتهایی ماندگار به ما میبخشد. امید داریم که پروردگار ما، شرک و سایر گناهانمان را ببخشد؛ تا اولین مؤمنان از قوم تو باشیم.
۵۲- و الله تعالی به موسی وحی کرد که: با کسانی که از میان بنیاسرائیل ایمان آوردهاند شبانه حرکت کن و برو؛ زیرا فرعون و لشکریانش شما را دنبال میکنند، تا پیش از رسیدنتان به دریا شما را درنیابند.
۵۳- - وقتی خبر رفتن بنیاسرائیل به فرعون رسید- سربازانش را فرستاد تا لشکریانش را از شهرهای کشورش جمع کنند.
۵۴- ۵۶- فرعون گفت: قطعاً افرادی از بنیاسرائیل که به همراه موسی فرار کردهاند گروهی کوچک و افرادی اندک هستند، و سینههای ما را سرشار از خشم کردهاند، چون با دین و آیین ما مخالفت کرده و بدون اجازۀ ما رفتهاند، و همانا تمامی ما در برابر آنان هوشیار و آماده هستیم.
۵۷- ۵۹- سپس الله تعالی فرعون و قومش را از سرزمین «مصر» که دارای باغهای بسیار و چشمههای آب و گنجینههای اموال و منازلی زیبا بود، بیرون کرد، و همانگونه که این افراد را بیرون کردیم، این سرزمین را پس از آنان به بنیاسرائیل دادیم.
۶۰- و فرعون و لشکریانش هنگام طلوع خورشید به موسی و همراهیانش رسیدند.
﴿فَلَمَّا تَرَٰٓءَا ٱلۡجَمۡعَانِ قَالَ أَصۡحَٰبُ مُوسَىٰٓ إِنَّا لَمُدۡرَكُونَ٦١ قَالَ كَلَّآۖ إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهۡدِينِ٦٢ فَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَىٰٓ أَنِ ٱضۡرِب بِّعَصَاكَ ٱلۡبَحۡرَۖ فَٱنفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرۡقٖ كَٱلطَّوۡدِ ٱلۡعَظِيمِ٦٣ وَأَزۡلَفۡنَا ثَمَّ ٱلۡأٓخَرِينَ٦٤ وَأَنجَيۡنَا مُوسَىٰ وَمَن مَّعَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ٦٥ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ٦٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ٦٧ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٦٨ وَٱتۡلُ عَلَيۡهِمۡ نَبَأَ إِبۡرَٰهِيمَ٦٩ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَا تَعۡبُدُونَ٧٠ قَالُواْ نَعۡبُدُ أَصۡنَامٗا فَنَظَلُّ لَهَا عَٰكِفِينَ٧١ قَالَ هَلۡ يَسۡمَعُونَكُمۡ إِذۡ تَدۡعُونَ٧٢ أَوۡ يَنفَعُونَكُمۡ أَوۡ يَضُرُّونَ٧٣ قَالُواْ بَلۡ وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا كَذَٰلِكَ يَفۡعَلُونَ٧٤ قَالَ أَفَرَءَيۡتُم مَّا كُنتُمۡ تَعۡبُدُونَ٧٥ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُمُ ٱلۡأَقۡدَمُونَ٧٦ فَإِنَّهُمۡ عَدُوّٞ لِّيٓ إِلَّا رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٧ ٱلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهۡدِينِ٧٨ وَٱلَّذِي هُوَ يُطۡعِمُنِي وَيَسۡقِينِ٧٩ وَإِذَا مَرِضۡتُ فَهُوَ يَشۡفِينِ٨٠ وَٱلَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحۡيِينِ٨١ وَٱلَّذِيٓ أَطۡمَعُ أَن يَغۡفِرَ لِي خَطِيَٓٔتِي يَوۡمَ ٱلدِّينِ٨٢ رَبِّ هَبۡ لِي حُكۡمٗا وَأَلۡحِقۡنِي بِٱلصَّٰلِحِينَ٨٣﴾
۶۱- زمانی که هر یک از دو گروه همدیگر را دیدند، یاران موسی گفتند: همانا لشکر فرعون ما را میگیرد و نابود میکند.
۶۲- موسی به آنان گفت: هرگز، حقیقت آنگونه که شما گفتید نیست و هرگز گرفتار نخواهید شد؛ زیرا پروردگارم با تایید و یاری با من است، و مرا به آنچه مایۀ نجات من و شماست راهنمایی خواهد کرد.
۶۳- بنابراین به موسی وحی کردیم که عصایت را به دریا بزن، و او زد و دریا به تعداد قبایل بنیاسرائیل به دوازده راه تبدیل شد، و هر قطعۀ جداشده از دریا همانند کوهی بزرگ بود.
۶۴- ۶۶- و فرعون و قومش را نزدیک ساختیم تا وارد دریا شدند. و موسی و تمامی همراهیانش را نجات دادیم، و دریا همچنان شکافتهشده باقی ماند تا آنان به خشکی رسیدند، سپس فرعون و همراهیانش را با جمعکردن آب دریا بر آنان پس از آنکه وارد آن شدند و به دنبال موسی و قومش بودند غرق کردیم.
۶۷- بدون تردید در این ماجرایی که اتفاق افتاد پند و اندرزی عجیب است که بیانگر قدرت الهی است، و بیشتر پیروان فرعون با وجود این نشانۀ آشکار ایمان نیاوردند.
۶۸- و به راستی که پروردگار تو ذات پیروز و مهربانی است، که با عزت خود کافران تکذیبکننده را نابود کرد، و با رحمت خویش موسی و تمامی همراهیانش را نجات داد.
۶۹، ۷۰- و – ای رسول- قصۀ ابراهیم را بر کافران بخوان؛ آنگاه که به پدر و قومش گفت: چه چیزی را عبادت میکنید؟
۷۱- آنان گفتند: نمادهایی را عبادت میکنیم که پیوسته مشغول عبادت آنها هستیم.
۷۲، ۷۳- ابراهیم با تبیین فساد روش و آیین آنان گفت: آیا معبودها دعای شما را آنگاه که آنها را میخوانید میشنوند؟! و اگر آنها را به دعا و یاریخواهی بخوانید به شما نفع میرسانند؟! یا اگر آنها را به دعا و یاریخواهی نخوانید به شما زیان میرسانند؟!
۷۴- آنان گفتند: هیچ یک از این امور از آنها صادر نمیشود، ولی ما پدرانمان را دیدیم که آنها را به دعا و یاریخواهی میخواندند و در آنچه انجام میدادند از آنان تقلید کردیم.
۷۵- ۸۲- ابراهیم گفت: آیا به معبودهایی که نمیشنوند و سود و زیان نمیرسانند و شما و پدران پیشین شما آنها را عبادت میکنید، به دقت و تدبر نگریستهاید؟! همانا معبودهایی که به جای الله عبادت میکنید دشمنان من هستند، و من فقط پروردگار جهانیان و مالک امور آنان را عبادت میکنم. ذاتی که مرا در بهترین شکل و قالب آفرید، و مرا به مصالح دنیوی و اخروی راهنمایی میکند، و با دادن طعام و نوشیدنی بر من انعام و احسان میکند، و زمانی که بیمار شوم، فقط او مرا شفا میدهد، و ذاتی که با گرفتن روحم در دنیا مرا میمیراند، سپس روز قیامت مرا زنده میکند، هیچ کسی غیر از الله قادر بر انجام این امور نیست، و ذاتی که امید دارم در روز جزا، از گناهم درگذرد و آن را ببخشد.
۸۳- ابراهیم در حالی که پروردگارش را میخواند گفت: پروردگارا! به من علم و فهم عطا کن، و مرا به صالحان ملحق گردان، و من و آنان را در بهشت گِرد هم آور.
﴿وَٱجۡعَل لِّي لِسَانَ صِدۡقٖ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ٨٤ وَٱجۡعَلۡنِي مِن وَرَثَةِ جَنَّةِ ٱلنَّعِيمِ٨٥ وَٱغۡفِرۡ لِأَبِيٓ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلضَّآلِّينَ٨٦ وَلَا تُخۡزِنِي يَوۡمَ يُبۡعَثُونَ٨٧ يَوۡمَ لَا يَنفَعُ مَالٞ وَلَا بَنُونَ٨٨ إِلَّا مَنۡ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلۡبٖ سَلِيمٖ٨٩ وَأُزۡلِفَتِ ٱلۡجَنَّةُ لِلۡمُتَّقِينَ٩٠ وَبُرِّزَتِ ٱلۡجَحِيمُ لِلۡغَاوِينَ٩١ وَقِيلَ لَهُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡبُدُونَ٩٢ مِن دُونِ ٱللَّهِ هَلۡ يَنصُرُونَكُمۡ أَوۡ يَنتَصِرُونَ٩٣ فَكُبۡكِبُواْ فِيهَا هُمۡ وَٱلۡغَاوُۥنَ٩٤ وَجُنُودُ إِبۡلِيسَ أَجۡمَعُونَ٩٥ قَالُواْ وَهُمۡ فِيهَا يَخۡتَصِمُونَ٩٦ تَٱللَّهِ إِن كُنَّا لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٩٧ إِذۡ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩٨ وَمَآ أَضَلَّنَآ إِلَّا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٩٩ فَمَا لَنَا مِن شَٰفِعِينَ١٠٠ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٖ١٠١ فَلَوۡ أَنَّ لَنَا كَرَّةٗ فَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠٢ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٠٣ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٠٤ كَذَّبَتۡ قَوۡمُ نُوحٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٠٥ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ نُوحٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٠٦ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٠٧ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٠٨ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠٩ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١١٠ ۞قَالُوٓاْ أَنُؤۡمِنُ لَكَ وَٱتَّبَعَكَ ٱلۡأَرۡذَلُونَ١١١﴾
۸۴- و برایم صفتی زیبا و یادی نیکو در میان کسانی که پس از من میآیند قرار بده.
۸۵- و مرا از آن دسته بندگانت بگردان که نعمتهای بهشت را به آنان میبخشی.
۸۶- این درخواستی از سوی ابراهیم÷ است که میخواهد الله متعال پدرش را از گمراهی نجات دهد و هدایت کند، و وی را ببخشد و از او درگذرد، چنانکه به پدرش وعده داده بود که برایش دعا کند، ولی زمانی که برای ابراهیم روشن شد پدرش تا زمان مرگ به کفر و شرکش ادامه میدهد، از او بیزاری و تبری جست.
۸۷- ۸۹- و در روزی که مردم برای حساب و جزا از قبرهایشان بیرون میآیند، مرا خوار و رسوا نساز، روزی که مال و پسران به هیچ یک از بندگان نفعی نمیرساند، مگر کسی که با دلی سالم و پاک از کفر و نفاق و پستیها نزد الله بیاید.
۹۰- و بهشت به کسانی که از کفر و معاصی اجتناب کردهاند و به اطاعت از الله روی آوردهاند، نزدیک میگردد.
۹۱- و آتش جهنم برای کافرانی که از هدایت منحرف شدهاند، و بر انجام نواهی و محارم الهی جسارت کرده و رسولانش را تکذیب کردهاند، آشکار میگردد.
۹۲، ۹۳- و به قصد توبیخ به آنان گفته میشود: کجایند معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکردید و گمان میکردید امروز برای شما شفاعت میکنند؟! آیا به شما کمک میکنند که عذاب را از شما دفع کنند، یا با دورکردن عذاب از خویش، خودشان را یاری میرسانند؟! هیچ یک از این کارها اتفاق نمیافتد.
۹۴، ۹۵- پس جمع شوند و بارها بر چهرههایشان در جهنم انداخته شوند تا اینکه در آن جای گیرند؛ آنان و کسانی که آنان را گمراه ساختهاند و یاران ابلیس که شر را برایشان آراستند، به هیچ یک از آنان فرصت داده نمیشود و استثنا نمیگردند.
۹۶- ۹۹- آنان با اعتراف به اشتباهشان در حالی که در جهنم با کسانی که آنان را گمراه ساختهاند نزاع میکنند میگویند: سوگند به الله که ما در دنیا در گمراهی آشکاری بودیم و هیچ ابهام و تردیدی در این باره نیست، آنگاه که شما را با پروردگار جهانیان و تنها معبودِ سزاوارِ عبادت، یکسان میدانستیم و فقط مجرمانی که ما را به عبادت غیر الله فرا خواندند و ما از آنها پیروی کردیم، ما را در این سرنوشت و سرانجام بد انداختند.
۱۰۰، ۱۰۱- پس کسی نیست که برای ما شفاعت کند و ما را از عذاب نجات دهد، و دوستی صمیمی و مشفق و مهربان هم نداریم.
۱۰۲- پس کاش بازگشتی به زندگی دنیا داشتیم تا از مؤمنانِ نجاتیافته میشدیم.
۱۰۳، ۱۰۴- به راستی که در این قصۀ ابراهیم، پند و عبرتی است برای کسی که از آن اندرز گیرد، و بیشتر کسانی که این خبر را شنیدند ایمان نیاوردند، و قطعاً پروردگار تو بر انتقامگرفتن از تکذیبکنندگان تواناست و نسبت به بندگان مؤمنش مهربان است.
۱۰۵- ۱۱۰- قوم نوح با تکذیب رسالت پیامبرشان، تمام پیامبران را تکذیب کردند؛ زیرا هر پیامبری به تصدیق تمامی رسولان فرمان میدهد. آنگاه که برادرشان نوح به آنان گفت: آیا با عبادت غیر الله از او تعالی نمیترسید؟! همانا من برای شما فرستادهای امانتدار در آنچه به شما میرسانم هستم، پس ایمان را سبب حفاظت خود از عذاب الهی بگردانید، و در اینکه شما را به عبادت الله یگانه امر میکنم از من اطاعت کنید، و هرگز در قبال تبلیغ رسالت از شما درخواست مزدی نمیکنم، که پاداش من فقط بر پروردگار جهانیان و متصرف در مخلوقاتش است، پس از عذابش بر حذر باشید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی او تعالی از من پیروی کنید.
۱۱۱- قومش به او گفتند: چگونه تو را تصدیق کنیم و از تو پیروی کنیم در حالی که پستترین و پایینترین مردم از تو پیروی میکنند؟!
﴿قَالَ وَمَا عِلۡمِي بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١١٢ إِنۡ حِسَابُهُمۡ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّيۖ لَوۡ تَشۡعُرُونَ١١٣ وَمَآ أَنَا۠ بِطَارِدِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٤ إِنۡ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٞ١١٥ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ يَٰنُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمَرۡجُومِينَ١١٦ قَالَ رَبِّ إِنَّ قَوۡمِي كَذَّبُونِ١١٧ فَٱفۡتَحۡ بَيۡنِي وَبَيۡنَهُمۡ فَتۡحٗا وَنَجِّنِي وَمَن مَّعِيَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١٨ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَمَن مَّعَهُۥ فِي ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ١١٩ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا بَعۡدُ ٱلۡبَاقِينَ١٢٠ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٢١ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٢٢ كَذَّبَتۡ عَادٌ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٢٣ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ هُودٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٢٤ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٢٥ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٢٦ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٢٧ أَتَبۡنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ ءَايَةٗ تَعۡبَثُونَ١٢٨ وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمۡ تَخۡلُدُونَ١٢٩ وَإِذَا بَطَشۡتُم بَطَشۡتُمۡ جَبَّارِينَ١٣٠ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٣١ وَٱتَّقُواْ ٱلَّذِيٓ أَمَدَّكُم بِمَا تَعۡلَمُونَ١٣٢ أَمَدَّكُم بِأَنۡعَٰمٖ وَبَنِينَ١٣٣ وَجَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ١٣٤ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٣٥ قَالُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡنَآ أَوَعَظۡتَ أَمۡ لَمۡ تَكُن مِّنَ ٱلۡوَٰعِظِينَ١٣٦﴾
۱۱۲- نوح اینگونه به آنان پاسخ داد: من به شناخت اعمالشان مکلف نبودم، بلکه وظیفه داشتم آنان را به ایمان فرا خوانم. و ایمان اهمیت دارد و معیار سنجش قرار میگیرد نه حَسَب و نَسَب و حرفه و صنعت.
۱۱۳- حساب آنان برای جزادادن به سبب اعمال و اهدافشان فقط بر پروردگارم است که از نهانها و رازها آگاه است، و اگر شما این موضوع را احساس میکردید هرگز چنین سخنی نمیگفتید.
۱۱۴، ۱۱۵- و من کسانی را که به دعوت و درخواستم ایمان میآورند هر گونه که حال و شرایطشان باشد، از خود دور و طرد نمیکنم تا طبق میل شما رفتار کنم و به من ایمان آورید. من فقط هشداردهندهای آشکار هستم.
۱۱۶- قوم نوح از گفتگو به سمت تهدید متمایل شدند و به او گفتند: - ای نوح- اگر از دعوتت برنگردی، قطعا با سنگسارشدن از کشتهشدگان خواهی گشت.
۱۱۷، ۱۱۸- وقتی نوح این سخنشان را شنید، با درخواست از پروردگارش چنین گفت: پروردگارا! همانا قومم بر تکذیب من اصرار ورزیدند، پس میان من و آنان به گونهای حکم کن که افراد منکر توحید تو و تکذیبکنندۀ رسولت هلاک شوند، و مرا به همراه مؤمنانی که با من هستند از آنچه کافران را با آن عذاب میکنی نجات بده.
۱۱۹- پس او و همراهیانش را در کشتیای پُر از انواع مخلوقات نجات دادیم.
۱۲۰- و – پس از نجاتدادن نوح و سایر باقیماندگانی که همراهش بودند- افرادی از قومش را که ایمان نیاوردند و خیرخواهی و نصیحتش را رد کردند غرق کردیم.
۱۲۱- قطعاً در قصۀ نوح و نجاتدادن مؤمنان و هلاککردن تکذیبکنندگان نشانه و عبرتی بزرگ برای افراد بعدی است، اما بیشتر کسانی که این قصه را شنیدند به الله و رسول و شریعتش ایمان نیاوردند.
۱۲۲- و بدون تردید پروردگار تو در انتقامگرفتن از کافران و مخالفان امرش غالب و شکستناپذیر است و نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار مهربان است.
۱۲۳- قبیلۀ عاد رسولشان هود را تکذیب کردند و از این رو، تکذیبگر تمامی رسولان بودند؛ زیرا اصول و هدف دعوت همۀ پیامبران یکی است.
۱۲۴- ۱۲۷- آنگاه که برادرشان هود به آنان گفت: مگر از الله نمیترسید که عبادت را خالصانه برای او انجام دهید؟! به راستی که من به سوی شما فرستاده شدهام تا شما را راهنمایی و ارشاد کنم، و نگهدار رسالت الهی هستم، همانگونه که پروردگارم به من فرمان داده است، آن را به شما میرسانم، پس از عذاب الهی بترسید و مرا در آنچه از جانب الله میآورم اطاعت کنید، و در قبال ارشاد و راهنمایی شما به سوی توحید، هیچ نوع مزد و اجری از شما نمیخواهم، که مزد من فقط بر الله پروردگار جهانیان است.
۱۲۸- ۱۳۰- آیا بر هر مکان مرتفعی بنایی بلند میسازید که از آنجا نگاه کنید و رهگذران را به تمسخر و ریشخند گیرید؟! حال آنکه این کار بیهوده و اسراف است و هیچ فایدۀ دینی و دنیوی برای شما ندارد، و کاخهایی استوار و دژهایی مستحکم میسازید، گویی در دنیا میمانید و هرگز نمیمیرید، و زمانی که بر کسی از مخلوقات به قصد کشتن یا زدن حملهور شوید، بدون ترحم و با ستم این کار را انجام میدهید.
۱۳۱- ۱۳۴- پس از الله بترسید، و به آنچه شما را به سویش فرا میخوانم پایبند باشید، که برای شما مفیدتر است، و از معبودی بترسید که نعمتهای گوناگونی به شما بخشید و در این باره هیچ ابهام و تردیدی برای شما وجود ندارد؛ چارپایانی همچون شتر و گاو و گوسفند، و فرزندانی به شما بخشید، و باغهایی میوهدار عطا کرد، و آب را از چشمههایی جاری برای شما بیرون آورد.
۱۳۵- هود÷ در حالی که آنان را هشدار میداد گفت: من میترسم اگر شما به تکذیب و ستم و کفر و ناسپاسی در قبال نعمتها ادامه دهید، الله تعالی در روزی که بر اثر ترس و وحشت عذابش بسیار سخت و شدید است، عذابی را بر شما واقع کند.
۱۳۶- قومش به او گفتند: پند و هشدارِ تو و ترک آن برای ما یکسان است، و هرگز به تو ایمان نمیآوریم.
﴿إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا خُلُقُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣٧ وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ١٣٨ فَكَذَّبُوهُ فَأَهۡلَكۡنَٰهُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٣٩ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٤٠ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٤١ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ صَٰلِحٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٤٢ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٤٣ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٤٤ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٤٥ أَتُتۡرَكُونَ فِي مَا هَٰهُنَآ ءَامِنِينَ١٤٦ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ١٤٧ وَزُرُوعٖ وَنَخۡلٖ طَلۡعُهَا هَضِيمٞ١٤٨ وَتَنۡحِتُونَ مِنَ ٱلۡجِبَالِ بُيُوتٗا فَٰرِهِينَ١٤٩ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٥٠ وَلَا تُطِيعُوٓاْ أَمۡرَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ١٥١ ٱلَّذِينَ يُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا يُصۡلِحُونَ١٥٢ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ ٱلۡمُسَحَّرِينَ١٥٣ مَآ أَنتَ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا فَأۡتِ بَِٔايَةٍ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٥٤ قَالَ هَٰذِهِۦ نَاقَةٞ لَّهَا شِرۡبٞ وَلَكُمۡ شِرۡبُ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ١٥٥ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوٓءٖ فَيَأۡخُذَكُمۡ عَذَابُ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٥٦ فَعَقَرُوهَا فَأَصۡبَحُواْ نَٰدِمِينَ١٥٧ فَأَخَذَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٥٨ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٥٩﴾
۱۳۷، ۱۳۸- و گفتند: آنچه ما بر آن هستیم چیزی جز دین و رسوم پیشینیان نیست، و ما با عذابی که ما را از آن بر حذر میداری، به سبب آنچه انجام میدهیم عذاب نمیشویم.
۱۳۹- ۱۴۰- پس به تکذیب هود ادامه دادند، بنابراین الله تعالی آنان را با بادی بسیار سرد نابود کرد. قطعاً در هلاکشدن آنان پند و اندرزی برای افراد بعدی است، و قطعا پروردگار تو بر نابودکردن تکذیبکنندگان اگر ارادۀ این کار را بکند غالب و شکستناپذیر است، و نسبت به مؤمنان بسیار مهربان است.
۱۴۱- قبیلۀ ثمود رسولشان صالح را در رسالت و دعوتش به سوی توحید و یگانگی الله تکذیب کردند و از این رو، تکذیبکنندۀ تمامی رسولان بودند، چون همگی آنان مردم را به توحید فرا میخوانند.
۱۴۲- ۱۴۵- آنگاه که برادرشان صالح به آنان گفت: آیا از عذاب الهی نمیترسید، که فقط او را عبادت کنید؟! به تحقیق که من فرستادهای از جانب الله به سوی شما و نگهدار این رسالت هستم همانگونه که آن را از الله دریافت کردم، پس از عذاب الهی بترسید، و به آنچه شما را به سویش فرا خواندم پایبند باشید. و در قبال نصیحت و ارشادم هیچ مزدی از شما نمیخواهم، که پاداش من فقط بر پروردگار جهانیان است.
۱۴۶- ۱۴۹- آیا پروردگارتان شما را در این نعمتهایی که دارید رها میکند تا در این دنیا بمانید و از عذاب و نابودی و مرگ در امان باشید؟! در باغهایی پُرمیوه و کشتزارهایی بسیار و نخلستانهایی که میوۀ آنها نرم و رسیده است، و کوهها را برای ساختن خانه میتراشید در حالی که در تراشیدن آنها ماهرید، و شرور و سرمست و سرکش هستید.
۱۵۰- ۱۵۲- پس از عذاب الهی بترسید، و نصیحت و ارشادم را بپذیرید، و به فرمان کسانی که علیه خودشان زیادهروی و ستم کردند و به نافرمانی از الله ادامه دادند گردن ننهید؛ همان کسانی که به فساد بسیار در زمین عادت دارند، به گونهای که هیچ اصلاح و خیری در کارشان نیست.
۱۵۳، ۱۵۴- قبیلۀ ثمود به پیامبرشان صالح گفتند: قطعا تو از کسانی هستی که چندین مرتبه و به مراتب سحر شدهاند، به گونهای که سحر و جادو بر عقلت چیره گشته است، تو فقط فردی از جنس ما و بشر و از نسل آدم هستی، چگونه با رسالت از ما متمایز میشوی؟! پس دلیل و نشانۀ روشنی بیاور که بر ثبوت رسالت تو دلالت کند، اگر در اینکه ادعا میکنی الله تو را به سوی ما فرستاده است صادق هستی.
۱۵۵، ۱۵۶- صالح - در حالی که مادهشتری آورده بود و الله آن را برای او از میان صخره بیرون آورد- به آنان گفت: این مادهشتری از جانب الله است که در روز مشخص سهم و حصهای از آب دارد، و برای شما نیز سهمی از آن در روز دیگری است، و شما حق ندارید در روزی که مختص اوست از آن آب بنوشید، و آن هم در روزی که مخصوص شماست، از آن آب استفاده نمیکند، و هرگز به این شتر زیان و ضرری نرسانید؛ مانند زدن یا کشتن یا امثال آن، که الله تعالی شما را با عذاب روزی که سختی و شدتش زیاد است هلاک میکند؛ زیرا ترس و وحشت فراوانی در آن روز وجود دارد.
۱۵۷- سپس آن شتر را کشتند، و زمانی که به یقین دانستند عذاب آنان را فرا میگیرد در حسرت و افسوس آنچه انجام دادند ماندند، اما پشیمانی آنان سودی نداشت.
۱۵۸- پس عذاب الهی که صالح به آنان وعده داده بود، بر آنان واقع شد و این افراد را هلاک و نابود ساخت. همانا در نابودشدن قبیلۀ ثمود پند و عبرت برای کسی بود که از این سرنوشت و سرانجام اندرز میگرفت، اما بیشتر آنان ایمان نیاوردند.
۱۵۹- و بدون تردید پروردگار تو ذات شکستناپذیری است که از دشمنان تکذیبکنندۀ خویش انتقام میگیرد، و نسبت به مخلوقاتی که ایمان آورند بسیار مهربان است.
﴿كَذَّبَتۡ قَوۡمُ لُوطٍ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٦٠ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ أَخُوهُمۡ لُوطٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٦١ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٦٢ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٦٣ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٤ أَتَأۡتُونَ ٱلذُّكۡرَانَ مِنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦٥ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمۡ رَبُّكُم مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُمۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٌ عَادُونَ١٦٦ قَالُواْ لَئِن لَّمۡ تَنتَهِ يَٰلُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُخۡرَجِينَ١٦٧ قَالَ إِنِّي لِعَمَلِكُم مِّنَ ٱلۡقَالِينَ١٦٨ رَبِّ نَجِّنِي وَأَهۡلِي مِمَّا يَعۡمَلُونَ١٦٩ فَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ١٧٠ إِلَّا عَجُوزٗا فِي ٱلۡغَٰبِرِينَ١٧١ ثُمَّ دَمَّرۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ١٧٢ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَسَآءَ مَطَرُ ٱلۡمُنذَرِينَ١٧٣ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٧٤ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٧٥ كَذَّبَ أَصۡحَٰبُ لَۡٔيۡكَةِ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٧٦ إِذۡ قَالَ لَهُمۡ شُعَيۡبٌ أَلَا تَتَّقُونَ١٧٧ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٧٨ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ١٧٩ وَمَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٍۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَىٰ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٨٠ ۞أَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَلَا تَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُخۡسِرِينَ١٨١ وَزِنُواْ بِٱلۡقِسۡطَاسِ ٱلۡمُسۡتَقِيمِ١٨٢ وَلَا تَبۡخَسُواْ ٱلنَّاسَ أَشۡيَآءَهُمۡ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ١٨٣﴾
۱۶۰- قوم لوط رسالتش را تکذیب کردند و از این رو، سایر رسولان را نیز تکذیب کردند؛ زیرا توحید و اصول شریعتی که آنان آوردند یکی بود.
۱۶۱- ۱۶۴- آنگاه که برادرشان لوط به آنان گفت: آیا از عذاب الهی نمیترسید؟! همانا من فرستادهای از جانب پروردگار شما، و امانتدار تبلیغ رسالت او به شما هستم، پس از عذاب الهی بر حذر باشید، که اگر رسولش را تکذیب کنید شما را فرا میگیرد، و در آنچه شما را به آن فرا میخوانم از من پیروی کنید، و من در قبال فراخواندن شما به هدایت و اصلاح، هیچ مزدی از شما نمیخواهم، که مزد و پاداش من فقط بر پروردگار جهانیان است.
۱۶۵، ۱۶۶- آیا از میان بنیآدم، با مردان آمیزش میکنید، و همسرانی را که الله برای بهرهوری و همبستری شما آفریده است رها میکنید؟! قطعا شما – با ارتکاب این گناه- از آنچه الله تعالی برایتان حلال و جایز قرار داده است تجاوز میکنید و به حرام روی میآورید.
۱۶۷- قوم لوط گفتند: ای لوط! اگر از اینکه ما را از آمیزش با مردان نهی میکنی و آن را زشت و ناپسند میدانی دست نکشی، قطعا از کسانی خواهی گشت که از سرزمینمان رانده و تبعید شدهاند.
۱۶۸- لوط به آنان گفت: قطعاً من این کاری را که انجام میدهید؛ یعنی آمیزش با مردان را هرگز نمیپسندم و به شدت از محکومکنندگان و خشمگرفتگان بر آن هستم.
۱۶۹- و زمانی که لوط از استجابت و پذیرش آنان ناامید شد، از پروردگارش درخواست کرد و چنین گفت: پروردگارا! من و خانوادهام را از این کار زشتی که قومم انجام میدهند و نیز از عقوبتی که به آنان خواهد رسید نجات بده.
۱۷۰، ۱۷۱- سپس او و خانوادهاش و تمامی اجابتکنندگان دعوتش را نجات دادیم مگر پیرزنی از میان خانوادهاش؛ یعنی زن لوط که در ایمانآوردن با آنان شریک نشد و در نتیجه، از باقیماندگان در عذاب و هلاکت گشت.
۱۷۲، ۱۷۳- و افراد دیگر یعنی کافران را به شدت نابود کردیم، و سنگهایی از آسمان همچون باران بر سرشان فروفرستادیم که آنان را نابود کرد، و چقدر بد بود باران [سنگی] که بر آنان نازل شد؛ کسانی که پیامبرانشان آنان را هشدار دادند، اما نپذیرفتند، که قطعا سختترین انواع هلاکت و نابودی بر آنان فرستاده شد.
۱۷۴- همانا در این عذاب نازلشده بر قوم لوط، پند و عبرتی برای تکذیبکنندگان بود، اما بیشتر آنان ایمان نیاوردند.
۱۷۵- و به راستی که پروردگار تو ذات شکستناپذیری است که بر تکذیبکنندگان چیره میشود، و نسبت به بندگان مؤمنش مهربان است.
۱۷۶- ۱۸۰- صاحبان زمین دارای آن درخت نابودشده رسالت پیامبرشان شعیب را تکذیب کردند و به این سبب، تمامی رسالتهای الهی را تکذیب کردند. آنگاه که شعیب به آنان گفت: مگر از عذاب الهی نمیترسید که مرتکب شرک و گناهان میشوید؟! همانا من از جانب الله برای راهنمایی شما فرستاده شدهام، و نگهدار رسالتی هستم که الله به من وحی میکند، پس از عذاب الهی بترسید، و از من در اینکه شما را به هدایت الهی فرا میخوانم پیروی کنید تا هدایت و اصلاح شوید، و در قبال اینکه شما را به سوی ایمان به الله فرا میخوانم، هیچ مزدی از شما نمیخواهم، که مزد و پاداش من فقط بر پروردگار جهانیان است.
۱۸۱- ۱۸۳- شعیب به آنان – در حالی که در پیمانه و ترازو میکاستند- گفت: پیمانه را برای مردم کامل کنید، و از کسانی نباشید که از حقوق مردم میکاهند، با معیار و ترازوی عادلانه و درست وزن کنید، و از حقوق مردم در پیمانه و وزن و سایر موارد نکاهید، و با شرک و قتل و غارت و ترساندن مردم و ارتکاب معاصی، فساد را در زمین زیاد و منتشر نکنید.
﴿وَٱتَّقُواْ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلۡجِبِلَّةَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٨٤ قَالُوٓاْ إِنَّمَآ أَنتَ مِنَ ٱلۡمُسَحَّرِينَ١٨٥ وَمَآ أَنتَ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا وَإِن نَّظُنُّكَ لَمِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ١٨٦ فَأَسۡقِطۡ عَلَيۡنَا كِسَفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ١٨٧ قَالَ رَبِّيٓ أَعۡلَمُ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٨٨ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمۡ عَذَابُ يَوۡمِ ٱلظُّلَّةِۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٍ١٨٩ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗۖ وَمَا كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّؤۡمِنِينَ١٩٠ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ١٩١ وَإِنَّهُۥ لَتَنزِيلُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٩٢ نَزَلَ بِهِ ٱلرُّوحُ ٱلۡأَمِينُ١٩٣ عَلَىٰ قَلۡبِكَ لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ١٩٤ بِلِسَانٍ عَرَبِيّٖ مُّبِينٖ١٩٥ وَإِنَّهُۥ لَفِي زُبُرِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٩٦ أَوَ لَمۡ يَكُن لَّهُمۡ ءَايَةً أَن يَعۡلَمَهُۥ عُلَمَٰٓؤُاْ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ١٩٧ وَلَوۡ نَزَّلۡنَٰهُ عَلَىٰ بَعۡضِ ٱلۡأَعۡجَمِينَ١٩٨ فَقَرَأَهُۥ عَلَيۡهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ مُؤۡمِنِينَ١٩٩ كَذَٰلِكَ سَلَكۡنَٰهُ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٢٠٠ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهِۦ حَتَّىٰ يَرَوُاْ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٢٠١ فَيَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٢٠٢ فَيَقُولُواْ هَلۡ نَحۡنُ مُنظَرُونَ٢٠٣ أَفَبِعَذَابِنَا يَسۡتَعۡجِلُونَ٢٠٤ أَفَرَءَيۡتَ إِن مَّتَّعۡنَٰهُمۡ سِنِينَ٢٠٥ ثُمَّ جَآءَهُم مَّا كَانُواْ يُوعَدُونَ٢٠٦﴾
۱۸۴- و از کیفر و عذاب ذاتی که شما و امتهای پیش از شما را آفرید بر حذر باشید.
۱۸۵- ۱۸۷- آنان گفتند: - ای شعیب- قطعا تو از کسانی هستی که سحر به شدت به آنان رسیده و عقلشان را از بین برده است، و تو بشری مثل ما هستی، پس چگونه رسالت به تو اختصاص داده شده است؟! و گمان غالب ما بر این است که تو در ادعای رسالت خویش، از دروغگویان هستی. پس اگر در ادعای نبوت صادق هستی، از الله بخواه که پارههای عذاب را از آسمان بر ما فرو فرستد تا ما را نابود و ریشهکن گرداند.
۱۸۸- شعیب به آنان گفت: پروردگارم به شرک و گناهانی که انجام میدهید و به عذابی که مستحق آن هستید آگاهتر است.
۱۸۹- اما بر تکذیب او ادامه دادند، پس گرمای شدیدی به آنان رسید، و به دنبال پناهگاهی میگشتند که در سایهاش جای گیرند، بنابراین ابری بر آنان سایه افکند که باعث شد سردی و نسیمی را احساس کنند و زمانی که در زیر آن جمع شدند، آتشی بر آنان شعلهور شد و این افراد را سوزاند، و نابودی آنان به صورت دستهجمعی در روزی بسیار سخت و وحشتناک به وقوع پیوست.
۱۹۰- همانا در این عذابی که بر آنان نازل شد، دلالتی روشن بر قدرت الهی در مؤاخذۀ تکذیبکنندگان است، و پند و عبرتی برای کسی است که اندرز گیرد، اما بیشتر آنان ایمان نیاوردند و از آن پند نگرفتند.
۱۹۱- و – ای رسول- بدون تردید پروردگار تو ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام میگیرد، و نسبت به بندگان موحدش بسیار مهربان است.
۱۹۲- ۱۹۵- و همانا قرآنی که این قصههای صادقانه در آن بیان شده است، از جانب آفریدگار مخلوقات و مالک تمامی امور نازل شده است. جبرئیل امین آن را آورده، و – ای رسول- آن را بر تو تلاوت کرده تا آن را با دلت حفظ و درک کردی؛ تا از رسولان الهی باشی که قومشان را از عذاب الله بر حذر میدارند، و با این کتاب نازلشده و وحی آسمانی تمامی انس و جن را انذار دهی، جبرئیل آن را با زبان عربی که دارای معنایی روشن و دلالتی آشکار است و دربارۀ نیازهای مردم در زمینۀ اصلاح امور دینی و دنیوی آنان نزد تو آورد.
۱۹۶- و قطعا در کتابهای پیامبران پیشین از این قرآن یاد شده و مژدۀ نزول آن را دادهاند و آن را تصدیق کردهاند.
۱۹۷- مگر برای این افراد – در بیان اینکه تو رسول الهی هستی و قرآن حق است- همین کافی نیست که علم عالمان بنیاسرائیل بر صحت و درستی آن است و نیز وجود کسانی از آنان که ایمان آوردهاند؛ مانند عبدالله بن سلام؟!
۱۹۸- ۲۰۱- و اگر این قرآن را بر یکی از عجمها که به زبانی عربی سخن نمیگویند نازل میکردیم، سپس آن را با زبان عربی و صحیح بر کافران قریش میخواند، باز هم به آن کفر میورزیدند و برای انکار خود به دنبال بهانه بودند، اینگونه انکار قرآن را در دلهای مجرمان وارد کردیم و در دلشان جای گرفت؛ زیرا این افراد ستمکار و مجرم بودند، بنابراین راهی وجود ندارد که انکار قرآن را در دلهایشان تغییر دهند، تا وقتی عذاب سختی را که به آن هشدار و وعده داده شدهاند ببینند.
۲۰۲- ۲۰۳- پس عذاب ناگهانی آنان را فرا میگیرد، در حالی که پیش از آن از آمدنش اطلاعی ندارند، و زمانی که آنان را غافلگیر کند، با حسرت و افسوس بر ایمانی که از دست دادهاند میگویند: آیا به ما مهلت داده میشود، که از شرکمان توبه کنیم و به سوی الله بازگردیم و آنچه را که از دست دادهایم جبران کنیم؟
۲۰۴- مهلت و فرصتدادن من به این افراد، آنان را فریفته و مغرور کرده است، که خواستار تعجیل در نزول عذاب آسمانی بر خود هستند؟!
۲۰۵- ۲۰۶- پس – ای رسول- نظر تو چیست اگر با تأخیر در اجلشان سالهایی طولانی آنان را از زندگی بهرهمند سازم، سپس عذاب موعود آنان را فرا گیرد؟
﴿مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يُمَتَّعُونَ٢٠٧ وَمَآ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةٍ إِلَّا لَهَا مُنذِرُونَ٢٠٨ ذِكۡرَىٰ وَمَا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٢٠٩ وَمَا تَنَزَّلَتۡ بِهِ ٱلشَّيَٰطِينُ٢١٠ وَمَا يَنۢبَغِي لَهُمۡ وَمَا يَسۡتَطِيعُونَ٢١١ إِنَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّمۡعِ لَمَعۡزُولُونَ٢١٢ فَلَا تَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُعَذَّبِينَ٢١٣ وَأَنذِرۡ عَشِيرَتَكَ ٱلۡأَقۡرَبِينَ٢١٤ وَٱخۡفِضۡ جَنَاحَكَ لِمَنِ ٱتَّبَعَكَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢١٥ فَإِنۡ عَصَوۡكَ فَقُلۡ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٢١٦ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ٢١٧ ٱلَّذِي يَرَىٰكَ حِينَ تَقُومُ٢١٨ وَتَقَلُّبَكَ فِي ٱلسَّٰجِدِينَ٢١٩ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٢٢٠ هَلۡ أُنَبِّئُكُمۡ عَلَىٰ مَن تَنَزَّلُ ٱلشَّيَٰطِينُ٢٢١ تَنَزَّلُ عَلَىٰ كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٖ٢٢٢ يُلۡقُونَ ٱلسَّمۡعَ وَأَكۡثَرُهُمۡ كَٰذِبُونَ٢٢٣ وَٱلشُّعَرَآءُ يَتَّبِعُهُمُ ٱلۡغَاوُۥنَ٢٢٤ أَلَمۡ تَرَ أَنَّهُمۡ فِي كُلِّ وَادٖ يَهِيمُونَ٢٢٥ وَأَنَّهُمۡ يَقُولُونَ مَا لَا يَفۡعَلُونَ٢٢٦ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَذَكَرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱنتَصَرُواْ مِنۢ بَعۡدِ مَا ظُلِمُواْۗ وَسَيَعۡلَمُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَيَّ مُنقَلَبٖ يَنقَلِبُونَ٢٢٧﴾
۲۰۷- برخورداری آنان از عمری طولانی و حیاتی خوش چه فایدهای به آنان میرساند اگر از شرکشان توبه نکنند؟! قطعا عذاب الهی زود یا دیر [در دنیا یا آخرت] آنان را فرا خواهد گرفت.
۲۰۸، ۲۰۹- و ساکنان هیچ شهری را در تمامی امتها هلاک نکردیم مگر پس از اینکه رسولی را نزدشان فرستادیم که آنان را انذار میداد و آنان را از آنچه باعث نجاتشان میشد آگاه میساخت، و هرگز ما ستمکار نبودیم که امتی را پیش از اینکه رسولی نزدشان بفرستیم عذاب کنیم.
۲۱۰- ۲۱۲- و– آنگونه که کافران گمان میکنند- شیطانها این قرآن را بر محمدج نازل نکردهاند، و هرگز این شایسته و سزاوار آنها نیست و نمیتوانند چنین کاری انجام دهند؛ زیرا آنان از شنیدن قرآن از جانب آسمان محرومند و با شهابها زده و رانده میشوند.
۲۱۳- پس معبودی دیگر همراه الله را به دعا و یاریخواهی نخوان، که در غیر این صورت عذاب نازلشده بر این افراد که غیر الله را به همراه او به دعا و یاری خواندند، تو را نیز فرا خواهد گرفت.
۲۱۴- و – ای رسول- قومت را به ترتیب نزدیکی، از اینکه عذاب ما بر آنان نازل شود بر حذر دار.
۲۱۵- و از روی تواضع و مهربانی برای کسانی که دعوت تو را پذیرفتند رفتار و سخن نرم برگزین.
۲۱۶- و اگر با تو مخالفت کردند و از تو پیروی نکردند، از اعمالشان و از شرک و انحرافی که دارند دوری و اعلام بیزاری کن.
۲۱۷- ۲۲۰- و کار و سرنوشت خود را به ذات شکستناپذیری که هرگز مغلوب نمیشود بسپار، ذات مهربانی که دوستانش را خوار و رسوا نمیسازد، و او تو را زمانی که به تنهایی در دل شب برای نماز برمیخیزی میبیند، و تحرک تو را به همراه سجدهکنندگان در نمازی که با تو میخوانند در حالت قیام و رکوع و سجده و نشسته میبیند، و او سبحانه شنوندۀ تلاوت و ذکر توست و از نیت و عملت باخبر است.
۲۲۱- ۲۲۳- - ای مردم- آیا به شما خبر دهم که شیاطین بر چه کسی فرود میآیند؟ آنان بر هر کاهن دروغگوی بسیار گناهکاری فرود میآیند. شیاطین دزدانه به ملأ اَعلی گوش فرا میدهند، آنگاه آن را به کاهنان و سایر فاسقانی که مانند آنان هستند میافکنند، و بیشتر این افراد دروغگویند، که اگر یک کلمۀ راستی بگویند همراه آن بیش از صد دروغ میگویند.
۲۲۴- ۲۲۶- شعر شاعران بر پایۀ باطل و دروغ است، و افراد گمراه و منحرفی همچون خودشان با آنان همسخن و همراه میشوند. – ای پیامبر- مگر ندیدی که آنان به مانند انسانِ سرگردان هستند که در هر فنی از فنونِ دروغ و باطل و پردهدری و ریختن آبرو و طعن و دشنام در نسبها و جریحهدارکردن زنان پاکدامن مشغولند، و چیزی را که خود انجام نمیدهند میگویند، در توصیف و مدح پیروان باطل زیادهروی میکنند و بر پیروان حق ایراد و خرده میگیرند؟!
۲۲۷- الله تعالی از میان شاعران، شاعرانی را استثنا کرد که با ایمان راه یافتهاند و عمل صالح انجام دادهاند، و یاد الله را بسیار کردهاند و اشعاری در توحید و ثنای الله و دفاع از رسولالله جسرودهاند، و با حکمت و موعظه و آداب نیک سخن گفتهاند، و اسلام را یاری و کمک کردهاند، در رد کسانی که اسلام و رسولالله ج را هجو کردهاند اشعاری سرودهاند و پاسخ شاعران کافر را دادهاند. و کسانی که با شرک و ارتکاب گناهان به خودشان ستم کردهاند، و با تضییع حقوق دیگران یا ستم و تجاوز یا با تهمتهای باطل بر آنان ستم کردهاند، خواهند دانست که به چه سرنوشت و سرانجامی از عواقب شر و هلاکت دچار خواهند شد! قطعا سرنوشت بدی است! و از الله تعالی میخواهیم که ما را از آن نجات دهد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓۚ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡقُرۡءَانِ وَكِتَابٖ مُّبِينٍ١ هُدٗى وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُؤۡمِنِينَ٢ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَهُمۡ يَعۡمَهُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَهُمۡ سُوٓءُ ٱلۡعَذَابِ وَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ هُمُ ٱلۡأَخۡسَرُونَ٥ وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى ٱلۡقُرۡءَانَ مِن لَّدُنۡ حَكِيمٍ عَلِيمٍ٦ إِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِأَهۡلِهِۦٓ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا سََٔاتِيكُم مِّنۡهَا بِخَبَرٍ أَوۡ ءَاتِيكُم بِشِهَابٖ قَبَسٖ لَّعَلَّكُمۡ تَصۡطَلُونَ٧ فَلَمَّا جَآءَهَا نُودِيَ أَنۢ بُورِكَ مَن فِي ٱلنَّارِ وَمَنۡ حَوۡلَهَا وَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّهُۥٓ أَنَا ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٩ وَأَلۡقِ عَصَاكَۚ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهۡتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنّٞ وَلَّىٰ مُدۡبِرٗا وَلَمۡ يُعَقِّبۡۚ يَٰمُوسَىٰ لَا تَخَفۡ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ ٱلۡمُرۡسَلُونَ١٠ إِلَّا مَن ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسۡنَۢا بَعۡدَ سُوٓءٖ فَإِنِّي غَفُورٞ رَّحِيمٞ١١ وَأَدۡخِلۡ يَدَكَ فِي جَيۡبِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٖۖ فِي تِسۡعِ ءَايَٰتٍ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَقَوۡمِهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ١٢ فَلَمَّا جَآءَتۡهُمۡ ءَايَٰتُنَا مُبۡصِرَةٗ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ١٣﴾
۱- ﴿ طسٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
این، آیات قرآن و آیات همان کتاب ارجمندی است که معنایش روشن و دلالتش واضح است، و علوم و احکام و شرایعی دارد.
بنابراین قرآن همان کتاب است، و الله تعالی برای آن از این دو نام یاد فرموده است.
۲، ۳- اینها آیاتی است که انسان را به راه سعادت در دنیا و آخرت راهنمایی میکنند، و به مؤمنانی که قرآن را تصدیق کرده و با هدایتش راه یافتهاند مژدۀ پاداش نیکو میدهد؛ افرادی که نمازهای پنجگانه را با تمامی ارکان و شروطش به جای میآورند، و زکات واجب را به اشخاص مستحق میدهند، و آنان به زندگی آخرت و پاداش و عذاب آن یقین دارند.
۴، ۵- در حقیقت کسانی که به سرای آخرت ایمان ندارند، و برای آن عمل نمیکنند، اعمال بد آنان را برایشان آراستیم، و آنها را نیک پنداشتهاند و از این رو، در میان این اعمال مردد و حیران هستند. این افراد در دنیا گرفتار عذابی بد همچون قتل و اسارت و خواری و شکست میشوند، و در آخرت زیانکارترین مردم هستند.
۶- و – ای رسول- به راستی که تو قرآن را از جانب الله دریافت میکنی؛ ذاتی که در آفرینش و تدبیر خود حکیم، و از هر چیزی آگاه است.
۷- به یاد آور قصۀ موسی را آنگاه که در مسیر رفتن از «مدین» به سوی «مصر» به خانوادهاش گفت: همانا من آتشی میبینم، به زودی خبری از آن برایتان خواهم آورد تا راه را به ما نشان دهد، یا شعلۀ آتشی برایتان خواهم آورد که در برابر سرما خودتان را با آن گرم کنید.
۸- ۱۲- و چون موسی کنار آتش رسید، الله تعالی به وی ندا داد و او را آگاه ساخت که این مکانی است که الله آن را مقدس و مبارک گردانیده، و آن را محلی برای سخنگفتن با موسی و بعثت و رسالت او قرار داده است، و اینکه الله فرشتگانی را که در آتش و در اطرافش هستند گرامی داشته است، و الله، پروردگار جهانیان، از آنچه شایستۀ او نیست منزه و مبراست. ای موسی! قطعاً من الله و تنها معبود مستحق عبادت هستم، ذات شکستناپذیری که از دشمنانم انتقام میگیرم، و در تدبیر مخلوقاتم حکیم هستم. و عصایت را بینداز، پس موسی آن را افکند و به ماری تبدیل شد، و چون موسی دید آن مار به سرعت میجنبد و حرکت میکند، پشت گردانید و فرار کرد و به سوی آن برنگشت، آنگاه الله تعالی با این سخن به او اطمینان و آرامش داد که: ای موسی! نترس، همانا کسانی را که با رسالتم مبعوث کردم، در پیشگاه من نمیترسند، اما کسی که با انجام گناه از حد بگذرد، سپس توبه کند و نیکیِ توبه را جایگزین زشتیِ گناه کند، قطعا من برای او بخشنده و مهربانم، پس کسی از رحمت و مغفرت الله نومید نمیشود. و دستت را در شکاف پیراهنت که از سمت سینه باز است داخل کن تا سفید همچون برف بدون اینکه مبتلا به پیسی باشد بیرون آید. اینها از جمله نشانههای نهگانه است؛ یعنی دست، عصا، خشکسالی، کمشدن میوهها، طوفان، ملخ، شَتّه، قورباغهها و خون، که برای تقویت تو در رسالت به سوی فرعون و قومش است، قطعاً آنان قومی خارج از امر و فرمان الله و کافر به او تعالی هستند.
۱۳- وقتی این معجزاتِ آشکار و واضح که هر کس به آنها نگاه میکرد، به حقیقتِ آنچه بر آن دلالت میکردند پی میبُرد، نزدشان آمد، گفتند: این سحری روشن و آشکار است.
﴿وَجَحَدُواْ بِهَا وَٱسۡتَيۡقَنَتۡهَآ أَنفُسُهُمۡ ظُلۡمٗا وَعُلُوّٗاۚ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُفۡسِدِينَ١٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ وَسُلَيۡمَٰنَ عِلۡمٗاۖ وَقَالَا ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي فَضَّلَنَا عَلَىٰ كَثِيرٖ مِّنۡ عِبَادِهِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٥ وَوَرِثَ سُلَيۡمَٰنُ دَاوُۥدَۖ وَقَالَ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ عُلِّمۡنَا مَنطِقَ ٱلطَّيۡرِ وَأُوتِينَا مِن كُلِّ شَيۡءٍۖ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡمُبِينُ١٦ وَحُشِرَ لِسُلَيۡمَٰنَ جُنُودُهُۥ مِنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ وَٱلطَّيۡرِ فَهُمۡ يُوزَعُونَ١٧ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَتَوۡاْ عَلَىٰ وَادِ ٱلنَّمۡلِ قَالَتۡ نَمۡلَةٞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّمۡلُ ٱدۡخُلُواْ مَسَٰكِنَكُمۡ لَا يَحۡطِمَنَّكُمۡ سُلَيۡمَٰنُ وَجُنُودُهُۥ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١٨ فَتَبَسَّمَ ضَاحِكٗا مِّن قَوۡلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوۡزِعۡنِيٓ أَنۡ أَشۡكُرَ نِعۡمَتَكَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَيَّ وَأَنۡ أَعۡمَلَ صَٰلِحٗا تَرۡضَىٰهُ وَأَدۡخِلۡنِي بِرَحۡمَتِكَ فِي عِبَادِكَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٩ وَتَفَقَّدَ ٱلطَّيۡرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَآ أَرَى ٱلۡهُدۡهُدَ أَمۡ كَانَ مِنَ ٱلۡغَآئِبِينَ٢٠ لَأُعَذِّبَنَّهُۥ عَذَابٗا شَدِيدًا أَوۡ لَأَاْذۡبَحَنَّهُۥٓ أَوۡ لَيَأۡتِيَنِّي بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ٢١ فَمَكَثَ غَيۡرَ بَعِيدٖ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِۦ وَجِئۡتُكَ مِن سَبَإِۢ بِنَبَإٖ يَقِينٍ٢٢﴾
۱۴- و فرعون و قومش معجزات نهگانه و روشنی را که بیانگر صداقت موسی در نبوت و صحت دعوتش بود نپذیرفتند، و با زبانشان انکار کردند که این نشانهها از جانب الله باشد، و با تجاوز بر حق، در دلهایشان چنین باوری داشتند و از روی تکبر نخواستند که به صحت آنها اعتراف کنند، پس – ای رسول- بنگر که سرنوشت و سرانجام کسانی که به آیات و نشانههای الهی کفر ورزیدند و در زمین فساد کردند چگونه بود، که الله آنان را در دریا غرق کرد، و در این مورد پند و عبرتی برای کسی که اندرز گیرد وجود دارد.
۱۵- و به تحقیق که به داود و پسرش سلیمان، علمی عطا کردیم و به آن عمل کردند و گفتند: سپاس و ستایش الله را که با این نعمت، ما را بر بسیاری از بندگان مؤمنش برتری داد. این آیه بیانگر شرافت علم و برتری عالمان است.
۱۶- و سلیمان نبوت و علم و پادشاهی را از پدرش داود به ارث برد، و سلیمان به قومش گفت: ای مردم! زبان پرندگان به ما تعلیم داده و فهمانده شده است، و تمام امور مورد نیاز به ما بخشیده شده است، قطعاً آنچه الله متعال به ما عطا کرده است، بخشش و احسانی روشن است که ما را از دیگران متمایز میسازد..
۱۷- و برای سلیمان لشکریان او از انسانها و جنها و پرندگان در مسیری که برایشان مشخص شده بود گرد آمدند، و با وجود فراوانی آنها، به حال خود رها نشده بودند، بلکه بر هر جنسی از آنان یک نفر گماشته شده بود که اول و آخرشان را سامان میداد؛ تا همگی منظم و به ترتیب بایستند.
۱۸، ۱۹- تا اینکه به درۀ مورچگان رسیدند آنگاه یکی از مورچگان گفت: ای مورچهها! به خانههایتان درآیید تا سلیمان و لشکریانش در حالی که از وجودتان آگاه نیستند شما را نابود نکنند. سلیمان با شنیدن سخن آن مورچه و به سبب فهم و درک آن و اینکه مورچهها را هشدار داد تبسمی کرد، و نعمت الله بر خود را به یاد آورد، و به او تعالی روی آورد و گفت: پروردگارا! مرا توفیق ده و به من الهام کن تا شکر نعمت تو را که آن را بر من و بر پدرم ارزانی داشتی به جای آورم، و مرا توفیق ده تا عمل نیکویی که تو آن را از من میپسندی انجام دهم، و به رحمت خویش مرا در نعمتهای بهشتِ خود به همراه بندگان صالحت که از اعمالشان خشنود شدهای درآور.
۲۰، ۲۱- و سلیمان احوال پرندگانی را که در تسخیر او بودند و آنهایی را که حاضر نبودند بررسی کرد، و هدهدی مشخص و مشهور نزدش بود که آن را نیافت، و از این رو گفت: چرا هدهدی را که به دنبالش هستم نمیبینم؟! آیا چیزی آن را از دید من پنهان کرده، یا خودش غایب شده است، که من او را نمیبینم؟ وقتی مشخص شد که آن هدهد حاضر نیست، گفت: قطعاً این هدهد را به شدت مجازات خواهم کرد تا ادب شود؛ زیرا غایب است، یا اینکه به جزای آنچه انجام داده است، آن را خواهم کشت؛ زیرا در آنچه به تسخیر سلیمان درآمده بود خلل وارد کرد، یا اینکه عذری موجه برای غیبتش باشد.
۲۲- هدهد زمانی کوتاه غایب ماند و سپس آمد، و سلیمان آن را به سبب غیبت و تخلفش سرزنش کرد، هدهد گفت: از امر و موضوعی اطلاع یافتهام که تو از آن خبر نداری، و از شهر «سبأ» در سرزمین «یمن» خبری مهم برای تو آوردهام، و من کاملاً در این باره یقین دارم و مطمئن هستم.
﴿إِنِّي وَجَدتُّ ٱمۡرَأَةٗ تَمۡلِكُهُمۡ وَأُوتِيَتۡ مِن كُلِّ شَيۡءٖ وَلَهَا عَرۡشٌ عَظِيمٞ٢٣ وَجَدتُّهَا وَقَوۡمَهَا يَسۡجُدُونَ لِلشَّمۡسِ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَصَدَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ فَهُمۡ لَا يَهۡتَدُونَ٢٤ أَلَّاۤ يَسۡجُدُواْۤ لِلَّهِ ٱلَّذِي يُخۡرِجُ ٱلۡخَبۡءَ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَيَعۡلَمُ مَا تُخۡفُونَ وَمَا تُعۡلِنُونَ٢٥ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡعَظِيمِ۩٢٦ ۞قَالَ سَنَنظُرُ أَصَدَقۡتَ أَمۡ كُنتَ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٢٧ ٱذۡهَب بِّكِتَٰبِي هَٰذَا فَأَلۡقِهۡ إِلَيۡهِمۡ ثُمَّ تَوَلَّ عَنۡهُمۡ فَٱنظُرۡ مَاذَا يَرۡجِعُونَ٢٨ قَالَتۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ إِنِّيٓ أُلۡقِيَ إِلَيَّ كِتَٰبٞ كَرِيمٌ٢٩ إِنَّهُۥ مِن سُلَيۡمَٰنَ وَإِنَّهُۥ بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٣٠ أَلَّا تَعۡلُواْ عَلَيَّ وَأۡتُونِي مُسۡلِمِينَ٣١ قَالَتۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ أَفۡتُونِي فِيٓ أَمۡرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمۡرًا حَتَّىٰ تَشۡهَدُونِ٣٢ قَالُواْ نَحۡنُ أُوْلُواْ قُوَّةٖ وَأُوْلُواْ بَأۡسٖ شَدِيدٖ وَٱلۡأَمۡرُ إِلَيۡكِ فَٱنظُرِي مَاذَا تَأۡمُرِينَ٣٣ قَالَتۡ إِنَّ ٱلۡمُلُوكَ إِذَا دَخَلُواْ قَرۡيَةً أَفۡسَدُوهَا وَجَعَلُوٓاْ أَعِزَّةَ أَهۡلِهَآ أَذِلَّةٗۚ وَكَذَٰلِكَ يَفۡعَلُونَ٣٤ وَإِنِّي مُرۡسِلَةٌ إِلَيۡهِم بِهَدِيَّةٖ فَنَاظِرَةُۢ بِمَ يَرۡجِعُ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٣٥﴾
۲۳- زنی را یافتم که بر ساکنان «سبأ» حکومت میکند، و هر چیزی از اسباب دنیا به او داده شده است، و تختی بزرگ و گرانقدر دارد که برای ادارۀ امور و پادشاهی خویش بر روی آن مینشیند.
۲۴- این زن و قومش را دیدم که خورشید را عبادت میکنند و از عبادت الله روی میگردانند، و شیطان اعمال بدی را که انجام میدهند در نظرشان آراسته، و آنان را از ایمان به الله و توحید او بازداشته است و از این رو، هرگز به سوی الله و توحید و عبادت ذات یگانۀ او راه نمییابند.
۲۵، ۲۶- شیطان این موارد را برایشان آراسته است تا برای الله سجده نکنند؛ همان ذاتی که باران و گیاه و سایر چیزهایی را که در آسمانها و زمین پنهان است بیرون میآورد، و آنچه را نهان و آشکار میسازید میداند. معبودی که فقط او مستحق عبادت است، پروردگار عرش بزرگ که بزرگترین مخلوقات است.
۲۷، ۲۸- سلیمان به هدهد گفت: خبری را که برای ما آوردی بررسی خواهیم کرد تا ببینیم آیا راست میگویی یا از دروغگویان هستی؟ این نامهام را به سوی اهل «سبأ» ببر و آن را به آنان بده، سپس کمی از آنان دور شو به گونهای که سخنشان را بشنوی و بنگر که چه سخنی در میانشان رد و بدل میشود.
۲۹- هدهد رفت و آن نامه را نزد ملکه انداخت، و ملکه آن را خواند، سپس بزرگان قومش را جمع کرد، و هدهد شنید که ملکه به آنان گفت: به راستی نامهای گرانقدر از شخصی بزرگ و گرامی به من رسیده است.
۳۰، ۳۱- سپس محتوای نامه را بیان کرد و گفت: این نامه از طرف سلیمان است و با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز شده است، [و بیان شده] که در برابر آنچه شما را به سویش فرا خواندهام تکبر و گردنکشی نکنید، و با پذیرش یگانگی الله و تسلیم در برابر او تعالی به سوی من آیید.
۳۲- ملکه گفت: ای سران و بزرگان! در این باره به من مشورت دهید، که من کاری را بدون حضور و مشورت شما انجام ندادهام.
۳۳- آنان اینگونه به ملکه پاسخ دادند: ما از نظر تعداد و تجهیزات جنگی دارای قدرت و در سختی جنگ دلیر و شجاع هستیم، اما اختیار کار با توست و تو صاحب رأی و نظری، پس بیندیش چه فرمانی به ما میدهی؟ که ما در برابر فرمان تو شنوا و فرمانبردار هستیم.
۳۴، ۳۵- ملکه در حالی که آنان را از دشمنی با سلیمان بر حذر میداشت و سرانجام بد و پیامد جنگ را به آنان گوشزد میکرد گفت: قطعاً پادشاهان و لشکریان آنان وقتی به زور و سلطه وارد شهری شوند آن را تخریب میکنند و بزرگان و عزیزانش را خوار و ذلیل میگردانند، و به قتل و اسارت دست میزنند، و این رسم و عادت همیشگی آنان است تا مردم را از خود بترسانند، و من برای سلیمان و قومش هدیهای مشتمل بر اموالی نفیس و گرانبها میفرستم و با او سازش میکنم، و منتظر میمانم که فرستادگان من چه میآورند.
﴿فَلَمَّا جَآءَ سُلَيۡمَٰنَ قَالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٖ فَمَآ ءَاتَىٰنِۦَ ٱللَّهُ خَيۡرٞ مِّمَّآ ءَاتَىٰكُمۚ بَلۡ أَنتُم بِهَدِيَّتِكُمۡ تَفۡرَحُونَ٣٦ ٱرۡجِعۡ إِلَيۡهِمۡ فَلَنَأۡتِيَنَّهُم بِجُنُودٖ لَّا قِبَلَ لَهُم بِهَا وَلَنُخۡرِجَنَّهُم مِّنۡهَآ أَذِلَّةٗ وَهُمۡ صَٰغِرُونَ٣٧ قَالَ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَؤُاْ أَيُّكُمۡ يَأۡتِينِي بِعَرۡشِهَا قَبۡلَ أَن يَأۡتُونِي مُسۡلِمِينَ٣٨ قَالَ عِفۡرِيتٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ أَنَا۠ ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن تَقُومَ مِن مَّقَامِكَۖ وَإِنِّي عَلَيۡهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٞ٣٩ قَالَ ٱلَّذِي عِندَهُۥ عِلۡمٞ مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ أَنَا۠ ءَاتِيكَ بِهِۦ قَبۡلَ أَن يَرۡتَدَّ إِلَيۡكَ طَرۡفُكَۚ فَلَمَّا رَءَاهُ مُسۡتَقِرًّا عِندَهُۥ قَالَ هَٰذَا مِن فَضۡلِ رَبِّي لِيَبۡلُوَنِيٓ ءَأَشۡكُرُ أَمۡ أَكۡفُرُۖ وَمَن شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشۡكُرُ لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيّٞ كَرِيمٞ٤٠ قَالَ نَكِّرُواْ لَهَا عَرۡشَهَا نَنظُرۡ أَتَهۡتَدِيٓ أَمۡ تَكُونُ مِنَ ٱلَّذِينَ لَا يَهۡتَدُونَ٤١ فَلَمَّا جَآءَتۡ قِيلَ أَهَٰكَذَا عَرۡشُكِۖ قَالَتۡ كَأَنَّهُۥ هُوَۚ وَأُوتِينَا ٱلۡعِلۡمَ مِن قَبۡلِهَا وَكُنَّا مُسۡلِمِينَ٤٢ وَصَدَّهَا مَا كَانَت تَّعۡبُدُ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ إِنَّهَا كَانَتۡ مِن قَوۡمٖ كَٰفِرِينَ٤٣ قِيلَ لَهَا ٱدۡخُلِي ٱلصَّرۡحَۖ فَلَمَّا رَأَتۡهُ حَسِبَتۡهُ لُجَّةٗ وَكَشَفَتۡ عَن سَاقَيۡهَاۚ قَالَ إِنَّهُۥ صَرۡحٞ مُّمَرَّدٞ مِّن قَوَارِيرَۗ قَالَتۡ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي وَأَسۡلَمۡتُ مَعَ سُلَيۡمَٰنَ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٤﴾
۳۶- وقتی فرستادۀ ملکه آن هدیه را نزد سلیمان آورد، وی با نپذیرفتن آن و در حالی که نعمتهای الله بر خود را بیان میکرد گفت: آیا برای خشنودیام، مرا با مالی کمک میکنید؟! قطعا نبوت و پادشاهی و اموال فراوانی که الله به من عطا کرده بهتر و برتر از چیزی است که به شما داده است، بلکه شما هستید که با هدیهای که به شما داده میشود خوشحال میشوید؛ زیرا با داشتن دنیا و فزونیجُستن در آن فخرفروشی میکنید.
۳۷- سلیمان به فرستادۀ اهل «سبأ» گفت: به سویشان بازگرد، که به الله سوگند با لشکریانی به سراغشان خواهیم رفت که توان مقاومت و رویارویی در برابر آنان را ندارند، و آنان را خوار و ذلیل و زبون از سرزمینشان بیرون خواهیم راند، اگر دین الله یگانه را نپذیرند و عبادت غیر الله را ترک نکنند.
۳۸- سلیمان خطاب به جنیان و انسانهایی که الله تعالی آنها را به تسخیر او درآورده بود گفت: کدام یک از شما تخت پادشاهی بزرگ او را قبل از اینکه فرمانبردار و فروتن نزد من آیند برایم میآورد؟
۳۹- جنی سرکش و بسیار قدرتمند گفت: من آن را پیش از اینکه از همین جایی که برای داوری میان مردم نشستهای برخیزی نزدت میآورم، و به راستی که من بر حمل آن توانا، و بر آنچه در آن است امانتدار هستم، و همانگونه که هست آن را پیش تو میآورم و ذرهای از آن نمیکاهم و تغییر هم نمیدهم.
۴۰- فردی که دانشی از کتاب الهی داشت گفت: من آن تخت را پیش از اینکه پلکهای چشمانت را پس از آنکه برای نگاه به چیزی باز شده است ببندی، نزد تو میآورم. بنابراین سلیمان به او اجازه داد، و او دعا و از الله درخواست کرد و الله تعالی آن تخت را آورد. وقتی سلیمان آن تخت را در برابرش حاضر و ثابت دید گفت: این از بخشش پروردگارم است که من و تمامی هستی را آفرید؛ تا مرا مورد امتحان قرار دهد که آیا این نعمت را شکر میگزارم و به نعمتهای الهی بر خودم اعتراف میکنم، یا اینکه با ترک شکر، کفر و ناسپاسی میورزم؟ و هر کس که الله سبحانه را به سبب نعمتهایش شکر گزارد، قطعا نفع آن به خودش برمیگردد، و کسی که نعمت را انکار کند و شکر او تعالی را به جای نیاورد، قطعا پروردگارم نیازی به شکر او ندارد، و ذات بخشندهای است که در دنیا به فرد شاکر و کافر نعمت میبخشد، سپس در آخرت آنان را مورد محاسبه و مجازات قرار میدهد.
۴۱- سلیمان به اطرافیانش گفت: تخت پادشاهی او را که بر آن مینشیند، به حالت و وضعیتی تغییر دهید که وقتی آن را ببیند نپسندد؛ تا ببینیم که آیا آن را میشناسد و پی میبرد، یا از کسانی است که متوجه نمیشوند؟
۴۲- وقتی ملکۀ «سبأ» در مجلس سلیمان نزد او آمد، به وی گفته شد: آیا این همان تخت توست؟ او گفت: قطعا شبیه آن است و گویی خودش است، آنگاه برای سلیمان روشن گشت که ملکه در پاسخش به حقیقت رسیده و به قدرت الله و درستی نبوت سلیمان پی برده است. بنابراین سلیمان گفت: و پیش از این، علم شناخت الله و قدرت او تعالی به ما داده شده است، و ما فرمانبردار امر الهی و پیرویکنندگان از دین اسلام بودیم.
۴۳- و عبادت غیر الله وی را از عبادت الله یگانه باز داشته بود؛ زیرا او کافر بود و در میان قومی کافر رشد کرده بود و بر دین و آیین آنها باقی مانده بود، و گر نه آن قدر زیرک و هوشیار بود که حق و باطل را از هم تشخیص دهد، اما عقاید باطل، بینش و آگاهی عقل را از بین میبرد.
۴۴- به او گفته شد: وارد کاخ شو، و صحن آن کاخ از شیشه ساخته شده بود و در زیرش آب بود، و زمانی که ملکه صحن قصر را دید گمان کرد آب است و امواجش حرکت میکنند. بنابراین ساقهایش را نمایان کرد تا وارد آب شود، اما سلیمان به او گفت: این صحنی هموار و ساختهشده از شیشه است که آب در زیر آن قرار دارد. آنگاه به پادشاهی بزرگ سلیمان پی برد و گفت: پروردگارا! من با شرکی که داشتم بر خویشتن ستم کردم، و اکنون به پیروی از سلیمان دین پروردگار تمامی جهانیان را پذیرفتم.
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمۡ صَٰلِحًا أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ فَإِذَا هُمۡ فَرِيقَانِ يَخۡتَصِمُونَ٤٥ قَالَ يَٰقَوۡمِ لِمَ تَسۡتَعۡجِلُونَ بِٱلسَّيِّئَةِ قَبۡلَ ٱلۡحَسَنَةِۖ لَوۡلَا تَسۡتَغۡفِرُونَ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٤٦ قَالُواْ ٱطَّيَّرۡنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَۚ قَالَ طَٰٓئِرُكُمۡ عِندَ ٱللَّهِۖ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ تُفۡتَنُونَ٤٧ وَكَانَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ تِسۡعَةُ رَهۡطٖ يُفۡسِدُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا يُصۡلِحُونَ٤٨ قَالُواْ تَقَاسَمُواْ بِٱللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُۥ وَأَهۡلَهُۥ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِۦ مَا شَهِدۡنَا مَهۡلِكَ أَهۡلِهِۦ وَإِنَّا لَصَٰدِقُونَ٤٩ وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا وَمَكَرۡنَا مَكۡرٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٥٠ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ مَكۡرِهِمۡ أَنَّا دَمَّرۡنَٰهُمۡ وَقَوۡمَهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥١ فَتِلۡكَ بُيُوتُهُمۡ خَاوِيَةَۢ بِمَا ظَلَمُوٓاْۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٥٢ وَأَنجَيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ٥٣ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ وَأَنتُمۡ تُبۡصِرُونَ٥٤ أَئِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ شَهۡوَةٗ مِّن دُونِ ٱلنِّسَآءِۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ تَجۡهَلُونَ٥٥﴾
۴۵- و به تحقیق که به سوی ثمود برادرشان صالح را فرستادیم که: فقط الله یگانه را عبادت کنید، و معبود دیگری را شریک او نگردانید. و زمانی که صالح نزدشان آمد و آنان را به توحید و عبادت الله بیهمتا فرا خواند، قومش به دو گروه تقسیم شدند: یک گروه به وی ایمان آوردند، و گروه دیگر دعوتش را نپذیرفتند، و هر گروهی ادعا میکرد که بر حق است.
۴۶- صالح به گروه کافر گفت: چرا برای کفر و انجام بدیهایی که شما را گرفتار عذاب میکند شتاب میورزید، و ایمان و انجام نیکیهایی را که برای شما پاداش به دنبال دارد به تأخیر میاندازید؟! چرا از همان ابتدا از الله درخواست آمرزش ندارید و به سوی او توبه نمیکنید؛ تا مورد رحمت قرار گیرید.
۴۷- قوم صالح به او گفتند: ما به تو و همراهیانت که دین تو را پذیرفتهاند فال بد زدیم. صالح به آنان گفت: هر خیر یا شری که به شما میرسد، از جانب الله مقدر شده و شما را با آن مجازات میکند، بلکه شما قومی هستید که با خوشی و دشواری و خیر و شر آزمایش میشوید.
۴۸- در شهر صالح – یعنی «حِجر» که در شمال غربی جزیرة العرب قرار دارد- نُه مرد بودند که کارشان فسادکاری در زمین بود و هیچ خیر و صلاحی نداشتند.
۴۹- این نُه نفر به یکدیگر گفتند: چنین با یکدیگر همقسم شوید که هر یک از ما برای دیگران سوگند یاد کند و وعده دهد که: شبانه بر صالح حملهور شویم و او و خانوادهاش را بکشیم، سپس به خونخواه او از خویشاوندانش بگوییم: ما شاهد قتل او نبودیم، و در این سخن راستگو هستیم.
۵۰- آنان برای نابودکردن صالح و خانوادهاش چنین نیرنگی زدند، اما ما پیامبرمان صالح را یاری دادیم، و به طور ناگهانی آنان را گرفتار عذاب کردیم، در حالی که انتظار نداشتند ما پاسخ مکر و نیرنگشان را بدهیم.
۵۱- پس – ای رسول- با دیدۀ عبرت به سرانجام خیانت این گروه علیه پیامبرشان صالح بنگر، که ما آنان و تمامی قومشان را نابود کردیم.
۵۲- پس این خانههایشان است که خالی شده و هیچ کس در آنها نیست، الله تعالی آنان را نابود کرد، چون با شرک و تکذیب پیامبرشان بر خود ستم کردند. قطعاً در این تخریب و هلاککردن، پند و عبرتی وجود دارد برای قومی که از کار ما با آنان خبر دارند، و این قانون و سنت ما دربارۀ کسانی است که رسولان را تکذیب میکنند.
۵۳- و صالح و مؤمنانِ به او را از هلاکت و عذابی که قوم ثمود را فرا گرفت نجات دادیم؛ همان مؤمنانی که با ایمان خود از عذاب الهی میترسیدند.
۵۴، ۵۵- و لوط را به یاد آور آنگاه که به قومش گفت: آیا مرتکب این کار بسیار زشت میشوید در حالی که از زشتی و پستی آن باخبرید؟! آیا شما به جای آمیزش با زنان، با مردها از پشت درمیآمیزید؟! قطعا شما قومی هستید که از حق الهی بر خودتان خبر ندارید و به این سبب، با انجام این کار زشت که پیش از شما کسی مرتکب آن نشده است، با امر الله مخالفت کردید و از رسولش فرمان نبردید.
﴿۞فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوٓاْ أَخۡرِجُوٓاْ ءَالَ لُوطٖ مِّن قَرۡيَتِكُمۡۖ إِنَّهُمۡ أُنَاسٞ يَتَطَهَّرُونَ٥٦ فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ قَدَّرۡنَٰهَا مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٥٧ وَأَمۡطَرۡنَا عَلَيۡهِم مَّطَرٗاۖ فَسَآءَ مَطَرُ ٱلۡمُنذَرِينَ٥٨ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ وَسَلَٰمٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَىٰٓۗ ءَآللَّهُ خَيۡرٌ أَمَّا يُشۡرِكُونَ٥٩ أَمَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ حَدَآئِقَ ذَاتَ بَهۡجَةٖ مَّا كَانَ لَكُمۡ أَن تُنۢبِتُواْ شَجَرَهَآۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ يَعۡدِلُونَ٦٠ أَمَّن جَعَلَ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَجَعَلَ خِلَٰلَهَآ أَنۡهَٰرٗا وَجَعَلَ لَهَا رَوَٰسِيَ وَجَعَلَ بَيۡنَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ حَاجِزًاۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٦١ أَمَّن يُجِيبُ ٱلۡمُضۡطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكۡشِفُ ٱلسُّوٓءَ وَيَجۡعَلُكُمۡ خُلَفَآءَ ٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٦٢ أَمَّن يَهۡدِيكُمۡ فِي ظُلُمَٰتِ ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَمَن يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ بُشۡرَۢا بَيۡنَ يَدَيۡ رَحۡمَتِهِۦٓۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ تَعَٰلَى ٱللَّهُ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٣﴾
۵۶- اما قوم او پاسخی نداشتند جز اینکه به یکدیگر گفتند: خانوادۀ لوط را از شهرتان بیرون کنید؛ زیرا آنان خودشان را از آمیزش با مردان دور نگه میدارند. آنان این سخن را به قصد تمسخر و ریشخند بر زبان آوردند.
۵۷- سپس لوط و خانوادهاش را از عذابی که قوم لوط را در برگرفت نجات دادیم، جز زنش را که مقدر کردیم از باقیماندگان در عذاب باشد تا به همراه سایر نابوشدگان هلاک گردد؛ زیرا او قومش را بر انجام اعمال زشت یاری میداد و به آن خشنود بود.
۵۸- و سنگهایی گِلی و کُشنده از آسمان بر سرشان فرو ریختیم، و باران هشداردادهشدگان - کسانی که بر آنان اتمام حجت شد- چه باران بدی بود!
۵۹- - ای رسول- بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است، و سلام و درودی از جانب او و آرامش و امنیتی بر بندگانش که آنان را برای رسالت خویش برگزیده است، سپس از مشرکان قومت بپرس: آیا معبودی که مالک سود و زیان باشد بهتر است یا آنچه به جای او عبادت میکنند و مالک هیچ سود و زیانی برای خود و دیگران نیستند؟!
۶۰- و از آنان بپرس که چه کسی آسمانها و زمین را آفرید، و از آسمان آبی برایتان فرو فرستاد، و با آن آب باغهایی زیبا و خوشمنظر به وجود آورد؟! اگر الله آبی از آسمان برایتان نمیفرستاد،کار شما نبود که درختان این باغها را برویانید. همانا عبادت او تعالی حق، و عبادت غیر او باطل است. آیا معبود دیگری به همراه الله این کارها را انجام داده است تا با او عبادت گردد و شریک او تعالی قرار گیرد؟! بلکه این مشرکان قومی گمراه از راه حقیقت و ایمان هستند، و غیر الله را با او تعالی در عبادت و تعظیم یکسان میدانند.
۶۱- آیا عبادت شریکانی که برای الله قائل میشوید بهتر است یا عبادت ذاتی که زمین را قرارگاه و محل اقامت گرداند و رودهایی در میان آن جاری ساخت، و کوههایی استوار برایش به وجود آورد، و میان دو دریای شیرین و شور مانعی گذاشت تا یکدیگر را خراب نکنند؟! آیا معبود دیگری همراه الله این امور را انجام داده تا وی را در عبادت، شریک او تعالی بگردانید؟! بلکه بیشتر این مشرکان از مقدار عظمت و بزرگی الله آگاهی ندارند، و از روی تقلید و ستم به او شرک میورزند.
۶۲- یا عبادت شریکانی که برای الله قرار میدهید بهتر است یا عبادت ذاتی که پاسخ مصیبتزده را هر گاه او را بخواند میدهد، و مصیبت و بلایی را که به وی رسیده است برطرف میسازد، و شما را پس از پیشینیان، جانشینانی در زمین میگرداند؟! آیا معبود دیگری همراه الله این نعمتها را به شما ارزانی داشته است؟! بسیار اندک پند و عبرت میگیرید، و به همین سبب غیر الله را در عبادت او شریک میگردانید.
۶۳- آیا عبادت شریکانی که برای الله قائل میشوید بهتر است یا عبادت ذاتی که شما را در تاریکیهای خشکی و دریا راهنمایی میکند زمانی که راه را گم کنید و راهها بر شما مشتبه و مبهم شود؟! و ذاتی که بادها را مژدهرسان به نزول بارانی که با آن بر بندگانش رحم میکند و زمین مرده را زنده میگرداند میفرستد؟! آیا معبود دیگری همراه الله چیزی از این کارها را برای شما انجام میدهد تا آن را به جای الله بخوانید؟! الله تعالی از شریکانی که برای او قرار میدهند منزه و برتر است.
﴿أَمَّن يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَمَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۗ أَءِلَٰهٞ مَّعَ ٱللَّهِۚ قُلۡ هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٦٤ قُل لَّا يَعۡلَمُ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ ٱلۡغَيۡبَ إِلَّا ٱللَّهُۚ وَمَا يَشۡعُرُونَ أَيَّانَ يُبۡعَثُونَ٦٥ بَلِ ٱدَّٰرَكَ عِلۡمُهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ مِّنۡهَاۖ بَلۡ هُم مِّنۡهَا عَمُونَ٦٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَءِذَا كُنَّا تُرَٰبٗا وَءَابَآؤُنَآ أَئِنَّا لَمُخۡرَجُونَ٦٧ لَقَدۡ وُعِدۡنَا هَٰذَا نَحۡنُ وَءَابَآؤُنَا مِن قَبۡلُ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٦٨ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٦٩ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَلَا تَكُن فِي ضَيۡقٖ مِّمَّا يَمۡكُرُونَ٧٠ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٧١ قُلۡ عَسَىٰٓ أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعۡضُ ٱلَّذِي تَسۡتَعۡجِلُونَ٧٢ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَشۡكُرُونَ٧٣ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعۡلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمۡ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٤ وَمَا مِنۡ غَآئِبَةٖ فِي ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٍ٧٥ إِنَّ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ يَقُصُّ عَلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَكۡثَرَ ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٧٦﴾
۶۴- و از آنان بپرس که چه کسی مخلوقات را به وجود میآورد، سپس هر گاه که بخواهد آنها را میبرد، و چه کسی با فرستادن باران از آسمان، و با رویانیدن کشتزار و... از زمین به شما روزی میدهد؟! آیا معبودی غیر از الله این کار را میکند؟! بگو: دلیلتان را بیاورید اگر در این ادعا که میگویید برای الله شریکی در فرمانروایی و عبادتش وجود دارد صادق هستید.
۶۵، ۶۶- - ای رسول- به آنان بگو: هیچ کس در آسمانها و زمین از امور غیبی که الله تعالی شناخت آنها را به خودش اختصاص داده است، باخبر نیست، و نمیدانند که چه زمانی آنان از قبرهایشان در هنگام وقوع قیامت برانگیخته میشوند، بلکه علم و شناخت آنان در آخرت کامل میشود و وقتی سرای آخرت و هول و هراسهایش را ببینند به آن یقین پیدا میکنند، اما در دنیا در این باره تردید داشتند، و دیدگان و دلهایشان آن را نمیدید و درک نمیکرد.
۶۷- و کسانی که یگانگی الله را انکار کردند گفتند: آیا ما و پدرانمان پس از اینکه بمیریم و خاک شویم، دوباره زنده میشویم و به همین شکلی که داریم درمیآییم؟!
۶۸- به تحقیق که این برانگیختهشدن، به ما و پیش از ما به پدرانمان وعده داده شده، اما ندیدیم که حقیقت داشته باشد و به وقوع پیوندد، این وعده چیزی جز دروغهای افراد پیشین که آنها را در کتابهایشان تدوین کرده و افترا زدهاند نیست.
۶۹- - ای رسول- به این تکذیبکنندگان بگو: در زمین بگردید، و به دیار و سرزمین تبهکاران پیش از خود بنگرید، که سرانجام تکذیبکنندگان رسولان چگونه بوده است؟ الله تعالی آنان را به سبب تکذیبشان نابود کرد، و اگر شما ایمان نیاورید، همان کاری را که با آنان کرد بر سر شما هم میآورد.
۷۰- و از اینکه مشرکان از تو روی میگردانند و تو را تکذیب میکنند اندوهگین مباش، و از نیرنگی که علیه تو میزنند دلتنگ مشو؛ زیرا الله تو را بر آنان پیروز میگرداند.
۷۱- و – ای رسول- مشرکان قوم تو میگویند: عذابی که تو و پیروانت به ما وعده میدهید چه زمانی محقق میشود، اگر در ادعا و وعدۀ خویش راستگو هستید؟!
۷۲- - ای رسول- به آنان بگو: شاید بخشی از عذاب الهی که خواستار تعجیل در نزول آن هستید، به شما نزدیک شده باشد.
۷۳- و به راستی که پروردگار تو برای مردم بخشنده و مهربان است که هر چند در برابر او نافرمان و کافر و ناسپاس هستند، کیفر آنان را به تعجیل نمیاندازد، اما بیشتر مردم شکر الله را به سبب این نعمت به جای نمیآورند که به او ایمان آورند و فقط او تعالی را عبادت کنند.
۷۴- و در حقیقت پروردگار تو از آنچه که دلهای مخلوقاتش پنهان و آشکار میکنند آگاه است.
۷۵- و هیچ چیز نه در آسمان و نه در زمین از دید مردم پنهان نیست مگر اینکه در کتابی روشن وجود دارد، و آن کتاب تمام امور و اتفاقات گذشته و آینده را در بردارد.
۷۶- به راستی که این قرآن حقیقت را دربارۀ بیشتر اموری که بنیاسرائیل در آن اختلاف داشتند، به آنها بیان میکند.
﴿وَإِنَّهُۥ لَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٧٧ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُم بِحُكۡمِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ٧٨ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۖ إِنَّكَ عَلَى ٱلۡحَقِّ ٱلۡمُبِينِ٧٩ إِنَّكَ لَا تُسۡمِعُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَلَا تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا وَلَّوۡاْ مُدۡبِرِينَ٨٠ وَمَآ أَنتَ بِهَٰدِي ٱلۡعُمۡيِ عَن ضَلَٰلَتِهِمۡۖ إِن تُسۡمِعُ إِلَّا مَن يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُم مُّسۡلِمُونَ٨١ ۞وَإِذَا وَقَعَ ٱلۡقَوۡلُ عَلَيۡهِمۡ أَخۡرَجۡنَا لَهُمۡ دَآبَّةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ تُكَلِّمُهُمۡ أَنَّ ٱلنَّاسَ كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا لَا يُوقِنُونَ٨٢ وَيَوۡمَ نَحۡشُرُ مِن كُلِّ أُمَّةٖ فَوۡجٗا مِّمَّن يُكَذِّبُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُمۡ يُوزَعُونَ٨٣ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُو قَالَ أَكَذَّبۡتُم بَِٔايَٰتِي وَلَمۡ تُحِيطُواْ بِهَا عِلۡمًا أَمَّاذَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨٤ وَوَقَعَ ٱلۡقَوۡلُ عَلَيۡهِم بِمَا ظَلَمُواْ فَهُمۡ لَا يَنطِقُونَ٨٥ أَلَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا جَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ لِيَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٨٦ وَيَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَفَزِعَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۚ وَكُلٌّ أَتَوۡهُ دَٰخِرِينَ٨٧ وَتَرَى ٱلۡجِبَالَ تَحۡسَبُهَا جَامِدَةٗ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ ٱلسَّحَابِۚ صُنۡعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ أَتۡقَنَ كُلَّ شَيۡءٍۚ إِنَّهُۥ خَبِيرُۢ بِمَا تَفۡعَلُونَ٨٨﴾
۷۷- و به راستی که این قرآن هدایتی در برابر گمراهی و رحمتی در برابر عذاب است برای کسی که آن را تصدیق کند و با هدایتش راهنمایی شود.
۷۸- همانا پروردگار تو در میان کسانی از بنیاسرائیل و سایر افراد که با یکدیگر اختلاف دارند، بر اساس حکم خویش داوری میکند، پس از فرد باطل انتقام میگیرد، و انسان نیکوکار را پاداش میدهد، و او ذات شکستناپذیری است، که داوری و حکمش رد نمیشود، و ذات دانایی است که حق و و باطل بر او مشتبه نمیشود.
۷۹- پس – ای رسول- در تمامی امورت بر الله توکل و اعتماد کن؛ زیرا او تعالی برای تو کافی است، و تو بر حقیقتِ روشنی هستی که هیچ تردیدی در آن نیست.
۸۰- قطعاً تو- ای رسول- نمیتوانی حق را به گوش کسی که الله بر دلش مُهر زده و آن را میرانده است برسانی، و نیز نمیتوانی دعوتت را به گوش کسانی برسانی که الله تعالی آنان را در برابر شنیدن حق ناشنوا کرده است و به تو پشت میکنند و روی میگردانند؛ زیرا ناشنوا زمانی که روی میآورد نمیتواند سخن و درخواست انسان را بشنود، چه رسد به اینکه روی گردانده و پشت کرده باشد؟!
۸۱- و – ای رسول- تو هدایتگر کسی که الله او را در برابر هدایت و صلاح نابینا کرده و آن را نمیبیند نیستی، و فقط میتوانی به کسانی بشنوانی که آیات ما را تصدیق میکنند، و آنان مسلمان و فرمانبردارند، و به آنچه آنان را به سویش فرا میخوانی پاسخ میدهند و آن را میپذیرند.
۸۲- و آنگاه که بر اثر مدوامت و اصرارشان بر گناهان و تجاوز و دوری از شریعت و حکم الهی تا جایی که از بدترین مخلوقات میگردند، عذاب بر آنان واجب گردد، در آخر الزمان از زمین نشانهای از علائم کبرای قیامت برایشان بیرون میآوریم؛ یعنی همان «دابّه؛ جنبنده» را، که به آنان میگوید افراد منکر رستاخیز، قرآن و محمدج و دین اسلام را تصدیق نمیکردند و برای آن عمل نمیکردند.
۸۳- و در روز محشر که از هر امتی، گروهی از آنان را که آیات و دلایل ما را انکار میکردند گرد میآوریم، و اول و آخر آنان به هم میرسند تا همگی جمع شوند، سپس به سوی حساب رانده میشوند.
۸۴، ۸۵- تا اینکه از هر امتی گروهی از کسانی که آیات ما را تکذیب میکردند میآیند و جمع میشوند، آنگاه الله متعال میفرماید: آیا آیات من را که آنها را بر رسولانم نازل کردم تکذیب کردید، و نیز آیاتی را که آنها را دلایلی مبنی بر یگانگی و استحقاق خویش برای عبادت به تنهایی قرار دادم، در حالی که علم و شناختی به بطلان آنها نداشتید که از آنها روی گرداندید و تکذیب کردید؟! یا اینکه چه چیزی انجام میدادید؟! و به سبب ستم و تکذیبشان، عذاب بر آنان واجب گشته، و دلیلی ندارند تا به وسیلۀ آن عذابی را که بر آنان واقع شده است از خود دفع کنند.
۸۶- مگر این تکذیبکنندگانِ آیات ما ندیدهاند که ما شب را به وجود آوردیم که در آن آرام میگیرند و میخوابند، و روز را قرار دادیم که در آن میبینند و برای امرار معاش خود تلاش میکنند؟! قطعا در تغییر شب و روز نشانهای وجود دارد برای مردمی که به قدرت و یگانگی و بزرگی نعمتهای الهی ایمان دارند.
۸۷- و – ای رسول- به یاد آور روزی را که آن فرشتۀ مشخص در صور میدمد، آنگاه تمام موجوداتی که در آسمانها و زمین هستند از وحشت آن دمیدن به شدت میترسند مگر کسانی که الله آنان را استثنا کرده و گرامی داشته و از آن ترس محفاظت کرده است، و تمامی مخلوقات فروتنانه و فرمانبردار به سوی پروردگارشان میآیند.
۸۸- و کوهها را میبینی و گمان میکنی ایستاده و ثابت هستند، در حالی که با شتاب حرکت میکنند همچون حرکت ابری که بادها آن را میراند، و این کار و آفرینش معبودی است که هر چیزی را به زیبایی آفریده و استوار کرده است. ای مردم! قطعاً الله از اعمال خیر و شری که انجام میدهید آگاه است، و شما را در قبال آنها جزا و پاداش خواهد داد.
﴿مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيۡرٞ مِّنۡهَا وَهُم مِّن فَزَعٖ يَوۡمَئِذٍ ءَامِنُونَ٨٩ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَكُبَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فِي ٱلنَّارِ هَلۡ تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٩٠ إِنَّمَآ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ رَبَّ هَٰذِهِ ٱلۡبَلۡدَةِ ٱلَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُۥ كُلُّ شَيۡءٖۖ وَأُمِرۡتُ أَنۡ أَكُونَ مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٩١ وَأَنۡ أَتۡلُوَاْ ٱلۡقُرۡءَانَۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَإِنَّمَا يَهۡتَدِي لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَقُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُنذِرِينَ٩٢ وَقُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ فَتَعۡرِفُونَهَاۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٩٣﴾
۸۹- هر کس در روز قیامت، با یگانهدانستن الله و ایمان به او و عبادت ذات یگانهاش بیاید، پاداش بزرگی نزد الله دارد که از آن اعمالش برتر و بهتر است؛ یعنی بهشت برای اوست، و چنین افرادی از آن ترس و وحشت بزرگ در امان هستند و هراسی ندارند.
۹۰- و کسانی که شرک و اعمال بد و ناپسند بیاورند، جزایشان این است که روز قیامت الله تعالی آنان را بر صورتهایشان به آتش میافکند، و به قصد توبیخ و سرزنش به آنان گفته میشود: آیا کیفر چیزی جز آنچه را در دنیا انجام میدادید میبینید؟!
۹۱، ۹۲- - ای رسول- به مردم بگو: من فقط فرمان یافتم که پروردگار این شهر – یعنی «مکه»- را عبادت کنم؛ شهری که الله تعالی آن را محترم شمرده و بر مخلوقاتش حرام کرده که خون حرامی را در آن بریزند، یا به کسی در آنجا ستم کنند، یا شکاری انجام دهند، یا درختانش را قطع کنند. و هر چیزی از آنِ الله است، و من فرمان یافتهام که فقط او را عبادت کنم، و از فرمانبرداران و اجراکنندگان فرمانش باشم، و برای اطاعت از او اقدام کنم، و اینکه قرآن را برای مردم تلاوت کنم، پس هر کس با آنچه در آن است هدایت یابد و از آنچه من آوردهام پیروی کند، قطعا خیر و فایده و پاداش این کار به خودش بازمیگردد، و کسی که از حقیقت منحرف و گمراه شود، پس تو – ای رسول- بگو: همانا من هشداردهندهای هستم که شما را از عذاب الهی میترسانم اگر ایمان نیاورید، پس من یکی از رسولانی هستم که قومشان را انذار دادند، و چیزی از هدایت در اختیار من نیست.
۹۳- و – ای رسول- بگو: تمام ستایشهای نیکو از آنِ الله است، او نشانههایش را در وجود خودتان و در آسمان و زمین به شما نشان خواهد داد، و آنها را خواهید شناخت به گونهای که شما را به حقیقت رهنمون سازد و باطل را برای شما روشن کند، و پروردگارت از آنچه انجام میدهید غافل نیست، و شما را بر اساس آنها جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿طسٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ نَتۡلُواْ عَلَيۡكَ مِن نَّبَإِ مُوسَىٰ وَفِرۡعَوۡنَ بِٱلۡحَقِّ لِقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٣ إِنَّ فِرۡعَوۡنَ عَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَجَعَلَ أَهۡلَهَا شِيَعٗا يَسۡتَضۡعِفُ طَآئِفَةٗ مِّنۡهُمۡ يُذَبِّحُ أَبۡنَآءَهُمۡ وَيَسۡتَحۡيِۦ نِسَآءَهُمۡۚ إِنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٤ وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنَجۡعَلَهُمۡ أَئِمَّةٗ وَنَجۡعَلَهُمُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٥﴾
۱- ﴿ طسٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- – ای رسول- این است آیات قرآنی که آن را بر تو نازل کردم، که تمامی آنچه را بندگان در دنیا و آخرتشان به آن نیاز دارند بیان میکند.
۳- حقیقت ماجرای موسی و فرعون را برای قومی که به این قرآن ایمان دارند و آن را از جانب الله میدانند و بر اساس هدایت و راهنمایی آن عمل میکنند، بیان میکنیم.
۴- همانا فرعون بر روی زمین سرکشی و طغیان کرد، و ساکنانش را گروههای پراکندهای گرداند، گروهی از آنان؛ یعنی بنیاسرائیل را با قتل پسرهایشان و نگهداشتن زنانشان برای خدمت، خوار و ناتوان میساخت، به راستی که او از فسادکاران در روی زمین بود.
۵- و خواستیم بر کسانی که فرعون آنان را در زمین خوار و ناتوان ساخت، بخشش و احسان کنیم، و آنان را پیشوایانی در خیر و داعیان به سوی آن قرار دهیم، و این افراد را پس از نابودی فرعون و قومش وارثان زمین گردانیم.
﴿وَنُمَكِّنَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنُرِيَ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا مِنۡهُم مَّا كَانُواْ يَحۡذَرُونَ٦ وَأَوۡحَيۡنَآ إِلَىٰٓ أُمِّ مُوسَىٰٓ أَنۡ أَرۡضِعِيهِۖ فَإِذَا خِفۡتِ عَلَيۡهِ فَأَلۡقِيهِ فِي ٱلۡيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحۡزَنِيٓۖ إِنَّا رَآدُّوهُ إِلَيۡكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٧ فَٱلۡتَقَطَهُۥٓ ءَالُ فِرۡعَوۡنَ لِيَكُونَ لَهُمۡ عَدُوّٗا وَحَزَنًاۗ إِنَّ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَجُنُودَهُمَا كَانُواْ خَٰطِِٔينَ٨ وَقَالَتِ ٱمۡرَأَتُ فِرۡعَوۡنَ قُرَّتُ عَيۡنٖ لِّي وَلَكَۖ لَا تَقۡتُلُوهُ عَسَىٰٓ أَن يَنفَعَنَآ أَوۡ نَتَّخِذَهُۥ وَلَدٗا وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٩ وَأَصۡبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَىٰ فَٰرِغًاۖ إِن كَادَتۡ لَتُبۡدِي بِهِۦ لَوۡلَآ أَن رَّبَطۡنَا عَلَىٰ قَلۡبِهَا لِتَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٠ وَقَالَتۡ لِأُخۡتِهِۦ قُصِّيهِۖ فَبَصُرَتۡ بِهِۦ عَن جُنُبٖ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ١١ ۞وَحَرَّمۡنَا عَلَيۡهِ ٱلۡمَرَاضِعَ مِن قَبۡلُ فَقَالَتۡ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰٓ أَهۡلِ بَيۡتٖ يَكۡفُلُونَهُۥ لَكُمۡ وَهُمۡ لَهُۥ نَٰصِحُونَ١٢ فَرَدَدۡنَٰهُ إِلَىٰٓ أُمِّهِۦ كَيۡ تَقَرَّ عَيۡنُهَا وَلَا تَحۡزَنَ وَلِتَعۡلَمَ أَنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ١٣﴾
۶- و بر روی زمین به آنان قدرت دهیم، و کاری کنیم که فرعون و هامان و لشکریانشان از سوی این گروهِ ناتوان و خوارشده چیزی را ببینند که از آن ترس داشتند؛ یعنی نابودی خودشان و از بینرفتن پادشاهی و حکومتشان، و اخراج آنان از سرزمینشان به دست فرزندی از بنیاسرائیل.
۷، ۸- و به مادر موسی زمانی که او را به دنیا آورد و ترسید که فرعون او را مانند سایر پسران بنیاسرائیل بکشد، الهام کردیم که: با اطمینان کامل او را شیر بده و هر گاه ترسیدی شناخته شود، او را در صندوقی قرار بده و در رود نیل بینداز، بدون اینکه از فرعون و قومش بترسی که او را بکشند، و بدون اینکه بر فراق و دوری وی اندوهگین شوی؛ زیرا ما فرزند تو را نزدت بازمیگردانیم و او را به پیامبری مبعوث میکنیم. بنابراین مادر موسی وی را در صندوقی گذاشت و به رود نیل انداخت، دستیاران فرعون وی را یافتند و از آب گرفتند، و سرانجام این کار همان چیزی شد که الله متعال مقدر کرده بود؛ یعنی موسی بر اثر مخالفت با دین و آیین آنان دشمنشان شود و با غرقشدن فرعون و قومش و نابودی پادشاهی آنان به دست موسی، باعث اندوه و غمشان شود. قطعاً فرعون و هامان و دستیارانشان گنهکار و مشرک بودند.
۹- و هنگامی که همسر فرعون موسی را دید، الله تعالی مهر و محبتش را در دل او انداخت، و از این رو به فرعون گفت: این کودک مایۀ شادی من و تو خواهد شد، او را نکش، که قطعا از جانب وی خیری به ما میرسد یا او را به عنوان فرزند میگیریم، اما فرعون و افرادش نمیدانستند که به دست او هلاک خواهند شد.
۱۰- و قلب مادر موسی از تمام امور دنیا جز همّ و غم و یاد موسی خالی گشت، و اگر او را ثابتقدم و استوار نگردانده بودیم نزدیک بود آشکار کند که او فرزندش است، پس شکیبایی ورزید و این موضوع را برملا نکرد؛ تا از مؤمنان به وعدۀ الهی و یقینداران به آن باشد.
۱۱- و مادر موسی پس از اینکه موسی را در رود افکند به خواهرش گفت: او را دنبال کن تا بدانی چه کاری با او انجام میشود؟ بنابراین وی را دنبال کرد و از دور به او مینگریست، در حالی که قوم فرعون نمیدانستند او خواهرش است و احوالش را بررسی و پیگیری میکند.
۱۲- و مقدر کردیم که پیش از اینکه موسی را به سوی مادرش برگردانیم، از هیچ زن شیردهی شیر نخورد، پس خواهرش گفت: آیا شما را به خانوادهای راهنمایی کنم که به خوبی وی را پرورش و شیر دهند و آنان مهربان و خیرخواه او باشند؟ که درخواست او را برای این کار پذیرفتند.
۱۳- پس موسی را به مادرش بازگردانیدیم تا چشمانش به او روشن شود، و به وعدۀ خود با او وفا کنیم؛ زیرا در حالی نزد مادرش برگشت که فرعون او را نکشت، و نیز به این هدف که بر فراق او اندوهگین نباشد، و بداند وعدۀ الهی حق و راست است در اینکه به او وعده داد موسی را به سویش بازگرداند و وی را از رسولان قرار دهد. قطعاً الله در وعدهاش خلاف نمیکند، ولی بیشتر مشرکان نمیدانند که وعدۀ الهی حق است.
﴿وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَٱسۡتَوَىٰٓ ءَاتَيۡنَٰهُ حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٤ وَدَخَلَ ٱلۡمَدِينَةَ عَلَىٰ حِينِ غَفۡلَةٖ مِّنۡ أَهۡلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيۡنِ يَقۡتَتِلَانِ هَٰذَا مِن شِيعَتِهِۦ وَهَٰذَا مِنۡ عَدُوِّهِۦۖ فَٱسۡتَغَٰثَهُ ٱلَّذِي مِن شِيعَتِهِۦ عَلَى ٱلَّذِي مِنۡ عَدُوِّهِۦ فَوَكَزَهُۥ مُوسَىٰ فَقَضَىٰ عَلَيۡهِۖ قَالَ هَٰذَا مِنۡ عَمَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِۖ إِنَّهُۥ عَدُوّٞ مُّضِلّٞ مُّبِينٞ١٥ قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمۡتُ نَفۡسِي فَٱغۡفِرۡ لِي فَغَفَرَ لَهُۥٓۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ١٦ قَالَ رَبِّ بِمَآ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ فَلَنۡ أَكُونَ ظَهِيرٗا لِّلۡمُجۡرِمِينَ١٧ فَأَصۡبَحَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا ٱلَّذِي ٱسۡتَنصَرَهُۥ بِٱلۡأَمۡسِ يَسۡتَصۡرِخُهُۥۚ قَالَ لَهُۥ مُوسَىٰٓ إِنَّكَ لَغَوِيّٞ مُّبِينٞ١٨ فَلَمَّآ أَنۡ أَرَادَ أَن يَبۡطِشَ بِٱلَّذِي هُوَ عَدُوّٞ لَّهُمَا قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ أَتُرِيدُ أَن تَقۡتُلَنِي كَمَا قَتَلۡتَ نَفۡسَۢا بِٱلۡأَمۡسِۖ إِن تُرِيدُ إِلَّآ أَن تَكُونَ جَبَّارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلۡمُصۡلِحِينَ١٩ وَجَآءَ رَجُلٞ مِّنۡ أَقۡصَا ٱلۡمَدِينَةِ يَسۡعَىٰ قَالَ يَٰمُوسَىٰٓ إِنَّ ٱلۡمَلَأَ يَأۡتَمِرُونَ بِكَ لِيَقۡتُلُوكَ فَٱخۡرُجۡ إِنِّي لَكَ مِنَ ٱلنَّٰصِحِينَ٢٠ فَخَرَجَ مِنۡهَا خَآئِفٗا يَتَرَقَّبُۖ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢١﴾
۱۴- و زمانی که موسی به رشد و قوت و کمال عقلی خویش رسید، حکمت و فهم و دانشی به وی دادیم که با آنها احکام شرعی را بشناسد، و همانگونه که به موسی به سبب طاعت و نیکوکاریاش پاداش دادیم، هر یک از بندگانمان را که نیکی کند پاداش میدهیم.
۱۵- و موسی هنگامی که ساکنان آن شهر غافل و مشغول بودند، پنهانی وارد آن شد، و دو مرد را دید که با یکدیگر نزاع میکنند: یکی از قوم موسی و بنیاسرائیل، و دیگری از قوم فرعون بود. آن کسی که از قوم موسی بود از موسی خواست که وی را علیه دشمنش یاری رساند، بنابراین موسی مُشتی به او زد و آن فرد مُرد. موسی پس از کشتهشدن آن مرد گفت: این کار و نیرنگ شیطان بود، که خشم مرا برانگیخت تا این مرد را زدم و او مُرد، به راستی که شیطان دشمن انسان است، و او را از راه راست و خیر منحرف و گمراه میکند و دشمنی ابلیس آشکار است. موسی÷ این کار را پیش از نبوت انجام داد.
۱۶- موسی گفت: پروردگارا! به راستی که من با قتل فردی که مرا دستور به کشتن او ندادی، بر خویشتن ستم کردم، پس این گناهم را ببخش، و الله تعالی گناهش را بخشید. بدون تردید الله سبحانه گناهان بندگانش را میآمرزد و نسبت به آنان بسیار مهربان است.
۱۷- و موسی گفت: پروردگارا! از آنجا که با توفیقدادن من به توبه و بخشش و نعمتهای بسیار بر من نعمت بخشیدی، دیگر هرگز کسی را برای انجام گناه و جرمش کمک نخواهم کرد.
۱۸- سپس موسی در شهر فرعون بیمناک و منتظر اخبار بود که مردم دربارۀ او و مقتولش چه میگویند، ناگهان همان کسی که دیروز از وی یاری خواسته بود را دید که با قبطی دیگری درگیر است، و از او درخواست کمک میکند. موسی به او گفت: تو بسیار منحرف هستی و گمراهیات آشکار است.
۱۹- وقتی موسی خواست به قبطی حمله کند، آن فرد اسرائیلی گفت: آیا میخواهی مرا بکشی همانگونه که دیروز کسی را کشتی؟! تو فقط میخواهی فردی ستمکار بر روی زمین باشی، و هرگز اراده نداری از کسانی باشی که میان مردم صلح و سازش برقرار میکنند.
۲۰- و مردی از دورترین نقطۀ شهر به سرعت آمد و گفت: ای موسی! سران قوم فرعون در مورد قتل تو با یکدیگر رایزنی میکنند، پس از این شهر برو، که من از خیرخواهان تو هستم.
۲۱- بنابراین موسی از شهر فرعون در حالی که ترسان و نگران بود از اینکه دستگیر شود بیرون رفت و از الله تعالی خواست که او را از قوم ستمکار نجات دهد.
﴿وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلۡقَآءَ مَدۡيَنَ قَالَ عَسَىٰ رَبِّيٓ أَن يَهۡدِيَنِي سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ٢٢ وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدۡيَنَ وَجَدَ عَلَيۡهِ أُمَّةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ يَسۡقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ ٱمۡرَأَتَيۡنِ تَذُودَانِۖ قَالَ مَا خَطۡبُكُمَاۖ قَالَتَا لَا نَسۡقِي حَتَّىٰ يُصۡدِرَ ٱلرِّعَآءُۖ وَأَبُونَا شَيۡخٞ كَبِيرٞ٢٣ فَسَقَىٰ لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّىٰٓ إِلَى ٱلظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَآ أَنزَلۡتَ إِلَيَّ مِنۡ خَيۡرٖ فَقِيرٞ٢٤ فَجَآءَتۡهُ إِحۡدَىٰهُمَا تَمۡشِي عَلَى ٱسۡتِحۡيَآءٖ قَالَتۡ إِنَّ أَبِي يَدۡعُوكَ لِيَجۡزِيَكَ أَجۡرَ مَا سَقَيۡتَ لَنَاۚ فَلَمَّا جَآءَهُۥ وَقَصَّ عَلَيۡهِ ٱلۡقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفۡۖ نَجَوۡتَ مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ٢٥ قَالَتۡ إِحۡدَىٰهُمَا يَٰٓأَبَتِ ٱسۡتَٔۡجِرۡهُۖ إِنَّ خَيۡرَ مَنِ ٱسۡتَٔۡجَرۡتَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡأَمِينُ٢٦ قَالَ إِنِّيٓ أُرِيدُ أَنۡ أُنكِحَكَ إِحۡدَى ٱبۡنَتَيَّ هَٰتَيۡنِ عَلَىٰٓ أَن تَأۡجُرَنِي ثَمَٰنِيَ حِجَجٖۖ فَإِنۡ أَتۡمَمۡتَ عَشۡرٗا فَمِنۡ عِندِكَۖ وَمَآ أُرِيدُ أَنۡ أَشُقَّ عَلَيۡكَۚ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٢٧ قَالَ ذَٰلِكَ بَيۡنِي وَبَيۡنَكَۖ أَيَّمَا ٱلۡأَجَلَيۡنِ قَضَيۡتُ فَلَا عُدۡوَٰنَ عَلَيَّۖ وَٱللَّهُ عَلَىٰ مَا نَقُولُ وَكِيلٞ٢٨﴾
۲۲- و زمانی که موسی قصد رفتن به سرزمین «مدین» کرد و از تحت قدرت و فرمانروایی فرعون بیرون شد، گفت: امید است که پروردگارم مرا به بهترین راه به سوی «مدین» راهنمایی کند.
۲۳- وقتی به آب «مدین» رسید، گروهی از مردم را دید که به دامهایشان آب میدادند، و پایینتر از آنان دو زن را دید که جدا و به دور از مردم ایستادهاند و گوسفندهایشان را از آب بازمیدارند؛ زیرا نمیتوانستند نزدیک مردان شوند، و منتظر بودند گوسفندان مردم از آنجا دور شوند و سپس آنان به گوسفندانشان آب دهند. زمانی که موسی آن دو زن را دید، دلش به حال آنان سوخت و گفت: چرا این کار را میکنید و هدف شما چیست؟ آن دو پاسخ دادند که: ما نمیتوانیم نزدیک مردان شویم، و تا زمانی که مردم گوسفندانشان را آب دهند، ما گوسفندانمان را آب نمیدهیم، و پدر ما پیری سالخورده است، و بر اثر ضعف و کهنسالی نمیتواند گوسفندانش را آب دهد.
۲۴- پس موسی گوسفندانشان را آب داد، سپس به سوی سایۀ درختی رفت و در آنجا سایه گرفت و گفت: پروردگارا! به راستی که من به هر خیری که برایم بفرستی نیازمندم؛ همچون طعام، که گرسنگی به شدت بر او فشار آورده بود.
۲۵- سپس یکی از آن دو زنی که موسی گوسفندانشان را آب داد با حیا به سمت موسی آمد، آن زن گفت: پدرم تو را فرا خوانده تا مزد آبی را که برای [گوسفندان] ما دادی بدهد. موسی همراه او نزد پدرش رفت، و زمانی که آنجا رسید و ماجرای خود با فرعون و قومش را به او تعریف کرد، پدر آن دختر گفت: ترسی نداشته باش که از آن قوم ستمکار - یعنی فرعون و قومش- نجات یافتهای؛ زیرا آنان تسلط و قدرتی در سرزمین ما ندارند.
۲۶- یکی از دو دختر به پدرش گفت: ای پدرم! او را به مزدوری بگیر تا گوسفندانت را بچراند؛ زیرا بهترین کسی است که برای چراندن گوسفندان به مزدوری میگیری، و او بر نگهداری گوسفندانت قوی است، و امانتداری است که از خیانتش در آنچه به وی بسپاری ترسی نداری.
۲۷- آن پیرمرد به موسی گفت: میخواهم یکی از این دو دخترم را به نکاح تو درآورم، به شرط اینکه هشت سال گوسفندانم را بچرانی، و اگر این مدت را ده سال کامل کنی لطفی از جانب توست، اما نمیخواهم تو را مجبور کنم و بر تو سخت بگیرم که ده سال را کامل کنی، انشاءالله مرا از صالحان و درستکاران در خوشرفاقتی و وفای به آنچه گفتم خواهی یافت.
۲۸- موسی گفت: آنچه گفتی پیمانی میان من و توست، و هر یک از دو مدت را که انجام دادم، به آنچه بر عهدۀ من است وفا کردهام، پس بیشتر از من خواسته نمیشود، و الله بر آنچه میگوییم وکیل و حافظ است و ما را مورد نظر دارد، و آنچه را که بر آن پیمان بستیم میداند.
﴿۞فَلَمَّا قَضَىٰ مُوسَى ٱلۡأَجَلَ وَسَارَ بِأَهۡلِهِۦٓ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ٱلطُّورِ نَارٗاۖ قَالَ لِأَهۡلِهِ ٱمۡكُثُوٓاْ إِنِّيٓ ءَانَسۡتُ نَارٗا لَّعَلِّيٓ ءَاتِيكُم مِّنۡهَا بِخَبَرٍ أَوۡ جَذۡوَةٖ مِّنَ ٱلنَّارِ لَعَلَّكُمۡ تَصۡطَلُونَ٢٩ فَلَمَّآ أَتَىٰهَا نُودِيَ مِن شَٰطِيِٕ ٱلۡوَادِ ٱلۡأَيۡمَنِ فِي ٱلۡبُقۡعَةِ ٱلۡمُبَٰرَكَةِ مِنَ ٱلشَّجَرَةِ أَن يَٰمُوسَىٰٓ إِنِّيٓ أَنَا ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٠ وَأَنۡ أَلۡقِ عَصَاكَۚ فَلَمَّا رَءَاهَا تَهۡتَزُّ كَأَنَّهَا جَآنّٞ وَلَّىٰ مُدۡبِرٗا وَلَمۡ يُعَقِّبۡۚ يَٰمُوسَىٰٓ أَقۡبِلۡ وَلَا تَخَفۡۖ إِنَّكَ مِنَ ٱلۡأٓمِنِينَ٣١ ٱسۡلُكۡ يَدَكَ فِي جَيۡبِكَ تَخۡرُجۡ بَيۡضَآءَ مِنۡ غَيۡرِ سُوٓءٖ وَٱضۡمُمۡ إِلَيۡكَ جَنَاحَكَ مِنَ ٱلرَّهۡبِۖ فَذَٰنِكَ بُرۡهَٰنَانِ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦٓۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٣٢ قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلۡتُ مِنۡهُمۡ نَفۡسٗا فَأَخَافُ أَن يَقۡتُلُونِ٣٣ وَأَخِي هَٰرُونُ هُوَ أَفۡصَحُ مِنِّي لِسَانٗا فَأَرۡسِلۡهُ مَعِيَ رِدۡءٗا يُصَدِّقُنِيٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُكَذِّبُونِ٣٤ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجۡعَلُ لَكُمَا سُلۡطَٰنٗا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيۡكُمَا بَِٔايَٰتِنَآۚ أَنتُمَا وَمَنِ ٱتَّبَعَكُمَا ٱلۡغَٰلِبُونَ٣٥﴾
۲۹- آنگاه که پیامبر الهی؛ موسی ده سال یعنی کاملترین دو مدت را تمام کرد، و به همراه خانوادهاش به سوی «مصر» روانه شد، از سمت کوه طور آتشی دید، و به خانوادهاش گفت: بایستید و منتظر بمانید که من آتشی دیدهام؛ شاید از کنار آن خبری برای شما بیاورم، یا شعلهای از آتش بیاورم تا خودتان را گرم کنید.
۳۰، ۳۱- وقتی موسی به کنار آتش رسید، الله تعالی او را از سمت راست وادی در آن جایگاه مبارک از آن درخت ندا داد که: ای موسی! همانا من الله پروردگار جهانیان هستم. و عصایت را بینداز، آنگاه موسی عصایش را انداخت و به ماری تبدیل شد که حرکت میکرد، و چون موسی دید که همانند مار جانداری میجنبد، پشت کرد و فرار نمود و از ترس به عقب برنگشت. بنابراین پروردگارش او را ندا داد که: ای موسی! به من روی آور و نترس، که تو از هر مصیبتی در امان هستی.
۳۲- دستت را در شکاف پیراهنت که از سمت سینه باز است داخل کن، و آن را بیرون آور که سفید همچون برف بدون اینکه دچار بیماری و پیسی باشد خارج میشود، و دستت را به خودت بچسبان تا از ترس ایمن باشی و آرام گیری. ای موسی! این دو نشانه که به تو نشان دادم، یعنی تبدیل عصا به مار و سفیدکردن و درخشش دست تو بدون اینکه بیمار و پیس باشد، دو نشانه از جانب پروردگار تو به سوی فرعون و بزرگان قومش است. همانا فرعون و اشراف و بزرگان قومش کافر بودند.
۳۳، ۳۴- موسی گفت: به راستی که من فردی از قوم فرعون را کشتهام و میترسم آنان مرا بکشند، و برادرم هارون از من گویاتر و فصیحتر است، پس وی را به همراه من بفرست تا پشتیبانم باشد و مرا تصدیق و تایید کند و آنچه را به آنان میگویم برایشان تبیین و روشن کند، قطعا من میترسم که مرا در اینکه بگویم به سوی آنان فرستاده شدهام تکذیب کنند.
۳۵- الله به موسی گفت: تو را به وسیلۀ برادرت تقویت خواهیم کرد، و حجت و دلیلی علیه فرعون و قومش برایتان قرار میدهیم تا آسیبی به شما نرسانند. – ای موسی و هارون- شما دو نفر و کسانی که به شما ایمان آوردهاند به سبب آیات و نشانههای ما و حقیقتی که بیانگر آن هستند، بر فرعون و قومش پیروز میشوید.
﴿فَلَمَّا جَآءَهُم مُّوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا بَيِّنَٰتٖ قَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّفۡتَرٗى وَمَا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِيٓ ءَابَآئِنَا ٱلۡأَوَّلِينَ٣٦ وَقَالَ مُوسَىٰ رَبِّيٓ أَعۡلَمُ بِمَن جَآءَ بِٱلۡهُدَىٰ مِنۡ عِندِهِۦ وَمَن تَكُونُ لَهُۥ عَٰقِبَةُ ٱلدَّارِۚ إِنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلظَّٰلِمُونَ٣٧ وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمَلَأُ مَا عَلِمۡتُ لَكُم مِّنۡ إِلَٰهٍ غَيۡرِي فَأَوۡقِدۡ لِي يَٰهَٰمَٰنُ عَلَى ٱلطِّينِ فَٱجۡعَل لِّي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَطَّلِعُ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ مِنَ ٱلۡكَٰذِبِينَ٣٨ وَٱسۡتَكۡبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُۥ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُمۡ إِلَيۡنَا لَا يُرۡجَعُونَ٣٩ فَأَخَذۡنَٰهُ وَجُنُودَهُۥ فَنَبَذۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٠ وَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَئِمَّةٗ يَدۡعُونَ إِلَى ٱلنَّارِۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا يُنصَرُونَ٤١ وَأَتۡبَعۡنَٰهُمۡ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا لَعۡنَةٗۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ هُم مِّنَ ٱلۡمَقۡبُوحِينَ٤٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ مِنۢ بَعۡدِ مَآ أَهۡلَكۡنَا ٱلۡقُرُونَ ٱلۡأُولَىٰ بَصَآئِرَ لِلنَّاسِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٗ لَّعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٤٣﴾
۳۶- پس وقتی موسی با دلایل و نشانههای ما که بیانگر حقیقت و صداقت آنچه وی از نزد پروردگارش آورده بود نزد فرعون و قومش رفت، آنان گفتند: آنچه تو نزد ما آوردهای چیزی جز سحر و جادویی که به دروغ و باطل آن را ساختهای نیست، و نشنیدهایم آنچه ما را به سویش فرا میخوانی در میان پیشینیان ما وجود داشته باشد.
۳۷- و موسی خطاب به فرعون گفت: پروردگارم داناتر است که کدام یک از ما بر حق است و هدایت و اصلاح را از جانب او آورده است، و چه کسی سرانجام نیکی در سرای آخرت دارد، قطعاً ستمکاران هرگز به خواستۀ خود نمیرسند.
۳۸- و فرعون به اشراف قومش گفت: ای سران! معبودی جز خودم برای شما نمیشناسم که مستحق عبادت باشد، پس - ای هامان- برایم بر گِل آتش بیفرزو تا سخت شود، آنگاه بنایی مرتفع برایم بساز تا به معبود موسی که او را عبادت میکند و به عبادت او فرا میخواند بنگرم، و به راستی که من گمان میکنم در آنچه میگوید از دروغگویان است.
۳۹- و فرعون و لشکریانش در سرزمین «مصر» به ناحق از تصدیق موسی و پیروانش در آنچه آنان را به سویش فرا میخواندند سر باز زدند و تکبر ورزیدند، و پنداشتند که پس از مرگشان برانگیخته نمیشوند.
۴۰- پس او و لشکریانش را فرو گرفتیم و تمامی آنان را به دریا افکندیم و غرق کردیم. پس – ای رسول- بنگر که سرانجام و عاقبت کسانی که به خود ستم کردند و به پروردگارشان کفر ورزیدند چگونه بود؟
۴۱- و فرعون و قومش را پیشوایانی به سوی آتش قرار دادیم، که کافران و فاسقان به آنان اقتدا میکنند، و در روز قیامت یاری داده نمیشوند؛ زیرا کفر ورزیدند و فرستادۀ پروردگارشان را تکذیب کردند و به این کار ادامه دادند و اصرار ورزیدند.
۴۲- و افزون بر آن، در این دنیا آنان را خوار کردیم و بر آنان خشم گرفتیم، و روز قیامت از کسانی هستند که اعمالشان پذیرفته نمیشود و از رحمت الهی به دورند.
۴۳- و به تحقیق پس از اینکه امتهای پیش از موسی را هلاک کردیم – مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب «مدین»-، تورات را به موسی دادیم، در حالی که معارف و احکامی برای بنیاسرائیل داشت، که آنچه را به نفع یا ضررشان بود را با آن میشناختند، و در آن رحمتی بود برای کسی بود که به این احکام عمل میکرد؛ به امید آنکه نعمتهای الهی بر خودشان را به یاد آورند و الله تعالی را به سبب آنها شکر گزارند و به او کفر نورزند.
﴿وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ ٱلۡغَرۡبِيِّ إِذۡ قَضَيۡنَآ إِلَىٰ مُوسَى ٱلۡأَمۡرَ وَمَا كُنتَ مِنَ ٱلشَّٰهِدِينَ٤٤ وَلَٰكِنَّآ أَنشَأۡنَا قُرُونٗا فَتَطَاوَلَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡعُمُرُۚ وَمَا كُنتَ ثَاوِيٗا فِيٓ أَهۡلِ مَدۡيَنَ تَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَا وَلَٰكِنَّا كُنَّا مُرۡسِلِينَ٤٥ وَمَا كُنتَ بِجَانِبِ ٱلطُّورِ إِذۡ نَادَيۡنَا وَلَٰكِن رَّحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أَتَىٰهُم مِّن نَّذِيرٖ مِّن قَبۡلِكَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٤٦ وَلَوۡلَآ أَن تُصِيبَهُم مُّصِيبَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ فَيَقُولُواْ رَبَّنَا لَوۡلَآ أَرۡسَلۡتَ إِلَيۡنَا رَسُولٗا فَنَتَّبِعَ ءَايَٰتِكَ وَنَكُونَ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ فَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ مِنۡ عِندِنَا قَالُواْ لَوۡلَآ أُوتِيَ مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ مُوسَىٰٓۚ أَوَ لَمۡ يَكۡفُرُواْ بِمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ مِن قَبۡلُۖ قَالُواْ سِحۡرَانِ تَظَٰهَرَا وَقَالُوٓاْ إِنَّا بِكُلّٖ كَٰفِرُونَ٤٨ قُلۡ فَأۡتُواْ بِكِتَٰبٖ مِّنۡ عِندِ ٱللَّهِ هُوَ أَهۡدَىٰ مِنۡهُمَآ أَتَّبِعۡهُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٩ فَإِن لَّمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَكَ فَٱعۡلَمۡ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهۡوَآءَهُمۡۚ وَمَنۡ أَضَلُّ مِمَّنِ ٱتَّبَعَ هَوَىٰهُ بِغَيۡرِ هُدٗى مِّنَ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥٠﴾
۴۴- و – ای رسول- تو در سمت غربی کوه نسبت به موسی حاضر نبودی آنگاه که وی را به رعایت امر و نهی خویش مکلف کردیم، و تو از حاضران در آنجا نبودی، که گفته شود: این اخبار از این طریق به او رسیده است.
۴۵- اما ما امتهایی را پس از موسی پدید آوردیم، که مدت زمانی طولانی ماندند تا اینکه پیمان الهی را فراموش کردند، و امر و فرمانش را رها کردند. و تو در میان ساکنان «مدین» مقیم نبودی تا کتاب ما را بر آنان بخوانی، و قصۀ آنان را بشناسی و از آن خبر دهی، بلکه خبری که دربارۀ موسی آوردی به تو وحی شده است، و دلیلی بر رسالت توست.
۴۶- و – ای رسول- در کنار کوه طور نبودی آنگاه که به موسی ندا دادیم، و شاهد چیزی از آن نبودی که آنها را بدانی، اما تو را رحمتی از سوی پروردگارت فرستادیم تا مردمی را که پیش از تو هشداردهندهای نزدشان نیامده است انذار دهی؛ به امید آنکه خیری را که آوردهای به یاد آورند و آن را انجام دهند، و بدی و شری را که از آن نهی کردهای بدانند و از آن دوری کنند.
۴۷- و اگر اینگونه نمیبود که وقتی عذابی را بر این کافران به سبب کفر آنان به پروردگارشان نازل کنیم، بگویند: پروردگارا! چرا پیش از این [عذاب] رسولی را نزدمان نفرستادی تا آیات نازلشده در کتابت را پیروی میکردیم و از مؤمنان به تو میبودیم [قطعا در عذابکردن آنان شتاب میکردیم].
۴۸- و زمانی که محمدج به عنوان هشداردهنده نزد این قوم آمد، آنان گفتند: چرا به این کسی که به سوی ما فرستاده شده است، مانند موسی معجزاتی محسوس و کتابی که یکباره نازل شود داده نشده است؟! – ای رسول- به آنان بگو: مگر یهودیان به آنچه قبلا به موسی داده شد کفر نورزیدند؟! آنان گفتند: هم تورات و هم قرآن سحر هستند که یکدیگر را در جادوگری تقویت میکنند، و گفتند: ما هر دو را انکار میکنیم.
۴۹- - ای رسول- به این افراد بگو: پس کتابی از جانب الله بیاورید که از تورات و قرآن استوارتر باشد، تا از آن پیروی کنم، اگر در ادعایتان صادق هستید.
۵۰- آنگاه اگر درخواست تو را برای آوردن چنین کتابی پاسخ نگفتند، و حجتی برایشان باقی نماند، بدان که آنان از تمایلاتشان پیروی میکنند، و گمراهتر از همه کسی است که بدون هدایت و دلیلی از جانب الله، از تمایلات خویش پیروی میکند. بدون تردید الله تعالی قوم ستمکاری را که با امر الهی مخالفت کردهاند و از حدودش گذشتهاند، برای رسیدن به حقیقت توفیق نمیدهد.
﴿۞وَلَقَدۡ وَصَّلۡنَا لَهُمُ ٱلۡقَوۡلَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٥١ ٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلِهِۦ هُم بِهِۦ يُؤۡمِنُونَ٥٢ وَإِذَا يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِهِۦٓ إِنَّهُ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّنَآ إِنَّا كُنَّا مِن قَبۡلِهِۦ مُسۡلِمِينَ٥٣ أُوْلَٰٓئِكَ يُؤۡتَوۡنَ أَجۡرَهُم مَّرَّتَيۡنِ بِمَا صَبَرُواْ وَيَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٥٤ وَإِذَا سَمِعُواْ ٱللَّغۡوَ أَعۡرَضُواْ عَنۡهُ وَقَالُواْ لَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡ سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡ لَا نَبۡتَغِي ٱلۡجَٰهِلِينَ٥٥ إِنَّكَ لَا تَهۡدِي مَنۡ أَحۡبَبۡتَ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ٥٦ وَقَالُوٓاْ إِن نَّتَّبِعِ ٱلۡهُدَىٰ مَعَكَ نُتَخَطَّفۡ مِنۡ أَرۡضِنَآۚ أَوَ لَمۡ نُمَكِّن لَّهُمۡ حَرَمًا ءَامِنٗا يُجۡبَىٰٓ إِلَيۡهِ ثَمَرَٰتُ كُلِّ شَيۡءٖ رِّزۡقٗا مِّن لَّدُنَّا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٥٧ وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَرۡيَةِۢ بَطِرَتۡ مَعِيشَتَهَاۖ فَتِلۡكَ مَسَٰكِنُهُمۡ لَمۡ تُسۡكَن مِّنۢ بَعۡدِهِمۡ إِلَّا قَلِيلٗاۖ وَكُنَّا نَحۡنُ ٱلۡوَٰرِثِينَ٥٨ وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهۡلِكَ ٱلۡقُرَىٰ حَتَّىٰ يَبۡعَثَ فِيٓ أُمِّهَا رَسُولٗا يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِنَاۚ وَمَا كُنَّا مُهۡلِكِي ٱلۡقُرَىٰٓ إِلَّا وَأَهۡلُهَا ظَٰلِمُونَ٥٩﴾
۵۱- و ای رسول! به تحقیق که به قومت رحم و شفقت کردیم و این قرآن را واضح و روشن ساختیم؛ به امید آنکه از آن پند و عبرت گیرند.
۵۲- کسانی که پیش از قرآن به آنان کتاب دادیم – یعنی یهود و نصاری که دست به تحریف نزدند- به قرآن و محمدج ایمان دارند.
۵۳- و وقتی قرآن بر کسانی که کتاب آسمانی به آنان دادیم تلاوت میشود، میگویند: آن را تصدیق کردیم و به احکامش عمل کردیم، قطعا این حقیقتی از جانب پروردگار ماست، و ما پیش از نزول آن مسلمان و موحد بودیم، پس دین الهی واحد - یعنی همان اسلام- است.
۵۴، ۵۵- اینان که صفات مذکور را دارند، دو بار به آنان پاداش داده میشود: چون به کتاب آسمانی خودشان ایمان آوردهاند، و نیز قرآن را تصدیق کردند و شکیبایی ورزیدند، و از دیگر ویژگیهایشان این است که بدی را با نیکی پاسخ میدهند، و از آنچه به آنان روزی دادهایم در راه خیر و نیکی انفاق میکنند، و زمانی که سخن باطلی بشنوند، به آن گوش فرا نمیدهند و توجه نمیکنند، و میگویند: برای ما [پاداش] اعمال خودمان است که از آن جدا نمیشویم، و برای شما اعمال خود شماست و گناه آنها بر خودتان است، پس ما خودمان را با پاسخدادن به شما مشغول نمیکنیم، و فقط خیر و خوبی از ما خواهید شنید، و به موجب جهل و نادانیتان با شما برخورد نمیکنیم؛ زیرا ما راه جاهلان را نمیپیماییم و آن را نمیپسندیم. این یکی از بهترین سخنانی است که داعیان به سوی الله به زبان میآورند.
۵۶- - ای رسول- قطعا تو نمیتوانی به کسی که دوست داری هدایت شود، توفیق هدایت دهی، بلکه این کار به دست الله است و هر کس را که بخواهد به سمت ایمان هدایت میکند و به او توفیق میدهد. و او تعالی داناتر است که چه کسی شایستۀ هدایت است، پس وی را هدایت میکند.
۵۷- و کافران «مکه» گفتند: اگر از حقیقتی که برای ما آوردهای پیروی کنیم، و از اولیا و معبودها بیزاری بجوییم، با قتل و اسارت و سرقت اموالمان، از سرزمین خودمان رانده میشویم. مگر آنان را در سرزمین دیگری جای ندادیم، که ریختن خون در آنجا را بر مردم حرام کردیم، و میوهها و نتایج هر چیزی به عنوان روزی از جانب ما به آنجا برده میشود؟! اما بیشتر این مشرکان ارزش این نعمتها را نمیدانند، تا شکر ذاتی را که این نعمتها را به آنان ارزانی داشته به جای آورند و از او اطاعت کنند.
۵۸- و چه بسیار شهرهایی را نابود کردیم زمانی که زندگی و عیش و نوششان آنان را از ایمان به پیامبران غافل ساخت، و کفر و گردنکشی کردند. و این منازلشان است که پس از آنان، فقط تعداد اندکی در آنها سکونت کردهاند، و ما بندگان را به ارث میبریم به این صورت که آنان را میمیرانیم، سپس به سوی ما برمیگردند و آنان را در قبال اعمالشان جزا میدهیم.
۵۹- و – ای رسول- پروردگارت هرگز شهرهای اطراف «مکه» را در زمان تو نابود نمیکند مگر اینکه در أم القری – یعنی «مکه»- رسولی را مبعوث گرداند که آیاتمان را بر آنان تلاوت کند، و ما فقط زمانی شهرها را نابود کردهایم که ساکنانش بر اثر کفر به الله و نافرمانی از او، به خودشان ستم کردند، و به این سبب مستحق کیفر و عذاب شدند.
﴿وَمَآ أُوتِيتُم مِّن شَيۡءٖ فَمَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتُهَاۚ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ٦٠ أَفَمَن وَعَدۡنَٰهُ وَعۡدًا حَسَنٗا فَهُوَ لَٰقِيهِ كَمَن مَّتَّعۡنَٰهُ مَتَٰعَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا ثُمَّ هُوَ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ مِنَ ٱلۡمُحۡضَرِينَ٦١ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٦٢ قَالَ ٱلَّذِينَ حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ رَبَّنَا هَٰٓؤُلَآءِ ٱلَّذِينَ أَغۡوَيۡنَآ أَغۡوَيۡنَٰهُمۡ كَمَا غَوَيۡنَاۖ تَبَرَّأۡنَآ إِلَيۡكَۖ مَا كَانُوٓاْ إِيَّانَا يَعۡبُدُونَ٦٣ وَقِيلَ ٱدۡعُواْ شُرَكَآءَكُمۡ فَدَعَوۡهُمۡ فَلَمۡ يَسۡتَجِيبُواْ لَهُمۡ وَرَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۚ لَوۡ أَنَّهُمۡ كَانُواْ يَهۡتَدُونَ٦٤ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ مَاذَآ أَجَبۡتُمُ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٦٥ فَعَمِيَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَنۢبَآءُ يَوۡمَئِذٖ فَهُمۡ لَا يَتَسَآءَلُونَ٦٦ فَأَمَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَعَسَىٰٓ أَن يَكُونَ مِنَ ٱلۡمُفۡلِحِينَ٦٧ وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُۗ مَا كَانَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٨ وَرَبُّكَ يَعۡلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمۡ وَمَا يُعۡلِنُونَ٦٩ وَهُوَ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ لَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلۡأُولَىٰ وَٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٧٠﴾
۶۰- و – ای مردم- اموال و فرزندانی که به شما داده میشود، متاعی است که در این زندگی دنیا از آنها برخوردار میشوید، و زینتی برای آراستن خویش است، و آنچه نزد الله برای فرمانبرداران و دوستدارانش وجود دارد بهتر و ماندگارتر است؛ زیرا دایمی است و هرگز از بین نمیرود، پس – ای قوم- مگر عقل و فهم ندارید که با آن بیندیشید و خیر و شر را از هم تشخیص دهید؟!
۶۱- آیا کسی از مخلوقات ما که وعدۀ بهشت در قبال طاعت و عبادتش به او دادهایم و قطعا به آنچه وعده داده شده است میرسد، همچون کسی است که در زندگی دنیا او را از کالای دنیوی بهرهمند کردهایم، و از آن استفاده کرده و لذت زودگذر را بر خوشیهای دایمی ترجیح داده است، و در روز قیامت برای حساب و جزا آورده میشود؟! هرگز این دو با هم برابر و یکسان نیستند، پس فرد عاقل باید آنچه را برایش بهتر است انتخاب کند؛ یعنی همان طاعت از الله و طلب رضایت او تعالی.
۶۲- و روزی که الله کسانی را که اولیا و نمادها را شریک او قرار دادهاند ندا میدهد و به آنان میگوید: کجایند شریکان من که گمان میکردید شریک من هستند؟!
۶۳- کسانی از داعیان کفر که عذاب بر آنان واجب شده است میگویند: پروردگارا! اینان کسانی هستند که آنان را گمراه ساختیم چنانکه خودمان گمراه شدیم، از دوستی و یاری آنان بیزاریم و به تو پناه میبریم، آنان ما را عبادت نمیکردند، بلکه شیاطین را عبادت میکردند.
۶۴- و در روز قیامت به مشرکان گفته میشود: شریکانتان را که آنها را به جای الله عبادت میکردید به دعا و یاریخواهی بخوانید، آنگاه شریکانشان را به دعا و یاریخواهی میخوانند اما ندایشان را پاسخ نمیدهند، و عذاب را میبینند، اگر در دنیا حقیقت را مییافتند هرگز عذاب نمیشدند.
۶۵- و روزی که الله این مشرکان را ندا میدهد و میگوید: پاسخ شما برای رسولان ما دربارۀ آنچه آنان را با آن به سوی شما فرستادیم چه بود؟
۶۶- آنگاه دلایل و بهانهها بر آنان پنهان میماند و نمیدانند چه دلیلی بیاورند، و نمیتوانند از یکدیگر سؤالی کنند که سودی به حالشان داشته باشد.
۶۷- اما هر یک از این مشرکان که توبه کند و فقط الله را عبادت کند، و به آنچه الله و رسولش فرمان داده عمل کند، قطعا از رستگاران در دنیا و آخرت است.
۶۸- و پروردگار تو آنچه را که بخواهد بیافریند میآفریند، و هر کس از مخلوقاتش را که بخواهد برای دوستی خویش برمیگزیند، و هیچ کس ذرهای امر و اختیار ندارد، بلکه این کار فقط در اختیار الله است، او تعالی از شرک آنان منزه و برتر است.
۶۹- و پروردگار تو از آنچه سینههای مخلوقاتش پنهان و آشکار میکنند آگاه است.
۷۰- و الله ذاتی است که هیچ معبود بر حقی جز او وجود ندارد، تمام ستایشهای زیبا و نیکو و سپاس در دنیا و آخرت فقط از آنِ اوست، و حکم و داوری میان مخلوقاتش از آنِ اوست، و پس از مرگتان برای حساب و جزا به سوی او بازگردانیده میشوید.
﴿قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن جَعَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمُ ٱلَّيۡلَ سَرۡمَدًا إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِضِيَآءٍۚ أَفَلَا تَسۡمَعُونَ٧١ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن جَعَلَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمُ ٱلنَّهَارَ سَرۡمَدًا إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ مَنۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَأۡتِيكُم بِلَيۡلٖ تَسۡكُنُونَ فِيهِۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٧٢ وَمِن رَّحۡمَتِهِۦ جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٧٣ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ فَيَقُولُ أَيۡنَ شُرَكَآءِيَ ٱلَّذِينَ كُنتُمۡ تَزۡعُمُونَ٧٤ وَنَزَعۡنَا مِن كُلِّ أُمَّةٖ شَهِيدٗا فَقُلۡنَا هَاتُواْ بُرۡهَٰنَكُمۡ فَعَلِمُوٓاْ أَنَّ ٱلۡحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٧٥ ۞إِنَّ قَٰرُونَ كَانَ مِن قَوۡمِ مُوسَىٰ فَبَغَىٰ عَلَيۡهِمۡۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡكُنُوزِ مَآ إِنَّ مَفَاتِحَهُۥ لَتَنُوٓأُ بِٱلۡعُصۡبَةِ أُوْلِي ٱلۡقُوَّةِ إِذۡ قَالَ لَهُۥ قَوۡمُهُۥ لَا تَفۡرَحۡۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡفَرِحِينَ٧٦ وَٱبۡتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنۡيَاۖ وَأَحۡسِن كَمَآ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ إِلَيۡكَۖ وَلَا تَبۡغِ ٱلۡفَسَادَ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٧٧﴾
۷۱- - ای رسول- بگو: - ای مردم- به من خبر دهید که اگر الله شب را تا روز قیامت بر شما قرار دهد، چه معبودی غیر از الله میتواند روشنی و نوری را برایتان بیاورد تا از آن استفاده کنید؟! پس چرا به گونهای نمیشنوید که بفهمید و قبول کنید؟!
۷۲- به آنان بگو: به من خبر دهید اگر الله تا روز قیامت روز را بر شما همیشگی و مستمر گرداند، کدام معبود غیر از الله شبی را که در آن آرام گیرید و استراحت کنید برایتان میآورد؟! مگر تفاوت شب و روز را با چشمانتان نمیبینید؟!
۷۳- و – ای مردم- یکی از مظاهر رحمت او سبحانه بر شما این است که شب و روز را برای شما قرار داد و آن دو را متفاوت گرداند؛ شب را تاریک گرداند تا در آن آرام گیرید و بدنهایتان استراحت کند، و روز را روشن گرداند تا در آن به دنبال روزی باشید، و به این هدف که شکر او تعالی را به سبب این نعمتهایی که بر شما ارزانی داشته است به جای آورید.
۷۴- و روزی که الله این مشرکان را ندا میدهد و میگوید: کجایند شریکان من که شما در دنیا ادعا میکردید آنها شریکان من هستند؟!
۷۵- و از میان هر امتی از امتهای تکذیبکننده، شاهدی – یعنی پیامبرشان- را بیرون میآوریم تا گواهی دهد آنان در دنیا شرک ورزیده و رسولانشان را تکذیب میکردند، سپس به آن امتهایی که رسولشان و آنچه را از جانب الله آورده بود تکذیب کردند میگوییم: دلیل و برهانتان را بر شرکی که به الله ورزیدید بیاورید، و آنگاه میدانند که حجت کامل برای الله تعالی علیه آنان وجود دارد، و این حق از او تعالی است، و آنچه بر پروردگارشان برمیبافتند را از دست میدهند، و هیچ سودی به حالشان نمیرساند، بلکه به آنان زیان رسانده و آنان را به آتش جهنم درمیآورد.
۷۶- به راستی که قارون از قوم موسی بود که در کبر و ستم بر آنان از حد گذشت، و از گنجهای اموال آن مقدار به او دادیم که حمل کلیدهای گنجینههایش بر گروهی نیرومند سنگینی میکرد، آنگاه که قومش به او گفتند: به سبب مالی که داری خوشحالی و سرمستی نکن؛ زیرا الله تعالی کسانی از مخلوقاتش را که بیش از حد خوشحالی و شادی میکنند و شکر او تعالی را بر آنچه به آنان داده است به جای نمیآورند دوست ندارد.
۷۷- و در اموالی که الله به تو داده است پاداش سرای آخرت را بجوی؛ به این صورت که آنها را در دنیا در راه اطاعت از الله مصرف کن، و سهم خویش را از دنیا رها نکن؛ یعنی از مال حلال بدون اینکه اسراف کنی استفاده کن، و با دادن صدقه، به مردم نیکی کن، همانگونه که الله با دادن این اموال فراوان به تو نیکی کرده است، و به دنبال آنچه الله بر تو حرام کرده است مباش؛ مانند فساد در زمین و ستم بر قومت، که قطعا الله تعالی فسادکاران را دوست ندارد، و آنان را به سبب کار بدشان جزا خواهد داد.
﴿قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلۡمٍ عِندِيٓۚ أَوَ لَمۡ يَعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَهۡلَكَ مِن قَبۡلِهِۦ مِنَ ٱلۡقُرُونِ مَنۡ هُوَ أَشَدُّ مِنۡهُ قُوَّةٗ وَأَكۡثَرُ جَمۡعٗاۚ وَلَا يُسَۡٔلُ عَن ذُنُوبِهِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ٧٨ فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ فِي زِينَتِهِۦۖ قَالَ ٱلَّذِينَ يُرِيدُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا يَٰلَيۡتَ لَنَا مِثۡلَ مَآ أُوتِيَ قَٰرُونُ إِنَّهُۥ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٖ٧٩ وَقَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ وَيۡلَكُمۡ ثَوَابُ ٱللَّهِ خَيۡرٞ لِّمَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗاۚ وَلَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلصَّٰبِرُونَ٨٠ فَخَسَفۡنَا بِهِۦ وَبِدَارِهِ ٱلۡأَرۡضَ فَمَا كَانَ لَهُۥ مِن فِئَةٖ يَنصُرُونَهُۥ مِن دُونِ ٱللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُنتَصِرِينَ٨١ وَأَصۡبَحَ ٱلَّذِينَ تَمَنَّوۡاْ مَكَانَهُۥ بِٱلۡأَمۡسِ يَقُولُونَ وَيۡكَأَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُۖ لَوۡلَآ أَن مَّنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا لَخَسَفَ بِنَاۖ وَيۡكَأَنَّهُۥ لَا يُفۡلِحُ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٢ تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗاۚ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ٨٣ مَن جَآءَ بِٱلۡحَسَنَةِ فَلَهُۥ خَيۡرٞ مِّنۡهَاۖ وَمَن جَآءَ بِٱلسَّيِّئَةِ فَلَا يُجۡزَى ٱلَّذِينَ عَمِلُواْ ٱلسَّئَِّاتِ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٨٤﴾
۷۸- قارون به قومش که وی را نصیحت کردند گفت: قطعاً این گنجها به سبب دانش و قدرتی که دارم به من داده شده است، مگر قارون ندانسته بود که الله پیش از وی امتهایی را نابود کرده است که از او قدرت بیشتری داشتند و مال بیشتری جمع کرده بودند؟! و در روز قیامت مجرمان در مورد گناهانشان مورد سؤال قرار نمیگیرند؛ زیرا الله از گناهانشان آگاه است، و سوالکردن از آنان برای سرزنش و توبیخ و به اقرار درآوردن است، و الله این افراد را بر اساس اعمالشان که از آن آگاه است عذاب میکند.
۷۹- پس قارون برای نمایاندن عظمت و قدرت و فراوانی اموالش، در زیور و زینت خویش میان قومش خارج شد، و چون کسانی که در زیور زندگی دنیا طمع میورزیدند او را دیدند گفتند: کاش از مال و زیور و جاه و مقام، مثل آنچه به قارون داده شده است به ما هم داده میشد، به راستی که قارون دارای سهمی بزرگ از دنیاست.
۸۰- و کسانی که علم به الله و شریعت الهی به آنان داده شده بود و از حقایق امور باخبر بودند، به کسانی که گفتند ای کاش ما هم مانند جاه و مال قارون داشتیم، گفتند: وای بر شما! از الله بترسید و از او اطاعت کنید، پاداش الله برای کسی که به او و رسولانش ایمان آورد و اعمال نیک انجام دهد، بهتر است از آنچه به قارون داده شده است، و فقط کسی این نصیحت را میپذیرد و به آن توفیق مییابد و عمل میکند که با نفسش مبارزه کند، و بر اطاعت از پروردگارش شکیبایی ورزد و از گناهان و نافرمانی از او تعالی دوری کند.
۸۱- پس قارون و خانهاش را در زمین فرو بردیم، و لشکری نداشت که وی را در برابر [عذاب] الهی یاری رساند، و خودش نیز نمیتوانست از عذاب الله زمانی که به او رسید رهایی یابد و خودش را نجات دهد.
۸۲- و کسانی که دیروز آرزوی داشتن شرایط او را داشتند، با زاری و ناله و عبرتگرفتن و ترس از اینکه عذاب بر آنان واقع شود گفتند: قطعاً الله رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگستراند و زیاد میکند، و بر هر کس که بخواهد محدود میگرداند، اگر الله بر ما منت ننهاده بود که ما را به سبب آنچه گفتیم مجازات نکرد، قطعا همانگونه که قارون را در زمین فرو برد ما را نیز در زمین فرو میبرد، مگر ندانستی که کافران نه در دنیا و نه در آخرت رستگار نمیشوند؟!.
۸۳- نعمتهای سرای آخرت را به کسانی میدهیم که خواستار گردنکشی در برابر حق بر روی زمین نیستند و قصد فساد در آن ندارند. و سرانجام نیک و ستوده – یعنی بهشت- برای کسی است که از عذاب الهی بترسد و عبادات را انجام دهد و امور حرام را ترک کند.
۸۴- هر کس در روز قیامت با یگانهدانستن الله تعالی و اعمال نیک بر اساس آنچه الله مشروع ساخته است بیاید، پاداشی بزرگ و برتر از آن دارد، و آن خیر و برتری همان بهشت و نعمتهای جاویدانش است، و کسی که با اعمال بدی بیاید، کسانی که مرتکب بدیها شدهاند، فقط جزای همان گناهانی را که انجام دادهاند میبینند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِي فَرَضَ عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ لَرَآدُّكَ إِلَىٰ مَعَادٖۚ قُل رَّبِّيٓ أَعۡلَمُ مَن جَآءَ بِٱلۡهُدَىٰ وَمَنۡ هُوَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٨٥ وَمَا كُنتَ تَرۡجُوٓاْ أَن يُلۡقَىٰٓ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبُ إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۖ فَلَا تَكُونَنَّ ظَهِيرٗا لِّلۡكَٰفِرِينَ٨٦ وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بَعۡدَ إِذۡ أُنزِلَتۡ إِلَيۡكَۖ وَٱدۡعُ إِلَىٰ رَبِّكَۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٨٧ وَلَا تَدۡعُ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۘ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ كُلُّ شَيۡءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجۡهَهُۥۚ لَهُ ٱلۡحُكۡمُ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٨﴾
۸۵- - ای رسول- همان ذاتی که قرآن را بر تو نازل کرد و تبلیغش و تمسک به آن را بر تو فرض گرداند قطعا تو را به جایی که از آنجا خارج شدی؛ یعنی «مکه» بازمیگرداند، ای رسول! به این مشرکان بگو: پروردگارم بهتر میداند که چه کسی هدایت را آورده، و چه کسی در گمراهی و انحرافی آشکار از حقیقت قرار دارد.
۸۶- و – ای رسول- قبلا امیدوار نبودی که قرآن بر تو نازل شود، اما الله تعالی بر تو رحم کرد و آن را بر تو نازل فرمود، پس شکر الله را به سبب نعمتهایش به جای آور، و پشتیبان مشرکان و گمراهان مباش.
۸۷- و پس از اینکه آیات و دلایل پروردگارت را به سویت نازل کردیم، این مشرکان تو را از تبلیغ آنها بازندارند، و رسالت پروردگارت را برسان، و در هیچ کاری همراه مشرکان مباش.
۸۸- و جز الله، معبودی را همراه او تعالی به دعا و یاریخواهی نخوان، هیچ معبود بر حقی جز او نیست، همه چیز جز وجه او سبحانه نابودشونده و فانی است، و حکم فقط از آنِ اوست، و پس از مرگتان برای حساب و جزا به سوی او تعالی بازگردانده میشوید. در این آیه، صفت وجه به گونهای که شایستۀ کمال و جلال او تعالی باشد اثبات شده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتۡرَكُوٓاْ أَن يَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا وَهُمۡ لَا يُفۡتَنُونَ٢ وَلَقَدۡ فَتَنَّا ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ فَلَيَعۡلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُواْ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱلۡكَٰذِبِينَ٣ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ يَعۡمَلُونَ ٱلسَّئَِّاتِ أَن يَسۡبِقُونَاۚ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٤ مَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ ٱللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ لَأٓتٖۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٥ وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفۡسِهِۦٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦﴾
۱- ﴿ الٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- آیا مردم پنداشتند همین که بگویند ایمان آوردهایم، الله تعالی آنان را بدون امتحان و آزمایش رها میکند؟!
۳- و به تحقیق امتهایی را که پیش از آنان بودند آزمودهایم، یعنی کسانی که رسولانمان را به سویشان فرستادیم، تا الله صداقت راستگویان در ایمان و کذب دروغگویان را به گونهای که برای مخلوقات آشکار باشد روشن سازد و هر یک از این دو گروه از هم متمایز و جدا گردند.
۴- بلکه آیا کسانی که مرتکب شرک و سایر گناهان میشوند میپندارند میتوانند ما را ناتوان سازند، و خودشان را از کیفر ما برهانند و ما بر آنان تسلط و قدرت نداریم؟! بسیار زشت است حکمی که میکنند!
۵- هر کس به دیدار الله امید دارد و به پاداش او اشتیاق میورزد، [باید بداند] لحظهای که الله برای برانگیختن مخلوقات به منظور جزا و عذاب تعیین کرده است قطعا آمدنی و نزدیک است، و الله سبحانه شنوندۀ سخنان و دانا به اعمال است.
۶- و هر کس در راه بالابردن سخن الله بکوشد، و با نفس خویش مبارزه کند و آن را به طاعت و عبادت وادارد، قطعا به سود خودش تلاش میکند؛ زیرا این کار را به قصد پاداش تلاش خود انجام میدهد. بدون تردید الله از اعمال تمامی مخلوقاتش بینیاز است، و فرمانروایی و آفرینش و تمامی امور از آنِ اوست.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَحۡسَنَ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٧ وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حُسۡنٗاۖ وَإِن جَٰهَدَاكَ لِتُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَآۚ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُدۡخِلَنَّهُمۡ فِي ٱلصَّٰلِحِينَ٩ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ فَإِذَآ أُوذِيَ فِي ٱللَّهِ جَعَلَ فِتۡنَةَ ٱلنَّاسِ كَعَذَابِ ٱللَّهِۖ وَلَئِن جَآءَ نَصۡرٞ مِّن رَّبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمۡۚ أَوَ لَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَعۡلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٠ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَيَعۡلَمَنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ١١ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّبِعُواْ سَبِيلَنَا وَلۡنَحۡمِلۡ خَطَٰيَٰكُمۡ وَمَا هُم بِحَٰمِلِينَ مِنۡ خَطَٰيَٰهُم مِّن شَيۡءٍۖ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٢ وَلَيَحۡمِلُنَّ أَثۡقَالَهُمۡ وَأَثۡقَالٗا مَّعَ أَثۡقَالِهِمۡۖ وَلَيُسَۡٔلُنَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عَمَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ١٣ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦ فَلَبِثَ فِيهِمۡ أَلۡفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمۡسِينَ عَامٗا فَأَخَذَهُمُ ٱلطُّوفَانُ وَهُمۡ ظَٰلِمُونَ١٤﴾
۷- و کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال صالح انجام دادهاند، قطعا گناهانشان را محو و نابود میکنیم، و به سبب اعمال نیکی که انجام دادند، به نیکوترین کاری که انجام میدادند به آنان پاداش میدهیم.
۸- و به انسان سفارش کردیم که در گفتار و رفتار، به پدر و مادر خویش نیکی و احسان کند، و – ای انسان- اگر پدر و مادرت تو را وادار کردند که در عبادت من شرک ورزی، در این کار از آنان فرمانبرداری نکن. و سایر گناهان هم همین حکم درخواست شرکورزی به الله را دارد، پس در جایی که نافرمانی الله شود، اطاعت از هیچ مخلوقی جایز نیست، چنانکه حدیثی در همین مفهوم از رسولاللهج به اثبات رسیده است. در روز قیامت به سوی من بازمیگردید، و شما را از اعمال نیک و بدی که در دنیا انجام میدادید باخبر میسازم و بر اساس آنها جزا میدهم.
۹- و کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال نیک انجام دادهاند، آنان را در زمرۀ بندگان صالح الهی وارد بهشت خواهیم کرد.
۱۰- و از مردم کسانی هستند که میگویند: به الله ایمان آوردیم، اما وقتی مشرکان آنان را اذیت کنند، در برابر آزار و اذیت آنان ناشکیبایی میکنند، همانگونه که از عذاب الهی خسته و رنجور میشوند، و بر آزاردیدن از آن صبر نمیکنند، و در نتیجه از ایمانشان برمیگردند. و – ای رسول- اگر از جانب پروردگارت پیروزی و کمکی به مؤمنان برسد، قطعا اینان که از ایمان بازگشتهاند خواهند گفت: - ای مؤمنان- قطعاً ما با شما بودیم و شما را در برابر دشمنانتان یاری و کمک میکردیم. مگر الله از تمامی مخلوقات به آنچه در دلهای همۀ مخلوقاتش وجود دارد داناتر نیست؟!
۱۱- و بدون تردید الله تعالی کسانی را که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاند به گونهای که برای مخلوقات آشکار باشد مشخص خواهد کرد و منافقان را نیز متمایز خواهد کرد؛ تا هر گروهی از دیگری جدا و مشخص گردند.
۱۲- و افرادی از قریش که یگانگی الله را انکار کردند، و به وعد و وعید الهی ایمان نیاوردند، به کسانی از آنان که الله را تصدیق کرده و به شریعت او تعالی عمل کردند گفتند: دین محمد را رها کنید و پیرو دین و آیین ما شوید، که ما بار گناهانتان را به دوش میکشیم، در حالی که ذرهای از بار گناهانشان را به دوش نمیکشند، و در آنچه میگویند دروغگو هستند.
۱۳- و قطعا این مشرکان بزه و بار گناهان خودشان و نیز بار گناهان کسانی را که گمراه کردند و از راه الله بازداشتند به دوش میکشند، بدون اینکه چیزی از بار گناه پیروانشان کاسته شود، و روز قیامت، در مورد گناهانی که برمیبافتند از آنان سؤال خواهد شد.
۱۴- و به تحقیق که نوح را به سوی قومش فرستادیم، که نهصد و پنجاه سال در میان قومش ماند و آنان را به سوی یگانگی الله فرا میخواند و از شرک بازمیداشت، اما دعوتش را نپذیرفتند و از این رو، الله آنان را با طوفان نابود کرد، در حالی که با کفر و طغیانی که داشتند بر خویشتن ستم کردند.
﴿فَأَنجَيۡنَٰهُ وَأَصۡحَٰبَ ٱلسَّفِينَةِ وَجَعَلۡنَٰهَآ ءَايَةٗ لِّلۡعَٰلَمِينَ١٥ وَإِبۡرَٰهِيمَ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُۖ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١٦ إِنَّمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡثَٰنٗا وَتَخۡلُقُونَ إِفۡكًاۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ لَكُمۡ رِزۡقٗا فَٱبۡتَغُواْ عِندَ ٱللَّهِ ٱلرِّزۡقَ وَٱعۡبُدُوهُ وَٱشۡكُرُواْ لَهُۥٓۖ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ١٧ وَإِن تُكَذِّبُواْ فَقَدۡ كَذَّبَ أُمَمٞ مِّن قَبۡلِكُمۡۖ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٨ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ كَيۡفَ يُبۡدِئُ ٱللَّهُ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ١٩ قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ بَدَأَ ٱلۡخَلۡقَۚ ثُمَّ ٱللَّهُ يُنشِئُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأٓخِرَةَۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٢٠ يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَرۡحَمُ مَن يَشَآءُۖ وَإِلَيۡهِ تُقۡلَبُونَ٢١ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٢٢ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ يَئِسُواْ مِن رَّحۡمَتِي وَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٣﴾
۱۵- آنگاه نوح و پیروانش را که در کشتی همراه او بودند نجات دادیم، و این امر را عبرت و پندی برای جهانیان قرار دادیم.
۱۶- و – ای رسول- ابراهیم را به یاد آور آنگاه که به قومش گفت: فقط الله یگانه را عبادت کنید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی او تعالی از خشم و کیفرش بترسید، این برایتان بهتر است اگر آنچه را برای شما خیر یا شر است از هم تشخیص میدهید و میدانید.
۱۷- - ای قوم- شما فقط نمادهایی را به جای الله عبادت میکنید، و به دروغ آنها را معبود نامیدهاید، قطعاً این معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید، نمیتوانند به شما روزی دهند، بنابراین از الله تعالی و نه از معبودهایتان رزق و روزی بخواهید، و چون شما را روزی میدهد، فقط او را عبادت کنید و فقط از او سپاسگزاری کنید، پس از مرگتان به سوی الله بازگردانیده میشوید، سپس شما را با توجه به آنچه انجام دادهاید جزا میدهد.
۱۸- و – ای مردم- اگر پیامبر ما محمدج را در اینکه شما را به عبادت الله یگانه فرا میخواند تکذیب کنید، قطعا گروههایی که پیش از شما بودند هم رسولانشان را در اینکه آنان را به سوی حقیقت فرا خواندند تکذیب کردند و در نتیجه، خشم و غضب الهی آنان را فرا گرفت، و بر رسولالله جفقط همین واجب است که رسالت الله را به روشنی و آشکارا تبلیغ کند، و قطعا این کار را انجام داده است.
۱۹- مگر این افراد ندانستهاند که الله تعالی چگونه مخلوقات را از نیستی به وجود میآورد، سپس آنها را پس از نابودیشان، همانگونه که در ابتدا به صورت آفرینشی جدید پدید آورد، بازمیگرداند؟! و هرگز این کار بر الله سخت و ناممکن نیست، بلکه بر او تعالی آسان است، همانگونه که ایجاد نخستین آن آسان بود.
۲۰- - ای رسول- به کسانی که رستاخیز پس از مرگ را انکار میکنند بگو: در زمین بگردید و بنیدیشید که الله چگونه آفرینش را آغاز کرد، و این کار از همان ابتدا بر او ناممکن و سخت نبود؟ پس ایجاد دوبارۀ آنها نیز بر او تعالی سخت و ناممکن نیست، همانا الله بر هر چیزی تواناست، و هیچ چیز نمیتواند او را از کاری که اراده کرده است باز دارد و ناتوان سازد.
۲۱- هر کس از مخلوقاتش را که بخواهد با توجه به جرمی که قبلا در روزهای زندگیاش انجام داده است عذاب میکند، و بر هر کس از آنان که بخواهد، یعنی بر کسی که توبه کرده و ایمان آورده و عمل صالح انجام داده است، رحم میکند، و به سوی او بازمیگردید و شما را بر اساس آنچه انجام دادهاید جزا میدهد.
۲۲- و – ای مردم- اگر از الله فرمان نبرید، هرگز نمیتوانید او را در زمین و آسمان ناتوان سازید [و مانع عذابش شوید]، و غیر از الله یار و پشتیبانی ندارید که عهدهدارِ امورتان باشد، و یاوری ندارید که در برابر [عذاب] الهی آنگاه که ارادۀ عذاب و رساندن مصیبت به شما را داشته باشد به شما یاری رساند.
۲۳- و کسانی که براهین الهی را نپذیرفتند و دلایل او و دیدارش در روز قیامت را انکار کردند، آنان وقتی عذابی را که برایشان آماده شده است ببینند هیچ امید و آرزویی به رحمت من در آخرت ندارند، و عذابی دردناک و رنجآور برایشان است.
﴿فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱقۡتُلُوهُ أَوۡ حَرِّقُوهُ فَأَنجَىٰهُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلنَّارِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٢٤ وَقَالَ إِنَّمَا ٱتَّخَذۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡثَٰنٗا مَّوَدَّةَ بَيۡنِكُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ ثُمَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكۡفُرُ بَعۡضُكُم بِبَعۡضٖ وَيَلۡعَنُ بَعۡضُكُم بَعۡضٗا وَمَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٥ ۞فََٔامَنَ لَهُۥ لُوطٞۘ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَىٰ رَبِّيٓۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٦ وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ إِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَجَعَلۡنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ ٱلنُّبُوَّةَ وَٱلۡكِتَٰبَ وَءَاتَيۡنَٰهُ أَجۡرَهُۥ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَإِنَّهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٢٧ وَلُوطًا إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ إِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلۡفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنَ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٨ أَئِنَّكُمۡ لَتَأۡتُونَ ٱلرِّجَالَ وَتَقۡطَعُونَ ٱلسَّبِيلَ وَتَأۡتُونَ فِي نَادِيكُمُ ٱلۡمُنكَرَۖ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوۡمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱئۡتِنَا بِعَذَابِ ٱللَّهِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٩ قَالَ رَبِّ ٱنصُرۡنِي عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُفۡسِدِينَ٣٠﴾
۲۴- اما پاسخ قوم ابراهیم چیزی نبود جز اینکه به یکدیگر گفتند: او را بکشید یا با آتش بسوزانید، پس وی را در آتش انداختند، اما الله سبحانه او را از آتش نجات داد، و آتش را برای وی سرد و سالم گرداند. قطعاً در اینکه ابراهیم را از آتش نجات دادیم، دلایل و نشانههایی وجود دارد برای قومی که الله را تصدیق کرده و به شریعتش عمل میکنند.
۲۵- و ابراهیم به قومش گفت: ای قوم من! شما فقط نمادهای باطلی را عبادت میکنید که آنها را به جای الله انتخاب کردهاید، و بر اساس عبادت آنها با یکدیگر دوستی میکنید و طبق خدمت به آنها در زندگی دنیا به یکدیگر محبت میورزید، سپس در روز قیامت، از یکدیگر بیزاری میجویید و همدیگر را نفرین و لعنت میکنید، و بازگشت همگی شما به آتش جهنم است، و یاوری ندارید که مانع شما از ورود به آن شود.
۲۶- و لوط ابراهیم را تصدیق و از آیین او پیروی کرد. و ابراهیم گفت: به راستی که من سرزمین قومم را به قصد رفتن به سرزمین مبارک؛ یعنی «شام» ترک میکنم، بدون تردید الله ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در تدبیر خود حکیم است.
۲۷- و اسحاق را به عنوان فرزند ابراهیم، و یعقوب را به عنوان نوهاش به او دادیم، و پیامبران و کتابهایی در نسل وی قرار دادیم، و پاداش اینکه در راه ما سختی کشید و مورد امتحان قرار گرفت را به او دادیم، در دنیا یاد و آوازهای نیک و فرزندی صالح به وی دادیم، و در آخرت از نیکوکاران است.
۲۸، ۲۹- و – ای رسول- لوط را به یاد آور آنگاه که به قومش گفت: به راستی که شما آن گناه زشت را مرتکب میشوید که هیچ یک از جهانیان پیش از شما در انجام آن بر شما پیشی نگرفته است! آیا شما با مردان از پشت درمیآمیزید، و با این کار پلیدتان راه را بر مسافران میبندید، و در مجالس خویش کارهای زشتی مانند تمسخر و ریشخند به مردم، و زدن رهگذران با سنگ و آزار و اذیت آنان با سخنان و رفتار ناشایست انجام میدهید؟! این عبارت نشان میدهد که جایز نیست مردم بر کار زشتی که الله و رسولش از آن نهی کردهاند اجتماع کنند. اما پاسخ قومش فقط همین بود که گفتند: اگر در آنچه میگویی از راستگویان هستی و آنچه وعده میدهی را اجرا میکنی، عذاب الهی را بیاور.
۳۰- لوط گفت: پروردگارا! مرا در برابر این قوم فسادکار با فرستادن عذاب بر آنان یاری کن؛ زیرا این کار زشت را به وجود آوردند و بر آن اصرار ورزیدند، الله تعالی نیز درخواستش را اجابت کرد.
﴿وَلَمَّا جَآءَتۡ رُسُلُنَآ إِبۡرَٰهِيمَ بِٱلۡبُشۡرَىٰ قَالُوٓاْ إِنَّا مُهۡلِكُوٓاْ أَهۡلِ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِۖ إِنَّ أَهۡلَهَا كَانُواْ ظَٰلِمِينَ٣١ قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطٗاۚ قَالُواْ نَحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَن فِيهَاۖ لَنُنَجِّيَنَّهُۥ وَأَهۡلَهُۥٓ إِلَّا ٱمۡرَأَتَهُۥ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٣٢ وَلَمَّآ أَن جَآءَتۡ رُسُلُنَا لُوطٗا سِيٓءَ بِهِمۡ وَضَاقَ بِهِمۡ ذَرۡعٗاۖ وَقَالُواْ لَا تَخَفۡ وَلَا تَحۡزَنۡ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهۡلَكَ إِلَّا ٱمۡرَأَتَكَ كَانَتۡ مِنَ ٱلۡغَٰبِرِينَ٣٣ إِنَّا مُنزِلُونَ عَلَىٰٓ أَهۡلِ هَٰذِهِ ٱلۡقَرۡيَةِ رِجۡزٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُواْ يَفۡسُقُونَ٣٤ وَلَقَد تَّرَكۡنَا مِنۡهَآ ءَايَةَۢ بَيِّنَةٗ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٣٥ وَإِلَىٰ مَدۡيَنَ أَخَاهُمۡ شُعَيۡبٗا فَقَالَ يَٰقَوۡمِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱرۡجُواْ ٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَلَا تَعۡثَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ مُفۡسِدِينَ٣٦ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلرَّجۡفَةُ فَأَصۡبَحُواْ فِي دَارِهِمۡ جَٰثِمِينَ٣٧ وَعَادٗا وَثَمُودَاْ وَقَد تَّبَيَّنَ لَكُم مِّن مَّسَٰكِنِهِمۡۖ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ أَعۡمَٰلَهُمۡ فَصَدَّهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ وَكَانُواْ مُسۡتَبۡصِرِينَ٣٨﴾
۳۱- و زمانی که فرشتگان با آن خبر مسرتبخش از جانب الله به وجود اسحاق و پس از آن، به وجود فرزندنش یعقوب نزد ابراهیم آمدند، به وی گفتند: به راستی که ما ساکنان قریۀ لوط؛ یعنی «سدوم» را نابود میکنیم؛ زیرا آنان با نافرمانی از الله تعالی بر خودشان ستم کردهاند.
۳۲- ابراهیم به فرشتگان گفت: در این شهر لوط وجود دارد، که از ستمکاران نیست! فرشتگان گفتند: ما به کسانی که در آن شهر هستند آگاهتریم، قطعا او و خانوادهاش را از هلاکتی که بر ساکنان آن شهر نازل میشود نجات خواهیم داد مگر همسرش که از باقیماندگان نابودشده است.
۳۳- و چون فرشتگان نزد لوط رسیدند، او ناراحت شد، چون گمان کرد مهمانانی از جنس بشر هستند، و به سبب وجود آنان اندوهگین شد؛ زیرا از پلیدی و زشتی کار قومش آگاه بود، اما فرشتگان به او گفتند: بر ما ترسی نداشته باش، که قومت به ما نخواهند رسید، و اندوهگین مباش از اینکه به تو گفتیم آنان را نابود میکنیم؛ زیرا ما تو را از عذابی که بر قومت نازل میشود نجات میدهیم، و خانوادهات را هم نجات میدهیم مگر زنت را، که در میان کسانی از قومش که هلاک میشوند نابود میگردد.
۳۴- به راستی که ما بر ساکنان این شهر عذابی از آسمان فرو خواهیم فرستاد، چون مرتکب گناه و فحشا شدهاند.
۳۵- و به تحقیق که آثار و نشانههای روشنی از سرزمین قوم لوط برای کسانی که از پند و عبرتها اندرز میگیرند و از آنها فایده میبرند باقی گذاشتیم.
۳۶- و به سوی مدین برادرشان شعیب را فرستادیم، و او گفت: ای قوم من! فقط الله را عبادت کنید، و عبادت را برای او خالص گردانید، که غیر از او تعالی معبودی برای شما نیست، و با عبادتی که انجام میدهید به پاداش روز آخرت امیدوار باشید، و فساد و گناهان را در زمین منتشر و زیاد نکنید، و بر انجام آنها مبادرت نورزید، بلکه از فساد و گناهان توبه کنید و به درگاه الله بازگردید.
۳۷- ساکنان «مدین» شعیب را در رسالتی که از جانب الله برایشان آورده بود تکذیب کردند، بنابراین زلزلۀ شدیدی آنان را فرا گرفت، و در خانههایشان بیهوش افتادند و نابود شدند.
۳۸- و قبیلۀ عاد و ثمود را نابود کردیم، در حالی که خرابی و خالیشدن مسکنهایشان و نزول خشم و عذاب ما بر تمامی آنان، برای شما آشکار شده است. و شیطان اعمال زشت آنان را در نظرشان بیاراست، و این افراد را از راه الله و ایمان به او و رسولش بازداشت، اما خودشان به کفر و گمراهی و انحراف خویش بینا و آگاه و در شگفت بودند، و گمان میکردند که بر هدایت و حقیقت قرار دارند، در حالی که غرق در گمراهی بودند.
﴿وَقَٰرُونَ وَفِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَۖ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مُّوسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا كَانُواْ سَٰبِقِينَ٣٩ فَكُلًّا أَخَذۡنَا بِذَنۢبِهِۦۖ فَمِنۡهُم مَّنۡ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِ حَاصِبٗا وَمِنۡهُم مَّنۡ أَخَذَتۡهُ ٱلصَّيۡحَةُ وَمِنۡهُم مَّنۡ خَسَفۡنَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ وَمِنۡهُم مَّنۡ أَغۡرَقۡنَاۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٤٠ مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلۡعَنكَبُوتِ ٱتَّخَذَتۡ بَيۡتٗاۖ وَإِنَّ أَوۡهَنَ ٱلۡبُيُوتِ لَبَيۡتُ ٱلۡعَنكَبُوتِۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٤١ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ مِن شَيۡءٖۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٤٢ وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِۖ وَمَا يَعۡقِلُهَآ إِلَّا ٱلۡعَٰلِمُونَ٤٣ خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٤٤ ٱتۡلُ مَآ أُوحِيَ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَۖ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۗ وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَصۡنَعُونَ٤٥﴾
۳۹- و قارون و فرعون و هامان را نابود کردیم، در حالی که موسی دلایلی روشن را برای همگی آنان آورد، اما این افراد در زمین تکبر کرده و خود را بزرگ پنداشتند، ولی نتوانستند خودشان را از [عذاب] ما نجات دهند، بلکه ما بر آنان مسلط و مقتدر بودیم.
۴۰- بنابراین تمامی افراد مذکور را به سبب گناهی که کردند عذاب کردیم: بر گروهی از آنان - یعنی قوم لوط- بادی شدید فرستادیم که پیدرپی با سنگهایی از گِل زده میشدند، و گروهی از آنان را فریاد شدیدی در برگرفت، که قوم صالح و قوم شعیب بودند، و برخی مانند قارون را در زمین فرو بردیم؛ برخی یعنی قوم نوح و فرعون و قومش را غرق کردیم، و هرگز الله تعالی این افراد را به سبب گناهان دیگران نابود نکرد، که آنان را به ناحق از بین برده باشد، بلکه خود آنان با برخورداری از نعمتهای پروردگارشان و عبادت غیر او، بر خویشتن ستم میکردند.
۴۱- مَثَل کسانی که به جای الله، غیر الله را به عنوان دوست انتخاب کردند و از آنها امید یاری و کمک داشتند، همچون عنکبوتی است که خانهای برای خود ساخته و میخواهد از خودش محافظت کند، اما هنگام نیاز، سودی به حالش نمیرساند، دوستان این مشرکان هم که آنها را به جای الله انتخاب کردهاند، هیچ بخشی از نیازشان را برآورده نمیسازند، و همانا سستترین خانهها خانۀ عنکبوت است، و اگر این مطلب را میدانستند هرگز آنها را به عنوان دوست انتخاب نمیکردند؛ زیرا هیچ سود و زیانی به آنان نمیرسانند.
۴۲- بدون تردید الله آنچه را که به جای او به دعا و یاریخواهی میخوانند میداند، و آنها در حقیقت چیزی نیستند، بلکه فقط نامهایی هستند که آنان انتخاب کردهاند و هیچ سود و زیانی نمیرسانند، و او تعالی در گرفتن انتقام از کافران شکستناپذیر، و در تدبیر و آفرینش خویش حکیم است.
۴۳- و این مَثَلها را برای مردم بیان میکنیم؛ تا با آنها فایده ببرند و بدانند، و فقط آگاهان و عالمان به الله و آیات و شریعتش آنها را درک میکنند.
۴۴- الله آسمانها و زمین را با عدالت و انصاف آفریده، و در آفرینش آنها دلالت و نشانهای بزرگ بر قدرت او تعالی و معبودبودن او به تنهایی وجود دارد. فقط از مؤمنان نام برد؛ زیرا آنان از این مورد پند و فایده میگیرند.
۴۵- آنچه را که از این قرآن بر تو نازل شده است تلاوت و به آن عمل کن، و نماز را با تمامی شروط و ارکانش انجام بده. قطعاً نماز، صاحبش را از وقوع در گناهان و امور زشت بازمیدارد؛ زیرا کسی که نماز را به جای آورد و ارکان و شروطش را کامل کند، دلش نورانی و ایمانش زیاد میشود، و تمایلش به خیر قوی میگردد، و میل و رغبتش به بدی کم میشود یا از بین میرود، و بدون تردید یاد الله در نماز و غیر آن بزرگتر و برتر و بهتر از هر چیزی است. و الله از هر خیر یا شری که انجام میدهید آگاه است، و با توجه به آن کاملترین جزا یا پاداش را به شما میدهد.
﴿۞وَلَا تُجَٰدِلُوٓاْ أَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡهُمۡۖ وَقُولُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡنَا وَأُنزِلَ إِلَيۡكُمۡ وَإِلَٰهُنَا وَإِلَٰهُكُمۡ وَٰحِدٞ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ٤٦ وَكَذَٰلِكَ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَۚ فَٱلَّذِينَ ءَاتَيۡنَٰهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ يُؤۡمِنُونَ بِهِۦۖ وَمِنۡ هَٰٓؤُلَآءِ مَن يُؤۡمِنُ بِهِۦۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلۡكَٰفِرُونَ٤٧ وَمَا كُنتَ تَتۡلُواْ مِن قَبۡلِهِۦ مِن كِتَٰبٖ وَلَا تَخُطُّهُۥ بِيَمِينِكَۖ إِذٗا لَّٱرۡتَابَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٤٨ بَلۡ هُوَ ءَايَٰتُۢ بَيِّنَٰتٞ فِي صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلظَّٰلِمُونَ٤٩ وَقَالُواْ لَوۡلَآ أُنزِلَ عَلَيۡهِ ءَايَٰتٞ مِّن رَّبِّهِۦۚ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡأٓيَٰتُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٥٠ أَوَ لَمۡ يَكۡفِهِمۡ أَنَّآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ يُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَرَحۡمَةٗ وَذِكۡرَىٰ لِقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥١ قُلۡ كَفَىٰ بِٱللَّهِ بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡ شَهِيدٗاۖ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ وَكَفَرُواْ بِٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٥٢﴾
۴۶- و – ای مؤمنان- با یهود و نصاری گفتگو و مجادله نکنید جز به روش نیکو و سخن زیبا، و دعوت به سوی حق با آسانترین راه ممکن، مگر کسانی که از راه حق منحرف شدند و دشمنی و خصومت کردند و علیه شما اعلان مبارزه کردند، پس با شمشیر علیه آنان بجنگید تا اینکه ایمان بیاورند یا جزیه را خوار و ذلیل به دست خویش بدهند، و بگویید: ما به قرآنی که به سوی ما فرستاده شده است و به تورات و انجیلی که برای شما نازل شده است ایمان آوردهایم، و معبود ما و شما یکی است و شریکی در الوهیت و ربوبیت و اسماء و صفاتش ندارد، و ما با طاعت از او در آنچه به ما دستور داده یا از آن نهی کرده است، در برابر او تعالی خاضع و فروتن هستیم.
۴۷- و – ای رسول- همانگونه که کتابهای آسمانی را بر پیامبران پیش از تو نازل کردیم، این کتابی که تصدیقکنندۀ کتابهای پیشین است را به سوی تو فرستادیم، و کسانی از بنیاسرائیل که به آنان کتاب دادیم و آن را به خوبی شناختند، به قرآن ایمان میآورند، و برخی از این قوم عرب از میان قریش و دیگران به قرآن ایمان میآورند، و فقط کافران که عادتشان انکار و دشمنی است این قرآن را انکار میکنند یا در دلایل و براهین آشکارش تردید میکنند.
۴۸- و – ای رسول- یکی از معجزات آشکار تو این است که پیش از اینکه قرآن بر تو نازل شود، هیچ کتابی نخواندی، و هیچ حرفی را با دستت ننوشتی، و آنان از این موضوع باخبرند، و اگر پیش از اینکه بر تو وحی شود، میتوانستی بخوانی یا بنویسی، قطعاً باطلاندیشان در این باره تردید میکردند و میگفتند: این موارد را از کتابهای پیشین آموخته، یا از آنها نسخهبرداری کرده است.
۴۹- اما این قرآن آیاتی واضح و روشن در دلالت بر حقیقت است که عالمان آنها را حفظ میکنند، و فقط افراد ستمکار و معاند که حقیقت را میدانند و از آن کناره میگیرند آیات ما را تکذیب و رد میکنند.
۵۰- و مشرکان گفتند: چرا آیات و نشانههایی که آنها را مشاهده کنیم مانند شتر صالح و عصای موسی از جانب پروردگار محمد بر او نازل نشده است؟! به آنان بگو: به راستی که موضوع این آیات و نشانهها فقط در اختیار الله است، اگر بخواهد آنها را فرو میفرستد، و اگر بخواهد نازل نمیکند، و من برای شما فقط هشداردهندهای هستم که شما را از سختی خشم و عذاب الله بر حذر میدارم و راه حق و باطل را بیان میکنم.
۵۱- - ای رسول- آیا برای اینکه این مشرکان به صداقت تو پی ببرند همین کافی نیست که قرآنی را که بر آنان خوانده میشود بر تو نازل کردیم؟! قطعاً در این قرآن رحمتی برای مؤمنان در دنیا و آخرت وجود دارد، و با توجه به پند و عبرتهایی که دارد، مایۀ اندرز است.
۵۲- بگو: کافی است که الله متعال میان من و شما، گواه بر راستی من باشد به اینکه رسول او هستم، و نیز گواه بر اینکه شما مرا تکذیب میکنید و حقیقتی را که از جانب الله آوردهام رد میکنید، او تعالی آنچه را که در آسمانها و زمین است میداند، و ذرهای از آنها بر او پنهان نیست. و کسانی که – با وجود این دلایل روشن- به باطل ایمان آورده و به الله کفر ورزیدند، همان زیانکاران در دنیا و آخرت هستند.
﴿وَيَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَلَوۡلَآ أَجَلٞ مُّسَمّٗى لَّجَآءَهُمُ ٱلۡعَذَابُۚ وَلَيَأۡتِيَنَّهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٥٣ يَسۡتَعۡجِلُونَكَ بِٱلۡعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةُۢ بِٱلۡكَٰفِرِينَ٥٤ يَوۡمَ يَغۡشَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِن فَوۡقِهِمۡ وَمِن تَحۡتِ أَرۡجُلِهِمۡ وَيَقُولُ ذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٥٥ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ أَرۡضِي وَٰسِعَةٞ فَإِيَّٰيَ فَٱعۡبُدُونِ٥٦ كُلُّ نَفۡسٖ ذَآئِقَةُ ٱلۡمَوۡتِۖ ثُمَّ إِلَيۡنَا تُرۡجَعُونَ٥٧ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ ٱلۡجَنَّةِ غُرَفٗا تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ نِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ٥٨ ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٥٩ وَكَأَيِّن مِّن دَآبَّةٖ لَّا تَحۡمِلُ رِزۡقَهَا ٱللَّهُ يَرۡزُقُهَا وَإِيَّاكُمۡۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦٠ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٦١ ٱللَّهُ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ٦٢ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ مِنۢ بَعۡدِ مَوۡتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٦٣﴾
۵۳- - ای رسول- مشرکان قومت از روی تمسخر، درخواست تعجیل در عذاب را از تو دارند، و اگر الله برای عذابشان در دنیا وقتی را که هیچ تقدم و تأخری ندارد مقدر نکرده بود، قطعا زمانی که درخواست عذاب میکردند، بر آنان فرستاده میشد، و ناگهان آنان را فرا میگرفت، بدون اینکه آگاه و خبردار شوند.
۵۴- از تو خواستار تعجیل عذاب در دنیا هستند، و این عذاب قطعا آنان را در دنیا یا در آخرت فرا خواهد گرفت، و همانا عذاب جهنم در آخرت آنان را در بر میگیرد، و هیچ راه فراری از آن ندارند.
۵۵- در روز قیامت، عذاب جهنم کافران را از بالای سر و از زیر پایشان میپوشاند، و آتش آنان را از سایر اطراف فرا میگیرد، و الله در آن لحظه به آنان میگوید: جزای آنچه را که در دنیا انجام میدادید؛ یعنی شرک به الله و ارتکاب گناهان و سایر جرمها را بچشید.
۵۶- ای بندگان من که ایمان آوردهاید! اگر نمیتوانید ایمان و عبادت الله یگانه را آشکار کنید، بر روی زمین پهناور الله هجرت کنید و فقط او را عبادت کنید.
۵۷- هر نفس زندهای چشندۀ مرگ است، سپس برای حساب و جزا به سوی ما بازمیگردید.
۵۸- و کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال نیکی را که به آنها فرمان داده شدند انجام دادند، قطعا آنان را در اتاقهایی والا از بهشت جای میدهیم که رودها از زیرشان جاری است و برای همیشه در آنها میمانند. اعطای این اتاقها در باغهای پُرنعمت چه پاداش نیکویی است برای عاملان به طاعت و عبادت الهی!
۵۹- این باغها برای مؤمنانی است که بر عبادت الله شکیبایی کردند و به دینشان چنگ زدند، و در روزی و جهاد علیه دشمنانشان بر الله توکل میکنند.
۶۰- چه بسا جنبدهای که غذایش را برای فردا ذخیره نمیکند، آنگونه که آدمی انجام میدهد، الله سبحانه و تعالی آنها را روزی میدهد همانگونه که به شما روزی میدهد، و او تعالی شنوندۀ سخنان شما و دانا به اعمال و آنچه در دلهایتان خطور میکند است.
۶۱- و – ای رسول- اگر از مشرکان بپرسی: چه ذاتی آسمانها و زمین را با این نظم شگفت آفریده است و خورشید و ماه را رام کرده است؟ قطعا میگویند: الله یگانه آنها را آفریده است، پس چگونه از ایمان به اللهِ آفریننده و مدبر هر چیزی، سر باز میزنند و غیر الله را با او عبادت میکنند؟! پس از افترا و دروغشان تعجب کن!!!
۶۲- الله تعالی بر اساس اینکه به خیر و صلاح مخلوقاتش آگاه است رزق و روزی را برای هر یک از آنها که بخواهد میگستراند، و بر برخی دیگر محدود میگرداند. همانا الله به تمامی احوال و امورتان آگاه است و چیزی بر او پنهان نمیماند.
۶۳- و – ای رسول- اگر از مشرکان بپرسی: چه ذاتی آب را از آسمان فرو فرستاده سپس زمین را پس از اینکه خشک و لمیرزع بود به وسیلۀ آن آب سرسبز و خرم گرداند؟ قطعا اعتراف خواهند کرد و خواهند گفت: الله یگانه آن را فروفرستاده است. بگو: سپاس و ستایش الله را که حجتش را بر شما آشکار و کامل کرد، بلکه بیشتر آنان نمیدانند چه چیزی به سود یا به زیانشان است، و اگر میدانستند هرگز غیر الله را شریک او تعالی قرار نمیدادند.
﴿وَمَا هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا لَهۡوٞ وَلَعِبٞۚ وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ لَهِيَ ٱلۡحَيَوَانُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٦٤ فَإِذَا رَكِبُواْ فِي ٱلۡفُلۡكِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ إِذَا هُمۡ يُشۡرِكُونَ٦٥ لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ وَلِيَتَمَتَّعُواْۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٦٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا جَعَلۡنَا حَرَمًا ءَامِنٗا وَيُتَخَطَّفُ ٱلنَّاسُ مِنۡ حَوۡلِهِمۡۚ أَفَبِٱلۡبَٰطِلِ يُؤۡمِنُونَ وَبِنِعۡمَةِ ٱللَّهِ يَكۡفُرُونَ٦٧ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوۡ كَذَّبَ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُۥٓۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡكَٰفِرِينَ٦٨ وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُواْ فِينَا لَنَهۡدِيَنَّهُمۡ سُبُلَنَاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٦٩﴾
۶۴- و این زندگی دنیا چیزی جز لهو و لعب نیست که با زینتها و تمایلاتی که دارد، دلها سرگرم و بدنها مشغول بازی با آن هستند، سپس به سرعت از بین میرود، و قطعاً سرای آخرت زندگی حقیقی و دایمی است که مرگ و زوالی در آن نیست، و اگر مردم این مسأله را میدانستند، هرگز سرای فانی را بر سرای باقی ترجیح نمیدادند.
۶۵، ۶۶- و زمانی که کافران در دریا بر کشتیها سوار میشوند، الله را یگانه میدانند و در زمان سختی فقط او را به دعا و یاری میخوانند، و هنگامی که الله آنان را نجات دهد و به خشکی رساند، و سختی از آنان برطرف شود، به شرکشان بازمیگردند، و با این کار دچار تناقض میشوند؛ یعنی در لحظۀ سختی الله را به یگانگی میخوانند، ولی در زمان آسایش به او شرک میورزند. و شرکشان پس از اینکه ما با نجاتدادنشان از دریا به آنان نعمت دادهایم صورت میگیرد؛ تا سرانجام آن کفر به نعمتهایی که در جان و مالشان دادهایم باشد، و به این هدف که برخورداری و لذت خویش را در این دنیا تکمیل کنند، به زودی از فساد عملشان و عذاب دردناکی که الله در روز قیامت برایشان آماده ساخته است آگاه خواهند شد. این سخن تهدید و وعیدی بر آنان است.
۶۷- مگر کافران «مکه» ندیدهاند که الله تعالی «مکه» را برایشان حَرَمی ایمن گردانیده است، که ساکنان آن بر جان و مالشان امنیت دارند، در حالی که مردم اطراف آن و خارج از محدودۀ حرم، [جان و مالشان] ربوده میشود و امنیت ندارند؟! آیا به شرک ایمان میآورند و به نعمت الهی که آن را مخصوص آنان قرار داده است، کفر میورزند، و او را به تنهایی و یگانگی عبادت نمیکنند؟!
۶۸- ستمکارتر از همه کسی است که بر الله دروغ بربندد، و گمراهی و باطل و انحراف خویش را به الله نسبت دهد، یا حقیقتی را که الله رسولش محمدج را با آن فرستاده است تکذیب کند، همانا در آتش دوزخ مسکنی برای کسی که به الله کفر ورزد و یگانگی او را تکذیب کند و رسولش محمدج را انکار کند وجود دارد.
۶۹- و مؤمنانی که با دشمنان الله و نفس و شیطان مبارزه کردند، و بر فتنهها و آزار در راه الله صبر کردند، الله آنان را به راههای خیر هدایت و راهنمایی خواهد کرد، و آنان را بر راه راست پایدار و استوار خواهد گرداند، و کسی که چنین صفتی داشته باشد، به خود و دیگران نیکی کرده است. و بدون تردید الله تعالی با نصرت و تایید و حفاظت و هدایت، همراه مخلوقی است که نیکی کند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ غُلِبَتِ ٱلرُّومُ٢ فِيٓ أَدۡنَى ٱلۡأَرۡضِ وَهُم مِّنۢ بَعۡدِ غَلَبِهِمۡ سَيَغۡلِبُونَ٣ فِي بِضۡعِ سِنِينَۗ لِلَّهِ ٱلۡأَمۡرُ مِن قَبۡلُ وَمِنۢ بَعۡدُۚ وَيَوۡمَئِذٖ يَفۡرَحُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ٤ بِنَصۡرِ ٱللَّهِۚ يَنصُرُ مَن يَشَآءُۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٥﴾
۱- ﴿ الٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- ۵- فارس روم را در نزدیکترین منطقۀ سرزمین «شام» به سمت «فارس» شکست داد، و چند سال بعد که کمتر از سه و بیشتر از ده سال نیست، روم بر فارس پیروز خواهد شد. تمامی امور پیش از پیروزی روم و پس از آن در اختیار الله تعالی است، و روزی که روم بر فارس چیره شود، مؤمنان به سبب یاری الله به روم علیه فارس خوشحال میشوند. و او تعالی هر کس را که بخواهد یاری میدهد و پیروز میگرداند و هر کس را که بخواهد خوار میسازد، و او ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و نسبت به هر کس از مخلوقاتش که بخواهد مهربان است. و قطعا این وعده تحقق یافت و پس از هفت سال، روم بر فارس چیره شد، و مسلمانان از این امر خوشحال شدند؛ زیرا رومیان اهل کتاب بودند، هر چند آن را تحریف کردند.
﴿وَعۡدَ ٱللَّهِۖ لَا يُخۡلِفُ ٱللَّهُ وَعۡدَهُۥ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٦ يَعۡلَمُونَ ظَٰهِرٗا مِّنَ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَهُمۡ عَنِ ٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ غَٰفِلُونَ٧ أَوَ لَمۡ يَتَفَكَّرُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۗ مَّا خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَأَجَلٖ مُّسَمّٗىۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ بِلِقَآيِٕ رَبِّهِمۡ لَكَٰفِرُونَ٨ أَوَ لَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَأَثَارُواْ ٱلۡأَرۡضَ وَعَمَرُوهَآ أَكۡثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ فَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظۡلِمَهُمۡ وَلَٰكِن كَانُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ يَظۡلِمُونَ٩ ثُمَّ كَانَ عَٰقِبَةَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔواْ ٱلسُّوٓأَىٰٓ أَن كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَكَانُواْ بِهَا يَسۡتَهۡزِءُونَ١٠ ٱللَّهُ يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ١١ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يُبۡلِسُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ١٢ وَلَمۡ يَكُن لَّهُم مِّن شُرَكَآئِهِمۡ شُفَعَٰٓؤُاْ وَكَانُواْ بِشُرَكَآئِهِمۡ كَٰفِرِينَ١٣ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يَوۡمَئِذٖ يَتَفَرَّقُونَ١٤ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَهُمۡ فِي رَوۡضَةٖ يُحۡبَرُونَ١٥﴾
۶، ۷- الله تعالی به مؤمنان وعدهای قطعی بر پیروزی رومیان نصاری بر پارسیان مشرک داد، که هرگز در آن خلاف نمیکند، اما بیشتر کافران «مکه» نمیدانند آنچه الله وعده دهد حق و حتمی است، بلکه آنان نسبت به ظواهر و زینتهای دنیا آگاهند، و از امور مربوط به آخرت و آنچه به سودشان است غافلند و دربارۀ آنها نمیاندیشند.
۸- مگر این تکذیبکنندگانِ رسولان الهی و دیدار با او تعالی، به آفرینش خودشان نیندیشیدهاند که الله آنان را در حالی که هیچ چیز نبودند آفرید؟! الله تعالی آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد را فقط برای اقامۀ عدل و داد و پاداش و عذاب آفرید، و به این هدف که بر یگانگی و قدرت او دلالت کنند، و نیز برای مدتی معین که به آن ختم میشوند؛ یعنی روز قیامت، و به راستی که بیشتر مردم دیدار با پروردگارشان را رد و انکار میکنند؛ زیرا نمیدانند پس از مرگ و فنا به سوی الله بازمیگردند و از آخرت هم غافلند.
۹- مگر این تکذیبکنندگان الله و غافلان از آخرت، با تفکر و تأمل در زمین نگشتهاند تا ببینند سرانجام و جزای امتهایی که رسولان الهی را تکذیب کردند؛ مانند قبیلۀ عاد و ثمود چگونه شد؟! در حالی که آنان از لحاظ جسمی از اینان قویتر، و بر بهرهوری و استفاده از زندگی تواناتر بودند، به گونهای که زمین را شخم زدند و کاشتند، و کاخهایی ساختند و در آنها زندگی کردند، و دنیایشان را بیشتر از اهل «مکه» آباد کردند، اما عمارت و طولانیشدن عمر و مدتشان سودی به حالشان نرساند، و رسولان با دلایل و براهین آشکار و روشن نزدشان آمدند، اما آنان را تکذیب کردند و در نتیجه، الله تعالی این امتها را نابود کرد، و الله سبحان با این نابودکردن به آنان ستم نکرد، بلکه خودشان با شرک و گناه بر خویشتن ستم کردند.
۱۰- سپس سرانجامِ طاغیان و کافران بدکار، بدترین و زشتترین عاقبت و سرانجام گشت؛ زیرا الله را تکذیب کردند و آیاتی را که بر رسولانش نازل کرد به تمسخر گرفتند.
۱۱- الله به تنهایی تمامی مخلوقات را به وجود آورده است، و فقط او میتواند دوباره آنها را برگرداند، سپس تمامی مخلوقات به سوی او بازمیگردند، و فرد نیکوکار را در برابر نیکیاش، و بدکار را به سزای بدی او پاداش و جزا میدهد.
۱۲- و روزی که قیامت برپا میشود مجرمان امیدی به نجاتیافتن از عذاب ندارند، و سرگردان و وحشتزده میشوند و دلیل و عذری ندارند.
۱۳- و مشرکان در آن روز، شفاعتگری از میان معبودهایی که به جای الله عبادت میکردند ندارند، بلکه از یکدیگر اعلام برائت و بیزاری میکنند، بنابراین شفاعت فقط در اختیار الله است، و از غیر او درخواست نمیشود.
۱۴، ۱۵- و روزی که قیامت برپا میگردد، مؤمنان و کافران از یکدیگر جدا میشوند، و مؤمنان به الله و رسولش که عمل نیک انجام دادهاند در بهشت جای میگیرند و در آنجا مورد اکرام و خوشحال و در ناز و نعمتند.
﴿وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَلِقَآيِٕ ٱلۡأٓخِرَةِ فَأُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡعَذَابِ مُحۡضَرُونَ١٦ فَسُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ حِينَ تُمۡسُونَ وَحِينَ تُصۡبِحُونَ١٧ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَعَشِيّٗا وَحِينَ تُظۡهِرُونَ١٨ يُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَيُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّ وَيُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ وَكَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١٩ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ إِذَآ أَنتُم بَشَرٞ تَنتَشِرُونَ٢٠ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٢١ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفُ أَلۡسِنَتِكُمۡ وَأَلۡوَٰنِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡعَٰلِمِينَ٢٢ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبۡتِغَآؤُكُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَسۡمَعُونَ٢٣ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ يُرِيكُمُ ٱلۡبَرۡقَ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَيُحۡيِۦ بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٤﴾
۱۶- و اما کسانی که به الله کفر ورزیدند، و آنچه را که رسولان آوردند تکذیب کردند و رستاخیز پس از مرگ را قبول داشتند، آنان در عذاب ماندگارند، و این جزایشان است در قبال تکذیبی که در دنیا مرتکب شدند.
۱۷، ۱۸- پس ای مؤمنان! تسبیح الله را بگویید و او را از شریک و همسر و فرزند منزه بدانید، و با زبانهایتان او تعالی را به صفات کمال توصیف کنید، و این موارد را شامگاهان و سحرگاهان و عصرگاهان و هنگام نیمروز با تمامی اعضا و جوارحتان عملی کنید. و تمامی حمد و ستایشها در آسمانها و زمین و در شب و روز از آنِ الله است.
۱۹- الله تعالی زنده را از مرده درمیآورد، مانند اینکه انسان را از نطفه، و جوجه را از تخم بیرون میآورد، و مرده را از زنده درمیآورد، مثل اینکه نطفه را از انسان، و تخم را از پرندگان خارج میسازد، و زمین خشک را با رویانیدن گیاهان زنده میگرداند، و – ای مردم- شما هم مانند همین زندهشدن، برای حساب و جزا از قبرهایتان زنده بیرون میآیید.
۲۰- و یکی از نشانههای الهی که بر عظمت و کمال قدرت او دلالت دارد، این است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس شما انسانهایی شدید که با زاد و ولد زیاد میگردید و در زمین منتشر میشوید و خواستار فضل و احسان او تعالی هستید.
۲۱- و یکی دیگر از نشانههای دلالتکننده بر عظمت و کمال قدرت الله این است که – ای مردان- او تعالی برای شما و از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنار آنان آرامش گیرید، و میان زن و شوهر محبت و شفقت به وجود آورد، همانا در آفرینش اینها نشانههایی دال بر قدرت و یگانگی الله برای قومی که تفکر و تدبر میکنند وجود دارد.
۲۲- و از جمله نشانههای قدرت الهی، آفرینش آسمانها و ارتفاع و استواری آنها بدون ستون، و نیز آفرینش زمین با وجود گستردگی و درازای آن، و همچنین تفاوت زبانها و رنگ و نژادهای شماست، بدون تردید در این موارد پند و اندرزی برای هر فرد آگاه و بابصیرتی وجود دارد.
۲۳- و یکی دیگر از علایم قدرت الهی، این است که خواب را مایۀ آسایش و استراحت شما در شب و روز قرار داد؛ زیرا خواب باعث میشود آدمی استراحت کند و خستگی از بین برود، و روز را برای شما به وجود آورد که برای امرار معاش و کسب روزی در آن منتشر و پراکنده میشوید. قطعاً در این امور دلایلی بر کمال قدرت الله و اجرای ارادۀ او تعالی وجود دارد برای قومی که با تفکر و تدبر و با دیدۀ عبرت به موعظهها گوش فرا میدهند.
۲۴- و از دیگر نشانههای قدرت او تعالی این است که برق [در آسمان] را به شما نشان میدهد، و شما از صاعقهها میترسید، و به باران امید دارید، و بارانی از آسمان میفرستد و زمین را پس از اینکه خشک و لمیزرع بود زنده و سرسبز میگرداند. بدون تردید در این موارد دلیلی بر کمال قدرت الهی و بزرگی حکمت و احسان او وجود دارد برای هر کسی که برخوردار از عقل باشد و با آن راهنمایی شود.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن تَقُومَ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ بِأَمۡرِهِۦۚ ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمۡ دَعۡوَةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ إِذَآ أَنتُمۡ تَخۡرُجُونَ٢٥ وَلَهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ كُلّٞ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ٢٦ وَهُوَ ٱلَّذِي يَبۡدَؤُاْ ٱلۡخَلۡقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥ وَهُوَ أَهۡوَنُ عَلَيۡهِۚ وَلَهُ ٱلۡمَثَلُ ٱلۡأَعۡلَىٰ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٧ ضَرَبَ لَكُم مَّثَلٗا مِّنۡ أَنفُسِكُمۡۖ هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُكُم مِّن شُرَكَآءَ فِي مَا رَزَقۡنَٰكُمۡ فَأَنتُمۡ فِيهِ سَوَآءٞ تَخَافُونَهُمۡ كَخِيفَتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡۚ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ ٱلۡأٓيَٰتِ لِقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٢٨ بَلِ ٱتَّبَعَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ أَهۡوَآءَهُم بِغَيۡرِ عِلۡمٖۖ فَمَن يَهۡدِي مَنۡ أَضَلَّ ٱللَّهُۖ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ٢٩ فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفٗاۚ فِطۡرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَيۡهَاۚ لَا تَبۡدِيلَ لِخَلۡقِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ ٱلدِّينُ ٱلۡقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٣٠ ۞مُنِيبِينَ إِلَيۡهِ وَٱتَّقُوهُ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَلَا تَكُونُواْ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ٣١ مِنَ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗاۖ كُلُّ حِزۡبِۢ بِمَا لَدَيۡهِمۡ فَرِحُونَ٣٢﴾
۲۵- و از دیگر نشانههای دال بر قدرت الله، پابرجا بودن و استواری و ثبات آسمان و زمین به فرمان الله است، که هرگز مضطرب و متزلزل نشدهاند و آسمان بر روی زمین نیفتاده است، و زمانی که شما را روز قیامت برای برانگیختهشدن فراخواند، به سرعت از قبرهایتان بیرون میآیید.
۲۶- و هر آنچه در آسمانها و زمین است؛ از فرشتگان و انس و جن و حیوانات و گیاهان و جمادات از آنِ الله تعالی است و همگی در برابر فرمان او تسلیم و در برابر کمال او تعالی فروتن و خاضع هستند.
۲۷- و الله یگانه ذاتی است که آفرینش را بدون نمونۀ قبلی آغاز میکند، سپس آن را پس از نابودکردنش بازمیگرداند، و بازگرداندن و زندهکردن مخلوقات پس از مرگ، بر الله تعالی آسانتر از آفرینش ابتدایی آنهاست، و هر دو کار بر او آسان است. و صفت برتر در هر چیزی که الله به آن توصیف میشود، از آنِ اوست، نظیر و مانندی ندارد، و او شنوا و بیناست، ذات شکستناپذیری است که مغلوب نمیشود، و در سخنان و اعمال و تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است.
۲۸- - ای مشرکان- الله مثالی برگرفته از خودتان برای شما زده است: آیا از میان بردگان و غلامهایتان شریکی دارید که در روزی و اموالتان به صورت یکسان با شما مشارکت کنند، و بترسید که اموالتان را با شما تقسیم کنند چنانچه هر یک از شما از شریک آزادش میترسد که مالش را با او تقسیم کند؟! قطعا شما به چنین کاری راضی نمیشوید، پس چگونه این کار را دربارۀ الله میپسندید و برای او تعالی شریکانی از میان مخلوقاتش قرار میدهید؟! مانند چنین بیانی، دلایل و براهین را برای صاحبان عقل سلیم که از آن فایده میبرند بیان میکنیم و روشن میسازیم.
۲۹- اما مشرکان با تقلید از پدرانشان و بدون علم، از تمایلاتشان پیروی کردند، و در جهل و گمراهی شریک پدرانشان گشتند، و کسی را که الله به سبب مداومت وی بر کفر و عناد گمراه سازد، هیچ کس نمیتواند او را هدایت کند، و این افراد یارانی ندارند که آنان را از عذاب الهی نجات دهند.
۳۰- پس – ای رسول! تو و کسانی که همراه تو هستند- به دینی که الله آن را برایت مشروع ساخت روی آورید؛ یعنی دین اسلام که الله مردم را بر آن آفرید، پس بقا و تسمک شما به آن است، به فطرت الهی - یعنی ایمان به الله یگانه- چنگ بزن، که هیچ تغییر و تبدیلی در آفرینش و دین او وجود ندارد، و این راه راست و رساننده به خشنودی الله پروردگار جهانیان و بهشت اوست، اما – ای رسول- بیشتر مردم نمیدانند که فقط آنچه تو را به رعایت آن فرمان دادهام دین حق است.
۳۱- و با توبه و اخلاص عمل برای الله به سوی او بازگردید، و با اجرای اوامر و ترک نواهی از او تعالی بترسید، و نماز را به صورت کامل و با رعایت ارکان و واجبات و شروطش اجرا کنید، و همراه مشرکانی که غیر الله را با او عبادت میکنند نباشید.
۳۲- و از مشرکان و هواپرستان و بدعتگذارانی که دینشان را تغییر دادند و با پیروی از تمایلاتشان، بخشی از آن را گرفته و بخشی را ترک کردند و فرقهفرقه شدند نباشید؛ کسانی که پیرو بزرگان و احزاب و آرای خودشان هستند و یکدیگر را بر باطل یاری میدهند، و هر حزبی به آنچه دارد خوشحال و شاد است، و خودشان را بر حق و دیگران را بر باطل میدانند.
﴿وَإِذَا مَسَّ ٱلنَّاسَ ضُرّٞ دَعَوۡاْ رَبَّهُم مُّنِيبِينَ إِلَيۡهِ ثُمَّ إِذَآ أَذَاقَهُم مِّنۡهُ رَحۡمَةً إِذَا فَرِيقٞ مِّنۡهُم بِرَبِّهِمۡ يُشۡرِكُونَ٣٣ لِيَكۡفُرُواْ بِمَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡۚ فَتَمَتَّعُواْ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣٤ أَمۡ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ سُلۡطَٰنٗا فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِمَا كَانُواْ بِهِۦ يُشۡرِكُونَ٣٥ وَإِذَآ أَذَقۡنَا ٱلنَّاسَ رَحۡمَةٗ فَرِحُواْ بِهَاۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ إِذَا هُمۡ يَقۡنَطُونَ٣٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٣٧ فََٔاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَىٰ حَقَّهُۥ وَٱلۡمِسۡكِينَ وَٱبۡنَ ٱلسَّبِيلِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ لِّلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجۡهَ ٱللَّهِۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٣٨ وَمَآ ءَاتَيۡتُم مِّن رِّبٗا لِّيَرۡبُوَاْ فِيٓ أَمۡوَٰلِ ٱلنَّاسِ فَلَا يَرۡبُواْ عِندَ ٱللَّهِۖ وَمَآ ءَاتَيۡتُم مِّن زَكَوٰةٖ تُرِيدُونَ وَجۡهَ ٱللَّهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُضۡعِفُونَ٣٩ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ ثُمَّ رَزَقَكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يُحۡيِيكُمۡۖ هَلۡ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَفۡعَلُ مِن ذَٰلِكُم مِّن شَيۡءٖۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٤٠ ظَهَرَ ٱلۡفَسَادُ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ بِمَا كَسَبَتۡ أَيۡدِي ٱلنَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعۡضَ ٱلَّذِي عَمِلُواْ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٤١﴾
۳۳- و زمانی که سختی و مصیبتی به مردم برسد، با اخلاص و فروتنی از پروردگارشان میخواهند آن مصیبت را از آنان دور کند، اما هنگامی که الله بر آنان رحم کند و مصیبتشان را برطرف سازد، ناگهان گروهی از آنان دوباره به شرک بازمیگردند، و غیر الله را با او عبادت میکنند.
۳۴- بگذار تا به آنچه به آنان دادیم و به منت و احسانی که بر آنان کردیم و مصیبت و سختی را از آنان زدودیم کفر ورزند، و – ای مشرکان- از آسایش و راحتی در این دنیا برخوردار شوید، که به زودی از عذاب و کیفری که به شما میرسد آگاه خواهید شد.
۳۵- مگر بر این مشرکان دلیلی روشن و کتابی استوار نازل کردیم تا از صحت شرک و کفر آنان به الله و آیاتش سخن گوید؟!
۳۶- و هر گاه یکی از نعمتهای خویش مانند سلامتی و عافیت و آسایش را به مردم بچشانیم، از روی خودپسندی و تکبر و نه از روی سپاسگزاری، شاد و خوشحال میگردند، و اگر به سبب گناهانی که مرتکب شدهاند بیماری و فقر و ترس و مصیبتی به آنان برسد، ناگهان از زوال آن نومید میشوند، و سرشت و عادت بیشتر مردم در آسایش و سختی همینگونه است.
۳۷- مگر ندانستهاند که الله روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد برای امتحان او میگشاید که آیا شکر میگزارد یا ناسپاسی میکند؟ و آن را برای هر یک از آنان که بخواهد به قصد آزمایش محدود میگرداند که آیا صبر میکند یا ناشکیبایی میورزد؟ به راستی که در این گستردن و محدودکردن روزی نشانههایی وجود دارد برای مردمی که به الله ایمان میآورند و نسبت به حکمت و رحمت الهی شناخت دارند.
۳۸- پس- ای مؤمن- حق خویشاوندت را از پیوند خویشاوندی و صدقه و سایر اعمال نیک رعایت کن و به او بده، و به فقیری که مالک آنچه برایش کافی باشد و نیازش را برطرف سازد نیست، و نیز به محتاجی که در راه مانده است، زکات و صدقه بده. این بخشش و عطاکردن بهتر است برای کسانی که با کارشان به دنبال کسب رضایت الهی هستند، و افرادی که این اعمال و سایر اعمال نیک را انجام میدهند، رستگاران و دستیافتگان به پاداش الهی و نجاتیافتگان از عذاب او تعالی هستند.
۳۹- و اموالی را که به قصد ربا و افزایش آن به قرض میدهید تا در اموال مردم سود و افزایش بردارد، هرگز نزد الله افزایش نمییابد، بلکه الله آن را نابود و باطل میگرداند، اما زکات و صدقهای که به افراد مستحق میدهید و قصد شما رضایت الله و درخواست پاداش اوست، الله تعالی اینها را میپذیرد و چندین برابر میگرداند.
۴۰- - ای مردم- الله یگانه همان ذاتی است که شما را آفرید، سپس در این زندگی به شما روزی داد، سپس با پایانیافتن عمر و مهلتتان شما را میمیراند، سپس شما را برای حساب و جزا، از قبرها برمیانگیزاند، آیا از میان معبودانتان کسی هست که چیزی از این امور را انجام دهد؟! او تعالی از شرکی که این مشرکان به او میورزند منزه و برتر است.
۴۱- به سبب گناهانی که انسانها مرتکب میشوند، فساد - همچون خشکسالی و کمبود باران و فراوانی بیماریها و وبا و طاعون- فراگیر شده است؛ تا الله تعالی انسانها را به کیفر برخی از اعمالی که در دنیا انجام دادند مجازات کند؛ تا به سوی الله رجوع کنند و از گناهان دست بکشند و در نتیجه، احوالشان اصلاح گردد و امورشان سامان گیرد.
﴿قُلۡ سِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلُۚ كَانَ أَكۡثَرُهُم مُّشۡرِكِينَ٤٢ فَأَقِمۡ وَجۡهَكَ لِلدِّينِ ٱلۡقَيِّمِ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا مَرَدَّ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۖ يَوۡمَئِذٖ يَصَّدَّعُونَ٤٣ مَن كَفَرَ فَعَلَيۡهِ كُفۡرُهُۥۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِأَنفُسِهِمۡ يَمۡهَدُونَ٤٤ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ٤٥ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَن يُرۡسِلَ ٱلرِّيَاحَ مُبَشِّرَٰتٖ وَلِيُذِيقَكُم مِّن رَّحۡمَتِهِۦ وَلِتَجۡرِيَ ٱلۡفُلۡكُ بِأَمۡرِهِۦ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ٤٦ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ رُسُلًا إِلَىٰ قَوۡمِهِمۡ فَجَآءُوهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَٱنتَقَمۡنَا مِنَ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْۖ وَكَانَ حَقًّا عَلَيۡنَا نَصۡرُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٤٧ ٱللَّهُ ٱلَّذِي يُرۡسِلُ ٱلرِّيَٰحَ فَتُثِيرُ سَحَابٗا فَيَبۡسُطُهُۥ فِي ٱلسَّمَآءِ كَيۡفَ يَشَآءُ وَيَجۡعَلُهُۥ كِسَفٗا فَتَرَى ٱلۡوَدۡقَ يَخۡرُجُ مِنۡ خِلَٰلِهِۦۖ فَإِذَآ أَصَابَ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦٓ إِذَا هُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ٤٨ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلِ أَن يُنَزَّلَ عَلَيۡهِم مِّن قَبۡلِهِۦ لَمُبۡلِسِينَ٤٩ فَٱنظُرۡ إِلَىٰٓ ءَاثَٰرِ رَحۡمَتِ ٱللَّهِ كَيۡفَ يُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَآۚ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٥٠﴾
۴۲- - ای رسول- به تکذیبکنندگان به آنچه آوردهای بگو: با تفکر و با دیدۀ عبرت در نواحی زمین سیر کنید و بنگرید که سرانجام امتهای تکذیبکنندۀ پیشین؛ همچون قوم نوح و عاد و ثمود چگونه بود؟! عاقبت و سرانجام آنها را به بدترین نحو مییابید، و بیشتر آنان به الله شرک میورزیدند.
۴۳- پس – ای رسول- به سوی دین راست؛ یعنی دین اسلام روی آور، و اوامرش را اجرا و نواهیاش را ترک کن، و پیش از اینکه روز قیامت فرا رسد، به آن چنگ بزن؛ زیرا زمانی که آن روز بیاید - روزی که هیچ کس نمیتواند آن را برگرداند- مردم به گروههای مختلفی تقسیم میشوند تا اعمالشان را ببینند.
۴۴- هر کس بر الله کفر ورزد، زیان کفرش – یعنی جاودانگی در جهنم- به خودش بازمیگردد، و کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام دهند، منازل بهشت را برای خودشان آماده میکنند، چون به طاعت از پروردگارشان چنگ زدهاند.
۴۵- به این هدف که الله از فضل و احسان خود کسانی را که به او و رسولش ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند پاداش دهد، و همانا او تعالی کافران را دوست ندارد؛ زیرا از آنان خشمگین است.
۴۶- و یکی از نشانههایی که دلالت دارد تنها او معبود بر حق و بیشریک است و نیز دلیل بزرگی قدرت اوست، فرستادن بادها پیش از نزول باران است که نوید باران میدهد و ابرها را به حرکت درمیآورد، و مخلوقات را مژده میدهد و خوشحال میسازد، و به این هدف که با فرستادن بارانی که سرزمینها و بندگان را زنده و پویا میگرداند، از رحمتش به شما بچشاند، و نیز به این منظور که کشتیها در دریا با امر و ارادۀ الله به حرکت درآیند، و شما با تجارت و سایر کارها در جستجوی روزی و بخشش الهی باشید. الله تعالی این امور را انجام میدهد تا شکر نعمتهایش را به جای آورید و فقط او را عبادت کنید.
۴۷- و – ای رسول- پیش از تو رسولانی را به سوی قومشان فرستادیم در حالی که آنان را تشویق و تهدید میکردند و به سوی توحید فرا میخواندند، و از شرک بر حذر میداشتند. و با معجزات و دلایلی روشن نزدشان آمدند، اما بیشتر آنان به پروردگارشان کفر ورزیدند، سپس از کسانی که بدی کردند انتقام گرفتیم و آنان را نابود کردیم، و مؤمنان را که پیروان رسولان بودند یاری دادیم، و با تکذیبکنندگان تو نیز اگر به تکذیب تو ادامه دهند و ایمان نیاورند، چنین برخورد میکنیم.
۴۸- الله سبحانه همان ذاتی است که بادها را میفرستد، سپس این بادها ابر پُر آبی را به حرکت درمیآورند، سپس الله آن را هر گونه که بخواهد در آسمان میگستراند، و آن را به بخشهایی پراکنده تبدیل میکند، سپس باران را میبینی که از میان این ابرها درمیآید، و زمانی که الله آن را به سوی بندگانش بکشاند و براند، آنان شاد و خوشحال میشوند که الله تعالی آن را به طرفشان برده است.
۴۹- هر چند پیش از نزول باران ناامید بودند، چون بر آنان نمیبارید.
۵۰- پس – ای بیننده- با دیدۀ تأمل و تدبر به آثار و تاثیر باران در گیاهان و کشتزارها و درختان بنگر، که چگونه الله تعالی زمین مرده را با آن زنده میکند و در آن گیاه میرویاند و آن را سیراب میکند؟! بدون تردید ذاتی که بر زندهکردن این زمین تواناست، قطعا مردگان را زنده میکند، و او بر هر چیزی تواناست و هیچ چیز نمیتواند او تعالی را ناتوان سازد.
﴿وَلَئِنۡ أَرۡسَلۡنَا رِيحٗا فَرَأَوۡهُ مُصۡفَرّٗا لَّظَلُّواْ مِنۢ بَعۡدِهِۦ يَكۡفُرُونَ٥١ فَإِنَّكَ لَا تُسۡمِعُ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَلَا تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ ٱلدُّعَآءَ إِذَا وَلَّوۡاْ مُدۡبِرِينَ٥٢ وَمَآ أَنتَ بِهَٰدِ ٱلۡعُمۡيِ عَن ضَلَٰلَتِهِمۡۖ إِن تُسۡمِعُ إِلَّا مَن يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا فَهُم مُّسۡلِمُونَ٥٣ ۞ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن ضَعۡفٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ ضَعۡفٖ قُوَّةٗ ثُمَّ جَعَلَ مِنۢ بَعۡدِ قُوَّةٖ ضَعۡفٗا وَشَيۡبَةٗۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡقَدِيرُ٥٤ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يُقۡسِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ مَا لَبِثُواْ غَيۡرَ سَاعَةٖۚ كَذَٰلِكَ كَانُواْ يُؤۡفَكُونَ٥٥ وَقَالَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ وَٱلۡإِيمَٰنَ لَقَدۡ لَبِثۡتُمۡ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡبَعۡثِۖ فَهَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡبَعۡثِ وَلَٰكِنَّكُمۡ كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ٥٦ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يَنفَعُ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَعۡذِرَتُهُمۡ وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٥٧ وَلَقَدۡ ضَرَبۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖۚ وَلَئِن جِئۡتَهُم بَِٔايَةٖ لَّيَقُولَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا مُبۡطِلُونَ٥٨ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٥٩ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ وَلَا يَسۡتَخِفَّنَّكَ ٱلَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ٦٠﴾
۵۱- و اگر بر کشتزارها و گیاهانشان بادی تباهکننده بفرستیم، آنگاه کشتزارهایشان را ببینند که با آن باد از بین رفته و پس از سرسبزی زرد شده است، قطعا پس از مشاهدۀ آنها به الله کفر میورزند و نعمتهایش را انکار میکنند.
۵۲- پس – ای رسول- قطعا تو نمیتوانی به کسی که دلش مُرده است، یا گوشش از شنیدن حقیقت بسته شده است، چیزی بشنوانی، پس خودت را به سبب اینکه این مشرکان به تو ایمان نمیآورند ناراحت و اندوهگین مکن؛ زیرا آنان همچون کران و مردگان هستند که نمیشنوند، و نمیفهمند هر چند حاضر باشند، پس چگونه است آنگاه که غایب و از تو رویگردان باشند؟!
۵۳- و – ای رسول- تو نمیتوانی کسی را که الله او را از راه هدایت بازداشته است هدایت کنی، و فقط مؤمنانِ به آیات ما را میتوانی بشنوانی به گونهای که فایده ببرند، و آنان در برابر فرمان الهی تسلیم و فروتن هستند.
۵۴- الله همان ذاتی است که شما را از آبی ضعیف و ناچیز - یعنی از آب منی- آفرید و بعد از ناتوانیِ دوران کودکی، قدرت مردانگی را قرار داد و پس از این قدرت، ضعف پیری و سالخوردگی را به وجود آورد. الله آنچه از ناتوانی و قدرت را که بخواهد میآفریند، و او تعالی نسبت به مخلوقاتش داناست، و بر هر چیزی تواناست.
۵۵- و روزی که قیامت برپا میشود و الله مخلوقات را از قبرهایشان برمیانگیزاند، مشرکان سوگند یاد میکنند که در دنیا فقط لحظهای اندک ماندهاند، آنان در این سوگندشان دروغ میگویند، همانگونه که در دنیا دروغ میگفتند، و حقیقتی را که رسولان آوردند انکار میکردند.
۵۶- و کسانی که از علم و ایمان به الله برخوردار هستند - یعنی فرشتگان و پیامبران و مؤمنان- میگویند: به تحقیق که شما به آن اندازه که الله در علم ازلی خویش از روز آفرینشتان تا روز برانگیختن شما که آن را انکار کردهاید نوشته است ماندهاید، و این روز رستاخیز است، اما شما نمیدانستید، و آن را در دنیا انکار و تکذیب کردید.
۵۷- پس در روز قیامت، عذرهایی که ستمکاران ارائه میدهند سودی به آنان نمیرساند، و خشنودساختن الله با توبه و بازگشت به سوی او تعالی از آنان خواسته نمیشود، بلکه به سبب گناهان و خطاهایشان مجازات میشوند.
۵۸- و قطعاً در این قرآن، هر گونه مثالی برای مردم بیان کردیم تا بر آنان اقامۀ حجت شود و یگانگی الله تعالی اثبات گردد، و – ای رسول- اگر هر نوع دلیلی که بیانگر صداقت تو باشد برایشان بیاوری، قطعا کسانی که به تو کافر شدند میگویند: - ای رسول! تو و پیروانت- در آنچه برای ما آوردهاید جز بر باطل نیستید.
۵۹- - ای رسول- مانند این مُهرزدن، الله بر دلهای افرادی که از حقیقت پند و اندرزها و آیات روشنی که از جانب الله آوردهای آگاه نیستند مُهر میزند.
۶۰- پس – ای رسول- در برابر آزاری که از طرف قومت به تو میرسد و در برابر تکذیب آنان شکیبایی کن؛ زیرا قطعا وعدۀ الله بر پیروزی و بخشیدن قدرت و پاداش به تو حقیقت دارد و تردیدی در آن نیست، و کسانی که به وعدۀ الهی باور ندارند و رستاخیز و جزا را تصدیق نمیکنند تو را از دینت منحرف و دلسرد نکنند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡحَكِيمِ٢ هُدٗى وَرَحۡمَةٗ لِّلۡمُحۡسِنِينَ٣ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ يُوقِنُونَ٤ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَىٰ هُدٗى مِّن رَّبِّهِمۡۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٥ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشۡتَرِي لَهۡوَ ٱلۡحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٦ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا وَلَّىٰ مُسۡتَكۡبِرٗا كَأَن لَّمۡ يَسۡمَعۡهَا كَأَنَّ فِيٓ أُذُنَيۡهِ وَقۡرٗاۖ فَبَشِّرۡهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلنَّعِيمِ٨ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٗاۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٩ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ بِغَيۡرِ عَمَدٖ تَرَوۡنَهَاۖ وَأَلۡقَىٰ فِي ٱلۡأَرۡضِ رَوَٰسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمۡ وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٖۚ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجٖ كَرِيمٍ١٠ هَٰذَا خَلۡقُ ٱللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ بَلِ ٱلظَّٰلِمُونَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ١١﴾
۱- ﴿ الٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- این آیات، آیات قرآن است که حکمت کاملی دارد.
۳- این آیات هدایت و رحمتی است برای کسانی که به آنچه الله در قرآن نازل کرده و به آنچه رسولش محمدج به آنان فرمان داده است، به خوبی عمل میکنند.
۴- افرادی که نماز را به صورت کامل در اوقاتش ادا میکنند، و زکات واجب را به افراد مستحق میپردازند، و به رستاخیز و جزا در سرای آخرت یقین و باور دارند.
۵- اینان که صفات مذکور را دارند بر هدایت و نوری از جانب پروردگارشان هستند، و همانان رستگاران در دنیا و آخرتند.
۶- و برخی از مردم سخنان لهو – هر آنچه انسان را از عبادت و طاعت الله غافل سازد و از خشنودی او باز دارد- را انتخاب میکنند تا مردم را از راه هدایت بازدارند و به راه هوی و هوس کشانند، و آیات الهی را به ریشخند میگیرند، این افراد عذابی خوارکننده و رسواکننده دارند.
۷- و هر گاه آیات قرآن بر وی خوانده شود، از طاعت الله روی میگرداند، و بدون اینکه پند گیرد تکبر میورزد، گویی چیزی نشنیده است، و گویی گوشهایش سنگین است و نمیشنود، و – ای رسول- کسی را که چنین حالت و صفتی دارد از عذابی دردناک و رنجآور در آتش جهنم در روز قیامت بترسان.
۸- همانا کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالحی که به آنها امر شدند انجام دادهاند، نعمتهایی ماندگار در باغهای بهشتی دارند.
۹- و زندگی آنان در آنجا ابدی و بدون زوال است، الله تعالی در این باره وعدهای صادقانه به آنان داده است، و او تعالی در وعدهاش خلاف نمیکند، و در کار خویش شکستناپذیر و در تدبیرش حکیم است.
۱۰- الله آسمانها را آفرید و بدون ستون برافراشت چنانکه آنها را مشاهده میکنید، و کوههایی استوار در زمین نصب کرد تا به حرکت درنیاید و زندگی شما را مختل نکند، و حیوانات گوناگونی بر روی زمین پراکنده کرد، و باران را از آسمان فرو فرستادیم، آنگاه از هر نوع گیاه خوب و مفید و خوشمنظر در روی زمین رویانیدیم.
۱۱- تمامی آنچه مشاهده میکنید آفرینش الله هستند، پس – ای مشرکان- به من نشان دهید معبودهایتان که آنها را به جای الله عبادت میکنید چه چیزی آفریدهاند؟! اما مشرکان در انحراف و گمراهی آشکاری از حقیقت و واقعیت هستند.
﴿وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا لُقۡمَٰنَ ٱلۡحِكۡمَةَ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِلَّهِۚ وَمَن يَشۡكُرۡ فَإِنَّمَا يَشۡكُرُ لِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٞ١٢ وَإِذۡ قَالَ لُقۡمَٰنُ لِٱبۡنِهِۦ وَهُوَ يَعِظُهُۥ يَٰبُنَيَّ لَا تُشۡرِكۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّ ٱلشِّرۡكَ لَظُلۡمٌ عَظِيمٞ١٣ وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ وَهۡنًا عَلَىٰ وَهۡنٖ وَفِصَٰلُهُۥ فِي عَامَيۡنِ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ إِلَيَّ ٱلۡمَصِيرُ١٤ وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ وَٱتَّبِعۡ سَبِيلَ مَنۡ أَنَابَ إِلَيَّۚ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٥ يَٰبُنَيَّ إِنَّهَآ إِن تَكُ مِثۡقَالَ حَبَّةٖ مِّنۡ خَرۡدَلٖ فَتَكُن فِي صَخۡرَةٍ أَوۡ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ أَوۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَأۡتِ بِهَا ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٞ١٦ يَٰبُنَيَّ أَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡمَعۡرُوفِ وَٱنۡهَ عَنِ ٱلۡمُنكَرِ وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ١٧ وَلَا تُصَعِّرۡ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمۡشِ فِي ٱلۡأَرۡضِ مَرَحًاۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٖ١٨ وَٱقۡصِدۡ فِي مَشۡيِكَ وَٱغۡضُضۡ مِن صَوۡتِكَۚ إِنَّ أَنكَرَ ٱلۡأَصۡوَٰتِ لَصَوۡتُ ٱلۡحَمِيرِ١٩﴾
۱۲- به تحقیق که به یکی از بندگان صالح خود (یعنی لقمان) حکمت بخشیدیم؛ یعنی فهم دینی و عقل و سخن حق و راست، و به او گفتیم: شکر نعمتهای الهی بر خودت را به جای آور، که هر کس شکر پروردگارش را به جای آورد، قطعا فایدۀ آن به خودش بازمیگردد، و کسی که در قبال نعمتهایش ناسپاسی کند، قطعاً الله از شکر او بینیاز است و احتیاجی به او ندارد. در هر حالت و شرایطی شکر و سپاس از آنِ الله تعالی است.
۱۳- و – ای رسول- نصیحت لقمان به پسرش را به یاد آور آنگاه که توصیهکنان به او گفت: ای پسرم! به الله شرک نورز، که بر خود ستم میکنی، و همانا شرک بزرگترین و بدترین گناه کبیره است.
۱۴- و انسان را به اطاعت از پدر و مادرش و نیکی به آن دو سفارش کردیم، مادرش او را در شکم خویش با دشواریهایی پیاپی حمل کرد، و علاوه بر بارداری، بازگرفتن او از شیرخوارگی در دو سال است، و به او گفتیم: شکر الهی را به جای آور، سپس از پدر و مادرت سپاسگزاری کن، بازگشت [همه] فقط به سوی من است آنگاه هر کس را به آنچه استحقاق دارد جزا میدهم.
۱۵- و – ای فرزند مؤمن- اگر پدر و مادرت کوشیدند بر اینکه تو را در چیزی که به آن دانشی نداری مجبور کنند غیر من را در عبادت شریکم گردانی، یا تو را به انجام یکی از گناهان امر کردند، از آنان فرمان نبر؛ زیرا در جایی که نافرمانی از خالق شود، هرگز اطاعت از مخلوق جایز نیست، و در دنیا در مواردی که گناهی ندارد به نیکی با آنان رفتار و همراهی کن، و – ای فرزند مؤمن- راه کسی را برو که از گناهش توبه کرده و به سوی من بازگشته و به رسولم - محمدج- ایمان آورده است. سپس بازگشت شما به سوی من است، آنگاه شما را از اعمالی که در دنیا انجام میدادید باخبر میسازم، و هر عملکنندهای را بر اساس عملش جزا میدهم.
۱۶- ای پسرم! به راستی که بدی و نیکی هر چند کوچک و هموزن دانۀ خردلی – که بینهایت ریز است- در دل سنگی باشد، یا در هر مکانی از آسمانها یا در زمین قرار داشته باشد، قطعا الله آن را در روز قیامت میآورد، و بنده را در قبال آن مورد محاسبه قرار میدهد. او تعالی بدون تردید نسبت به بندگانش بسیار دقیق و باخبر از اعمالشان است.
۱۷- ای پسرم! نماز را به کاملترین صورت و با رعایت ارکان و شروط و واجباتش برپا دار، و به معروف امر کن، و به نرمی و بر اساس حکمت و با توجه به تلاش و توانت، از منکر نهی کن، و در برابر هر آزاری که در این راه به تو میرسد شکیبایی ورز، و بدان این سفارشهایی که الله به رعایت آنها فرمان داده، از اموری به شمار میرود که شایسته است انسان به آنها مشتاق و بسیار علاقمند باشد.
۱۸- و زمانی که با مردم سخن میگویی یا آنان با تو سخن میگویند، چهرهات را از روی تمسخر و تحقیر آنان و تکبر و خودبرتربینی، از سویشان نگردان، و در روی زمین با سرمستی و خودپسندی راه نرو؛ زیرا الله هیچ فرد متکبری را که با جسم و ظاهر و سخنش فخرفروشی میکند دوست ندارد.
۱۹- و در راهرفتن متواضع و فروتن باش، و صدایت را پایین بیاور و آن را بلند نکن، به راستی که زشتترین و منفورترین صداها صدای خران است که به حماقت و صداهای بلندشان مشهورند.
﴿أَلَمۡ تَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَأَسۡبَغَ عَلَيۡكُمۡ نِعَمَهُۥ ظَٰهِرَةٗ وَبَاطِنَةٗۗ وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُجَٰدِلُ فِي ٱللَّهِ بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَلَا هُدٗى وَلَا كِتَٰبٖ مُّنِيرٖ٢٠ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُواْ بَلۡ نَتَّبِعُ مَا وَجَدۡنَا عَلَيۡهِ ءَابَآءَنَآۚ أَوَلَوۡ كَانَ ٱلشَّيۡطَٰنُ يَدۡعُوهُمۡ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ٢١ ۞وَمَن يُسۡلِمۡ وَجۡهَهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ وَهُوَ مُحۡسِنٞ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰۗ وَإِلَى ٱللَّهِ عَٰقِبَةُ ٱلۡأُمُورِ٢٢ وَمَن كَفَرَ فَلَا يَحۡزُنكَ كُفۡرُهُۥٓۚ إِلَيۡنَا مَرۡجِعُهُمۡ فَنُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٢٣ نُمَتِّعُهُمۡ قَلِيلٗا ثُمَّ نَضۡطَرُّهُمۡ إِلَىٰ عَذَابٍ غَلِيظٖ٢٤ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٢٥ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٦ وَلَوۡ أَنَّمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن شَجَرَةٍ أَقۡلَٰمٞ وَٱلۡبَحۡرُ يَمُدُّهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦ سَبۡعَةُ أَبۡحُرٖ مَّا نَفِدَتۡ كَلِمَٰتُ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ٢٧ مَّا خَلۡقُكُمۡ وَلَا بَعۡثُكُمۡ إِلَّا كَنَفۡسٖ وَٰحِدَةٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٌ٢٨﴾
۲۰- - ای مردم- مگر ندیدهای که الله خورشید و ماه و ابر و سایر چیزهایی که در آسمان است، و نیز چارپایان و درختان و آب که در زمین وجود دارند، و سایر اشیای بیشمار را برایتان رام و قابل استفاده قرار داد؟! و نعمتهای ظاهری موجود بر بدنها و اعضا و نعمتهای باطنی موجود در خردها و دلها را به شما بخشید و نعمتهایی را که برای شما ذخیره کرده و شما از آن خبر ندارید؟! و برخی از مردم بدون دلیل و حجت و بدون کتاب روشنگری که حقیقت ادعایشان را بیان کند، دربارۀ یگانگی الله و خالصگردانیدن عبادت برای او مجادله و خصومت میکنند.
۲۱- و هر گاه به این مجادلهکنندگان در یگانگی الله و عبادت ذات یگانۀ او گفته شود: از وحیی که الله بر رسولش محمدج فرو فرستاده است پیروی کنید، میگویند: از شرک و عبادت معبودهایی پیروی میکنیم که پدرانمان بر آن بودند. آیا آنان این کار را انجام میدهند، هر چند شیطان با آراستن اعمال بدشان و کفر آنان به الله، این افراد را به سوی آتش برافروخته بکشاند و فراخواند؟!
۲۲- و هر کس عبادتش را برای الله خالص گرداند و هدف او رضایت پروردگارش باشد، و در سخنانش نیکوکار و در رفتارش درستکار باشد، قطعا به محکمترین وسیلهای که وی را به خشنودی و بهشت الله میرساند چنگ زده است. و تمامی امور فقط به سوی الله بازمیگردد، و فرد نیکوکار را به سبب نیکیاش و بدکار را به سبب بدیاش پاداش و جزا میدهد.
۲۳- و - ای رسول- هر کس کفر ورزید، تو به خاطر او ناامید و اندوهگین مباش؛ زیرا تو دعوت و تبلیغی را که مسئولش بودهای رساندی، در روز قیامت سرانجام و بازگشت آنان به سوی ماست، و آنان را از اعمال پلیدی که در دنیا انجام دادند باخبر میکنیم، سپس آنان را بر این اساس جزا میدهیم، بدون تردید الله به کفر و ترجیح اطاعت از شیطان که در سینههایشان وجود دارد داناست.
۲۴- مدت زمانی اندک آنان را در این دنیای فانی بهرهمند میکنیم، سپس در روز قیامت این افراد را به سوی عذابی بسیار سخت؛ یعنی عذاب جهنم میکشانیم.
۲۵- و – ای رسول- اگر از این مشرکان بپرسی: چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ قطعا خواهند گفت: الله. پس زمانی که چنین پاسخی به تو دادند، به آنان بگو: تمام ستایشها از آنِ الله است که حجت را از جانب خودتان بر شما آشکار گردانید، اما بیشتر این مشرکان نمیاندیشند که چه ذاتی شایستۀ حمد و ستایش است و از این رو، دیگران را شریک الله قرار میدهند.
۲۶- اختیار و بندگی و ایجاد و تقدیر هر آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد، از آنِ او تعالی است، بنابراین تنها او مستحق عبادت است. به راستی که الله از مخلوقاتش بینیاز است، و حمد و ستایش در هر حالتی از آنِ اوست.
۲۷- و اگر تمام درختان روی زمین بریده و به قلم تبدیل شوند، و دریا جوهر شود و هفت دریای دیگر به یاریاش بیایند، و با آن قلمها و جوهرها کلمات الهی؛ از جمله علم و حُکم او و آنچه به فرشتگان و رسولان وحی کرده است نوشته شود، قطعا آن قلمها و جوهرها تمام میگردد، اما کلمات تامۀ الهی که هیچ کس از مخلوقات بر آنها احاطه و اطلاع ندارد تمام نمیشود. بدون تردید الله در انتقامگرفتن از کسی که به او شرک ورزیده است شکستناپذیر است، و در تدبیر مخلوقاتش حکیم است. در این آیه، صفت کلام حقیقی برای الله تعالی آنگونه که شایستۀ جلال و کمال اوست اثبات شده است.
۲۸- - ای مردم- آفرینش و برانگیختن شما در روز قیامت از لحاظ آسانی، همچون آفرینش و برانگیختن یک مخلوق است. قطعاً الله شنوندۀ سخنان شما و بینا به اعمالتان است و شما را با توجه به آنها جزا خواهد داد.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِيٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى وَأَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٢٩ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدۡعُونَ مِن دُونِهِ ٱلۡبَٰطِلُ وَأَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٣٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱلۡفُلۡكَ تَجۡرِي فِي ٱلۡبَحۡرِ بِنِعۡمَتِ ٱللَّهِ لِيُرِيَكُم مِّنۡ ءَايَٰتِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ٣١ وَإِذَا غَشِيَهُم مَّوۡجٞ كَٱلظُّلَلِ دَعَوُاْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمۡ إِلَى ٱلۡبَرِّ فَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞۚ وَمَا يَجۡحَدُ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَّا كُلُّ خَتَّارٖ كَفُورٖ٣٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡ وَٱخۡشَوۡاْ يَوۡمٗا لَّا يَجۡزِي وَالِدٌ عَن وَلَدِهِۦ وَلَا مَوۡلُودٌ هُوَ جَازٍ عَن وَالِدِهِۦ شَيًۡٔاۚ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ٣٣ إِنَّ ٱللَّهَ عِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ ٱلۡغَيۡثَ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلۡأَرۡحَامِۖ وَمَا تَدۡرِي نَفۡسٞ مَّاذَا تَكۡسِبُ غَدٗاۖ وَمَا تَدۡرِي نَفۡسُۢ بِأَيِّ أَرۡضٖ تَمُوتُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرُۢ٣٤﴾
۲۹- مگر ندیدهای که الله از لحظات شب میکاهد تا بر روز بیفزاید و شب را کوتاه کند، و از ساعات روز میکاهد تا بر شب بیفزاید و روز را کوتاه کند، و خورشید و ماه را برای شما رام کرده است، که هر یک در مدار خود تا مدتی معین و مشخص در حرکت هستند، و اینکه الله بر تمامی اعمال نیک و بد مخلوقات آگاه است، و ذرهای از آنها بر او پنهان نمیماند؟!
۳۰- تمامی این امور به سبب بزرگی و فراوانی قدرت الهی است؛ تا بدانید و اقرار کنید که الله همان معبود بر حق در ذات و صفات و افعالش است، و آنچه به جای او به دعا و یاریخواهی میخوانند باطل است، و اینکه الله به ذات و تقدیر و قدرت و تسلطش بر تمامی مخلوقات، برتر و بلندمرتبه است، ذاتی که بزرگتر و برتر از هر چیزی است، و هر آنچه غیر اوست در برابرش فروتن و خاضع هستند، بنابراین تنها ذات یگانۀ او تعالی شایستۀ عبادت است.
۳۱- - ای بیننده- مگر ندیدهای که کشتیها به فرمان الهی و به عنوان نعمتی از جانب او تعالی بر مخلوقاتش در دریا حرکت میکنند؛ تا برخی مواعظ و دلایل خویش بر شما را که از آنها پند و اندرز میگیرید برایتان بنمایاند؟! بدون تردید در حرکت کشتیها در دریا نشانههایی وجود دارد برای هر کسی که در برابر محرمات الهی و بر طاعت از او و قضا و قدرش شکیباست، و شکر نعمتهایش را به جای میآورد.
۳۲- و هر گاه مشرکان بر کشتیها سوار شوند و امواج اطرافشان همچون ابرها و کوهها بر بالای سرشان قرار گیرد، و ترس و وحشت غرقشدن آنان را فرا گیرد، در آن زمان به الله پناه برند و فقط او را به دعا و یاریخواهی بخوانند، اما زمانی که آنان را نجات دهد و به خشکی برساند، برخی از آنان حد وسط را میگیرند و شکر الهی را به صورت کامل ادا نمیکنند، و گروهی از آنان نعمتهای الله را ناسپاسی و انکار میکنند، و فقط فرد خائن و پیمانشکن و منکر نعمتهای الهی، آیات و دلایل ما را که بیانگر کمال قدرت و یگانگیمان هستند انکار میکند.
۳۳- ای مردم! با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارتان تقوای او تعالی را پیشه کنید و از او فرمان ببرید، و از روز قیامت بترسید که در آن روز هیچ پدری ذرهای فرزندش را بینیاز نمیسازد، و هیچ فرزندی ذرهای پدرش را بینیاز نمیسازد، همانا وعدۀ الله حق است و هیچ تردیدی در آن وجود ندارد، پس فریب زندگی دنیا و زینتهایش را نخورید که آخرت را فراموش کنید، و فریبکاری از شیاطین انس و جن شما را نفریبد و از الله غافل نسازد.
۳۴- بدون تردید فقط الله یگانه – و نه هیچ کس یا چیز دیگری- میداند که قیامت چه وقت فرا میرسد، و او ذاتی است که باران را از آسمان فرو میفرستد، و هیچ کس غیر او نمیتواند چنین کاری کند، و از آنچه در رَحِمهای مادینگان وجود دارد آگاه است، و میداند هر نفسی فردا چه میکند، و هیچ کسی نمیداند که در چه سرزمینی میمیرد، بلکه علم تمامی این امور در اختیار الله است، همانا او تعالی به ظواهر و بواطن، دانا و باخبر است و احاطه دارد، و چیزی از آنها بر او پنهان نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿الٓمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ لَا رَيۡبَ فِيهِ مِن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۚ بَلۡ هُوَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أَتَىٰهُم مِّن نَّذِيرٖ مِّن قَبۡلِكَ لَعَلَّهُمۡ يَهۡتَدُونَ٣ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ مَا لَكُم مِّن دُونِهِۦ مِن وَلِيّٖ وَلَا شَفِيعٍۚ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ٤ يُدَبِّرُ ٱلۡأَمۡرَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ يَعۡرُجُ إِلَيۡهِ فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥٓ أَلۡفَ سَنَةٖ مِّمَّا تَعُدُّونَ٥ ذَٰلِكَ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٦ ٱلَّذِيٓ أَحۡسَنَ كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥۖ وَبَدَأَ خَلۡقَ ٱلۡإِنسَٰنِ مِن طِينٖ٧ ثُمَّ جَعَلَ نَسۡلَهُۥ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٨ ثُمَّ سَوَّىٰهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِۦۖ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٩ وَقَالُوٓاْ أَءِذَا ضَلَلۡنَا فِي ٱلۡأَرۡضِ أَءِنَّا لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدِۢۚ بَلۡ هُم بِلِقَآءِ رَبِّهِمۡ كَٰفِرُونَ١٠ ۞قُلۡ يَتَوَفَّىٰكُم مَّلَكُ ٱلۡمَوۡتِ ٱلَّذِي وُكِّلَ بِكُمۡ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ١١﴾
۱- ﴿ الٓمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- این قرآنی که محمدج آورده است بدون هیچ تردیدی از جانب الله، پروردگار جهانیان نازل شده است.
۳- و آیا این مشرکان میگویند: محمدج این قرآن را ساخته است؟! آنان دروغ گفتند، بلکه – ای رسول- این قرآن همان حقیقت ثابتی است که از جانب پروردگارت بر تو نازل شده است؛ تا مردمی را که پیش از تو هشداردهندهای برایشان نیامده است با این قرآن هشدار دهی به امید آنکه هدایت شوند، و حقیقت را بشناسند و به آن ایمان آورند و آن را ترجیح دهند و به تو ایمان آورند.
۴- الله همان ذاتی است که آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را به حکمتی که خودش میداند در شش روز آفرید؛ در حالی که میتواند آنها را با همین که بگوید «باش»، بیافریند و به ناگاه به وجود آیند، سپس آنگونه که شایستۀ جلال اوست، و بدون تعیین کیفیت و بدون تشبیه به مخلوقات، بر عرش بالا رفت و ارتفاع گرفت. - ای مردم- جز او هیچ دوست و کارسازی ندارید که عهدهدار امورتان شود، و هیچ شفاعتگری ندارید که نزد الله برای شما شفاعت کند و از عذابش نجات یابید، پس – ای مردم- چرا نمیاندیشید که فقط الله را عبادت کنید و عبادت را برای او خالص گردانید؟!
۵- الله کار تمام مخلوقات در آسمانها و زمین را مدیریت میکند، سرانجام این امر و تدبیر، در روزی که به اندازۀ هزار سال از سالهایی که شما در دنیا برمیشمرید است به سوی او تعالی بالا میرود.
۶- آن ذات آفریدگار و مدبّر امور جهانیان، به هر آنچه از دیدهها پنهان است داناست؛ از جمله آنچه دلها و سینهها پنهان میدارند، و به آنچه دیدهها میبینند هم داناست، ذات قدرتمندی است که هرگز شکست نمیخورد، و نسبت به بندگان مؤمنش مهربان است.
۷- الله ذاتی است که آفرینش هر چیزی را کامل و استوار گرداند، و آفرینش انسان - یعنی آدم- را بدون نمونۀ قبلی از گِل آغاز کرد.
۸- سپس پیدایش نسلش را از نطفهای ضعیف و رقیق و ناچیز قرار داد.
۹- سپس آفرینش انسان را کامل و جذاب و زیبا کرد، و با فرماندادن به فرشتۀ گماشتهشده به دمیدن روح، از روح خویش در او دمید، و – ای مردم- نعمت شنیدن و چشمها را برایتان به وجود آورد تا صداها و رنگها و انواع و اشخاص را با آنها تشخیص دهید، و نیز نعمت عقل را که خیر و شر و شیء مفید و مضر با آن متمایز میگردد، اما شما سپاس این نعمتهای الله را که برایتان ارزانی داشته است اندک به جای میآورید.
۱۰- و مشرکان تکذیبکنندۀ رستاخیز گفتند: آیا وقتی گوشت و استخوانهایمان در زمین خاک گردد، دوباره با آفرینشی جدید برانگیخته میشویم؟! آنان این مورد را بعید میدانستند و نمیخواستند به حقیقت برسند، و این سخن را از روی ستم و دشمنی بر زبان میآوردند؛ زیرا به دیدار پروردگارشان – در روز قیامت- باور نداشتند.
۱۱- - ای رسول- به این مشرکان بگو: فرشتۀ مرگ که بر شما گمارده شده است، شما را میمیراند و زمانی که مهلت و اجلتان به پایان رسد، ارواح شما را میگیرد، و حتی یک لحظه به شما مهلت داده نمیشود، سپس به سوی پروردگارتان بازگردانیده میشوید، و او شما را به سبب تمامی اعمالتان جزا میدهد؛ اگر خیر باشد جزای خیر و اگر شر باشد جزای شر داده میشوید.
﴿وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلۡمُجۡرِمُونَ نَاكِسُواْ رُءُوسِهِمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ رَبَّنَآ أَبۡصَرۡنَا وَسَمِعۡنَا فَٱرۡجِعۡنَا نَعۡمَلۡ صَٰلِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ١٢ وَلَوۡ شِئۡنَا لَأٓتَيۡنَا كُلَّ نَفۡسٍ هُدَىٰهَا وَلَٰكِنۡ حَقَّ ٱلۡقَوۡلُ مِنِّي لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ١٣ فَذُوقُواْ بِمَا نَسِيتُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَآ إِنَّا نَسِينَٰكُمۡۖ وَذُوقُواْ عَذَابَ ٱلۡخُلۡدِ بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٤ إِنَّمَا يُؤۡمِنُ بَِٔايَٰتِنَا ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُواْ بِهَا خَرُّواْۤ سُجَّدٗاۤ وَسَبَّحُواْ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَهُمۡ لَا يَسۡتَكۡبِرُونَ۩١٥ تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمۡ عَنِ ٱلۡمَضَاجِعِ يَدۡعُونَ رَبَّهُمۡ خَوۡفٗا وَطَمَعٗا وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ١٦ فَلَا تَعۡلَمُ نَفۡسٞ مَّآ أُخۡفِيَ لَهُم مِّن قُرَّةِ أَعۡيُنٖ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٧ أَفَمَن كَانَ مُؤۡمِنٗا كَمَن كَانَ فَاسِقٗاۚ لَّا يَسۡتَوُۥنَ١٨ أَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَلَهُمۡ جَنَّٰتُ ٱلۡمَأۡوَىٰ نُزُلَۢا بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٩ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فَسَقُواْ فَمَأۡوَىٰهُمُ ٱلنَّارُۖ كُلَّمَآ أَرَادُوٓاْ أَن يَخۡرُجُواْ مِنۡهَآ أُعِيدُواْ فِيهَا وَقِيلَ لَهُمۡ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلنَّارِ ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢٠﴾
۱۲- و – ای مخاطب- اگر ببینی زمانی را که مجرمانِ منکر رستاخیز سرهایشان با خواری و ذلت نزد پروردگارشان افتاده است و میگویند: پروردگارا! ما اعمال زشت خویش را دیدیم و به آن پی بردیم، و تصدیق آنچه رسولانت ما را در دنیا به آن امر میکردند از تو شنیدیم، و به تحقیق که به سوی تو توبه و رجوع کردیم، پس ما را به دنیا بازگردان تا در آنجا طاعت تو را به جای آوریم، به راستی که ما اکنون به یگانگی تو و اینکه مردگان را از قبرها برمیانگیزانی یقین و باور کردیم در حالی که قبلا در دنیا آنها را تکذیب میکردیم، و - ای مخاطب- اگر این موارد را ببینی، امری بزرگ و کاری بسیار خطیر و مهم را دیدهای!
۱۳- و اگر میخواستیم قطعا این مشرکان را هدایت میکردیم و به آنان توفیق ایمان میدادیم، اما این سخن از جانب من محقق و لازم شده است که جهنم را از کافران و گنهکاران جنی و انسی پُر خواهم کرد، چرا که گمراهی را به جای هدایت انتخاب کردند.
۱۴- به این مشرکان – زمانی که وارد آتش میشوند، از روی توبیخ و سرزنش- گفته میشود: این عذاب را بچشید؛ زیرا از آخرت غافل شدید و در لذتهای دنیا غوطهور بودید، همانا ما امروز شما را در عذاب رها میکنیم، و به سبب کفر و گناهانی که در دنیا انجام میدادید، عذاب جهنم را که پایانی ندارد بچشید.
۱۵- تنها کسانی آیات قرآن را تصدیق و به آن عمل میکنند که وقتی با آنها اندرز داده شوند یا این آیات بر آنان تلاوت گردد، خاشع و فرمانبردار برای پروردگارشان به سجده میافتند، و در سجدههایشان شکر و تسبیح الهی را به جای میآورند، و از سجده و تسبیح برای الله و عبادت ذات یگانه و بیشریک او سر باز نمیزنند.
۱۶- پهلوهای این افرادی که به آیات الله ایمان دارند، از بسترهای خواب جدا میشود، در نماز شب مشغول عبادت پروردگارشان هستند، و با ترس از عذاب و امید به پاداش او، از پروردگارشان با دعا و یاریخواهی درخواست میکنند، و از آنچه به آنان روزی دادهایم، در اطاعت از الله و در راه او انفاق میکنند.
۱۷- پس هیچ کس از آنچه الله برای این مؤمنان ذخیره کرده است باخبر نیست؛ از آنچه که دیدگان با آنها روشن و خنک میگردد و دلها شاد و خوشحال میگردد؛ پاداشی برای آنان در قبال اعمال نیکشان.
۱۸- آیا کسی که فرمانبردارِ الله و رسولش بوده و وعد و وعیدش را تصدیق کرده، همچون کسی است که به الله و رسولانش کفر ورزیده و روز آخرت را تکذیب کرده است؟! هرگز این دو نفر نزد الله، یکسان نیستند.
۱۹- اما کسانی که به الله ایمان آوردهاند و به آنچه امر شدند عمل کردهاند، پاداش آنان باغهایی بهشتی است که در آنها جای میگیرند، و در نعمتهایشان میمانند و پذیرایی میشوند؛ پاداشی برای آنان به سبب اینکه در دنیا از الله اطاعت میکردند.
۲۰- ولی کسانی که از طاعت الله خارج شده و مرتکب گناهان شدهاند، جایگاهشان جهنم است، هر گاه بخواهند از آنجا خارج شوند، دوباره به آنجا بازگردانیده میشوند، و – به قصد توبیخ و سرزنش- به آنان گفته میشود: عذاب آتشی را بچشید که در دنیا آن را تکذیب میکردید.
﴿وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَدۡنَىٰ دُونَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَكۡبَرِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢١ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِۦ ثُمَّ أَعۡرَضَ عَنۡهَآۚ إِنَّا مِنَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ مُنتَقِمُونَ٢٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَلَا تَكُن فِي مِرۡيَةٖ مِّن لِّقَآئِهِۦۖ وَجَعَلۡنَٰهُ هُدٗى لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٢٣ وَجَعَلۡنَا مِنۡهُمۡ أَئِمَّةٗ يَهۡدُونَ بِأَمۡرِنَا لَمَّا صَبَرُواْۖ وَكَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يُوقِنُونَ٢٤ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفۡصِلُ بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٢٥ أَوَ لَمۡ يَهۡدِ لَهُمۡ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ يَمۡشُونَ فِي مَسَٰكِنِهِمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٍۚ أَفَلَا يَسۡمَعُونَ٢٦ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا نَسُوقُ ٱلۡمَآءَ إِلَى ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡجُرُزِ فَنُخۡرِجُ بِهِۦ زَرۡعٗا تَأۡكُلُ مِنۡهُ أَنۡعَٰمُهُمۡ وَأَنفُسُهُمۡۚ أَفَلَا يُبۡصِرُونَ٢٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡفَتۡحُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٨ قُلۡ يَوۡمَ ٱلۡفَتۡحِ لَا يَنفَعُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِيمَٰنُهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ٢٩ فَأَعۡرِضۡ عَنۡهُمۡ وَٱنتَظِرۡ إِنَّهُم مُّنتَظِرُونَ٣٠﴾
۲۱- و قطعا به این فاسقان تکذیبگر، مصیبتها و مشکلاتی از عذاب این دنیا پیش از آن عذاب بزرگتر در روز قیامت، که در آتش جهنم عذاب میشوند، میچشانیم؛ تا شاید برگردند و از گناهانشان توبه کنند.
۲۲- و ستمکارتر از همه کس بر خود، فردی است که با آیات الهی اندرز داده شود، سپس از تمامی آنها روی بگرداند، و از موعظههایش پند نگیرد، و در برابر آنها تکبر ورزد، قطعاً ما از مجرمانی که از آیات و دلایل الهی روی گرداندهاند و از آنها فایده نبردهاند انتقام میگیریم.
۲۳- و – ای رسول- به تحقیق که تورات را به موسی عطا کردیم همانگونه که قرآن را به تو دادیم، پس در مورد دیدار خودت با موسی در شب اسراء و معراج تردید نکن، و تورات را به عنوان راهنمایی برای بنیاسرائیل گرداندیم، که آنان را به سوی حق و راه راست فرامیخواند.
۲۴- و از میان بنیاسرائیل داعیان و پیشوایانی به سوی خیر قرار دادیم که مردم به این افراد اقتدا میکردند، و آنان مردم را به توحید و عبادت و طاعت ذات یگانۀ الله دعوت میدادند، و زمانی به این درجه و مقام والا دست یافتند که بر اجرای اوامر الله و ترک نواهیاش و دعوت به سوی او و تحمل آزار و اذیتها در راه او تعالی شکیبایی ورزیدند، و به طور یقینی آیات و دلایل الله را تصدیق کردند.
۲۵- و – ای رسول- قطعا پروردگار تو در روز قیامت، بر اساس عدالت میان مؤمنان و کافران بنیاسرائیل و دیگران در اموری از دین که اختلاف داشتند داوری و حکم میکند، و هر انسانی را با توجه به عملش جزا میدهد؛ به این صورت که اهل بهشت را وارد بهشت و دوزخیان را وارد جهنم میکند.
۲۶- مگر برای این تکذیبکنندگانِ رسول روشن نشده است که: بسیاری از امتهای پیشین را هلاک کردیم، در حالی که این افراد در مسکنهایشان راه میروند و آنها را آشکارا نگاه میکنند؛ امتهایی مانند قوم هود و صالح و لوط؟! قطعا در این موارد نشانهها و اندرزهایی بر صداقت رسولانی که نزدشان آمدند، و بطلان شرکی که بر آن بودند وجود دارد. آیا این تکذیبکنندگانِ رسولان، مواعظ و دلایل الهی را نشنیدند تا از آنها فایده ببرند؟!
۲۷- آیا این تکذیبکنندگانِ رستاخیزِ پس از مرگ ندیدهاند که ما آب باران را به زمین خشک و سخت و بیگیاهی میفرستیم، آنگاه با آن آب، کِشتزارهای متفاوتی که چارپایانشان و خودشان از آن میخورند و با آن زندگی میکنند درمیآوریم؟! مگر این نعمتها را با چشمانشان نمیبینند تا بدانند معبودی که این کارها را انجام میدهد، بر زندهکردن مردگان و برانگیختن آنان از قبرهایشان تواناست؟!
۲۸- و این مشرکان درخواست میکنند که عذاب به تعجیل افتد، و میگویند: این حکمی که ادعا میکنید میان ما و شما در روز قیامت داوری میکند و ما عذاب میشویم، چه زمانی فرا میرسد اگر در ادعایتان صادق هستید؟
۲۹- - ای رسول- به آنان بگو: در آن موعدی که عذاب شما فرا میرسد، و زمانی که مرگ را به چشم خود میبینید، ایمان کافران به آنان سودی نمیرساند، و همچنین به آنان مهلت داده نمیشود که توبه و رجوع کنند.
۳۰- پس – ای رسول- از این مشرکان روی بگردان، و به تکذیبشان توجه نکن و اهمیت نده، و منتظر باش که الله با آنان چه میکند، که آنان منتظرند حوادث و اتفاقات بدی به شما برسد، پس الله تعالی آنان را خوار و رسوا خواهد کرد، و تو را بر آنان پیروز میگرداند، و قطعا این کار را انجام داد، پس تمام حمد و ستایشها از آنِ اوست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ ٱتَّقِ ٱللَّهَ وَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا١ وَٱتَّبِعۡ مَا يُوحَىٰٓ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٗا٢ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا٣ مَّا جَعَلَ ٱللَّهُ لِرَجُلٖ مِّن قَلۡبَيۡنِ فِي جَوۡفِهِۦۚ وَمَا جَعَلَ أَزۡوَٰجَكُمُ ٱلَّٰٓـِٔي تُظَٰهِرُونَ مِنۡهُنَّ أُمَّهَٰتِكُمۡۚ وَمَا جَعَلَ أَدۡعِيَآءَكُمۡ أَبۡنَآءَكُمۡۚ ذَٰلِكُمۡ قَوۡلُكُم بِأَفۡوَٰهِكُمۡۖ وَٱللَّهُ يَقُولُ ٱلۡحَقَّ وَهُوَ يَهۡدِي ٱلسَّبِيلَ٤ ٱدۡعُوهُمۡ لِأٓبَآئِهِمۡ هُوَ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِۚ فَإِن لَّمۡ تَعۡلَمُوٓاْ ءَابَآءَهُمۡ فَإِخۡوَٰنُكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَمَوَٰلِيكُمۡۚ وَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٞ فِيمَآ أَخۡطَأۡتُم بِهِۦ وَلَٰكِن مَّا تَعَمَّدَتۡ قُلُوبُكُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمًا٥ ٱلنَّبِيُّ أَوۡلَىٰ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ مِنۡ أَنفُسِهِمۡۖ وَأَزۡوَٰجُهُۥٓ أُمَّهَٰتُهُمۡۗ وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ إِلَّآ أَن تَفۡعَلُوٓاْ إِلَىٰٓ أَوۡلِيَآئِكُم مَّعۡرُوفٗاۚ كَانَ ذَٰلِكَ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَسۡطُورٗا٦﴾
۱- ای پیامبر! با اجرای اوامر و ترک نواهی الله، بر تقوای او تعالی مواظبت کن، و مؤمنان باید به تو اقتدا کنند؛ زیرا آنان بیشتر از تو به این امر نیاز دارند، و از کافران و منافقان پیروی مکن، همانا الله به هر چیزی داناست و در آفرینش و امر و تدبیرش حکیم است.
۲- و از قرآن و سنتی که از جانب پروردگارت به تو وحی میشود پیروی کن، بدون تردید الله بر هر آنچه انجام میدهید آگاه است و شما را به سبب آنها جزا میدهد، و چیزی از آنها بر او تعالی پنهان نمیماند.
۳- و بر پروردگارت توکل کن، و تمامی امورت را به او بسپار، و همین بس که الله حافظ کسی است که بر او توکل و اعتماد کند و به سویش بازگردد.
۴- الله تعالی برای هیچ بشری دو قلب در سینهاش قرار نداده است، و همسران شما را که آنان را ظهار میکنید (از نظر حرمت) همچون حرمت مادرانتان قرار نداده است. (ظهار یعنی اینکه مرد به زنش بگوید: تو بر من مانند پشت مادرم هستی، که این مورد نوعی طلاق در دوران جاهلیت بود، و الله تعالی فرمود که همسر به هیچ عنوان مانند مادر انسان نمیشود)، و نیز الله تعالی فرزندخواندگان را از لحاظ شرعی فرزندان واقعی نمیداند، بلکه ظهار و فرزندخواندگی هرگز باعث تحریم ابدی نمیشوند و از این رو، زنی که ظهار شده است، از نظر حرمت مانند مادر نیست، و نسب برای فرزندخوانده ثابت نمیشود به اینکه فردی بگوید: این پسر من است، بلکه این سخنی است که با زبان گفته شده و حقیقت و اعتبار و اهمیتی ندارد. و الله تعالی حقیقت را بیان میکند، و راهش را به بندگان روشن میسازد، و آنان را به راه راست و درست راهنمایی میکند.
۵- پسرخواندگانتان را به پدرانشان نسبت دهید، که این نزد الله عادلانهتر و بهتر است، و اگر پدران واقعی آنان را نمیشناسید، آنان را برادران دینی خود بنامید، که از لحاظ دین با شما مشترکند، و آنان برادران و دوستان دینی شما هستند. و در آنچه قبلا از روی اشتباه و بدون عمد مرتکب شدهاید گناهی بر شما نیست، و زمانی الله شما را مورد مؤاخذه قرار میدهد که قصد و عمد داشته باشید. و الله تعالی همواره نسبت به کسی که خطا کند بخشنده است، و برای کسی که از گناهش توبه کند مهربان است.
۶- پیامبر الهی محمدج به مؤمنان در امور دین و دنیا سزاوارتر و نزدیکتر از خودشان است، و حرمت و تحریم همسران پیامبرج بر امتش همچون حرمت مادرانشان است، بنابراین نکاح با همسران رسولالله جپس از فوت ایشان جایز نیست. و در حکم و شریعت الله برخی خویشاوندان مسلمان به گرفتن میراث از برخی دیگر سزاوارتر هستند و این نوع میراث بر گرفتن ارث به سبب ایمان و هجرت مقدم است (مسلمانان در ابتدای اسلام بر اثر هجرت و ایمان و نه رابطۀ خویشاوندی از یکدیگر ارث میبردند، سپس این مورد با آیۀ مواریث نسخ شد)، جز اینکه – ای مسلمانان- میتوانید کمک و نیکی و بخشش و احسان و وصیتی به غیر وارثان بکنید. این حکم در لوح محفوظ مقدر و مکتوب است، پس عمل به آن بر شما واجب است. در این آیه اثبات شد که بندۀ مسلمان باید پیامبرج را از خودش بیشتر دوست داشته باشد، و به طور کامل از وی پیروی کند، و نیز احترام به مادران مؤمنان - یعنی همسران پیامبرج- واجب است، و کسی که آنان را دشنام دهد، قطعا زیانکار میگردد.
﴿وَإِذۡ أَخَذۡنَا مِنَ ٱلنَّبِيِّۧنَ مِيثَٰقَهُمۡ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٖ وَإِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَۖ وَأَخَذۡنَا مِنۡهُم مِّيثَٰقًا غَلِيظٗا٧ لِّيَسَۡٔلَ ٱلصَّٰدِقِينَ عَن صِدۡقِهِمۡۚ وَأَعَدَّ لِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابًا أَلِيمٗا٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ إِذۡ جَآءَتۡكُمۡ جُنُودٞ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا وَجُنُودٗا لَّمۡ تَرَوۡهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرًا٩ إِذۡ جَآءُوكُم مِّن فَوۡقِكُمۡ وَمِنۡ أَسۡفَلَ مِنكُمۡ وَإِذۡ زَاغَتِ ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَبَلَغَتِ ٱلۡقُلُوبُ ٱلۡحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِٱللَّهِ ٱلظُّنُونَا۠١٠ هُنَالِكَ ٱبۡتُلِيَ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَزُلۡزِلُواْ زِلۡزَالٗا شَدِيدٗا١١ وَإِذۡ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ مَّا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ إِلَّا غُرُورٗا١٢ وَإِذۡ قَالَت طَّآئِفَةٞ مِّنۡهُمۡ يَٰٓأَهۡلَ يَثۡرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمۡ فَٱرۡجِعُواْۚ وَيَسۡتَٔۡذِنُ فَرِيقٞ مِّنۡهُمُ ٱلنَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوۡرَةٞ وَمَا هِيَ بِعَوۡرَةٍۖ إِن يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارٗا١٣ وَلَوۡ دُخِلَتۡ عَلَيۡهِم مِّنۡ أَقۡطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُواْ ٱلۡفِتۡنَةَ لَأٓتَوۡهَا وَمَا تَلَبَّثُواْ بِهَآ إِلَّا يَسِيرٗا١٤ وَلَقَدۡ كَانُواْ عَٰهَدُواْ ٱللَّهَ مِن قَبۡلُ لَا يُوَلُّونَ ٱلۡأَدۡبَٰرَۚ وَكَانَ عَهۡدُ ٱللَّهِ مَسُۡٔولٗا١٥﴾
۷- و – ای پیامبر- به یاد آور آنگاه که پیمانی استوار از پیامبران گرفتیم بر اینکه رسالت الهی را تبلیغ کنند، و به صورت خاص این پیمان را از تو گرفتیم، و از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم (که بنا به قول مشهور پیامبران اولوالعزم هستند)، و عهدی مؤکد بر تبلیغ رسالت و ادای امانت و بر اینکه یکدیگر را تصدیق کنند از آنان گرفتیم.
۸- الله تعالی این پیمان را از آن رسولان گرفت؛ تا از پیامبران بپرسد امتهایشان چه پاسخی به آنان دادهاند، سپس الله تعالی بهشت را به مؤمنان پاداش دهد، و در روز قیامت برای کافران عذابی شدید در جهنم آماده سازد.
۹- ای گروه مؤمنان! نعمت الهی را که در «مدینه» و در زمان غزوۀ احزاب – همان غزوۀ خندق- به شما بخشید به یاد آورید، آنگاه که مشرکان خارج «مدینه» و یهود و منافقان داخل «مدینه» و اطراف آن علیه شما گرد آمدند و شما را احاطه کردند، سپس بر آن گروهها بادی شدید فروفرستادیم که خیمههایشان را از جا کند و دیگهایشان را انداخت، و فرشتگانی از آسمان فرستادیم که شما آنها را ندیدید، و ترس در دلهایشان افتاد. و الله همواره به آنچه میکنید بیناست و ذرهای از اعمالتان بر او پنهان نمیماند.
۱۰- به یاد آورید آنگاه که از بالای سرتان از بالای وادی از سمت مشرق، و از پایین شما از درون وادی از سمت مغرب به سویتان آمدند، و زمانی که از شدت ترس و وحشت، چشمها خیره و بدون حرکت شد، و بر اثر شدت ترس، جانها به گلوگاهها رسید، و نومیدی بر منافقان مستولی شد و قیل و قالها و دروغها زیاد گشت، و گمانهای بدی به الله بردید به اینکه دینش را یاری نمیدهد و کلمۀ توحید را برتر نمیگرداند.
۱۱- در آن موضع سخت، ایمان مؤمنان مورد آزمایش قرار گرفت، و این قوم پاکیزه و پالایش گشتند، و مؤمن از منافق شناخته و جدا شد، و بر اثر ترس و اضطراب به شدت آشفته شدند؛ تا ایمانشان آشکار گردد و بر یقینشان افزوده شود.
۱۲- و زمانی که منافقان و کسانی که در دلشان شک و تردید بود - یعنی افراد ضعیف الإیمان- میگفتند: پیروزی و قدرت و تسلطی که الله و رسولش به ما وعده دادهاند چیزی جز سخن باطل و دروغ نیست، پس او را تصدیق نکنید.
۱۳- و – ای پیامبر- سخن گروهی از منافقان را به یاد آور که به مؤمنان اهل «مدینه» گفتند: ای ساکنان «یثرب» (نام قدیمی شهر مدینه یثرب است) شما نمیتوانید در این نبردِ زیانبار، بمانید، پس به منزلهایتان در داخل «مدینه» برگردید، و گروهی دیگر از منافقان از رسولالله جاجازه میخواستند که به خانههایشان برگردند و بهانه میآوردند که منازلشان بدون حفاظ است و دربارۀ آنها مطمئن نیستند، اما در حقیقت اینگونه نبود، و هدفشان از این کار فقط فرار از نبرد بود.
۱۴- و اگر لشکر آن گروهها از تمام نواحی «مدینه» وارد آن میشد، سپس شرک به الله و بازگشت از اسلام از این منافقان خواسته میشد، قطعا این درخواست را به سرعت اجابت میکردند، و جز اندکی، در شرک درنگ نمیکردند.
۱۵- در حالی که این منافقان پیش از غزوۀ خندق، با الله تعالی و بر دستان پیامبرج پیمان بسته بودند که اگر در جنگ حاضر شدند فرار نکنند، و زمانی که برای رفتن به جهاد فرا خوانده شدند، تاخیر و درنگ نکنند، اما به عهدشان خیانت کردند، و الله آنان را به این سبب مورد محاسبه قرار خواهد داد، و دربارۀ این عهد از آنان خواهد پرسید، و پیمان با الله همواره بازخواست دارد و بنده به سبب آن مورد محاسبه قرار میگیرد.
﴿قُل لَّن يَنفَعَكُمُ ٱلۡفِرَارُ إِن فَرَرۡتُم مِّنَ ٱلۡمَوۡتِ أَوِ ٱلۡقَتۡلِ وَإِذٗا لَّا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٦ قُلۡ مَن ذَا ٱلَّذِي يَعۡصِمُكُم مِّنَ ٱللَّهِ إِنۡ أَرَادَ بِكُمۡ سُوٓءًا أَوۡ أَرَادَ بِكُمۡ رَحۡمَةٗۚ وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا١٧ ۞قَدۡ يَعۡلَمُ ٱللَّهُ ٱلۡمُعَوِّقِينَ مِنكُمۡ وَٱلۡقَآئِلِينَ لِإِخۡوَٰنِهِمۡ هَلُمَّ إِلَيۡنَاۖ وَلَا يَأۡتُونَ ٱلۡبَأۡسَ إِلَّا قَلِيلًا١٨ أَشِحَّةً عَلَيۡكُمۡۖ فَإِذَا جَآءَ ٱلۡخَوۡفُ رَأَيۡتَهُمۡ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ تَدُورُ أَعۡيُنُهُمۡ كَٱلَّذِي يُغۡشَىٰ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡمَوۡتِۖ فَإِذَا ذَهَبَ ٱلۡخَوۡفُ سَلَقُوكُم بِأَلۡسِنَةٍ حِدَادٍ أَشِحَّةً عَلَى ٱلۡخَيۡرِۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَمۡ يُؤۡمِنُواْ فَأَحۡبَطَ ٱللَّهُ أَعۡمَٰلَهُمۡۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا١٩ يَحۡسَبُونَ ٱلۡأَحۡزَابَ لَمۡ يَذۡهَبُواْۖ وَإِن يَأۡتِ ٱلۡأَحۡزَابُ يَوَدُّواْ لَوۡ أَنَّهُم بَادُونَ فِي ٱلۡأَعۡرَابِ يَسَۡٔلُونَ عَنۡ أَنۢبَآئِكُمۡۖ وَلَوۡ كَانُواْ فِيكُم مَّا قَٰتَلُوٓاْ إِلَّا قَلِيلٗا٢٠ لَّقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَ وَذَكَرَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا٢١ وَلَمَّا رَءَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡأَحۡزَابَ قَالُواْ هَٰذَا مَا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَصَدَقَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥۚ وَمَا زَادَهُمۡ إِلَّآ إِيمَٰنٗا وَتَسۡلِيمٗا٢٢﴾
۱۶- - ای پیامبر- به این منافقان بگو: اگر از ترس مرگ یا کشتهشدن، از کارزار بگریزید فرار هرگز به شما سودی نمیرساند؛ زیرا این کار اجلهایتان را به تأخیر نمیاندازد، و اگر فرار کنید، در این دنیا فقط به اندازۀ عمرهای معین و محدودتان بهرهمند میشوید، که نسبت به آخرت بسیار اندک است.
۱۷- - ای پیامبر- به آنان بگو: چه کسی در برابر الله از شما محافظت میکند، یا شما را از عذابش نجات میدهد اگر برای شما بدی یا رحمتی بخواهد، و قطعاً او بخشنده و محرومکننده و آسیبرسان و فایدهرسان است؟! و این منافقان به جای الله برای خود هیچ دوستی نمییابند که با آنان دوستی کند، و هیچ یاوری نمییابند که آنان را یاری رساند.
۱۸- الله میداند چه کسانی دیگران را از جهاد در راه او تعالی بازمیدارند، و به برادرانشان میگویند: نزد ما بیایید و با ما همراه شوید، و محمد را رها کنید، و در هیچ نبردی با او حاضر نشوید؛ زیرا میترسیم شما هم با او نابود شوید، و آنان افزون بر بازداشتن دیگران از جهاد، فقط گاهی اوقات برای نبرد حاضر میشوند؛ آن هم به قصد ریا و شهرت و ترس از رسوایی.
۱۹- - ای مومنان- آنان به سبب دشمنی و کینهای که در دل دارند در مال و جان و تلاش و محبت بر شما بخل میورزند، و زندگی دنیا را دوست دارند و مرگ را ناپسند میدانند، و زمانی که در صحنۀ نبرد حاضر شوند، از نابودی و هلاکت میترسند، و میبینی که به تو مینگرند در حالی که چشمانشان در حدقه میچرخد؛ زیرا بر اثر ترس از کشتهشدن و فرار از آن، عقلهایشان را از دست دادهاند، و چرخش چشمهایشان همچون چرخش چشمان کسی است که مرگش فرا رسیده است، و زمانی که جنگ تمام شود و ترس و وحشت از بین رود، با زبانهایی تیز و آزاردهنده شما را اذیت میکنند، و آنان را میبینی که در زمان تقسیم غنایم بخیل و حسودند، این افراد با دلهایشان ایمان نیاوردهاند، بنابراین الله پاداش اعمالشان را از بین برده، و این کار همواره بر الله تعالی آسان است.
۲۰- منافقان به سبب ترس و بزدلی زیاد، گمان میکردند این گروهها که الله تعالی بدترین شکست را بر آنان تحمیل کرد هنوز نرفتهاند، و اگر این گروهها به «مدینه» بازگردند، قطعا این منافقان آرزو میکردند که در «مدینه» نمیبودند و در میان بادیهنشینان قرار داشتند، که اخبار شما را از دور پیگیری میکردند، و اگر در میان شما میبودند، فقط اندکی همراه شما پیکار میکردند؛ زیرا بسیار بزدل و ذلیل هستند و یقینشان ضعیف است.
۲۱- - ای مؤمنان- بدون تردید در سخنان و اعمال و احوال پیامبرج الگویی نیکو برایتان وجود دارد که به آن اقتدا کنید، پس به سنت او پایبند باشید؛ زیرا کسی که به الله و روز آخرت امید داشته باشد، و یاد الله و استغفار و شکر او تعالی را در هر حالتی بسیار انجام دهد، آن را در پیش میگیرد و به آن اقتدا میکند.
۲۲- و زمانی که مؤمنان گروههایی را که در اطراف «مدینه» گرد آمده و آن را احاطه کرده بودند دیدند، به یاد آوردند که موعد پیروزی نزدیک شده است و از این رو، گفتند: این همان آزمایش و بلا و پیروزی و نصرتی است که الله و رسولش به ما وعده دادند، پس الله وعدهاش را عملی کرد، و رسولش در آنچه به آن مژده داد راست گفت، و نگاه به این گروهها فقط بر ایمان آنان به الله و تسلیم در برابر تقدیرش و فرمانبرداری از امر او تعالی افزود.
﴿مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ رِجَالٞ صَدَقُواْ مَا عَٰهَدُواْ ٱللَّهَ عَلَيۡهِۖ فَمِنۡهُم مَّن قَضَىٰ نَحۡبَهُۥ وَمِنۡهُم مَّن يَنتَظِرُۖ وَمَا بَدَّلُواْ تَبۡدِيلٗا٢٣ لِّيَجۡزِيَ ٱللَّهُ ٱلصَّٰدِقِينَ بِصِدۡقِهِمۡ وَيُعَذِّبَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ إِن شَآءَ أَوۡ يَتُوبَ عَلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٢٤ وَرَدَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِغَيۡظِهِمۡ لَمۡ يَنَالُواْ خَيۡرٗاۚ وَكَفَى ٱللَّهُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱلۡقِتَالَۚ وَكَانَ ٱللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزٗا٢٥ وَأَنزَلَ ٱلَّذِينَ ظَٰهَرُوهُم مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مِن صَيَاصِيهِمۡ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعۡبَ فَرِيقٗا تَقۡتُلُونَ وَتَأۡسِرُونَ فَرِيقٗا٢٦ وَأَوۡرَثَكُمۡ أَرۡضَهُمۡ وَدِيَٰرَهُمۡ وَأَمۡوَٰلَهُمۡ وَأَرۡضٗا لَّمۡ تَطَُٔوهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٗا٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّأَزۡوَٰجِكَ إِن كُنتُنَّ تُرِدۡنَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيۡنَ أُمَتِّعۡكُنَّ وَأُسَرِّحۡكُنَّ سَرَاحٗا جَمِيلٗا٢٨ وَإِن كُنتُنَّ تُرِدۡنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَ فَإِنَّ ٱللَّهَ أَعَدَّ لِلۡمُحۡسِنَٰتِ مِنكُنَّ أَجۡرًا عَظِيمٗا٢٩ يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِيِّ مَن يَأۡتِ مِنكُنَّ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖ يُضَٰعَفۡ لَهَا ٱلۡعَذَابُ ضِعۡفَيۡنِۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٗا٣٠﴾
۲۳- در میان مومنان مردانی هستند که به عهد و پیمانهایشان با الله وفا کردهاند، و در برابر سختی و مصیبت و هنگام جنگ شکیبایی ورزیدهاند؛ برخی از آنان در راه الله شهید شده یا اینکه بر صداقت و وفا مردهاند، و برخی منتظر یکی از دو نیکی - یعنی پیروزی یا شهادت- هستند، و پیمانشان با الله را تغییر نداده و آن را نقض و تبدیل نکردهاند، بر خلاف کاری که منافقان کردند و عهدشان را شکستند.
۲۴- به این هدف که الله تعالی راستان - یعنی همان مؤمنان- را به سبب صداقت و مصیبتشان پاداش دهد، و منافقان را اگر بخواهد عذاب کند، به این صورت که به آنان توفیق توبۀ نصوح پیش از مرگ ندهد و در نتیجه بر کفر بمیرند و آتش جهنم بر آنان واجب گردد، یا اینکه آنان را ببخشد و توفیق توبه و رجوع دهد، به راستی که الله همواره گناهان افراد زیادهرو و ستمکار بر خویشتن را زمانی که توبه کنند میبخشد و نسبت به این افراد مهربان است، که آنان را به انجام توبۀ نصوح توفیق میدهد.
۲۵- و الله تعالی گروههای کفر را از «مدینه» برگرداند در حالی که شکستخورده و زیانکار و خشمگین بودند، و به هیچ خیر دنیوی و اخروی دست نیافتند، و الله بر اثر اسبابی که مؤمنان را با آنها تقویت کرد، آنان را از پیکار و جنگ بینیاز ساخت و این زحمت را از دوششان برداشت، و او تعالی همواره قوی و شکستناپذیر است، و در فرمانروایی و قدرتش بسیار توانا و نیرومند است.
۲۶- و الله یهود بنیقریظه را از دژهایشان پایین کشید؛ زیرا آنان در نبرد علیه مسلمانان به گروههای کفر و شرک کمک میکردند، و الله در دلهایشان ترس انداخت و از این رو، شکست خوردند، که گروهی از آنان را میکشتید، و گروهی دیگر را اسیر میکردید.
۲۷- و – ای مؤمنان- الله شما را مالک زمین و مساکن و اموال منقول آنان - همچون زیورآلات و سلاح و چارپایان- و اموال غیر منقول - مانند مزارع و خانهها و دژهای مستحکم- گردانید، و زمینی را برایتان به ارث داد که قبلا قدرت پاگذاشتن در آن را نداشتید، چون ساکنانش آن را بسیار شریف و محترم میشمردند. و الله تعالی همواره بر هر چیزی تواناست و هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد.
۲۸- ای پیامبر! به همسرانت که نزد تو جمع شدند و خواستار افزایش نفقه بودند بگو: اگر زندگی دنیا و زیور آن را میخواهید، نزدم بیایید تا چیزی از مال دنیا که نزدم است به شما بدهم، و بدون هیچ زیان یا آزاری از شما جدا شوم.
۲۹- و اگر خشنودی الله و رسولش و آنچه را که الله برای شما در آخرت مهیا کرده است میخواهید، بر آنچه هستید شکیبایی کنید، و از الله و رسولش فرمان ببرید؛ زیرا الله پاداش بزرگی برای نیکوکاران شما مهیا کرده است (و قطعا آنان الله و رسولش و آنچه را که الله برایشان در سرای آخرت مهیا کرده بود انتخاب کردند).
۳۰- ای زنان پیامبر! هر کس از شما گناه آشکاری مرتکب شود، عذاب وی دوچندان و دوبرابر میشود. از آنجا که آنان دارای مقام و جایگاه رفیعی بودند، مناسب بود که الله تعالی کیفر گناهشان را سخت و شدید گرداند؛ تا ارزش و جایگاه آنان و جایگاه و مقام پیامبرج حفظ گردد، و این نوع عذابکردن بر الله تعالی آسان است.
﴿۞وَمَن يَقۡنُتۡ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا نُّؤۡتِهَآ أَجۡرَهَا مَرَّتَيۡنِ وَأَعۡتَدۡنَا لَهَا رِزۡقٗا كَرِيمٗا٣١ يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِيِّ لَسۡتُنَّ كَأَحَدٖ مِّنَ ٱلنِّسَآءِ إِنِ ٱتَّقَيۡتُنَّۚ فَلَا تَخۡضَعۡنَ بِٱلۡقَوۡلِ فَيَطۡمَعَ ٱلَّذِي فِي قَلۡبِهِۦ مَرَضٞ وَقُلۡنَ قَوۡلٗا مَّعۡرُوفٗا٣٢ وَقَرۡنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجۡنَ تَبَرُّجَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ ٱلۡأُولَىٰۖ وَأَقِمۡنَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتِينَ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِعۡنَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ إِنَّمَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيُذۡهِبَ عَنكُمُ ٱلرِّجۡسَ أَهۡلَ ٱلۡبَيۡتِ وَيُطَهِّرَكُمۡ تَطۡهِيرٗا٣٣ وَٱذۡكُرۡنَ مَا يُتۡلَىٰ فِي بُيُوتِكُنَّ مِنۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ وَٱلۡحِكۡمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا٣٤ إِنَّ ٱلۡمُسۡلِمِينَ وَٱلۡمُسۡلِمَٰتِ وَٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡقَٰنِتَٰتِ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلصَّٰدِقَٰتِ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰبِرَٰتِ وَٱلۡخَٰشِعِينَ وَٱلۡخَٰشِعَٰتِ وَٱلۡمُتَصَدِّقِينَ وَٱلۡمُتَصَدِّقَٰتِ وَٱلصَّٰٓئِمِينَ وَٱلصَّٰٓئِمَٰتِ وَٱلۡحَٰفِظِينَ فُرُوجَهُمۡ وَٱلۡحَٰفِظَٰتِ وَٱلذَّٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا٣٥﴾
۳۱- و هر کس از شما که مطیع الله و رسولش باشد، و آنچه را که الله به وی فرمان داده است اجرا کند، پاداشی دو برابر از پاداش عمل سایر زنان به او میدهیم، و پاداشی گرامی - یعنی بهشت- را برایش آماده کردهایم.
۳۲- ای زنان پیامبر! شما در فضیلت و مقام مانند سایر زنان نیستید، اگر به اطاعت از الله و رسولش پایبند هستید و از گناهان دوری میکنید، با مردان نامحرم با صدایی نرم سخن نگویید تا فردی که در قلبش فسق و بیماری است در شهوت و تمایلات حرام طمع نکند، و این روش بر هر زنی که به الله و روز آخرت ایمان دارد واجب است، و سخنی بگویید که به دور از تردید و گمان باشد و شریعت آن را ناپسند نداند.
۳۳- و در خانههایتان بمانید، و بدون نیاز از آنها خارج نشوید، و مانند زنانی که قبل از اسلام زیباییهایشان را آشکار میکردند زیباییهای خود را آشکار نکنید. این خطاب و حکم برای زنان مؤمن در هر عصر و زمانی است. و – ای زنان پیامبر- نماز را به کاملترین وجه در اوقات مخصوصش برپا دارید، و زکات را همانگونه که الله مشروع ساخته است بدهید، و از الله و رسولش در امر و نهیی که کردهاند اطاعت کنید، بدون تردید الله تعالی شما را به این امور سفارش کرده است؛ تا شما را پاک و تزکیه سازد، و آزار و بدی و شر را از شما، ای اهل بیت پیامبرج – از جمله همسران و فرزندان ایشان- دور کند و شما را به طور کامل پاک گرداند.
۳۴- و آیات قرآن و حدیث پیامبرج را که در خانههایتان تلاوت میشود به یاد آورید، و به آن عمل کنید و قدر و ارزش آن را بدانید، چرا که این موارد از نعمتهای الهی بر شماست، همانا الله نسبت به شما مهربان بوده که شما را در خانههایی قرار داده است که آیات قرآن و سنت در آنها خوانده میشود، و نسبت به شما باخبر و آگاه بوده که شما را به عنوان همسر برای پیامبرج برگزیده است.
۳۵- قطعاً مردان و زنان فروتن در برابر دستورات الله، و مردان و زنان تصدیقکننده [الله و رسول]، و مردان و زنان فرمانبردار الله و رسول، و مردان و زنان راستین در گفتار و رفتارشان، و مردان و زنان شکیبا بر دوری از تمایلات نفسانی و بر انجام طاعات و در برابر سختیها، و مردان و زنانی که از الله میترسند، و مردان و زنان صدقهدهنده در صدقۀ فرضی و نفلی، و مردان و زنان روزهدار در روزۀ فرضی و نفلی، و مردان و زنان نگهدارندۀ عورتهایشان از زنا و مقدمات زنا و کشف عورتها، و مردان و زنانی که الله را با دلها و زبانهایشان بسیار یاد میکنند، الله آمرزشی برای گناهانشان، و پاداشی بزرگ - یعنی بهشت- برایشان آماده کرده است.
﴿وَمَا كَانَ لِمُؤۡمِنٖ وَلَا مُؤۡمِنَةٍ إِذَا قَضَى ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ أَمۡرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ مِنۡ أَمۡرِهِمۡۗ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ ضَلَّ ضَلَٰلٗا مُّبِينٗا٣٦ وَإِذۡ تَقُولُ لِلَّذِيٓ أَنۡعَمَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ وَأَنۡعَمۡتَ عَلَيۡهِ أَمۡسِكۡ عَلَيۡكَ زَوۡجَكَ وَٱتَّقِ ٱللَّهَ وَتُخۡفِي فِي نَفۡسِكَ مَا ٱللَّهُ مُبۡدِيهِ وَتَخۡشَى ٱلنَّاسَ وَٱللَّهُ أَحَقُّ أَن تَخۡشَىٰهُۖ فَلَمَّا قَضَىٰ زَيۡدٞ مِّنۡهَا وَطَرٗا زَوَّجۡنَٰكَهَا لِكَيۡ لَا يَكُونَ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ حَرَجٞ فِيٓ أَزۡوَٰجِ أَدۡعِيَآئِهِمۡ إِذَا قَضَوۡاْ مِنۡهُنَّ وَطَرٗاۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ مَفۡعُولٗا٣٧ مَّا كَانَ عَلَى ٱلنَّبِيِّ مِنۡ حَرَجٖ فِيمَا فَرَضَ ٱللَّهُ لَهُۥۖ سُنَّةَ ٱللَّهِ فِي ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلُۚ وَكَانَ أَمۡرُ ٱللَّهِ قَدَرٗا مَّقۡدُورًا٣٨ ٱلَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَٰلَٰتِ ٱللَّهِ وَيَخۡشَوۡنَهُۥ وَلَا يَخۡشَوۡنَ أَحَدًا إِلَّا ٱللَّهَۗ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ حَسِيبٗا٣٩ مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٖ مِّن رِّجَالِكُمۡ وَلَٰكِن رَّسُولَ ٱللَّهِ وَخَاتَمَ ٱلنَّبِيِّۧنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٤٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ ذِكۡرٗا كَثِيرٗا٤١ وَسَبِّحُوهُ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلًا٤٢ هُوَ ٱلَّذِي يُصَلِّي عَلَيۡكُمۡ وَمَلَٰٓئِكَتُهُۥ لِيُخۡرِجَكُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَكَانَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ رَحِيمٗا٤٣﴾
۳۶- و سزاوار هیچ مرد و زن مؤمنی نیست که هر گاه الله و رسولش در میان آنان حکمی کنند با آن حکم مخالفت ورزند، به این صورت که خلاف آنچه را میانشان حکم شده است انتخاب کنند. و هر کس از الله و رسولش نافرمانی کند به تحقیق که آشکارا از راه راست دور و گمراه شده است.
۳۷- و – ای پیامبر- وقتی به کسی که الله نعمت اسلام را به او بخشیده بود – یعنی به زید بن حارثه که پیامبرج او را آزاد کرد و فرزندخواندۀ خود گردانید- و تو با آزادکردنش به وی احسان کرده بودی، میگفتی: همسرت زینب دختر جحش را نزد خویش نگه دار و او را طلاق نده، و ای زید! از الله بترس، و – ای پیامبر- تو آنچه را که الله بر تو وحی کرده بود مبنی بر طلاقدادن زینب توسط شوهرش زید و نکاح تو با زینب را پنهان میکردی، اما الله تعالی آنچه را که مخفی میساختی آشکار میکند، و از منافقان میترسیدی که بگویند: محمد با مطلقۀ پسرخواندهاش ازدواج کرده است، در حالی که الله متعال سزاوارتر است که از او بترسی. و زمانی که زید نیازش را از آن زن برآورده کرد و او را طلاق داد، سپس مدت عدهاش تمام شد، وی را به ازدواج تو درآوردیم؛ تا الگویی در ابطال عادت و رسم تحریم ازدواج با همسر پسرخوانده پس از طلاقدادن وی باشد، و بر مؤمنان گناهی نیست که با همسران فرزندخواندگانشان پس از اینکه آنان را طلاق داده و نیازشان را برآورده کرده باشند ازدواج کنند، و فرمان الله بدون هیچ مانع و حایلی انجامشدنی است. رسم پسرخواندگی در زمان جاهلیت وجود داشت، و سپس با این سخن الله تعالی: ﴿ٱدۡعُوهُمۡ لِأٓبَآئِهِمۡ﴾ [الأحزاب: ۵] باطل شد.
۳۸- بر پیامبر الهی، محمدج هیچ گناهی در نکاح همسر پسرخواندهاش پس از طلاقدادن او که الله برایش حلال کرده است نیست، همانگونه که برای پیامبران پیشین این کار را جایز و مباح کرده بود. این سنت و قانون الهی است که از دیرباز در میان گذشتگان مرسوم و معمول بوده است، و امر و فرمان الهی همواره و قطعاً به وقوع میپیوندد.
۳۹- سپس الله تعالی از پیامبران پیشین نام برده و آنان را توصیف کرده و میفرماید: همان کسانی که رسالتهای الهی را به مردم میرسانند، و فقط از الله یگانه میترسند، و از غیر او ترسی ندارند، و همین بس که الله بندگانش را در قبال تمامی اعمالشان مورد محاسبه قرار میدهد و مراقب آنهاست.
۴۰- محمدج پدر هیچ یک از مردان شما نیست، بلکه فرستادۀ الله و خاتم پیامبران است و از این رو، پس از وی و تا روز قیامت نبوتی وجود ندارد. و الله همواره به تمامی اعمالتان داناست و چیزی بر او پنهان نمیماند.
۴۱، ۴۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! الله را با دلها و زبانها و اعضایتان بسیار یاد کنید، و اوقاتتان را در صبح و شام و پس از نمازهای فرض و هنگام مشکلات و رخدادها با یاد الهی پُر کنید؛ زیرا این کار عبادتی مشروع است و به محبت الله و بازداشتن زبان از گناه منجر میشود و انسان را بر انجام هر کار خیری یاری میرساند.
۴۳- او تعالی ذاتی است که به شما رحم میکند و شما را میستاید، و فرشتگانش برای شما استغفار میکنند و درود میفرستند تا شما را از تاریکیهای نادانی و گمراهی به سوی نور اسلام ببرد، و همواره نسبت به مومنان در دنیا و آخرت بسیار مهربان است، و تا زمانی که مطیع و مخلص برای او باشند، آنان را عذاب نمیکند.
﴿تَحِيَّتُهُمۡ يَوۡمَ يَلۡقَوۡنَهُۥ سَلَٰمٞۚ وَأَعَدَّ لَهُمۡ أَجۡرٗا كَرِيمٗا٤٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ شَٰهِدٗا وَمُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٤٥ وَدَاعِيًا إِلَى ٱللَّهِ بِإِذۡنِهِۦ وَسِرَاجٗا مُّنِيرٗا٤٦ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ بِأَنَّ لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ فَضۡلٗا كَبِيرٗا٤٧ وَلَا تُطِعِ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَدَعۡ أَذَىٰهُمۡ وَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ وَكِيلٗا٤٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نَكَحۡتُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ ثُمَّ طَلَّقۡتُمُوهُنَّ مِن قَبۡلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمۡ عَلَيۡهِنَّ مِنۡ عِدَّةٖ تَعۡتَدُّونَهَاۖ فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحٗا جَمِيلٗا٤٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِنَّآ أَحۡلَلۡنَا لَكَ أَزۡوَٰجَكَ ٱلَّٰتِيٓ ءَاتَيۡتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتۡ يَمِينُكَ مِمَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَيۡكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّٰتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَٰلَٰتِكَ ٱلَّٰتِي هَاجَرۡنَ مَعَكَ وَٱمۡرَأَةٗ مُّؤۡمِنَةً إِن وَهَبَتۡ نَفۡسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنۡ أَرَادَ ٱلنَّبِيُّ أَن يَسۡتَنكِحَهَا خَالِصَةٗ لَّكَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۗ قَدۡ عَلِمۡنَا مَا فَرَضۡنَا عَلَيۡهِمۡ فِيٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ وَمَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ لِكَيۡلَا يَكُونَ عَلَيۡكَ حَرَجٞۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٥٠﴾
۴۴- درود این مؤمنان از جانب الله در بهشت در روزی که او تعالی را ملاقات میکنند، سلامتی و امانی برای آنان از عذاب الهی است، و به تحقیق که الله پاداشی نیک؛ یعنی بهشت را برایشان آماده کرده است.
۴۵، ۴۶- ای پیامبر! به راستی که ما تو را به عنوان گواهی بر امتت فرستادیم تا رسالت را به آنان برسانی، و مؤمنانِ آنان را به رحمت و بهشت بشارت بدهی، و افراد نافرمان و تکذیبکننده را از آتش جهنم بترسانی، و مردم را به فرمان الهی به سوی یگانگی الله و عبادت ذات یگانۀ او به تنهایی فراخوانی، و تو را به عنوان چراغی نورانی و روشنگر برای کسی که از تو فایده ببرد و راهنمایی بگیرد فرستادیم، پس کار تو در حقیقتی که آوردی بسیار روشن و آشکار است، همچون خورشید که نورانی و درخشان است، و فقط فرد سرکش و معاند آن را انکار میکند.
۴۷- و – ای پیامبر- به مؤمنان مژده بده که پاداشی بزرگ از جانب الله - یعنی همان باغهای بهشتی- برایشان است.
۴۸- و – ای رسول- از سخن فرد کافر یا منافق پیروی نکن و به آزار و اذیتشان توجه نکن و اهمیت نده، و این کار تو را از تبلیغ رسالت بازندارد، و در تمامی امور به الله اعتماد و توکل کن؛ که او تعالی در تمامی مشکلات دنیوی و اخروی از تو حمایت میکند و برایت کافی است.
۴۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! اگر زنان را به عقد خود درآوردید و همبستر نشدید و پیش از اینکه آمیزش کنید، آنان را طلاق دادید، برای شما عدهای بر عهدۀ آنان نیست که آن را بشمارید، پس به اندازۀ توانتان به آنان چیزی بدهید تا از آن فایده ببرند و فکرشان آسوده شود و مشکلشان جبران گردد، و با پوششی کامل و بدون آزار و اذیت آنان را رها کنید.
۵۰- ای پیامبر! ما همسرانت را که مهریههایشان را به آنان دادهای، و کنیزانی را که الله برایت بخشید و مالک آنان هستی برایت حلال کردیم، و نکاح با دختران عمویت، و دختران عمههایت، و دختران داییات، و دختران خالههایت که همراه تو از مکه به مدینه مهاجرت کردند را برایت حلال کردیم، و برایت حلال کردیم که با زنی مومن که خودش را بدون مهریه به تو ببخشد اگر بخواهی با او ازدواج کنی، این عمل مخصوص توست، و برای غیر تو جایز نیست که با هبه و بدون مهریه زنی را به ازدواج خویش درآورد. به تحقیق که از آنچه بر مؤمنان دربارۀ همسران و کنیزانشان واجب کردهایم آگاهیم، که نمیتوانند بیش از چهار زن برگزینند، و هر اندازه کنیز که بخواهند میتوانند داشته باشند، و نیز اینکه باید ولی و مهریه و شاهدانی در زمان عقد نکاح باشند، اما ما در آنچه بر آنان واجب گرداندیم به تو گنجایش دادیم و آنچه را که به دیگران اجازه ندادیم، به تو اجازه دادیم؛ تا در نکاح هر گروهی از آنان که بخواهی بر تو سختی و حرجی نباشد. این آیه بیانگر توجه فراوان الله به پیامبرج و اکرام او از جانب الله تعالی است. و الله تعالی همواره گناهان بندگان مؤمنش را میبخشد و با آسانگیری به آنان مهربان است.
﴿۞تُرۡجِي مَن تَشَآءُ مِنۡهُنَّ وَتُٔۡوِيٓ إِلَيۡكَ مَن تَشَآءُۖ وَمَنِ ٱبۡتَغَيۡتَ مِمَّنۡ عَزَلۡتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكَۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن تَقَرَّ أَعۡيُنُهُنَّ وَلَا يَحۡزَنَّ وَيَرۡضَيۡنَ بِمَآ ءَاتَيۡتَهُنَّ كُلُّهُنَّۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمٗا٥١ لَّا يَحِلُّ لَكَ ٱلنِّسَآءُ مِنۢ بَعۡدُ وَلَآ أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنۡ أَزۡوَٰجٖ وَلَوۡ أَعۡجَبَكَ حُسۡنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتۡ يَمِينُكَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ رَّقِيبٗا٥٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَدۡخُلُواْ بُيُوتَ ٱلنَّبِيِّ إِلَّآ أَن يُؤۡذَنَ لَكُمۡ إِلَىٰ طَعَامٍ غَيۡرَ نَٰظِرِينَ إِنَىٰهُ وَلَٰكِنۡ إِذَا دُعِيتُمۡ فَٱدۡخُلُواْ فَإِذَا طَعِمۡتُمۡ فَٱنتَشِرُواْ وَلَا مُسۡتَٔۡنِسِينَ لِحَدِيثٍۚ إِنَّ ذَٰلِكُمۡ كَانَ يُؤۡذِي ٱلنَّبِيَّ فَيَسۡتَحۡيِۦ مِنكُمۡۖ وَٱللَّهُ لَا يَسۡتَحۡيِۦ مِنَ ٱلۡحَقِّۚ وَإِذَا سَأَلۡتُمُوهُنَّ مَتَٰعٗا فَسَۡٔلُوهُنَّ مِن وَرَآءِ حِجَابٖۚ ذَٰلِكُمۡ أَطۡهَرُ لِقُلُوبِكُمۡ وَقُلُوبِهِنَّۚ وَمَا كَانَ لَكُمۡ أَن تُؤۡذُواْ رَسُولَ ٱللَّهِ وَلَآ أَن تَنكِحُوٓاْ أَزۡوَٰجَهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦٓ أَبَدًاۚ إِنَّ ذَٰلِكُمۡ كَانَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِيمًا٥٣ إِن تُبۡدُواْ شَيًۡٔا أَوۡ تُخۡفُوهُ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٥٤﴾
۵۱- نوبت همبستری با هر یک از زنانت را که میخواهی به تأخیر بینداز، و هر یک از آنان را که میخواهی پیش خود جای بده، و بر تو گناهی نیست که هر کدام را که نوبتش را به تأخیر انداختهای دوباره طلب کنی، این حق انتخاب نزدیکتر است به اینکه آنان خوشحال شوند و اندوهگین نباشند، و همگیشان به آنچه به آنان دادهای خشنود و راضی شوند، و الله از تمایل دلهای مردان به برخی زنان آگاه است، و او تعالی همواره آنچه را در دلها وجود دارد میداند، و ذات بردباری است که کیفر گنهکاران را به تعجیل نمیاندازد.
۵۲- برایت جایز نیست که با زنانی غیر از این همسرانت؛ که مادران مؤمنان هستند ازدواج کنی، و برایت حلال نیست که آنان را طلاق دهی و به جای آنان زنان دیگری به نکاح خود درآوری – این حکم به منظور اکرام همسران پیامبرج و پاداش آنان است که به درستی الله و رسول و سرای آخرت را برگزیدند- هر چند زیبایی زنان دیگر مورد پسندت واقع شود، مگر کنیزانی را که در اختیار داری، که آنان برای تو حلال هستند، و الله همواره بر هر چیزی مراقب است و شناخت هیچ چیزی بر او پنهان نمیماند.
۵۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! به خانههای پیامبرج وارد نشوید مگر پس از اینکه برای صرف غذا به شما اجازه داده شود، به شرط آنکه منتظر پختن آن نباشید، اما هر گاه دعوت شدید، وارد شوید، و زمانی که غذا خوردید، بروید و سرگرم سخنگفتن میان خودتان نشوید؛ زیرا انتظار و سرگرمشدن و ماندن شما پیامبرج را آزار میدهد، و شرم دارد از اینکه شما را از آن خانهها بیرون کند در حالی که این کار حق اوست، اما الله از بیان و آشکارساختن حقیقت شرم نمیکند. و هر گاه از همسران پیامبرج درخواست نیاز کردید؛ مانند خواستن ظروف خانه و امثال آن، از پشت پرده درخواست کنید، که این کار باعث میشود دلهای شما و دلهای آنان از افکاری که به ذهن مردان دربارۀ زنان و به ذهن زنان دربارۀ مردان میآید پاکیزهتر و مصونتر بماند، چرا که دیدن سبب فتنه و فساد است، و برای شما شایسته نیست که رسولالله جرا بیازارید، و هرگز پس از مرگ پیامبرج با همسرانش ازدواج نکنید، چون آنان مادران شما هستند، و برای مرد جایز نیست که با مادرش ازدواج کند، بدون تردید آزردن پیامبرج توسط شما و ازدواج با همسران رسولالله جپس از مرگ ایشان، گناه بسیار بزرگی نزد الله تعالی است.
۵۴- - ای مردم- اگر چیزی را به زبان بیاورید که رسولالله جرا آزار دهد و الله تعالی از آن نهی کرده است، یا اینکه آن را در دلتان پنهان کنید، قطعا الله به آنچه در دلهای شماست و به آنچه آشکار کردید داناست و شما را در قبال آنها جزا خواهد داد.
﴿لَّا جُنَاحَ عَلَيۡهِنَّ فِيٓ ءَابَآئِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآئِهِنَّ وَلَآ إِخۡوَٰنِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآءِ إِخۡوَٰنِهِنَّ وَلَآ أَبۡنَآءِ أَخَوَٰتِهِنَّ وَلَا نِسَآئِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُنَّۗ وَٱتَّقِينَ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدًا٥٥ إِنَّ ٱللَّهَ وَمَلَٰٓئِكَتَهُۥ يُصَلُّونَ عَلَى ٱلنَّبِيِّۚ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيۡهِ وَسَلِّمُواْ تَسۡلِيمًا٥٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمۡ عَذَابٗا مُّهِينٗا٥٧ وَٱلَّذِينَ يُؤۡذُونَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ بِغَيۡرِ مَا ٱكۡتَسَبُواْ فَقَدِ ٱحۡتَمَلُواْ بُهۡتَٰنٗا وَإِثۡمٗا مُّبِينٗا٥٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ قُل لِّأَزۡوَٰجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَآءِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ يُدۡنِينَ عَلَيۡهِنَّ مِن جَلَٰبِيبِهِنَّۚ ذَٰلِكَ أَدۡنَىٰٓ أَن يُعۡرَفۡنَ فَلَا يُؤۡذَيۡنَۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا٥٩ ۞لَّئِن لَّمۡ يَنتَهِ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡمُرۡجِفُونَ فِي ٱلۡمَدِينَةِ لَنُغۡرِيَنَّكَ بِهِمۡ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَآ إِلَّا قَلِيلٗا٦٠ مَّلۡعُونِينَۖ أَيۡنَمَا ثُقِفُوٓاْ أُخِذُواْ وَقُتِّلُواْ تَقۡتِيلٗا٦١ سُنَّةَ ٱللَّهِ فِي ٱلَّذِينَ خَلَوۡاْ مِن قَبۡلُۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗا٦٢﴾
۵۵- بر زنان گناهی نیست که در حضور این افراد بدون حجاب باشند: پدرانشان، فرزندانشان، برادرانشان، پسران برادرانشان، پسران خواهرانشان، زنان مؤمن و بردگانشان؛ زیرا به خدمت آنان نیاز شدیدی دارند. – ای زنان- از الله بترسید از اینکه از حدودی که برایتان تعیین شده است تجاوز کنید و آنچه را از زینتتان که آشکارکردنش ممنوع است ظاهر سازید یا از اینکه حجاب را در حضور نامحرمان رعایت نکنید. قطعاً الله بر هر چیزی گواه است، و باطن و ظاهر اعمال بندگان را میبیند، و آنان را بر اساس اعمالشان جزا خواهد داد.
۵۶- به راستی که الله نزد فرشتگان مقربش پیامبرج را میستاید، و فرشتگانش وی را میستایند و بر او درود میفرستند. ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! به قصد اکرام و گرامیداشت پیامبرج بر او درود و سلام بفرستید و به خوبی از او فرمان برید. چگونگی درودفرستادن بر پیامبرج، در احادیث به شیوههای متفاوتی بیان شده است؛ از جمله: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ»؛ «پروردگارا! بر محمدج و آل محمدج درود بفرست همانگونه که بر ابراهیم و آل ابراهیم درود فرستادى، به راستی که تو ستوده و بزرگى. پروردگارا! بر محمدج و آل محمدج برکت نازل فرما همچنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم برکت نازل کردى، قطعاً تو ستوده و بزرگى.»
۵۷- در حقیقت کسانی که با شرک یا سایر گناهان از الله ناسپاسی میکنند و با سخنان و رفتار خود رسولالله جرا اذیت میکنند، الله تعالی آنان را از هر خیر دنیوی و اخروی دور ساخته، و در آخرت عذابی برایشان آماده کرده است که آنان را خوار و رسوا میکند.
۵۸- و کسانی که آزار گفتاری یا عملی به مؤمنان میرسانند بدون اینکه مؤمنان مرتکب گناهی شده باشند، به تحقیق که آنان زشتترین و ناپسندترین دروغ و ستم را انجام دادهاند، و گناهی بسیار بد مرتکب شدهاند که به سبب آن مستحق عذاب در آخرت میشوند.
۵۹- ای پیامبر! به همسران و به دختران خود و زنان مومنان بگو: پوششها و چادرهایشان را بر سر و صورتشان پایین اندازند تا چهره و سینه و سرشان پوشیده شود؛ این کار باعث میشود که با پوشش و حفاظت بهتر شناخته شوند و در نتیجه، مورد آزار و اذیت قرار نگیرند. و الله سبحانه همواره بخشنده و مهربان است که گناهان گذشتۀ شما را بخشید، و با بیان حلال و حرام به شما رحم کرد.
۶۰، ۶۱- اگر کسانی که کفرشان را پنهان و ایمان را آشکار میکنند و افرادی که در دلهایشان شک و تردید است، و کسانی که اخبار دروغینی را در شهر پیامبرج منتشر میکنند، از کارهای زشت و بدشان دست نکشند، قطعا تو را بر آنان مسلط میکنیم، و پس از آن فقط زمان اندکی همراه تو در آنجا سکونت میکنند، و از رحمت الهی محروم و دور میگردند، و در هر مکانی که یافت شوند، اسیر و به سختی کشته میشوند تا زمانی که از روی فتنه و فساد، به نفاق و نشر اخبار دروغین در میان مسلمانان ادامه دهند.
۶۲- این سنت و قانون الهی دربارۀ منافقان امتهای پیشین است که هر جا یافت گردند اسیر و کشته شوند، و – ای پیامبر- برای قانون و سنت الله هیچ تغییر و تبدیلی نخواهی یافت.
﴿يَسَۡٔلُكَ ٱلنَّاسُ عَنِ ٱلسَّاعَةِۖ قُلۡ إِنَّمَا عِلۡمُهَا عِندَ ٱللَّهِۚ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّ ٱلسَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا٦٣ إِنَّ ٱللَّهَ لَعَنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمۡ سَعِيرًا٦٤ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ لَّا يَجِدُونَ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا٦٥ يَوۡمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمۡ فِي ٱلنَّارِ يَقُولُونَ يَٰلَيۡتَنَآ أَطَعۡنَا ٱللَّهَ وَأَطَعۡنَا ٱلرَّسُولَا۠٦٦ وَقَالُواْ رَبَّنَآ إِنَّآ أَطَعۡنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَآءَنَا فَأَضَلُّونَا ٱلسَّبِيلَا۠٦٧ رَبَّنَآ ءَاتِهِمۡ ضِعۡفَيۡنِ مِنَ ٱلۡعَذَابِ وَٱلۡعَنۡهُمۡ لَعۡنٗا كَبِيرٗا٦٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ ءَاذَوۡاْ مُوسَىٰ فَبَرَّأَهُ ٱللَّهُ مِمَّا قَالُواْۚ وَكَانَ عِندَ ٱللَّهِ وَجِيهٗا٦٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدٗا٧٠ يُصۡلِحۡ لَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ فَازَ فَوۡزًا عَظِيمًا٧١ إِنَّا عَرَضۡنَا ٱلۡأَمَانَةَ عَلَى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱلۡجِبَالِ فَأَبَيۡنَ أَن يَحۡمِلۡنَهَا وَأَشۡفَقۡنَ مِنۡهَا وَحَمَلَهَا ٱلۡإِنسَٰنُۖ إِنَّهُۥ كَانَ ظَلُومٗا جَهُولٗا٧٢ لِّيُعَذِّبَ ٱللَّهُ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ وَيَتُوبَ ٱللَّهُ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمَۢا٧٣﴾
۶۳- - ای رسول- مردم از روی انکار و تکذیب، در مورد زمان فرارسیدن قیامت از تو سوال میکنند، به آنان بگو: قطعاً علم قیامت نزد الله است، و - ای رسول- تو چه میدانی شاید قیامت نزدیک باشد؟
۶۴- ۶۶- به راستی که الله سبحانه کافران را از رحمت خویش در دنیا و آخرت رانده، و در آخرت آتشی شعلهور و بسیار سوزان برایشان آماده ساخته است، که همیشه در آن میمانند، و دوستی نمییابند که از آنان حمایت و دفاع کند، و یاوری ندارند که به آنان کمک رساند و این افراد را از آتش بیرون کند. روزی که چهرههای کافران در آتش دوزخ واژگون میشود و پشیمان و حیران میگویند: کاش در دنیا از الله و رسولش اطاعت میکردیم، و بهشتی میشدیم.
۶۷، ۶۸- کافران در روز قیامت میگویند: پروردگارا! به راستی که ما از پیشوایانمان در گمراهی و بزرگانمان در شرک پیروی کردیم، و آنان ما را از راه هدایت و ایمان منحرف کردند. پروردگارا! آنان را با دو برابر از عذابی که ما را با آن عذاب میکنی، عذاب کن، و آنان را از رحمتت بسیار دور کن. این آیه نشان میدهد که پیروی از غیر الله در جایی که باعث مخالفت با فرمان الله و رسولش شود، سبب خشم و عذاب الهی میگردد، و تابع و متبوع در عذاب مشترکند، پس فرد مسلمان باید از این کار بر حذر باشد.
۶۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت او عمل کردهاید! رسولالله جرا با سخن یا عمل نیازارید، و مانند کسانی نباشید که پیامبر الهی – موسی- را اذیت کردند، و الله او را از دروغ و بهتانی که علیه او زده بودند مبرا و پاک ساخت، و موسی جایگاه والا و رفیعی نزد الله داشت.
۷۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعت الهی عمل کردهاید! طاعت الله را انجام دهید و از نافرمانی او دوری کنید؛ تا مستحق عذاب نشوید، و در تمامی حالات و امورتان سخنی راست و موافق با حقیقت و خالی از دروغ و باطل بگویید.
۷۱- اگر تقوای الهی را رعایت کردید و سخنی صحیح و راست بر زبان آوردید، الله تعالی اعمالتان را اصلاح میکند و گناهانتان را میبخشد. و هر کس از الله و رسولش در آنچه امر و نهی کردهاند فرمان برد، قطعا به کرامتی بزرگ در دنیا و آخرت دست یافته است.
۷۲- قطعاً ما آن امانت– یعنی امانتی که الله به افراد مکلف سپرد که اوامرش را اجرا و نواهی او تعالی را ترک کنند- را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه کردیم، ولی از پذیرش آن خودداری کردند، و ترسیدند که آن را اجرا نکنند، اما انسان آن را برداشت و با وجود ضعفش آن را پذیرفت، به راستی که انسان نسبت به خودش بسیار ستمکار و نادان است.
۷۳- تا سرانجام و نتیجۀ پذیرش آن امانت از جانب انسان این باشد که الله مردان و زنان منافق را که اسلام را آشکار و کفرشان را پنهان میسازند، و نیز مردان و زنان مشرک را که دیگران را در عبادت شریک الله قرار میدهند عذاب کند، و بر مردان و زنان مؤمن با پوشاندن گناهان آنان و عذابنکردنشان، ببخشاید، و الله همواره نسبت به بندگان توبهکارش بخشنده و مهربان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُ فِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡخَبِيرُ١ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۚ وَهُوَ ٱلرَّحِيمُ ٱلۡغَفُورُ٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَأۡتِينَا ٱلسَّاعَةُۖ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتَأۡتِيَنَّكُمۡ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِۖ لَا يَعۡزُبُ عَنۡهُ مِثۡقَالُ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَآ أَصۡغَرُ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡبَرُ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مُّبِينٖ٣ لِّيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ٤ وَٱلَّذِينَ سَعَوۡ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مِّن رِّجۡزٍ أَلِيمٞ٥ وَيَرَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ هُوَ ٱلۡحَقَّ وَيَهۡدِيٓ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ٦ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ هَلۡ نَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ رَجُلٖ يُنَبِّئُكُمۡ إِذَا مُزِّقۡتُمۡ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمۡ لَفِي خَلۡقٖ جَدِيدٍ٧﴾
۱- تمام ستایشها مخصوص الله است با صفات او که تمامی آنها صفات کمال هستند، و به سبب نعمتهای آشکار و پنهان و دینی و دنیوی او تعالی، ذاتی که فرمانروایی آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد، از آنِ اوست، و ستایش و ثنای کامل در آخرت از آنِ اوست، و او تعالی در کار خود حکیم است و از امور مخلوقاتش خبر دارد.
۲- از تمامی قطرههای آبی که به زمین فرو میرود و از گیاهان و معادن و آبهایی که از آن بیرون میآید، و نیز بارانها و فرشتگان و کتابهایی که از آسمان نازل میشود، و از فرشتگان و اعمال مخلوقات که به سوی آسمان بالا میرود آگاه است. و نسبت به بندگانش مهربان است و انسانهای نافرمان را به سرعت عذاب نمیکند، و گناهان توبهکاران و کسانی را که بر او توکل کنند میبخشد.
۳، ۴- و کافرانی که منکر رستاخیز بودند گفتند: قیامت هرگز به سراغ ما نخواهد آمد، - ای رسول- به آنان بگو: آری به پروردگارم سوگند که قطعا قیامت شما را فرا خواهد گرفت، اما وقت آمدنش را فقط الله دانندۀ غیبها میداند، ذاتی که هموزن مورچۀ کوچکی در آسمانها و زمین از او پنهان نمیماند، و کوچکتر و بزرگتر از آن چیزی نیست مگر اینکه در کتابی روشن؛ یعنی لوح محفوظ ثبت شده است؛ تا الله کسانی را که او تعالی را تصدیق و از رسولش پیروی کردند و اعمال نیک انجام دادند پاداش دهد. برای این افراد آمرزشی برای گناهانشان و رزقی کریمانه - یعنی بهشت- است.
۵- و کسانی که برای بازداشتن مردم از راه الله، و تکذیب پیامبران الهی و ابطال آیات ما کوشیدند و با تمام تلاش با فرمان الله مخالفت کردند، بدترین و دردناکترین عذاب را دارند.
۶- و کسانی که علم به آنان داده شده میدانند قرآنی که از جانب پروردگارت بر تو نازل شد عین حقیقت است و به راه الله راهنمایی میکند؛ ذات شکستناپذیری که مغلوب و ناتوان نمیشود، بلکه بر هر چیزی تسلط و غلبه دارد، و در سخنان و اعمال و شریعتش ستودهشده است.
۷- و کسانی که کفر ورزیدند، از روی تمسخر، به یکدیگر گفتند: آیا مردی را (منظورشان محمدج بود) به شما نشان دهیم که به شما خبر میدهد پس از اینکه مُردید و تکه تکه شدید از قبرهایتان زنده برانگیخته خواهید شد؟! آنان این سخن را بر اثر انکار شدیدشان بر زبان آوردند.
﴿أَفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَم بِهِۦ جِنَّةُۢۗ بَلِ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ فِي ٱلۡعَذَابِ وَٱلضَّلَٰلِ ٱلۡبَعِيدِ٨ أَفَلَمۡ يَرَوۡاْ إِلَىٰ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِن نَّشَأۡ نَخۡسِفۡ بِهِمُ ٱلۡأَرۡضَ أَوۡ نُسۡقِطۡ عَلَيۡهِمۡ كِسَفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لِّكُلِّ عَبۡدٖ مُّنِيبٖ٩ ۞وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ مِنَّا فَضۡلٗاۖ يَٰجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُۥ وَٱلطَّيۡرَۖ وَأَلَنَّا لَهُ ٱلۡحَدِيدَ١٠ أَنِ ٱعۡمَلۡ سَٰبِغَٰتٖ وَقَدِّرۡ فِي ٱلسَّرۡدِۖ وَٱعۡمَلُواْ صَٰلِحًاۖ إِنِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ١١ وَلِسُلَيۡمَٰنَ ٱلرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهۡرٞ وَرَوَاحُهَا شَهۡرٞۖ وَأَسَلۡنَا لَهُۥ عَيۡنَ ٱلۡقِطۡرِۖ وَمِنَ ٱلۡجِنِّ مَن يَعۡمَلُ بَيۡنَ يَدَيۡهِ بِإِذۡنِ رَبِّهِۦۖ وَمَن يَزِغۡ مِنۡهُمۡ عَنۡ أَمۡرِنَا نُذِقۡهُ مِنۡ عَذَابِ ٱلسَّعِيرِ١٢ يَعۡمَلُونَ لَهُۥ مَا يَشَآءُ مِن مَّحَٰرِيبَ وَتَمَٰثِيلَ وَجِفَانٖ كَٱلۡجَوَابِ وَقُدُورٖ رَّاسِيَٰتٍۚ ٱعۡمَلُوٓاْ ءَالَ دَاوُۥدَ شُكۡرٗاۚ وَقَلِيلٞ مِّنۡ عِبَادِيَ ٱلشَّكُورُ١٣ فَلَمَّا قَضَيۡنَا عَلَيۡهِ ٱلۡمَوۡتَ مَا دَلَّهُمۡ عَلَىٰ مَوۡتِهِۦٓ إِلَّا دَآبَّةُ ٱلۡأَرۡضِ تَأۡكُلُ مِنسَأَتَهُۥۖ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ ٱلۡجِنُّ أَن لَّوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ ٱلۡغَيۡبَ مَا لَبِثُواْ فِي ٱلۡعَذَابِ ٱلۡمُهِينِ١٤﴾
۸- این مرد بر الله دروغ بسته، یا دیوانه است که از آنچه نمیداند سخن میگوید؟ حقیقت آنگونه که کافران میگویند نیست، بلکه محمدج راستگوترین فرد است، و کسانی که رستاخیز را تصدیق نکرده و برای آن عمل نمیکنند، در آخرت عذابی همیشگی دارند، و در دنیا از حقیقت بسیار دور و گمراهند.
۹- مگر این کافران که به آخرت ایمان نمیآورند، بزرگی قدرت الله را در برابر و پشت سرشان در آسمان و زمین ندیدهاند که عقول را متحیر میکند و این آسمان و زمین آنها را در بر گرفته است؟! اگر بخواهیم آنان را به زمین فرو میبریم، چنانکه قارون را به زمین فرو بردیم، یا پارهها و انواعی از عذاب بر آنان نازل میکنیم، چنانکه با قوم شعیب انجام دادیم، که آسمان بر آنان آتش بارید و این قوم را سوزاند. قطعاً در آنچه از قدرتمان بیان کردیم، نشانه و علامتی آشکار وجود دارد برای هر بندهای که با توبه به سوی پروردگارش رجوع و به یگانگی او اقرار کند و فقط او تعالی را عبادت کند.
۱۰- و به تحقیق که نبوت و کتاب و علم به داود عطا کردیم، و به کوهها و پرندگان گفتیم: به همراه او تسبیح گویید، و آهن را برایش نرم گردانیدیم، که همچون خمیر شد و هر گونه میخواست در آن تصرف میکرد.
۱۱- که [ای داود] زرههایی کامل و فراخ بساز، و میخها را به طور مناسب در حلقههای زرهها قرار بده، و حلقه را کوچک نساز که ضعیف باشد و زرهها را برای دفاع تقویت نکند، و بزرگ هم نکن که بر پوشندۀ آنها سنگینی کند، و ای داود! تو و خانوادهات طاعت الهی را به جای آورید، که قطعاً من به آنچه انجام میدهید بینا هستم و ذرهای از اعمالتان بر من پنهان نمیماند.
۱۲- و باد را برای سلیمان رام کردیم، که از ابتدای روز تا نیمروز به مدت یک ماه، و از نیمروز تا شب به اندازۀ یک ماه با رفتن معمولی سیر میکرد و جریان داشت، و مس را مانند آب برایش روان و نرم کردیم، که با آن هر کاری میخواست انجام میداد، و از میان جنها کسانی را رام او کردیم که به امر پروردگارش در برابر او کار میکردند، و به هر یک از جنها که فرمان ما را مبنی بر اطاعت از سلیمان اجرا نمیکردند، از عذاب آتش شعلهور میچشانیم.
۱۳- این جنها آنچه را سلیمان میخواست برایش میساختند؛ همچون مساجدی برای عبادت، مجسمههایی ساختهشده از مس و شیشه، کاسههایی بزرگ همچون حوضهایی که در آنها آب جمع میشود، و دیگهایی ثابت که به سبب بزرگیشان تکان نمیخوردند، و گفتیم ای خاندان داود! شکر الله را در قبال نعمتهایی که به شما داده است به جای آورید، که این کار با اطاعت از او و اجرای دستوراتش صورت میگیرد، و شمار اندکی از بندگانم شکر الهی را بسیار به جای میآورند، که داود و خاندانش از همان شمار کم هستند.
۱۴- و هنگامی که مرگ را برای سلیمان مقدر کردیم، جنها را از آن آگاه نکرد مگر موریانهای که عصایش را که بر آن تکیه زده بود میخورد، و سپس سلیمان بر زمین افتاد، و در آن هنگام، جنیان دانستند که اگر غیب میدانستند در آن رنج و عذاب خفتبار و آن کار سخت برای سلیمان باقی نمیماندند؛ زیرا گمان میکردند سلیمان زنده است. این آیه باور برخی مردم را بر اینکه جنیان غیب میدانند باطل میسازد، چون اگر به غیب آگاه میبودند، از وفات سلیمان باخبر میشدند و در آن رنج و عذاب خوارکننده باقی نمیماندند.
﴿لَقَدۡ كَانَ لِسَبَإٖ فِي مَسۡكَنِهِمۡ ءَايَةٞۖ جَنَّتَانِ عَن يَمِينٖ وَشِمَالٖۖ كُلُواْ مِن رِّزۡقِ رَبِّكُمۡ وَٱشۡكُرُواْ لَهُۥۚ بَلۡدَةٞ طَيِّبَةٞ وَرَبٌّ غَفُورٞ١٥ فَأَعۡرَضُواْ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ سَيۡلَ ٱلۡعَرِمِ وَبَدَّلۡنَٰهُم بِجَنَّتَيۡهِمۡ جَنَّتَيۡنِ ذَوَاتَيۡ أُكُلٍ خَمۡطٖ وَأَثۡلٖ وَشَيۡءٖ مِّن سِدۡرٖ قَلِيلٖ١٦ ذَٰلِكَ جَزَيۡنَٰهُم بِمَا كَفَرُواْۖ وَهَلۡ نُجَٰزِيٓ إِلَّا ٱلۡكَفُورَ١٧ وَجَعَلۡنَا بَيۡنَهُمۡ وَبَيۡنَ ٱلۡقُرَى ٱلَّتِي بَٰرَكۡنَا فِيهَا قُرٗى ظَٰهِرَةٗ وَقَدَّرۡنَا فِيهَا ٱلسَّيۡرَۖ سِيرُواْ فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا ءَامِنِينَ١٨ فَقَالُواْ رَبَّنَا بَٰعِدۡ بَيۡنَ أَسۡفَارِنَا وَظَلَمُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ أَحَادِيثَ وَمَزَّقۡنَٰهُمۡ كُلَّ مُمَزَّقٍۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٖ١٩ وَلَقَدۡ صَدَّقَ عَلَيۡهِمۡ إِبۡلِيسُ ظَنَّهُۥ فَٱتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقٗا مِّنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٢٠ وَمَا كَانَ لَهُۥ عَلَيۡهِم مِّن سُلۡطَٰنٍ إِلَّا لِنَعۡلَمَ مَن يُؤۡمِنُ بِٱلۡأٓخِرَةِ مِمَّنۡ هُوَ مِنۡهَا فِي شَكّٖۗ وَرَبُّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَفِيظٞ٢١ قُلِ ٱدۡعُواْ ٱلَّذِينَ زَعَمۡتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمۡلِكُونَ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا لَهُمۡ فِيهِمَا مِن شِرۡكٖ وَمَا لَهُۥ مِنۡهُم مِّن ظَهِيرٖ٢٢﴾
۱۵- قطعاً برای قبیلۀ سبأ که ساکن «یمن» بودند در محل سکونتشان نشانهای دال بر قدرت ما وجود داشت: یعنی دو باغ در سمت راست و چپ، [به آنان گفتیم] از روزی پروردگارتان بخورید، و شکر نعمتهایی را که به شما داده است به جای آورید، که به راستی شهر شما دارای خاکی حاصلخیز و هوایی خوش است، و پروردگار شما برایتان بخشنده است.
۱۶، ۱۷- اما از فرمان و شکر الهی روی گرداندند و رسولانش را تکذیب کردند، بنابراین سیل نابودگر و شدیدی بر آنان فرستادیم که آن سد را تخریب کرد و آن دو باغ را به زیر آب برد، و در عوض آن دو باغ میوهدار، دو باغ با میوههایی بسیار تلخ و بدمزه و درخت شورگز که میوه ندارد، و اندکی درخت سدر که خارهای بسیاری دارد به آنان دادیم. علت این تغییر و تبدیل خیر به شر، کفر و ناسپاسی آنها در قبال نعمتهای الله بود، و فردی را با این عذاب سخت مجازات میکنیم که در انکار و کفر زیادهروی کرده باشد، و ما او را کیفری به اندازۀ عمل خودش میدهیم.
۱۸- و در میان اهالی سبأ – که ساکن «یمن» بودند- و شهرهایی که در آنها برکت دادیم – یعنی سرزمین شام- شهرهایی متصل به هم قرار دادیم که برخی از آنها از محل برخی دیگر دیده میشدند، و رفتن در میان آنها را به گونهای مقدر کردیم که منزل به منزل باشد و بدون سختی صورت گیرد، و به آنان گفتیم: در هر وقت از روز و شب که خواستید در این شهرها رفت و آمد کنید، و ایمن باشید و از دشمن و گرسنگی و تشنگی نترسید.
۱۹- اما بر اثر طغیان و ستمشان آسایش و امنیت و زندگی خوش و خرم خویش را از دست دادند و گفتند: پروردگارا! شهرهایمان را از هم دور کن؛ تا سفر ما در میان آنها طولانی گردد، و شهر آبادی در بین راهمان نیابیم، و به سبب کفرشان بر خویشتن ستم کردند و ما آنان را هلاک و نابود کردیم، و مایۀ عبرت و زبانزد افرادِ پس از آنان قرار دادیم، و این افراد را به شدت تار و مار و پراکنده کردیم و شهرهایشان نابود شد. بدون تردید در آنچه بر سر قبیلۀ «سبأ» آمد عبرت و اندرزی وجود دارد برای هر فردی که در برابر سختیها و مشکلات صبر کند و شکر نعمتهای الهی را به جای آورد.
۲۰- و قطعاً ابلیس گمان کرد که بنیآدم را گمراه خواهد کرد و آنان هم در نافرمانی و معصیت الهی از وی اطاعت خواهند کرد، و این گمانش را بر آنان عملی کرد، و آنان از او فرمان بردند و از پروردگارشان اطاعت نکردند مگر گروهی از کسانی که به الله ایمان داشتند، که بر اطاعت از الله شکیبایی ورزیدند.
۲۱- و ابلیس هیچ تسلط و قدرتی بر این کافران نداشت که آنان را به کفر وادارد، اما حکمت الله بر آن بود که ابلیس بنیآدم را گمراه و منحرف سازد؛ تا آنچه را که الله در ازل میدانست آشکار گردد؛ و به این هدف تا کسی را که رستاخیز و پاداش و عذاب را تصدیق میکند از انسان مردد در آنها متمایز و جدا کنیم، و پروردگار تو بر هر چیزی نگهبان و مراقب است، و آن را در نظر دارد و بر این اساس جزا میدهد.
۲۲- - ای رسول- به مشرکان بگو: نمادها و فرشتگان و انسانیهایی را که به جای الله عبادت کردید و گمان میکردید شریکان الله هستند به دعا و یاریخواهی فرا خوانید، و برای برآوردهساختن نیازهایتان از آنها کمک بخواهید، که قطعاً آنها به شما پاسخ نخواهند داد، و به اندازۀ مورچۀ کوچکی در آسمانها و در زمین مالک چیزی نیستند، و هیچ شراکتی در آسمان و زمین ندارند، و هیچ یک از این شریکان دستیار الله برای آفرینش چیزی نیستند، بلکه خود الله تعالی به تنهایی مخلوقات را به وجود آورده است و از این رو، فقط ذات یگانۀ او عبادت میشود، و هیچ کس غیر از او مستحق عبادت نیست.
﴿وَلَا تَنفَعُ ٱلشَّفَٰعَةُ عِندَهُۥٓ إِلَّا لِمَنۡ أَذِنَ لَهُۥۚ حَتَّىٰٓ إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمۡ قَالُواْ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمۡۖ قَالُواْ ٱلۡحَقَّۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡكَبِيرُ٢٣ ۞قُلۡ مَن يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ قُلِ ٱللَّهُۖ وَإِنَّآ أَوۡ إِيَّاكُمۡ لَعَلَىٰ هُدًى أَوۡ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢٤ قُل لَّا تُسَۡٔلُونَ عَمَّآ أَجۡرَمۡنَا وَلَا نُسَۡٔلُ عَمَّا تَعۡمَلُونَ٢٥ قُلۡ يَجۡمَعُ بَيۡنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفۡتَحُ بَيۡنَنَا بِٱلۡحَقِّ وَهُوَ ٱلۡفَتَّاحُ ٱلۡعَلِيمُ٢٦ قُلۡ أَرُونِيَ ٱلَّذِينَ أَلۡحَقۡتُم بِهِۦ شُرَكَآءَۖ كَلَّاۚ بَلۡ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٧ وَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ إِلَّا كَآفَّةٗ لِّلنَّاسِ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢٨ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٩ قُل لَّكُم مِّيعَادُ يَوۡمٖ لَّا تَسۡتَٔۡخِرُونَ عَنۡهُ سَاعَةٗ وَلَا تَسۡتَقۡدِمُونَ٣٠ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن نُّؤۡمِنَ بِهَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ وَلَا بِٱلَّذِي بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذِ ٱلظَّٰلِمُونَ مَوۡقُوفُونَ عِندَ رَبِّهِمۡ يَرۡجِعُ بَعۡضُهُمۡ إِلَىٰ بَعۡضٍ ٱلۡقَوۡلَ يَقُولُ ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ لَوۡلَآ أَنتُمۡ لَكُنَّا مُؤۡمِنِينَ٣١﴾
۲۳- شفاعت هیچ شفاعتگری نزد او سبحانه سود نمیرساند مگر برای کسی که به وی اجازه دهد. یکی از نشانههای عظمت و شکوه الله این است که هر گاه با وحی سخن گوید و اهالی آسمانها سخنش را بشنوند، بر اثر هیبت و عظمت موجود به وحشت و لرزه میافتند و همچون فرد بیهوش میگردند، و زمانی که آن ترس و وحشت از دلهایشان برطرف شود، از یکدیگر میپرسند: پروردگارتان چه فرمود؟ فرشتگان میگویند: حقیقت را فرمود، و او تعالی به ذات و قدرت و شکوه خود بلندمرتبه است و از هر چیزی بزرگتر است.
۲۴- - ای رسول- به مشرکان بگو: چه کسی شما را از آسمانها با فروفرستادن باران، و از زمین با گیاهان و معادن و سایر موارد روزی میدهد؟ آنان به ناچار اقرار خواهند کرد که الله برایشان روزی میدهد، اما اگر به این موضوع اقرار نکردند، بگو: الله همان ذات روزیرسان است، و همانا ما یا شما بر هدایتی ثابت یا در گمراهی و انحرافی آشکار و غوطهور در آن قرار داریم.
۲۵- بگو: شما در مورد گناهانی که ما مرتکب شدهایم بازخواست نخواهید شد، و ما نیز در مورد آنچه شما انجام میدادید بازخواست نخواهیم شد؛ زیرا ما از شما و کفرتان بیزاریم.
۲۶- به آنان بگو: پروردگارمان ما و شما را در روز قیامت جمع میکند، سپس به عدالت میان ما و شما داوری میکند، و او گشاینده و حاکم میان مخلوقاتش است، و به حکم و قضاوتِ شایستۀ میان آنان و نیز احوال مخلوقاتش آگاه است، و چیزی بر او تعالی پنهان نمیماند.
۲۷- - ای رسول- بگو: با دلیل و حجت به من نشان دهید آیا کسانی که آنها را با الله یکسان دانستید و شریک او تعالی در عبادت گرداندید، چیزی آفریدهاند؟! حقیقت آنگونه که آنان بیان کردند نیست، بلکه الله معبود بر حقی است که هیچ شریکی ندارد، و در انتقامگرفتن از مشرکان شکستناپذیر است، و در سخنان و اعمال و تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است.
۲۸- و – ای رسول- ما تو را قطعا برای تمامی مردم فرستادیم تا آنان را به پاداش الهی مژده دهی و از عذابش بر حذر داری، اما بیشتر مردم حقیقت را نمیدانند، و از آن روی میگردانند.
۲۹- و این مشرکان به قصد تمسخر میگویند: این موعدی که میگویید الله ما را در آن زمان گرد میآورد و بین ما داوری میکند، چه زمانی فرا میرسد، اگر در آنچه به ما وعده میدهید راستگو هستید؟!
۳۰- - ای رسول- به آنان بگو: میعادی برایتان است که قطعا فرا میرسد؛ یعنی موعد روز قیامت، که لحظهای از آن به تأخیر انداخته نمیشوید که توبه کنید، و لحظهای جلوتر از آن هم عذاب نمیشوید. پس از آن روز بر حذر باشید و توشۀ آن را آماده کنید.
۳۱- و کسانی که کفر ورزیدند گفتند: این قرآن و کتابهای پیش از آن؛ یعنی تورات و انجیل و زبور را تصدیق نمیکنیم، به تحقیق که آنان تمامی کتابهای آسمانی را تکذیب کردند. و – ای رسول- اگر ستمکاران را ببینی که نزد پروردگارشان برای حساب نگه داشته شدهاند، و سخنهایی را در میانشان رد و بدل میکنند، و هر یک دیگری را سرزنش میکند، قطعا صحنه و مورد وحشتناک و زشتی را میبینی، که افراد درمانده و بیچاره به کسانی که تکبر ورزیدند – همان بزرگان و رئیسان گمراه و گمراهکننده- میگویند: اگر شما ما را از هدایت باز نمیداشتید و گمراه نمیکردید، قطعا از مؤمنانِ به الله و رسولش بودیم.
﴿قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُوٓاْ أَنَحۡنُ صَدَدۡنَٰكُمۡ عَنِ ٱلۡهُدَىٰ بَعۡدَ إِذۡ جَآءَكُمۖ بَلۡ كُنتُم مُّجۡرِمِينَ٣٢ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُواْ بَلۡ مَكۡرُ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ إِذۡ تَأۡمُرُونَنَآ أَن نَّكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَنَجۡعَلَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ وَأَسَرُّواْ ٱلنَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَۚ وَجَعَلۡنَا ٱلۡأَغۡلَٰلَ فِيٓ أَعۡنَاقِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ هَلۡ يُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٣٣ وَمَآ أَرۡسَلۡنَا فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتۡرَفُوهَآ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٣٤ وَقَالُواْ نَحۡنُ أَكۡثَرُ أَمۡوَٰلٗا وَأَوۡلَٰدٗا وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ٣٥ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٣٦ وَمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُم بِٱلَّتِي تُقَرِّبُكُمۡ عِندَنَا زُلۡفَىٰٓ إِلَّا مَنۡ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا فَأُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ جَزَآءُ ٱلضِّعۡفِ بِمَا عَمِلُواْ وَهُمۡ فِي ٱلۡغُرُفَٰتِ ءَامِنُونَ٣٧ وَٱلَّذِينَ يَسۡعَوۡنَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مُعَٰجِزِينَ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡعَذَابِ مُحۡضَرُونَ٣٨ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ وَيَقۡدِرُ لَهُۥۚ وَمَآ أَنفَقۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَهُوَ يُخۡلِفُهُۥۖ وَهُوَ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ٣٩﴾
۳۲- پیشوایان به افرادی که زیردست و درمانده بودند میگویند: مگر ما شما را از هدایت آنگاه که نزدتان آمد باز داشتیم؟! بلکه خود شما مجرم بودید که با اراده و اختیار خودتان مرتکب کفر شدید.
۳۳- و بیچارگان و زیردستان به سران و بزرگانشان در گمراهی و انحراف میگویند: بلکه نیرنگ و تدبیر بد شما در شب و روز ما را به هلاکت انداخت، شما از ما میخواستید که به الله کفر ورزیم، و شریکانی در عبادت برایش قرار دهیم. و وقتی عذابی را که برایشان آماده شده است ببینند هر دو گروه حسرت و اندوهشان را پنهان میکنند، و ما بند و ریسمانها را در گردنهای کافران قرار میدهیم. آنان این عذاب را فقط به سبب کفر به الله و انجام بدیها در دنیا میبینند. این آیه انسان را از پیروی از دعوتگران به سوی گمراهی و پیشوایان ستمکار و متجاوز به شدت بر حذر میدارد.
۳۴- و در هر شهری که رسولی را فرستادیم و آن رسول آنان را به یگانگی الله و عبادت ذات یگانۀ او فرا خواند، قطعا افراد غوطهور در خوشیها و تمایلات نفسانی گفتند: – ای رسولان،- همانا ما منکِر آنچه شما آوردهاید هستیم.
۳۵- و گفتند: ما اموال و فرزندانی بیشتر از اموال و فرزندان شما داریم، و الله این نعمتها را به ما میدهد چون از ما خشنود است، و ما در دنیا و آخرت عذاب نخواهیم شد.
۳۶- - ای رسول- به آنان بگو: قطعاً پروردگارم در دنیا رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید، و آن را برای هر کس که بخواهد محدود میگرداند، و این کار را به سبب محبت به آن فرد یا خشم از او انجام نمیدهد، بلکه هدف آزمایش و امتحان است، اما بیشتر مردم نمیدانند که این کار به قصد امتحان بندگانش صورت میگیرد، چون نمیاندیشند.
۳۷- و اموال و فرزندانتان باعث نزدیکی شما به ما و ترفیع درجات شما نمیشود، بلکه کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند، پاداشی دوچندان در قبال نیکیهایشان دارند، که هر نیکی به دهبرابر و تا اندازهای که الله بخواهد افزایش مییابد، و آنان در بلندیهای بهشت از عذاب و مرگ و اندوه ایمن هستند.
۳۸- و کسانی که در راه ابطال دلایل و نشانههای ما میکوشند و مردم را از راه الله بازمیدارند و تمام تلاش خویش را در این امور به کار میگیرند، آنان روز قیامت در عذاب جهنم هستند، و فرشتگان مسئول، آنان را وارد جهنم میکنند و این افراد از آنجا خارج نمیشوند.
۳۹- - ای رسول- به این افرادی که به داشتن اموال و فرزندان مغرور و فریفته شدهاند بگو: همانا پروردگارم روزی را بر اساس حکمتی که میداند برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید، و آن را برای هر یک از آنان که بخواهد محدود میگرداند، و آنچه در راه الله انفاق کنید، الله عوض آن را در دنیا به شما میبخشد، و در آخرت هم پاداش میدهد، و او تعالی بهترین روزیدهندگان است، پس فقط از او روزی بخواهید، و از اسبابی که شما را به آن فرمان داده است استفاده کنید.
﴿وَيَوۡمَ يَحۡشُرُهُمۡ جَمِيعٗا ثُمَّ يَقُولُ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ أَهَٰٓؤُلَآءِ إِيَّاكُمۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ٤٠ قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ أَنتَ وَلِيُّنَا مِن دُونِهِمۖ بَلۡ كَانُواْ يَعۡبُدُونَ ٱلۡجِنَّۖ أَكۡثَرُهُم بِهِم مُّؤۡمِنُونَ٤١ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يَمۡلِكُ بَعۡضُكُمۡ لِبَعۡضٖ نَّفۡعٗا وَلَا ضَرّٗا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذُوقُواْ عَذَابَ ٱلنَّارِ ٱلَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ٤٢ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّا رَجُلٞ يُرِيدُ أَن يَصُدَّكُمۡ عَمَّا كَانَ يَعۡبُدُ ءَابَآؤُكُمۡ وَقَالُواْ مَا هَٰذَآ إِلَّآ إِفۡكٞ مُّفۡتَرٗىۚ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٤٣ وَمَآ ءَاتَيۡنَٰهُم مِّن كُتُبٖ يَدۡرُسُونَهَاۖ وَمَآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمۡ قَبۡلَكَ مِن نَّذِيرٖ٤٤ وَكَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَمَا بَلَغُواْ مِعۡشَارَ مَآ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ فَكَذَّبُواْ رُسُلِيۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٤٥ ۞قُلۡ إِنَّمَآ أَعِظُكُم بِوَٰحِدَةٍۖ أَن تَقُومُواْ لِلَّهِ مَثۡنَىٰ وَفُرَٰدَىٰ ثُمَّ تَتَفَكَّرُواْۚ مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا نَذِيرٞ لَّكُم بَيۡنَ يَدَيۡ عَذَابٖ شَدِيدٖ٤٦ قُلۡ مَا سَأَلۡتُكُم مِّنۡ أَجۡرٖ فَهُوَ لَكُمۡۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٞ٤٧ قُلۡ إِنَّ رَبِّي يَقۡذِفُ بِٱلۡحَقِّ عَلَّٰمُ ٱلۡغُيُوبِ٤٨﴾
۴۰- و – ای رسول- روزی را به یاد آور که الله مشرکان و فرشتگانی که به جای الله عبادت میشدند را گرد میآورد، سپس به قصد توبیخ و سرزنش کسانی که فرشتگان را عبادت میکردند، به فرشتگان میفرماید: آیا اینان بودند که شما را به جای من عبادت میکردند؟!
۴۱- فرشتگان میگویند: ای الله! تو را منزه میدانیم از اینکه شریکی در عبادت داشته باشی، تو تنها دوست و کارساز ما هستی که فقط از تو اطاعت میکنیم و فقط ذات یگانۀ تو را عبادت میکنیم، بلکه این افراد شیاطین را عبادت میکردند، و بیشترشان آنان را تصدیق و اطاعت میکردند.
۴۲- در روز حشر، معبودها مالک هیچ سود و زیانی برای عبادتگزارانشان نیستند، و به کسانی که با شرک و گناهان به خودشان ستم کردهاند میگوییم: عذاب آتشی که آن را تکذیب میکردید بچشید.
۴۳- و هر گاه آیات روشن الهی بر کافران «مکه» تلاوت شود میگویند: قطعا محمد مردی است که میخواهد شما را از عبادت معبودهایی که پدرانتان آنها را عبادت میکردند بازدارد، و میگویند: - ای محمد- این قرآنی که بر ما میخوانی چیزی جز دروغی ساختهشده نیست، که آن را خودت بربافتهای، و از جانب الله نیست. و کافران زمانی که قرآن نزدشان آمد گفتند: این فقط سحری آشکار است.
۴۴- و ما پیش از قرآن بر کافران کتابهایی نفرستادیم که آنها را بخوانند و به آنان بیان کند که آنچه محمدج آورده است سحر و جادوست، و – ای رسول- پیش از تو پیامبری هم به سویشان نفرستادیم که آنان را از عذاب و خشم ما بر حذر دارد.
۴۵- و امتهای پیشین مانند عاد و ثمود، رسولان ما را تکذیب کردند، و ساکنان «مکه» یک دهم از قدرت و فراوانی مال و طول عمر و سایر نعمتهای امتهای پیشین را ندارند، و کسانی را که آنچه پیامبرانمان آوردند تکذیب کردند هلاک و نابود کردیم، پس – ای رسول- بنگر که خشم و کیفر من علیه این افراد چگونه بود؟!
۴۶- - ای رسول- به این مشرکان سرکش بگو: من شما را فقط به یک خصلت راهنمایی و نصیحت میکنم؛ و آن اینکه فقط برای الله سبحانه به پا خیزید، دو نفر دو نفر یا تک تک، سپس در سیرت و احوال همنشینِ خودتان و آنچه به او نسبت داده شده است بیندیشید، تا برایتان مشخص شود که او دیوانه نیست، بلکه فقط هشداردهندهای برای شماست، که شما را از عذاب جهنم پیش از اینکه گرفتار گرما و حرارت آن شوید بر حذر میدارد.
۴۷- - ای رسول- به کافران بگو: هر مزدی را که در قبال خیری که برایتان آوردهام از شما خواستم، برای خودتان باشد [یعنی من هیچ مزدی از شما نمیخواهم]، من فقط از الله مطلع بر اعمال خودم و شما امید و انتظار مزد و پاداش دارم، که چیزی بر او پنهان نمیماند و هر کس را به گونهای که مستحق آن است جزا میدهد.
۴۸- - ای رسول- به کسی که توحید و رسالت اسلام را انکار کرده است بگو: به یقین پروردگارم باطل را با دلایلی از حق نابود میکند، و آن را رسوا و ریشهکن میسازد، و الله تعالی دانندۀ غیبهاست، و هیچ چیز در زمین و آسمان بر او پنهان نمیماند.
﴿قُلۡ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَمَا يُبۡدِئُ ٱلۡبَٰطِلُ وَمَا يُعِيدُ٤٩ قُلۡ إِن ضَلَلۡتُ فَإِنَّمَآ أَضِلُّ عَلَىٰ نَفۡسِيۖ وَإِنِ ٱهۡتَدَيۡتُ فَبِمَا يُوحِيٓ إِلَيَّ رَبِّيٓۚ إِنَّهُۥ سَمِيعٞ قَرِيبٞ٥٠ وَلَوۡ تَرَىٰٓ إِذۡ فَزِعُواْ فَلَا فَوۡتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٖ قَرِيبٖ٥١ وَقَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِهِۦ وَأَنَّىٰ لَهُمُ ٱلتَّنَاوُشُ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٥٢ وَقَدۡ كَفَرُواْ بِهِۦ مِن قَبۡلُۖ وَيَقۡذِفُونَ بِٱلۡغَيۡبِ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٥٣ وَحِيلَ بَيۡنَهُمۡ وَبَيۡنَ مَا يَشۡتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشۡيَاعِهِم مِّن قَبۡلُۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ فِي شَكّٖ مُّرِيبِۢ٥٤﴾
۴۹- - ای رسول- بگو: حق و شریعت بزرگ از جانب الله آمد، و باطل رفت و قدرتش نابود گشت، و چیزی از باطل باقی نماند که آن را دوباره برگرداند.
۵۰- بگو: اگر از حق گمراه و منحرف شوم، گناه انحرافم بر خودم است، و اگر بر آن پایدار بمانم، قطعا به سبب وحی الهی است که آن را به سوی من میفرستد، همانا پروردگارم آنچه را که به شما میگویم میشنود، و به کسی که او را فرا میخواند و از او تعالی درخواست میکند نزدیک است.
۵۱- و – ای رسول- اگر ببینی زمانی را که کافران هنگام دیدن عذاب الهی بیتابی و ناله و زاری میکنند، قطعا صحنه و امری بزرگ میبینی، که هیچ راه نجات و گریزگاهی ندارند، و از مکانی نزدیک و قابل دسترس به آتش انداخته میشوند.
۵۲- و کافران – آنگاه که عذاب را در آخرت ببینند- میگویند: به الله و کتابها و پیامبرانش ایمان آوردیم، و چگونه میتوانند در آخرت و از چنین مکان دوری، به ایمان دست یابند؟! در حالی که مانعی میان آنان و ایمان قرار گرفته و جایگاه ایمانآوردن، دنیا بوده است، اما در دنیا کفر ورزیدند.
۵۳- و قطعاً آنان در دنیا به حقیقت کافر شدند و رسولان را تکذیب کردند و به دور از حقیقت گمانپراکنی میکردند در حالی که هیچ دلیل و سندی برای گمان باطلشان نداشتند، پس راهی برای رسیدن به حقیقت ندارند، همانگونه که تیرانداز نمیتواند از راه دور هدف را مورد اصابت قرار دهد.
۵۴- در میان این کافران و خواستۀ آنان برای توبه و بازگشت به دنیا به قصد ایمانآوردن مانعی ایجاد میشود، همانگونه که الله با کافران امتهای پیشین که مانند آنان بودند چنین کرد، به راستی که آنان در دنیا دربارۀ امر و رسالت پیامبران و رستاخیز و حساب تردید داشتند و دچار شک و پریشانی و حیرت بودند و از این رو، ایمان نیاورند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ فَاطِرِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ جَاعِلِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلًا أُوْلِيٓ أَجۡنِحَةٖ مَّثۡنَىٰ وَثُلَٰثَ وَرُبَٰعَۚ يَزِيدُ فِي ٱلۡخَلۡقِ مَا يَشَآءُۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ١ مَّا يَفۡتَحِ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحۡمَةٖ فَلَا مُمۡسِكَ لَهَاۖ وَمَا يُمۡسِكۡ فَلَا مُرۡسِلَ لَهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱذۡكُرُواْ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡۚ هَلۡ مِنۡ خَٰلِقٍ غَيۡرُ ٱللَّهِ يَرۡزُقُكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٣﴾
۱- حمد و سپاس الله تعالی را با صفاتش که تمامی آنها اوصاف کمالند، و به سبب نعمتهای آشکار و پنهان و دینی و دنیوی او؛ آفریدگارِ آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی؛ ذاتی که فرشتگان را برای تبلیغ و رساندن هر آنچه از امر و نهیش که بخواهد، به سوی هر یک از بندگانش که بخواهد میفرستد. یکی از نشانههای بزرگی قدرت الله این است که فرشتگان را دارای دو و سه یا چهار بال گردانیده که با آنها پرواز میکنند؛ تا آنچه را الله فرمان داده است برسانند، الله تعالی هر آنچه را که در مخلوقاتش بخواهد میافزاید. قطعاً او تعالی بر هر چیزی تواناست، و انجام هیچ کاری بر او سخت و غیر ممکن نیست.
۲- هر چیزی از روزی و باران و سلامتی و علم و سایر نعمتهایی را که الله برای مردم بگشاید و به وجود آورد، هیچ کس نمیتواند آن رحمت را از مردم بازدارد، و هر چیزی را که بخواهد بازدارد کسی غیر از الله نمیتواند آن را به مردم برساند. و او ذاتی شکستناپذیر و چیره بر هر چیزی است، و پروردگار حکیمی است که بر اساس حکمت خویش رحمت را میفرستد یا آن را بازمیدارد.
۳- ای مردم! نعمت الله بر خودتان را با دلها و زبانها و اعضایتان به یاد آورید، که آفریدگاری غیر از الله ندارید تا شما را از آسمان به وسیلۀ باران و از زمین به وسیلۀ آب و معادن و سایر نعمتها روزی دهد. هیچ معبود بر حقی جز الله نیست و او یگانه و بیشریک است، پس چگونه از یگانگی و عبادت او تعالی روی میگردانید و منحرف میشوید؟!
﴿وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كُذِّبَتۡ رُسُلٞ مِّن قَبۡلِكَۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٤ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۖ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ٥ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ لَكُمۡ عَدُوّٞ فَٱتَّخِذُوهُ عَدُوًّاۚ إِنَّمَا يَدۡعُواْ حِزۡبَهُۥ لِيَكُونُواْ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ٦ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٌ٧ أَفَمَن زُيِّنَ لَهُۥ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ فَرَءَاهُ حَسَنٗاۖ فَإِنَّ ٱللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۖ فَلَا تَذۡهَبۡ نَفۡسُكَ عَلَيۡهِمۡ حَسَرَٰتٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِمَا يَصۡنَعُونَ٨ وَٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّيَٰحَ فَتُثِيرُ سَحَابٗا فَسُقۡنَٰهُ إِلَىٰ بَلَدٖ مَّيِّتٖ فَأَحۡيَيۡنَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ كَذَٰلِكَ ٱلنُّشُورُ٩ مَن كَانَ يُرِيدُ ٱلۡعِزَّةَ فَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ جَمِيعًاۚ إِلَيۡهِ يَصۡعَدُ ٱلۡكَلِمُ ٱلطَّيِّبُ وَٱلۡعَمَلُ ٱلصَّٰلِحُ يَرۡفَعُهُۥۚ وَٱلَّذِينَ يَمۡكُرُونَ ٱلسَّئَِّاتِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۖ وَمَكۡرُ أُوْلَٰٓئِكَ هُوَ يَبُورُ١٠ وَٱللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ جَعَلَكُمۡ أَزۡوَٰجٗاۚ وَمَا تَحۡمِلُ مِنۡ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلۡمِهِۦۚ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٖ وَلَا يُنقَصُ مِنۡ عُمُرِهِۦٓ إِلَّا فِي كِتَٰبٍۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ١١﴾
۴- و – ای رسول- اگر قومت تو را تکذیب کنند، قطعا رسولان پیش از تو نیز تکذیب شدند، و تمامی امور در آخرت به سوی الله بازمیگردد، و هر یک را به آنچه مستحقش است جزا میدهد. این آیه باعث تثبیت قلب پیامبرج و آرامش او بود.
۵، ۶- ای مردم! قطعاً وعدۀ الله دربارۀ رستاخیز و پاداش و عذاب، حقیقتی ثابت است، پس زندگی دنیا با تمایلات و خواستههایش شما را نفریبد، و شیطان شما را دربارۀ الله فریب ندهد، که قطعا او دشمن بنیآدم است، پس او را دشمن خود بدانید و از وی پیروی نکنید، که پیروانش را به سوی گمراهی فرامیخواند؛ تا از یاران آتش برافروخته باشند.
۷- کسانی که یگانگی و برحقبودن الله را انکار کردند و آنچه را که رسولانش آوردند نپذیرفتند، برایشان عذابی سخت در آخرت است، و افرادی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال صالح انجام دادند، برایشان عفو و بخششی از جانب پروردگارشان و آمرزشی برای گناهان آنان پس از پنهانکردن آنهاست، و پاداشی بزرگ - یعنی بهشت- دارند.
۸- آیا کسی که شیطان اعمال بد او، مانند گناهان و کفر و عبادت معبودها و نمادهایی به جای الله را در نظرش آراسته و او آنها را نیک و زیبا میپندارد، همانند کسی است که الله وی را هدایت کرده و نیک را نیک و بد را بد میبیند؟! بدون تردید الله هر یک از بندگانش را که بخواهد گمراه میکند، و هر کس را که بخواهد هدایت میگرداند، پس خودت را بر اثر اندوه به سبب کفر این گمراهان، خسته و درمانده نکن که قطعا الله از زشتیها و اعمال بدشان آگاه است و آنان را به بدترین شکل مجازات خواهد کرد.
۹- و الله همان ذاتی است که بادها را فرستاد و این بادها ابرها را حرکت دادند، سپس ابرها را به سمت سرزمینی بدون گیاه راندیم، و آب باران نازل شد و آن سرزمین را پس از اینکه خشک بود زنده کردیم و با گیاهان، سرسبز و خرم گشت، و مانند این نوع زندهکردن، الله تعالی مردگان را در روز قیامت زنده میکند.
۱۰- هر کس عزت در دنیا یا آخرت را میخواهد باید آن را فقط از الله بخواهد، و این عزت فقط با اطاعت از او تعالی به دست میآید، یعنی تمامی عزتها از آنِ الله است، و کسی که بخواهد به وسیلۀ مخلوق عزت یابد، الله او را خوار میگرداند، و کسی که عزت را از آفریدگار بخواهد، الله به او عزت میبخشد. یاد و ذکر الهی به سوی او بالا میرود و عمل نیک به آن برتری میبخشد. و کسانی که بدیها را انجام میدهند عذاب سختی دارند، و نیرنگ این افراد تباه و فاسد میگردد، و هیچ سودی به حالشان نمیرساند.
۱۱- و الله همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس سلسلۀ نسلش را از آبی بیارزش و ناچیز به وجود آورد، سپس شما را مردان و زنانی گردانید، و هیچ مادینهای باردار نمیشود و بچهاش را به دنیا نمیآورد مگر به علم الله تعالی، و هیچ سالخوردهای عمرش دراز و طولانی نمیشود و از عمرش کاسته نمیشود مگر اینکه در کتابی نزد الله - یعنی در لوح محفوظ- ثبت شده است، پیش از اینکه مادرش به وی باردار شود و پیش از اینکه او را به دنیا آورد. بدون تردید الله تمامی این موارد را برشمرده و در نظر گرفته، و پیش از اینکه آفریده شود، نسبت به آن آگاه بوده، و در آنچه برایش مقدر و نوشته شده است کاستی و افزایشی صورت نمیگیرد. همانا آفرینش شما و دانستن احوالتان و نوشتن و ثبت آنها در لوح محفوظ بر الله سهل و آسان است.
﴿وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡبَحۡرَانِ هَٰذَا عَذۡبٞ فُرَاتٞ سَآئِغٞ شَرَابُهُۥ وَهَٰذَا مِلۡحٌ أُجَاجٞۖ وَمِن كُلّٖ تَأۡكُلُونَ لَحۡمٗا طَرِيّٗا وَتَسۡتَخۡرِجُونَ حِلۡيَةٗ تَلۡبَسُونَهَاۖ وَتَرَى ٱلۡفُلۡكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۚ وَٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ مَا يَمۡلِكُونَ مِن قِطۡمِيرٍ١٣ إِن تَدۡعُوهُمۡ لَا يَسۡمَعُواْ دُعَآءَكُمۡ وَلَوۡ سَمِعُواْ مَا ٱسۡتَجَابُواْ لَكُمۡۖ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَكۡفُرُونَ بِشِرۡكِكُمۡۚ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثۡلُ خَبِيرٖ١٤ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ أَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُ إِلَى ٱللَّهِۖ وَٱللَّهُ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ١٥ إِن يَشَأۡ يُذۡهِبۡكُمۡ وَيَأۡتِ بِخَلۡقٖ جَدِيدٖ١٦ وَمَا ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ بِعَزِيزٖ١٧ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ وَإِن تَدۡعُ مُثۡقَلَةٌ إِلَىٰ حِمۡلِهَا لَا يُحۡمَلۡ مِنۡهُ شَيۡءٞ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰٓۗ إِنَّمَا تُنذِرُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَۚ وَمَن تَزَكَّىٰ فَإِنَّمَا يَتَزَكَّىٰ لِنَفۡسِهِۦۚ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ١٨﴾
۱۲- و دو دریا یکسان نیستند: یکی از آن دو بسیار شیرین و گواراست، و نوشیدن آن آسان است و تشنگی را برطرف میکند، و دومی شورمزه و بسیار تلخ است، و از هر یک از این دو دریا ماهیِ تازه و خوشمزه میخورید، و زیوری به نام مروارید و مرجان بیرون میآورید و آن را بر تن میکنید، و کشتیها را در آن میبینید که آبها را میشکافند؛ تا با تجارت و سایر امور از بخشش و روزی الهی بجویید. و این نشانه و علامتی بر قدرت و یگانگی الله است؛ و به این هدف که از الله به سبب این نعمتهایی که به شما ارزانی داشته است سپاسگزاری کنید.
۱۳- الله برخی از لحظات شب را در روز وارد میکند، و به همان اندازه که از شب کاسته است، به روز میافزاید، و برخی از لحظات روز را در شب وارد میکند، و به همان اندازه که از روز کاسته است، به شب میافزاید، و این خورشید و ماه برای زمانی مشخص در جریان و حرکتند. ذاتی که این امور را انجام داده است، همان الله پروردگار شماست که فرمانروایی از آنِ اوست، و آنچه به جای الله به دعا و یاریخواهی میخوانید، به اندازۀ پوشش نازک روی هسته [خرما] مالک چیزی نیستند.
۱۴- ای مردم! اگر این معبودها را به جای الله به دعا و یاریخواهی بخوانید دعا و درخواست شما را نمیشنوند، و – به فرض- اگر دعایتان را بشنوند به شما پاسخ نمیدهند، و روز قیامت از شما و شرکتان بیزاری میجویند، و – ای رسول- هیچ کس راستگوتر از پروردگار علیم و خبیر نیست که تو را آگاه کند.
۱۵- ای مردم! شما در هر چیزی به الله نیازمندید، و به اندازۀ یک چشم برهمزدن از او بینیاز نیستید، و او سبحانه از مردم و تمام مخلوقاتش بینیاز است، و در ذات و اسماء و صفاتش ستوده است، و به سبب نعمتهایی که ارزانی داشته ستایششده است؛ زیرا هر نعمتی که مردم دارند از جانب اوست، پس تمامی حمد و سپاسها در هر حالتی مخصوص اوست.
۱۶- ای مردم! اگر او بخواهد شما را نابود میکند، و به جای شما مردمی را میآفریند که از او تعالی اطاعت میکنند و فقط او را عبادت میکنند.
۱۷- و نابودکردن شما و آوردن مردمی غیر از شما بر الله ناممکن نیست، بلکه این کار بر الله سهل و آسان است.
۱۸- و هیچ شخص گنهکاری گناه فرد دیگری را برنمیدارد، و اگر کسی که از گناهانش سنگینبار است، از کسی بخواهد بخشی از گناهانش را به جای او بردارد، هرگز کسی را نمییابد که ذرهای از بارش را بردارد، هر چند آن شخصِ فراخواندهشده خویشاوندش، همچون پدر یا برادرش یا امثال اینان باشد. - ای رسول- تو فقط کسانی را هشدار میدهی که در نهان از پروردگارشان میترسند و نماز را به صورت صحیح ادا میکنند، و هر کس از شرک و سایر گناهان پاک گردد، قطعا به سود خودش پاک میشود، و سرانجام و بازگشت مخلوقات، به سوی الله است، و هر یک را آنگونه که سزاوارش است جزا میدهد.
﴿وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ١٩ وَلَا ٱلظُّلُمَٰتُ وَلَا ٱلنُّورُ٢٠ وَلَا ٱلظِّلُّ وَلَا ٱلۡحَرُورُ٢١ وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَحۡيَآءُ وَلَا ٱلۡأَمۡوَٰتُۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُسۡمِعُ مَن يَشَآءُۖ وَمَآ أَنتَ بِمُسۡمِعٖ مَّن فِي ٱلۡقُبُورِ٢٢ إِنۡ أَنتَ إِلَّا نَذِيرٌ٢٣ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ بِٱلۡحَقِّ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗاۚ وَإِن مِّنۡ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٞ٢٤ وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدۡ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَبِٱلزُّبُرِ وَبِٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُنِيرِ٢٥ ثُمَّ أَخَذۡتُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۖ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ٢٦ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ ثَمَرَٰتٖ مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهَاۚ وَمِنَ ٱلۡجِبَالِ جُدَدُۢ بِيضٞ وَحُمۡرٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٞ٢٧ وَمِنَ ٱلنَّاسِ وَٱلدَّوَآبِّ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مُخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ كَذَٰلِكَۗ إِنَّمَا يَخۡشَى ٱللَّهَ مِنۡ عِبَادِهِ ٱلۡعُلَمَٰٓؤُاْۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ٢٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَتۡلُونَ كِتَٰبَ ٱللَّهِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ يَرۡجُونَ تِجَٰرَةٗ لَّن تَبُورَ٢٩ لِيُوَفِّيَهُمۡ أُجُورَهُمۡ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضۡلِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ غَفُورٞ شَكُورٞ٣٠﴾
۱۹- ۲۴- و فرد نابینا در برابر دین الله و انسان بینا و بابصیرتی که راه حق را دیده و از آن پیروی کرده است یکسان نیستند، و تاریکیهای کفر و نور ایمان، و سایه و باد سوزان با هم یکسان نیستند، و کسانی که دلهایشان با ایمان زنده گشته با افرادی که دلهایشان بر اثر کفر مرده است برابر نیستند. قطعاً الله هر کس را که بخواهد شنوا میگرداند، به گونهای که بفهمد و بپذیرد، و تو – ای رسول- نمیتوانی چیزی را به گوش کسانی که در قبرها هستند برسانی، و همانگونه که نمیتوانی مردگان را در قبرهایشان بشنوانی، به این کافران هم نمیتوانی چیزی بفهمانی، چون دلهایشان مرده است. تو فقط انذاردهندهای برای آنان از خشم و عذاب الله هستی. بدون تردید ما تو را با حق فرستادیم؛ یعنی همان ایمان به الله و شرایع و احکام دین، تا کسانی که تو را تصدیق کرده و به هدایت تو عمل کنند، به بهشت مژده دهی، و کسانی که تو را تکذیب کنند و از تو فرمان نبرند از آتش جهنم بترسانی. و برای هر یک از امتهای پیشین هشداردهندهای آمده است که آنان را از عاقبت کفر و گمراهیشان بر حذر دارد.
۲۵- و – ای رسول- اگر این مشرکان تو را تکذیب کنند، قطعا کسانی که پیش از اینان بودند، رسولانشان را تکذیب کردند؛ رسولانی که معجزاتی روشن و دال بر نبوتشان و کتابهایی را که بیانگر بسیاری از احکام بود، و کتاب روشنگری که راه خیر و شر را نشان میداد برایشان آوردند.
۲۶- سپس کافران را با عذابهای گوناگون مجازات کردم، پس بنگر که کیفر من در برابر عمل آنان و نزول عذابم بر آنان چگونه بود؟!
۲۷- مگر ندیدهای که الله آبی از آسمان فرستاد، سپس با آن آب درختانی را در زمین سیراب کردیم، و از آن درختان میوههای گوناگون و رنگارنگی بیرون آوردیم، که برخی سرخ و برخی سیاه و زرد و به رنگهای دیگر هستند؟! و از کوهها راههایی سفید و سرخ که رنگهایی متفاوت دارند به وجود آوردیم، و برخی از کوهها را بسیار سیاه قرار دادیم.
۲۸- و از مردم و جانوران و شتر و گاو و گوسفندان نیز انواع و گونههای متفاوتی آفریدیم، که همانند تفاوت رنگ میوهها و کوهها، برخی قرمز و برخی سفید و سیاه و غیر آن هستند. بدون تردید فقط بندگان آگاه و دانا به الله تعالی و صفات و شریعت و قدرت او بر هر چیزی - از جمله تفاوت این مخلوقات با وجود اتحاد در سبب و اصل- با اطاعت الهی و دوری از نافرمانی او، از او تعالی میترسند و از عذابش پرهیز میکنند، و به پند و اندرزهای موجود در مخلوقات میاندیشند. قطعا الله ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و ذات بخشندهای است که به عبادتگزارانش پاداش میدهد و آنان را میبخشد.
۲۹، ۳۰- کسانی که قرآن را میخوانند و به آن عمل میکنند، و بر ادای نماز در اوقات مخصوصش پایبند هستند، و از آنچه به آنان روزی دادهایم، صدقات فرض و مستحبی را آشکارا و پنهانی میدهند، آنان با این اعمالشان به تجارتی امید دارند که هرگز کساد و بیرونق و نابود نمیشود؛ یعنی همان رضایت پروردگارشان و رسیدن به پاداش فراوان او، تا الله تعالی پاداش اعمالشان را به طور کامل بدهد، و از فضل خویش نیکیهایشان را دوچندان کند، قطعاً الله گناهانشان را میبخشد و پاداش نیکیهای آنان را میدهد و در قبال آنها، پاداش فراوانی به آنان عطا میکند.
﴿وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ هُوَ ٱلۡحَقُّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِعِبَادِهِۦ لَخَبِيرُۢ بَصِيرٞ٣١ ثُمَّ أَوۡرَثۡنَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَيۡنَا مِنۡ عِبَادِنَاۖ فَمِنۡهُمۡ ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ وَمِنۡهُم مُّقۡتَصِدٞ وَمِنۡهُمۡ سَابِقُۢ بِٱلۡخَيۡرَٰتِ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡكَبِيرُ٣٢ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ يَدۡخُلُونَهَا يُحَلَّوۡنَ فِيهَا مِنۡ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٖ وَلُؤۡلُؤٗاۖ وَلِبَاسُهُمۡ فِيهَا حَرِيرٞ٣٣ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِيٓ أَذۡهَبَ عَنَّا ٱلۡحَزَنَۖ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٞ شَكُورٌ٣٤ ٱلَّذِيٓ أَحَلَّنَا دَارَ ٱلۡمُقَامَةِ مِن فَضۡلِهِۦ لَا يَمَسُّنَا فِيهَا نَصَبٞ وَلَا يَمَسُّنَا فِيهَا لُغُوبٞ٣٥ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمۡ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقۡضَىٰ عَلَيۡهِمۡ فَيَمُوتُواْ وَلَا يُخَفَّفُ عَنۡهُم مِّنۡ عَذَابِهَاۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي كُلَّ كَفُورٖ٣٦ وَهُمۡ يَصۡطَرِخُونَ فِيهَا رَبَّنَآ أَخۡرِجۡنَا نَعۡمَلۡ صَٰلِحًا غَيۡرَ ٱلَّذِي كُنَّا نَعۡمَلُۚ أَوَ لَمۡ نُعَمِّرۡكُم مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَن تَذَكَّرَ وَجَآءَكُمُ ٱلنَّذِيرُۖ فَذُوقُواْ فَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِن نَّصِيرٍ٣٧ إِنَّ ٱللَّهَ عَٰلِمُ غَيۡبِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٣٨﴾
۳۱- و – ای رسول- قرآنی را که بر تو نازل کردیم، حقیقتی است که کتابهای آسمانی قبل از خود را که الله آنها را بر رسولانش فروفرستاده است تصدیق میکند. به راستی که الله از امور بندگانش آگاه است و اعمالشان را میبیند و بر اساس اعمالشان به آنان جزا خواهد داد.
۳۲- و – پس از نابودی این امتها- قرآن را به امت محمدج که آنان را برگزیدیم عطا کردیم، که برخی از آنان با انجام بعضی گناهان بر خود ستم میکنند، و برخی میانهرو هستند که واجبات را ادا کرده و از محرمات دوری میکنند، و برخی از آنان به اذن الله در نیکیها پیشتازند و برای انجام اعمال نیک؛ چه فرضی و چه نفلی تمام تلاش خود را به کار میگیرند. این اعطای کتاب و برگزیدن امت محمدج فضیلتی بسیار بزرگ است.
۳۳- ۳۵- بهشتهایی جاویدان برای کسانی است که الله کتابش را به آنان داده است، و در آنها با دستبندهایی از طلا و مروارید آراسته میشوند، و لباس عادی آنان در بهشت ابریشم - یعنی لباسی بسیار نازک- است. و آنان زمانی که وارد بهشت میشوند میگویند: حمد و سپاس مخصوص معبودی است که تمامی غم و اندوهها را از ما زدود، همانا پروردگار ما بسیار بخشنده است، که لغزشهایمان را بخشید و قدرشناس و دهندۀ پاداش است، که نیکیهایمان را پذیرفت و آنها را دوچندان کرد. و او ذاتی است که به فضل خود ما را به بهشت درآورد، و هیچ سختی و رنجی در آن به ما نمیرسد.
۳۶- و کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدند، آتش برافروختۀ جهنم برایشان است، که مرگ برایشان مقدر نمیشود تا بمیرند و از عذاب راحت شوند، و ذرهای از عذاب جهنم نیز بر آنان تخفیف داده نمیشود، چنین جزا و کیفری را الله به هر کس که در کفر زیادهروی کند و بر آن اصرار ورزد میچشاند.
۳۷- و این کافران بر اثر عذاب شدید در آتش جهنم، بلند فریاد میزنند و اینگونه درخواست کمک میکنند: ای پروردگار ما! ما را از آتش جهنم درآر و به دنیا برگردان تا عملی صالح و مخالف آنچه در دنیا مرتکب میشدیم انجام دهیم، و به جای کفر ایمان آوریم. اما الله اینگونه به آنان پاسخ میدهد: مگر در زندگی دنیا به اندازۀ کافی به شما عمر و مهلت ندادیم، که هر کس میخواست پند بگیرد پند میگرفت، و مگر پیامبرج نزد شما نیامد، اما باز هم متذکر نشدید و پند و اندرز نگرفتید؟! پس عذاب جهنم را بچشید، و کافران یاوری ندارند که در برابر عذاب الهی به آنان کمک کند.
۳۸- به راستی که الله بر هر آنچه در آسمانها و زمین پنهان باشد آگاهی دارد، و او به اهداف و امور پنهان در سینهها داناست، پس از او تعالی بترسید که بر امور شما اطلاع یابد در حالی که تردید و شرک در یگانگی او، یا تردید در نبوت محمدج را مخفی کنید، یا اینکه به صورتی دیگر نافرمانی الله را به جای آورید.
﴿هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَكُمۡ خَلَٰٓئِفَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ فَمَن كَفَرَ فَعَلَيۡهِ كُفۡرُهُۥۖ وَلَا يَزِيدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ كُفۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ إِلَّا مَقۡتٗاۖ وَلَا يَزِيدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ كُفۡرُهُمۡ إِلَّا خَسَارٗا٣٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ شُرَكَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ أَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ كِتَٰبٗا فَهُمۡ عَلَىٰ بَيِّنَتٖ مِّنۡهُۚ بَلۡ إِن يَعِدُ ٱلظَّٰلِمُونَ بَعۡضُهُم بَعۡضًا إِلَّا غُرُورًا٤٠ ۞إِنَّ ٱللَّهَ يُمۡسِكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ أَن تَزُولَاۚ وَلَئِن زَالَتَآ إِنۡ أَمۡسَكَهُمَا مِنۡ أَحَدٖ مِّنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ كَانَ حَلِيمًا غَفُورٗا٤١ وَأَقۡسَمُواْ بِٱللَّهِ جَهۡدَ أَيۡمَٰنِهِمۡ لَئِن جَآءَهُمۡ نَذِيرٞ لَّيَكُونُنَّ أَهۡدَىٰ مِنۡ إِحۡدَى ٱلۡأُمَمِۖ فَلَمَّا جَآءَهُمۡ نَذِيرٞ مَّا زَادَهُمۡ إِلَّا نُفُورًا٤٢ ٱسۡتِكۡبَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَكۡرَ ٱلسَّيِّيِٕۚ وَلَا يَحِيقُ ٱلۡمَكۡرُ ٱلسَّيِّئُ إِلَّا بِأَهۡلِهِۦۚ فَهَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ ٱلۡأَوَّلِينَۚ فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗاۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَحۡوِيلًا٤٣ أَوَ لَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ وَكَانُوٓاْ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُعۡجِزَهُۥ مِن شَيۡءٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَلَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَلِيمٗا قَدِيرٗا٤٤﴾
۳۹- - ای مردم- الله همان ذاتی است که شما را در زمین جانشین یکدیگر قرار داد، پس هر کس از شما که یگانگی الله را انکار کند، قطعا ضرر و کفر وی بر خودش است، و کفر کافران نزد پروردگارشان جز بر خشم و تنفر شدید از آنان نمیافزاید، و بیشتر باعث گمراهی و هلاکت آنان میشود.
۴۰- - ای رسول- به مشرکان بگو: به من خبر دهید که معبودهایتان چه چیزی از زمین را آفریدهاند؟! یا مگر شریکانی که به جای الله به دعا و یاریخواهی میخوانید در آفرینش آسمانها با الله تعالی همراه و شریک بودند؟! یا به آنان کتابی دادیم که دلیلی بر حقانیت خود از آن داشته باشند؟! اما در حقیقت کافران فقط دروغ و نیرنگ به یکدیگر وعده میدهند.
۴۱- قطعاً الله آسمانها و زمین را به گونهای نگه میدارد که از جایشان تکان نخورند و سقوط نکنند، و اگر آسمانها و زمین از محل خودشان بیفتند، هیچ کس غیر از الله نمیتواند آنها را نگه دارد. همانا الله حلیم و بردبار است که عقوبت کافران و گنهکاران را به تأخیر میاندازد، و نسبت به کسی که از گناهش توبه کند و به سوی او بازگردد بخشنده است.
۴۲- و کافران قریش به صورت مؤکّد سوگند یاد کردند که: اگر رسولی از جانب الله بیاید و آنان را از عذاب الهی بترساند، قطعا استوارتر و بیشتر از یهودیان و نصاری و دیگران، پیرو حق خواهند بود، اما وقتی محمدج نزدشان آمد، آمدن او فقط بر دوری آنان از حقیقت و تنفر از آن افزود.
۴۳- و سوگندشان به هدف نیکی و درخواست حقیقت نبود، بلکه گردنکشی و تکبر در زمین علیه مخلوقات بود، و هدفشان نیرنگ بد و فریب و باطل است، که نیرنگ بد فقط دامن صاحبانش را میگیرد، پس آیا این متکبرانِ نیرنگزننده منتظر چیزی غیر از عذابی هستند که به امثال پیشین آنان نازل شد؟! هرگز برای سنت و قانون الهی تغییر و تبدیلی نخواهی یافت، و کسی نمیتواند آن را تغییر دهد، یا اینکه عذاب را از خودش و یا از دیگران دور سازد.
۴۴- مگر کافران «مکه» در زمین نگشتهاند تا سرانجامِ کسانی را که پیش از آنان بودند مانند قبیلۀ عاد و ثمود و امثال آنان و نابودی و تخریبی که آنان و سرزمینشان را فرا گرفت وقتی رسولان را تکذیب کردند ببینند، در حالی که این کافران قویتر و خشنتر از کافران «مکه» بودند؟! و هیچ چیز نه در آسمانها و نه در زمین نمیتواند الله را ناتوان سازد یا خود را از عذاب او تعالی نجات دهد، به راستی که الله به اعمالشان دانا و بر نابودکردنشان تواناست.
﴿وَلَوۡ يُؤَاخِذُ ٱللَّهُ ٱلنَّاسَ بِمَا كَسَبُواْ مَا تَرَكَ عَلَىٰ ظَهۡرِهَا مِن دَآبَّةٖ وَلَٰكِن يُؤَخِّرُهُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗىۖ فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمۡ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِۦ بَصِيرَۢا٤٥﴾
۴۵- و اگر الله کیفر مردم را به سبب معاصی و گناهانی که مرتکب میشوند به تعجیل اندازد، قطعا جنبندهای را بر روی زمین نمیگذارد که بر روی آن حرکت کند، اما به آنها مهلت میدهد و عذابشان را تا سررسیدی که نزد خودش مشخص است به تأخیر میاندازد، و چون زمان عذابشان فرا رسد، نسبت به تمامی بندگانش بیناست، و احوال هیچ یک از آنان بر او پنهان نمیماند، و هیچ چیز از امورشان بر او تعالی مخفی نیست، و آنان را با توجه به اعمال خوب یا بدی که انجام دادهاند جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يسٓ١ وَٱلۡقُرۡءَانِ ٱلۡحَكِيمِ٢ إِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤ تَنزِيلَ ٱلۡعَزِيزِ ٱلرَّحِيمِ٥ لِتُنذِرَ قَوۡمٗا مَّآ أُنذِرَ ءَابَآؤُهُمۡ فَهُمۡ غَٰفِلُونَ٦ لَقَدۡ حَقَّ ٱلۡقَوۡلُ عَلَىٰٓ أَكۡثَرِهِمۡ فَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٧ إِنَّا جَعَلۡنَا فِيٓ أَعۡنَٰقِهِمۡ أَغۡلَٰلٗا فَهِيَ إِلَى ٱلۡأَذۡقَانِ فَهُم مُّقۡمَحُونَ٨ وَجَعَلۡنَا مِنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ سَدّٗا وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ سَدّٗا فَأَغۡشَيۡنَٰهُمۡ فَهُمۡ لَا يُبۡصِرُونَ٩ وَسَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ ءَأَنذَرۡتَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تُنذِرۡهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ١٠ إِنَّمَا تُنذِرُ مَنِ ٱتَّبَعَ ٱلذِّكۡرَ وَخَشِيَ ٱلرَّحۡمَٰنَ بِٱلۡغَيۡبِۖ فَبَشِّرۡهُ بِمَغۡفِرَةٖ وَأَجۡرٖ كَرِيمٍ١١ إِنَّا نَحۡنُ نُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَنَكۡتُبُ مَا قَدَّمُواْ وَءَاثَٰرَهُمۡۚ وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ فِيٓ إِمَامٖ مُّبِينٖ١٢﴾
۱- ﴿ يسٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در آغاز سورۀ بقره بیان شد.
۲- ۴- الله به این قرآن استوار که احکام و حکمتها و دلایلی دارد سوگند یاد میفرماید به اینکه – ای رسول- تو یکی از فرستادهشدگان با وحی الهی به سوی بندگانش هستی، و بر راهی راست و میانه - یعنی همان اسلام- قرار داری.
۵- الله این قرآن را نازل کرد، که وحیی است از جانب ذات شکستناپذیر در انتقامگرفتن از کافران و گنهکاران، و نسبت به کسی از بندگانش که توبه کند و عمل نیک انجام دهد مهربان است.
۶- - ای رسول- آن را بر تو نازل کردیم تا مردمی - یعنی قوم عرب- را با آن بترسانی که پدرانشان پیش از تو هشدار داده نشدهاند، و این قوم از ایمان و پایداری بر عمل نیک غافلند. و هر امتی که هشدار و انذار از آن قطع گردد دچار غفلت میشود. این آیه نشان میدهد که دعوت و یادآوری بر افراد آگاه و دانا به الله و شریعتش واجب است؛ تا مسلمانان را از غفلتشان بیدار و هوشیار گردانند.
۷، ۸- قطعاً عذاب بر بیشتر این کافران پس از اینکه حقیقت بر آنان عرضه شد و آن را نپذیرفتند واجب گردید، و آنان الله و رسولش را تصدیق نمیکنند و به شریعت الهی عامل نیستند. ما این کافرانی را که حق بر آنان ارائه شد و آن را نپذیرفتند و به کفر و ایماننیاوردن ادامه دادند، همچون کسانی قرار دادیم که در گردنهایشان زنجیر است، و دستان آنان با گردنهایشان در زیر چانههایشان بسته شده است، به طرزی که ناچارند سرشان را به سوی آسمان بالا آورند، و آنان از هر خیری محرومند و حقیقت را نمییابند و به سوی آن هدایت نمیشوند.
۹- و پیش روی کافران و پشت سرشان مانعی قرار دادیم، و همچون کسی هستند که راهش از جلو و پشت سرش بسته شده است، پس به سبب کفر و تکبرشان چشمانشان را نابینا کردیم و در نتیجه، هدایت را نمیبینند و راهنمایی نمیشوند. و هر کس که بر اثر رویگردانی و دشمنی با دعوت اسلام مخالفت کند، سزاوار چنین عذابی است.
۱۰- - ای رسول- نزد این کافران ستیزهگر، یکسان است که آنان را بترسانی یا نترسانی؛ زیرا تصدیق و عمل نمیکنند.
۱۱- در حقیقت، کسی از انذار تو سود میبرد که این قرآن را تصدیق کند و از احکامی که در آن آمده است پیروی کند، و در خلوت، آنجا که دیگران او را نمیبینند، از پروردگار رحمان بترسد، پس چنین کسی را به آمرزش گناهانش از جانب الله، و پاداشی در آخرت به سبب اعمال نیک او - که همان ورود به بهشت است- بشارت بده.
۱۲- به راستی ما هستیم که تمامی مردگان را با برانگیختن در روز قیامت زنده میگردانیم، و اعمال نیک و بدی را که انجام دادهاند مینویسیم، و نیز کارهای ماندگار و نیکشان را که باعث ایجاد این کارها در زندگی و پس از مرگشان گشتهاند؛ مانند فرزند صالح، علم نافع، صدقۀ جاریه، و همچنین اعمال بدشان را همچون شرک و عصیان، و هر چیزی را در کتابی روشن که ام الکتاب است و همه چیز به آن برمیگردد - یعنی در لوح محفوظ- برشمردهایم. بنابراین بر انسان عاقل شایسته است که خودش را مورد محاسبه قرار دهد؛ تا در زندگی و پس از مرگش الگو و نمونهای در راه خیر قرار گیرد.
﴿وَٱضۡرِبۡ لَهُم مَّثَلًا أَصۡحَٰبَ ٱلۡقَرۡيَةِ إِذۡ جَآءَهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ١٣ إِذۡ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهِمُ ٱثۡنَيۡنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزۡنَا بِثَالِثٖ فَقَالُوٓاْ إِنَّآ إِلَيۡكُم مُّرۡسَلُونَ١٤ قَالُواْ مَآ أَنتُمۡ إِلَّا بَشَرٞ مِّثۡلُنَا وَمَآ أَنزَلَ ٱلرَّحۡمَٰنُ مِن شَيۡءٍ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَكۡذِبُونَ١٥ قَالُواْ رَبُّنَا يَعۡلَمُ إِنَّآ إِلَيۡكُمۡ لَمُرۡسَلُونَ١٦ وَمَا عَلَيۡنَآ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٧ قَالُوٓاْ إِنَّا تَطَيَّرۡنَا بِكُمۡۖ لَئِن لَّمۡ تَنتَهُواْ لَنَرۡجُمَنَّكُمۡ وَلَيَمَسَّنَّكُم مِّنَّا عَذَابٌ أَلِيمٞ١٨ قَالُواْ طَٰٓئِرُكُم مَّعَكُمۡ أَئِن ذُكِّرۡتُمۚ بَلۡ أَنتُمۡ قَوۡمٞ مُّسۡرِفُونَ١٩ وَجَآءَ مِنۡ أَقۡصَا ٱلۡمَدِينَةِ رَجُلٞ يَسۡعَىٰ قَالَ يَٰقَوۡمِ ٱتَّبِعُواْ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٢٠ ٱتَّبِعُواْ مَن لَّا يَسَۡٔلُكُمۡ أَجۡرٗا وَهُم مُّهۡتَدُونَ٢١ وَمَا لِيَ لَآ أَعۡبُدُ ٱلَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢٢ ءَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةً إِن يُرِدۡنِ ٱلرَّحۡمَٰنُ بِضُرّٖ لَّا تُغۡنِ عَنِّي شَفَٰعَتُهُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا يُنقِذُونِ٢٣ إِنِّيٓ إِذٗا لَّفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٢٤ إِنِّيٓ ءَامَنتُ بِرَبِّكُمۡ فَٱسۡمَعُونِ٢٥ قِيلَ ٱدۡخُلِ ٱلۡجَنَّةَۖ قَالَ يَٰلَيۡتَ قَوۡمِي يَعۡلَمُونَ٢٦ بِمَا غَفَرَ لِي رَبِّي وَجَعَلَنِي مِنَ ٱلۡمُكۡرَمِينَ٢٧﴾
۱۳، ۱۴- و – ای رسول- برای این مشرکان قومت که دعوت تو را نپذیرفتند مثالی بزن تا از آن پند گیرند؛ یعنی همان قصۀ ساکنان آن شهری که رسولان نزدشان رفتند، آنگاه که دو پیامبر به سویشان فرستادیم تا آنان را به ایمان به الله و ترک عبادت غیر او تعالی فراخوانند، اما ساکنانش آن دو رسول را تکذیب کردند، سپس با فرستادۀ سومی آن دو نفر را تقویت کردیم، و این سومی به ساکنان آن شهر گفت: - ای قوم- به راستی که ما به سوی شما فرستاده شدهایم.
۱۵- اهالی شهر به فرستادگان گفتند: شما فقط انسانهایی مانند خود ما هستید، و الله رحمان چیزی از وحی فرو نفرستاده است، و – ای رسولان- شما فقط دروغ میگویید.
۱۶، ۱۷- آن فرستادگان به تاکید گفتند: پروردگارمان که ما را فرستاد میداند که قطعا ما فرستادگانی از جانب او هستیم، و بر ما فقط تبلیغ رسالت به طور آشکار و روشن لازم است، و ما مالک هدایت شما نیستیم، چرا که هدایت فقط به دست الله است.
۱۸- اهالی شهر گفتند: به راستی که ما شما را به فال بد گرفتهایم، و اگر از دعوت ما دست نکشید قطعا شما را با سنگسار میکشیم، و عذابی دردناک و رنجآور از طرف ما به شما خواهد رسید.
۱۹- رسولان گفتند: شومی و شرک و اعمال بد شما همراهتان است و به خود شما بازمیگردد، آیا اگر شما را به آنچه خیرتان در آن است راهنمایی و سفارش کنیم، فال بد میزنید و ما را به سنگسار و مجازات تهدید میکنید؟! بلکه شما مردمی هستید که به زیادهروی در گناه و تکذیب عادت دارید.
۲۰، ۲۱- و مردی از نقطۀ دوری از شهر (هنگامی که فهمید اهالی شهر بر کشتن رسولان یا رساندن آزار به آنان تصمیم گرفتهاند) با شتاب آمد و گفت: ای قوم من! از فرستادگانی که از جانب الله به سوی شما آمدهاند پیروی کنید، از کسانی که در قبال ابلاغ رسالت، مالی از شما نمیخواهند و خودشان نیز به عبادت الله یگانه که شما را به آن فرامیخوانند هدایت و راه یافتهاند پیروی کنید. در این آیه فضیلت و برتری کسی که برای امر به معروف و نهی از منکر بکوشد بیان شده است.
۲۲- و چه چیزی من را از عبادت الله که مرا آفریده است و همگی به سوی او رجوع میکنید بازمیدارد؟!
۲۳- ۲۵- آیا به جای الله معبودهای دیگر را عبادت کنم که مالک هیچ چیزی نیستند؟! اگر الله رحمان بخواهد که زیان و آسیبی به من برساند، این معبودها نمیتوانند آن را دفع کنند و از من بازدارند، و نمیتوانند مرا از مشکل و مخمصهای که در آن هستم نجات دهند، اگر این کار [= عبادت معبودهایی غیر از الله] را انجام دهم، قطعاً در اشتباهی واضح و آشکار قرار دارم، به راستی که من به پروردگار شما ایمان آوردم، پس به آنچه به شما میگویم گوش فرادهید، و با ایمانآوردن از من اطاعت کنید. وقتی این سخنان را گفت، قومش به وی حملهور شدند و او را کشتند و الله تعالی او را به بهشت درآورد.
۲۶- پس از اینکه کشته شد، به قصد اکرام و گرامیداشت به او گفته شد: به بهشت درآی.
۲۷- و او در حالی که از نعمتها و احترام برخوردار بود گفت: کاش قومم میدانستند که پروردگارم مرا بخشید و گرامی داشت، چون به الله ایمان آوردم و بر اطاعت از او و پیروی از رسولانش شکیبایی کردم تا زمانی که کشته شدم، تا آنان هم به الله ایمان آورند و مانند من وارد بهشت شوند.
﴿۞وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ قَوۡمِهِۦ مِنۢ بَعۡدِهِۦ مِن جُندٖ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا كُنَّا مُنزِلِينَ٢٨ إِن كَانَتۡ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَإِذَا هُمۡ خَٰمِدُونَ٢٩ يَٰحَسۡرَةً عَلَى ٱلۡعِبَادِۚ مَا يَأۡتِيهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٠ أَلَمۡ يَرَوۡاْ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّنَ ٱلۡقُرُونِ أَنَّهُمۡ إِلَيۡهِمۡ لَا يَرۡجِعُونَ٣١ وَإِن كُلّٞ لَّمَّا جَمِيعٞ لَّدَيۡنَا مُحۡضَرُونَ٣٢ وَءَايَةٞ لَّهُمُ ٱلۡأَرۡضُ ٱلۡمَيۡتَةُ أَحۡيَيۡنَٰهَا وَأَخۡرَجۡنَا مِنۡهَا حَبّٗا فَمِنۡهُ يَأۡكُلُونَ٣٣ وَجَعَلۡنَا فِيهَا جَنَّٰتٖ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَٰبٖ وَفَجَّرۡنَا فِيهَا مِنَ ٱلۡعُيُونِ٣٤ لِيَأۡكُلُواْ مِن ثَمَرِهِۦ وَمَا عَمِلَتۡهُ أَيۡدِيهِمۡۚ أَفَلَا يَشۡكُرُونَ٣٥ سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَزۡوَٰجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلۡأَرۡضُ وَمِنۡ أَنفُسِهِمۡ وَمِمَّا لَا يَعۡلَمُونَ٣٦ وَءَايَةٞ لَّهُمُ ٱلَّيۡلُ نَسۡلَخُ مِنۡهُ ٱلنَّهَارَ فَإِذَا هُم مُّظۡلِمُونَ٣٧ وَٱلشَّمۡسُ تَجۡرِي لِمُسۡتَقَرّٖ لَّهَاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٣٨ وَٱلۡقَمَرَ قَدَّرۡنَٰهُ مَنَازِلَ حَتَّىٰ عَادَ كَٱلۡعُرۡجُونِ ٱلۡقَدِيمِ٣٩ لَا ٱلشَّمۡسُ يَنۢبَغِي لَهَآ أَن تُدۡرِكَ ٱلۡقَمَرَ وَلَا ٱلَّيۡلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِۚ وَكُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ٤٠﴾
۲۸- و پس از اینکه آن مرد را که خیرخواهشان بود کشتند و رسولانشان را تکذیب کردند، برای عذاب و مجازات آنان نیازی به فرستادن لشکری از آسمان نبود؛ زیرا آنان ضعیفتر و کوچکتر از این بودند، و ما زمانی که بخواهیم امتها را هلاک کنیم، فرشتگان را بر آنان نمیفرستیم، بلکه عذابی را میفرستیم که آنان را نابود گرداند.
۲۹- و هلاکت و نابودی آنان فقط با یک فریاد بود، که به ناگاه مردند و کسی از آنان باقی نماند.
۳۰- افسوس بر این بندگان و پشیمانی آنان در روز قیامت زمانی که عذاب را ببینند، هیچ فرستادهای از جانب الله نزدشان نیامد مگر اینکه او را به تمسخر و ریشخند گرفتند.
۳۱- مگر این تمسخرکنندگان ندیدهاند و عبرت نگرفتهاند از اینکه امتهای پیشین را نابود کردیم و آنان هرگز به دنیا بازنمیگردند؟!
۳۲- و تمامی امتهایی که آنان را نابود کردیم و سایر امتها در روز قیامت برای حساب و جزا نزد ما جمع میشوند.
۳۳- و یکی از نشانههای قدرت الله بر حشر و نشر، برای مشرکان، همین زمین مرده است که هیچ گیاهی نداشت، و ما آن را با فرستادن آب زنده کردیم و گیاهان متنوع و گوناگونی را از آن بیرون آوردیم که مردم و چارپایان از آنها میخورند. و کسی که زمین را با گیاه زنده و سرسبز میگرداند، مخلوقات را پس از مردن زنده میکند.
۳۴- و در این زمین باغهای خرما و انگور قرار دادیم، و چشمههای آبی که آنها را آبیاری میکنند در آن جاری ساختیم.
۳۵- تمامی این امور به این سبب انجام شد که بندگان از میوههای آن بخورند، و این نعمتها رحمتی از جانب الله بر آنان است و با سعی و تلاش و قدرت و توان خودشان به وجود نیامده است، پس آیا شکر الله را به سبب این نعمتهای بیشماری که به آنان ارزانی داشته است به جای نمیآورند؟
۳۶- پاک و منزه است الله بلندمرتبه که انواع گیاهان زمین را به وجود آورد، و خود مردم را نیز به صورت مرد و زن آفرید، و نیز سایر مخلوقاتی را که مردم از آنها آگاه نیستند. بدون تردید الله به تنهایی آنها را آفریده است و از این رو، شایسته نیست که غیر الله با او شریک قرار داده شود.
۳۷- و یک نشانه بر دلالت یگانگی و کمال قدرت الله برای مردم، همین شب است که روز را از آن برمیکنیم و برمیداریم و ناگاه مردم در تاریکی فرو میروند.
۳۸- و نشانهای دیگر برای آنان خورشید است که به سوی قرارگاه خود در حرکت است، و الله آن قرارگاه را برایش مقدر کرده که از آن تجاوز نمیکند، این تقدیر و سنجش ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود و ذات دانایی که هیچ چیز از علم او پنهان نمیماند.
۳۹- و ماه را هم از لحاظ آفرینش و ایجادش نشانهای قرار دادیم، که هر شب منزلهایی برایش مقدر کردهایم، ابتدا هلالی کوچک است و به تدریج کامل میشود و ماهی مدور و گرد میگردد، سپس کوچک میشود تا اینکه از نظر باریکی و انحنا و زردفامی مانند خوشۀ کهنه و خمیده و خشکیدۀ خرما میشود.
۴۰- برای هر یک از خورشید و ماه و شب و روز وقتی است که الله تعالی برایشان مقدر کرده و از آن تجاوز نمیکنند، بنابراین برای خورشید امکان ندارد که به ماه رسد و نورش را از بین ببرد یا مسیرش را تغییر دهد، و شب هم نمیتواند بر روز پیشی گیرد، و پیش از تمامشدن زمان روز بر آن وارد شود، و هر یک از خورشید و ماه و ستارگان در فلک و سپهری شناورند.
﴿وَءَايَةٞ لَّهُمۡ أَنَّا حَمَلۡنَا ذُرِّيَّتَهُمۡ فِي ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ٤١ وَخَلَقۡنَا لَهُم مِّن مِّثۡلِهِۦ مَا يَرۡكَبُونَ٤٢ وَإِن نَّشَأۡ نُغۡرِقۡهُمۡ فَلَا صَرِيخَ لَهُمۡ وَلَا هُمۡ يُنقَذُونَ٤٣ إِلَّا رَحۡمَةٗ مِّنَّا وَمَتَٰعًا إِلَىٰ حِينٖ٤٤ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّقُواْ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيكُمۡ وَمَا خَلۡفَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ٤٥ وَمَا تَأۡتِيهِم مِّنۡ ءَايَةٖ مِّنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِمۡ إِلَّا كَانُواْ عَنۡهَا مُعۡرِضِينَ٤٦ وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنُطۡعِمُ مَن لَّوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ أَطۡعَمَهُۥٓ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٤٧ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤٨ مَا يَنظُرُونَ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ تَأۡخُذُهُمۡ وَهُمۡ يَخِصِّمُونَ٤٩ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ تَوۡصِيَةٗ وَلَآ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمۡ يَرۡجِعُونَ٥٠ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يَنسِلُونَ٥١ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرۡقَدِنَاۜۗ هَٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَصَدَقَ ٱلۡمُرۡسَلُونَ٥٢ إِن كَانَتۡ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَإِذَا هُمۡ جَمِيعٞ لَّدَيۡنَا مُحۡضَرُونَ٥٣ فَٱلۡيَوۡمَ لَا تُظۡلَمُ نَفۡسٞ شَيۡٔٗا وَلَا تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٥٤﴾
۴۱- و دلیل و نشانهای دیگر برای آنان بر اینکه فقط الله یگانه مستحق عبادت است و او نعمتها را میبخشد، این است که ما کسانی از فرزندان آدم را که نجات یافتند، در کشتی نوح که از مخلوقات گوناگون پُر بود سوار کردیم، تا زندگی پس از طوفان ادامه داشته باشد.
۴۲- و برای این مشرکان و دیگران، کشتیها و سایر مرکبهایی همچون کشتی نوح به وجود آوردیم که بر آنها سوار میشوند و این افراد را به وطنهایشان میرسانند.
۴۳- و اگر بخواهیم آنان را غرق میکنیم، آنگاه هیچ فریادرسی نمییابند که آنان را از غرقشدن نجات دهد، و خودشان هم نمیتوانند از آن رهایی یابند.
۴۴- مگر اینکه به آنان رحم کنیم و نجاتشان دهیم و تا مدتی آنان را برخوردار کنیم؛ باشد که برگردند و کوتاهیهایشان را جبران کنند.
۴۵- و هر گاه به مشرکان گفته شود: از شرایط و سختیهای قیامت و از شرایط دنیا و عذاب آن بر حذر باشید؛ به امید آنکه الله بر شما رحم کند، آنان روی میگردانند و نمیپذیرند.
۴۶- و هر علامت و نشانهای روشن که از جانب پروردگارشان نزد این مشرکان آمد؛ تا آنان را به حقیقت رهنمون سازد و صداقت رسول را برایشان آشکار کند، از آن روی گرداندند و فایدهای نبردند.
۴۷- و هر گاه به کافران گفته شود: از روزی و نعمتی که الله به شما ارزانی داشته است، انفاق کنید، به مؤمنان اینگونه پاسخ میدهند و دلیل میآورند که: آیا به کسی طعام دهیم که اگر الله میخواست به وی روزی میداد؟! – ای مؤمنان- قطعا شما در خطا و انحرافی آشکار از حقیقت هستید که ما را به چنین کاری فرمان میدهید.
۴۸- و این کافران از روی تکذیب و درخواست [عذاب به] شتاب میگویند: رستاخیز کی فرا میرسد اگر شما در آنچه از آن میگویید راستگو هستید؟!
۴۹- این مشرکانی که وعید و عذاب الهی علیه خودشان را با شتاب میخواهند، فقط همان دمیدنی که هنگام فرارسیدن قیامت باعث ترس و وحشت میشود را انتظار میکشند که در حالی که دربارۀ امور زندگیشان با یکدیگر جدال میکنند ناگهان آنان را فرا میگیرد.
۵۰- و این مشرکان زمانی که در صور دمیده شود، نمیتوانند به کسی سفارشی بکنند، و نیز نمیتوانند نزد خانوادۀشان برگردند، بلکه در بازارها و جای خودشان میمیرند.
۵۱- و بار دوم در صور دمیده میشود، و ارواح آنان به بدنهایشان بازگردانده میشود، و به ناگاه آنان از قبرهایشان برمیخیزند و با شتاب به سوی پروردگارشان میروند.
۵۲- تکذیبکنندگان رستاخیز با پشیمانی میگویند: وای بر ما! چه کسی ما را از قبرهایمان برانگیخت؟! سپس در پاسخ به آنان گفته میشود: این همان چیزی است که الله رحمان به آن وعده داد، و پیامبران راستگو از آن خبر دادند.
۵۳- برانگیختهشدن از قبرها فقط نتیجۀ یکبار دمیدن در صور است، که ناگهان تمامی مخلوقات برای حساب و جزا نزد ما حاضر میشوند.
۵۴- در آن روز بر اساس عدالت حسابرسی کامل صورت میگیرد، و بر هیچ کس ذرهای ستم نمیشود به اینکه از نیکیهایش کم گردد یا بر بدیهایش افزوده شود، و شما فقط جزای اعمالی را که در دنیا انجام میدادید دریافت میکنید.
﴿إِنَّ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ ٱلۡيَوۡمَ فِي شُغُلٖ فَٰكِهُونَ٥٥ هُمۡ وَأَزۡوَٰجُهُمۡ فِي ظِلَٰلٍ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ مُتَّكُِٔونَ٥٦ لَهُمۡ فِيهَا فَٰكِهَةٞ وَلَهُم مَّا يَدَّعُونَ٥٧ سَلَٰمٞ قَوۡلٗا مِّن رَّبّٖ رَّحِيمٖ٥٨ وَٱمۡتَٰزُواْ ٱلۡيَوۡمَ أَيُّهَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٥٩ ۞أَلَمۡ أَعۡهَدۡ إِلَيۡكُمۡ يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ أَن لَّا تَعۡبُدُواْ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٦٠ وَأَنِ ٱعۡبُدُونِيۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦١ وَلَقَدۡ أَضَلَّ مِنكُمۡ جِبِلّٗا كَثِيرًاۖ أَفَلَمۡ تَكُونُواْ تَعۡقِلُونَ٦٢ هَٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ٦٣ ٱصۡلَوۡهَا ٱلۡيَوۡمَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٦٤ ٱلۡيَوۡمَ نَخۡتِمُ عَلَىٰٓ أَفۡوَٰهِهِمۡ وَتُكَلِّمُنَآ أَيۡدِيهِمۡ وَتَشۡهَدُ أَرۡجُلُهُم بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٦٥ وَلَوۡ نَشَآءُ لَطَمَسۡنَا عَلَىٰٓ أَعۡيُنِهِمۡ فَٱسۡتَبَقُواْ ٱلصِّرَٰطَ فَأَنَّىٰ يُبۡصِرُونَ٦٦ وَلَوۡ نَشَآءُ لَمَسَخۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ مَكَانَتِهِمۡ فَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ مُضِيّٗا وَلَا يَرۡجِعُونَ٦٧ وَمَن نُّعَمِّرۡهُ نُنَكِّسۡهُ فِي ٱلۡخَلۡقِۚ أَفَلَا يَعۡقِلُونَ٦٨ وَمَا عَلَّمۡنَٰهُ ٱلشِّعۡرَ وَمَا يَنۢبَغِي لَهُۥٓۚ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ وَقُرۡءَانٞ مُّبِينٞ٦٩ لِّيُنذِرَ مَن كَانَ حَيّٗا وَيَحِقَّ ٱلۡقَوۡلُ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٠﴾
۵۵- به راستی که بهشتیان در آن روز، به سبب برخورداری از نعمتهای گوناگون، از [غم و اندوه] دیگران بیخبرند.
۵۶- آنان و همسرانشان بر روی تختهایی آراسته زیر سایههایی باطراوت و گسترده نشسته هستند.
۵۷- در بهشت، از هر نوع میوۀ لذیذی برایشان وجود دارد، و هر نعمتی را که بخواهند به آنان داده میشود.
۵۸- و نعمتی بزرگتر برایشان است آنگاه که پروردگار مهربانشان با آنان سخن میگوید و سلام میکند، و در آن زمان سلامتی کاملی از هر لحاظ برایشان حاصل میشود.
۵۹- و در آن روز به کافران گفته میشود: از مؤمنان جدا و متمایز شوید.
۶۰- و الله – از روی سرزنش و یادآوری- به آنان میفرماید: مگر بر زبان رسولانم به شما سفارش نکردم که شیطان را عبادت نکنید و از او اطاعت نکنید؟! که همانا وی دشمن آشکار شماست.
۶۱- و به شما امر کردم که فقط مرا عبادت کنید، پس عبادت و طاعت از من و نافرمانی در برابر شیطان، همان دین استواری است که به خشنودی من و رسیدن به بهشتم منجر میشود.
۶۲- و به راستی که شیطان گروه زیادی از شما را از حقیقت، منحرف و گمراه کرد، پس – ای مشرکان- مگر عقل نداشتید که شما را از پیروی شیطان بازدارد؟!
۶۳- این همان جهنمی است که در دنیا به سبب کفرتان به الله و تکذیبکردن رسولانش با آن تهدید و وعده داده میشدید.
۶۴- امروز وارد آن شوید و گرما و حرارتش را بچشید؛ زیرا کفر ورزیدید.
۶۵- امروز بر دهانهای مشرکان مُهر مینهیم که صحبت نمیکنند، و دستهایشان ستمها و اعمال بدی را که انجام میدادند به ما میگویند، و پاهایشان به آنچه در دنیا کردند و به گناهانی که انجام دادند گواهی میدهند.
۶۶- و اگر بخواهیم بیناییشان را از بین میبریم و چشمانشان را نابینا و کور میگردانیم، چنانکه بر دهانهایشان مُهر زدیم، سپس با شتاب به سوی پل صراط میروند تا از آن عبور کنند، اما چگونه امکان عبور برایشان وجود دارد در حالی که چشمانشان نابینا شده است؟!
۶۷- و اگر بخواهیم آفرینش آنان را تغییر میدهیم و آنان را در جایشان مینشانیم، تا نتوانند که به جلو روند یا به عقب برگردند.
۶۸- و هر کس که عمرش را طولانی کنیم تا اینکه پیر و سالخورده شود، وی را به همان حالت و شرایط ابتدایی زندگیاش که دارای عقل و بدنی ضعیف بود برمیگردانیم، پس مگر نمیاندیشند و نمیدانند ذاتی که چنین کاری با آنان میکند بر برانگیختن آنان تواناست؟!
۶۹، ۷۰- و ما به پیامبرمان محمدج شعر نیاموختیم، و شایستۀ او نیست که شاعر باشد، آنچه آورده است چیزی جز پند و اندرز نیست که خردمندان را با آن پند میدهد، و قرآنی که نشانههای حق و باطل را روشن میسازد، و احکام و حکمتها و موعظههایش روشن و واضح است؛ تا کسی را که زندهدل و بابصیرت است اندرز دهد و عذاب بر کافران به الله محقق و ثابت گردد؛ زیرا حجتِ رسا و کامل الهی به وسیلۀ قرآن بر آنان اقامه شده است.
﴿أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّا خَلَقۡنَا لَهُم مِّمَّا عَمِلَتۡ أَيۡدِينَآ أَنۡعَٰمٗا فَهُمۡ لَهَا مَٰلِكُونَ٧١ وَذَلَّلۡنَٰهَا لَهُمۡ فَمِنۡهَا رَكُوبُهُمۡ وَمِنۡهَا يَأۡكُلُونَ٧٢ وَلَهُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ وَمَشَارِبُۚ أَفَلَا يَشۡكُرُونَ٧٣ وَٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ ءَالِهَةٗ لَّعَلَّهُمۡ يُنصَرُونَ٧٤ لَا يَسۡتَطِيعُونَ نَصۡرَهُمۡ وَهُمۡ لَهُمۡ جُندٞ مُّحۡضَرُونَ٧٥ فَلَا يَحۡزُنكَ قَوۡلُهُمۡۘ إِنَّا نَعۡلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعۡلِنُونَ٧٦ أَوَ لَمۡ يَرَ ٱلۡإِنسَٰنُ أَنَّا خَلَقۡنَٰهُ مِن نُّطۡفَةٖ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٞ مُّبِينٞ٧٧ وَضَرَبَ لَنَا مَثَلٗا وَنَسِيَ خَلۡقَهُۥۖ قَالَ مَن يُحۡيِ ٱلۡعِظَٰمَ وَهِيَ رَمِيمٞ٧٨ قُلۡ يُحۡيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٖۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلۡقٍ عَلِيمٌ٧٩ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلشَّجَرِ ٱلۡأَخۡضَرِ نَارٗا فَإِذَآ أَنتُم مِّنۡهُ تُوقِدُونَ٨٠ أَوَ لَيۡسَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يَخۡلُقَ مِثۡلَهُمۚ بَلَىٰ وَهُوَ ٱلۡخَلَّٰقُ ٱلۡعَلِيمُ٨١ إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيًۡٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٨٢ فَسُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيۡءٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٣﴾
۷۱- مگر مردم ندیدهاند که ما برایشان چارپایانی آفریدیم و آنها را تحت فرمان و قدرتشان قرار دادیم، به گونهای که صاحب اختیار آنها هستند؟!
۷۲- و این چارپایان را رام و فرمانبر آنان قرار دادیم، که بر پشت برخی از آنها در سفرها سوار میشوند و بارهایشان را بر پشت آنها میگذارند، و از گوشت برخی از این چارپایان میخورند.
۷۳- و منافعی دیگر هم برایشان دارد؛ مانند استفاده از پشم و کُرک و موهایشان، که از آنها وسایل و لباس و غیره درست میکنند، و از شیرشان مینوشند. پس آیا از معبودی که این نعمتها را بر آنان ارزانی داشت سپاسگزاری نمیکنند و فقط او را عبادت نمیکنند؟!
۷۴- و مشرکان به جای الله معبودهایی گرفتهاند که آنها را عبادت کنند و امید دارند باعث کمک و نجاتدادنشان از عذاب الهی گردند.
۷۵- این معبودها نمیتوانند عبادتگزاران خویش و [حتی] خودشان را یاری کنند، و تمامی مشرکان و معبودهایشان در عذاب حاضر میشوند و از یکدیگر بیزاری میجویند.
۷۶- پس – ای رسول- کفر آنان به الله و تکذیبکردن و به ریشخندگرفتن تو از سوی این افراد، تو را اندوهگین نسازد، که همانا ما آنچه را پنهان و آشکار میکنند میدانیم و آنان را بر اساس آن جزا خواهیم داد.
۷۷- مگر انسانی که رستاخیز را انکار میکند به ابتدای آفرینش خویش نیندیشیده تا به معاد و زندهشدن دوبارهاش پی ببرد؟! اینکه ما او را از نطفهای آفریدیم و مراحلی را پشت سر گذاشت تا بزرگ شد، و به ناگاه ستیزهجویی آشکار و پُرخصومت شد؟!
۷۸- این فرد منکِرِ رستاخیز مثالی که شایستۀ بیان نبود برای ما بیان کرد - یعنی همان مقایسۀ قدرت خالق با قدرت مخلوق- و ابتدای آفرینش خود را فراموش کرد و گفت: چه کسی این استخوانهای پوسیده و ریزریزشده را زنده میکند؟!
۷۹- به او بگو: ذاتی که ابتدا آن را آفرید زنده میکند، و او تعالی از تمامی مخلوقاتش آگاه است و هیچ چیز بر او پنهان نمیماند.
۸۰- همان ذاتی که از درخت سبز و مرطوب، آتشی سوزان برایتان بیرون آورد، که از آن درخت، آتش برمیافروزید، پس او بر بیرونآوردن ضد از ضد تواناست. و این خود بیانگر یگانگی و کمال قدرت الله است؛ از جمله اینکه میتواند مردگان را از قبرهایشان زنده بیرون آورد.
۸۱- مگر ذاتی که آسمانها و زمین و آنچه در آنها وجود دارد را آفرید، نمیتواند مانند آنان را بیافریند، و آنان را همانگونه که در ابتدا ایجاد کرد دوباره برگرداند و زنده کند؟! آری، قطعا او بر این کار تواناست، و او آفرینندۀ تمامی مخلوقات است، و به آنچه آفریده و میآفریند داناست، و چیزی بر او تعالی پنهان نمیماند.
۸۲- در حقیقت کار و شأن او سبحانه این است که هر گاه بر ایجاد چیزی اراده کند به آن میگوید: باش، به ناگاه آن چیز به وجود میآید؛ از جمله میراندن و زندهکردن و رستاخیز و برانگیختن مخلوقات.
۸۳- پس الله از ناتوانی و شرک، منزه و برتر است و او مالک هر چیزی است، و بدون هیچ مخالف و مانعی در امور مخلوقاتش تصرف میکند، و به تحقیق که نشانههای قدرتش و کمال نعمتش آشکار گشته، و برای حساب و جزا به سوی او بازگردانده میشوید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلصَّٰٓفَّٰتِ صَفّٗا١ فَٱلزَّٰجِرَٰتِ زَجۡرٗا٢ فَٱلتَّٰلِيَٰتِ ذِكۡرًا٣ إِنَّ إِلَٰهَكُمۡ لَوَٰحِدٞ٤ رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَرَبُّ ٱلۡمَشَٰرِقِ٥ إِنَّا زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِزِينَةٍ ٱلۡكَوَاكِبِ٦ وَحِفۡظٗا مِّن كُلِّ شَيۡطَٰنٖ مَّارِدٖ٧ لَّا يَسَّمَّعُونَ إِلَى ٱلۡمَلَإِ ٱلۡأَعۡلَىٰ وَيُقۡذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٖ٨ دُحُورٗاۖ وَلَهُمۡ عَذَابٞ وَاصِبٌ٩ إِلَّا مَنۡ خَطِفَ ٱلۡخَطۡفَةَ فَأَتۡبَعَهُۥ شِهَابٞ ثَاقِبٞ١٠ فَٱسۡتَفۡتِهِمۡ أَهُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَم مَّنۡ خَلَقۡنَآۚ إِنَّا خَلَقۡنَٰهُم مِّن طِينٖ لَّازِبِۢ١١ بَلۡ عَجِبۡتَ وَيَسۡخَرُونَ١٢ وَإِذَا ذُكِّرُواْ لَا يَذۡكُرُونَ١٣ وَإِذَا رَأَوۡاْ ءَايَةٗ يَسۡتَسۡخِرُونَ١٤ وَقَالُوٓاْ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ مُّبِينٌ١٥ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ١٦ أَوَ ءَابَآؤُنَا ٱلۡأَوَّلُونَ١٧ قُلۡ نَعَمۡ وَأَنتُمۡ دَٰخِرُونَ١٨ فَإِنَّمَا هِيَ زَجۡرَةٞ وَٰحِدَةٞ فَإِذَا هُمۡ يَنظُرُونَ١٩ وَقَالُواْ يَٰوَيۡلَنَا هَٰذَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ٢٠ هَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِ ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢١ ۞ٱحۡشُرُواْ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ وَأَزۡوَٰجَهُمۡ وَمَا كَانُواْ يَعۡبُدُونَ٢٢ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَٱهۡدُوهُمۡ إِلَىٰ صِرَٰطِ ٱلۡجَحِيمِ٢٣ وَقِفُوهُمۡۖ إِنَّهُم مَّسُۡٔولُونَ٢٤﴾
۱-۴- الله به فرشتگانی که در عبادت خویش متراکم و فشرده در صف ایستادهاند، و به فرشتگانی که ابرها را به امر او تعالی تکان و حرکت میدهند، و به فرشتگانی که ذکر و کلام الله را تلاوت میکنند سوگند یاد فرمود به اینکه – ای مردم- قطعاً معبود بر حق شما ذات یگانهای است که هیچ شریکی ندارد، پس عبادت و طاعت را خالصانه برای او انجام دهید. و الله به هر آنچه از مخلوقاتش که بخواهد سوگند یاد میکند، اما برای مخلوق جایز نیست که به غیر الله سوگند یاد کند، و سوگند خوردن به غیر الله شرک است.
۵- او آفریدگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد، و تدبیرکنندۀ خورشید و اماکن طلوع و غروبش است.
۶- به راستی که ما آسمان را با زینتی که ستارگان هستند آراستیم.
۷- و آسمان را با ستارگان از هر شیطان سرکش و متکبر و راندهشدهای حفظ کردیم.
۸، ۹- این شیاطین نمیتوانند به ملأ اعلی - یعنی به آسمانها و فرشتگانی که در آنها وجود دارند- برسند و به سخن آنان گوش دهند آنگاه که دربارۀ شرع و تقدیری که الله وحی کرده است با یکدیگر سخن میگویند، و از هر طرف با شهابها مورد اصابت قرار میگیرند، تا نتوانند گوش فرادهند و بشنوند، و در سرای آخرت عذابی دردناک و رنجآور دارند.
۱۰- مگر اینکه یکی از شیاطین چیزی را برباید؛ یعنی به سرعت سخنی را از آسمان بشنود و آن را به فرد پایینتر از خود برساند، و او نیز آن سخن را به زیردست خودش برساند، و بسا اوقات پیش از اینکه آن را القا کند شهابی درخشان او را دریابد و بسوزاند، و بسا اوقات بر اساس تقدیر الهی و پیش از اینکه شهاب وی را دریابد و بسوزاند، آن را القا کند، و آن دیگری این سخن را به کاهنان و ساحران برساند، و آنان همراه آن سخن صد دروغ دیگر بگویند.
۱۱- پس – ای رسول- از منکران رستاخیز بپرس: آیا آفرینش آنان سختتر است یا آفرینش این مخلوقاتی که آفریدهایم؟! در حقیقت ما پدرشان آدم را از گِلی لیز و چسبنده آفریدیم.
۱۲- بلکه – ای رسول- تو از تکذیب و انکارشان دربارۀ رستاخیز تعجب کردی، و عجیبتر از انکارشان این است که آنان تو را به ریشخند گرفته و سخنت را مسخره میکنند!
۱۳- و هر گاه آنچه را که فراموش کردند یا از آن غافل ماندند به آنان یادآوری شود و پند داده شوند، از این کار فایده نمیبرند و نمیاندیشند.
۱۴- و هر گاه معجزهای دال بر نبوت تو ببینند، آن را به تمسخر میگیرند و تعجب میکنند.
۱۵- ۱۷- و میگویند: آنچه تو آوردهای چیزی جز سحر آشکار و روشن نیست، آیا زمانی که بمیریم و خاک و استخوانهایی پوسیده شویم، از قبرهایمان زنده برانگیخته میشویم؟! یا مگر پدرانمان که پیش از ما گذشتهاند برانگیخته میشوند؟!
۱۸- - ای رسول- به آنان بگو: بله، به زودی خوار و ذلیل برانگیخته خواهید شد.
۱۹- و آن فقط یکبار دمیدن در صور است، و به ناگاه آنان از قبرهایشان برمیخیزند و ترس و وحشتهای قیامت را میبینند.
۲۰- و میگویند: وای بر ما! این روز حساب و جزاست.
۲۱- آنگاه به آنان گفته میشود: این است روز قضاوت و داوری عادلانه میان مخلوقات، که شما در دنیا آن را تکذیب و انکار میکردید.
۲۲- ۲۴- و به فرشتگان گفته میشود: کسانی را که به الله کفر ورزیدند و امثال آنان و معبودهایشان را که به جای الله عبادت میکردند گرد آورید، و آنان را با خشونت به سوی جهنم برانید، و پیش از اینکه به جهنم رسند، آنها را نگه دارید؛ زیرا در قبال رفتار و گفتاری که در دنیا انجام میدادند باید پاسخگو باشند و از آنان به قصد سرزنش و نکوهش سؤال میشود.
﴿مَا لَكُمۡ لَا تَنَاصَرُونَ٢٥ بَلۡ هُمُ ٱلۡيَوۡمَ مُسۡتَسۡلِمُونَ٢٦ وَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٢٧ قَالُوٓاْ إِنَّكُمۡ كُنتُمۡ تَأۡتُونَنَا عَنِ ٱلۡيَمِينِ٢٨ قَالُواْ بَل لَّمۡ تَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ٢٩ وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيۡكُم مِّن سُلۡطَٰنِۢۖ بَلۡ كُنتُمۡ قَوۡمٗا طَٰغِينَ٣٠ فَحَقَّ عَلَيۡنَا قَوۡلُ رَبِّنَآۖ إِنَّا لَذَآئِقُونَ٣١ فَأَغۡوَيۡنَٰكُمۡ إِنَّا كُنَّا غَٰوِينَ٣٢ فَإِنَّهُمۡ يَوۡمَئِذٖ فِي ٱلۡعَذَابِ مُشۡتَرِكُونَ٣٣ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَفۡعَلُ بِٱلۡمُجۡرِمِينَ٣٤ إِنَّهُمۡ كَانُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَهُمۡ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ يَسۡتَكۡبِرُونَ٣٥ وَيَقُولُونَ أَئِنَّا لَتَارِكُوٓاْ ءَالِهَتِنَا لِشَاعِرٖ مَّجۡنُونِۢ٣٦ بَلۡ جَآءَ بِٱلۡحَقِّ وَصَدَّقَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ٣٧ إِنَّكُمۡ لَذَآئِقُواْ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡأَلِيمِ٣٨ وَمَا تُجۡزَوۡنَ إِلَّا مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٣٩ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٤٠ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ رِزۡقٞ مَّعۡلُومٞ٤١ فَوَٰكِهُ وَهُم مُّكۡرَمُونَ٤٢ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٤٣ عَلَىٰ سُرُرٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٤٤ يُطَافُ عَلَيۡهِم بِكَأۡسٖ مِّن مَّعِينِۢ٤٥ بَيۡضَآءَ لَذَّةٖ لِّلشَّٰرِبِينَ٤٦ لَا فِيهَا غَوۡلٞ وَلَا هُمۡ عَنۡهَا يُنزَفُونَ٤٧ وَعِندَهُمۡ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ عِينٞ٤٨ كَأَنَّهُنَّ بَيۡضٞ مَّكۡنُونٞ٤٩ فَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٥٠ قَالَ قَآئِلٞ مِّنۡهُمۡ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٞ٥١﴾
۲۵- و از روی توبیخ به آنان گفته میشود: شما را چه شده است که به یکدیگر یاری نمیرسانید؟!
۲۶- بلکه آنان در این روز تسلیم فرمان الله هستند، و با آن مخالفت نمیکنند، و نمیتوانند به خودشان یاری رسانند.
۲۷- و کافران به یکدیگر روی میآورند و همدیگر را سرزنش میکنند و به خصومت با هم میپردازند.
۲۸، ۲۹- پیروان به پیشوایان میگویند: به راستی که شما از درِ دین و حقیقت با ما درمیآمدید، و امر شریعت را سبک و بیاهمیت برای ما تلقی میکردید و ما را از آن متنفر میساختید، و گمراهی را در نظرمان میآراستید. و پیشوایان به پیروان میگویند: حقیقت آنگونه که شما ادعا میکنید نیست، بلکه دلهایتان ایمان را انکار میکرد و کفر و عصیان را میپذیرفت.
۳۰- و ما هیچ دلیل و تسلطی بر شما نداشتیم که شما را از ایمان بازداریم، بلکه – ای مشرکان- خود شما مردمی متجاوز و منحرف از حق بودید.
۳۱- پس وعید الله بر تمامی ما و شما واجب شد، و قطعاً ما و شما به سبب گناهان و خطاهایی که در دنیا انجام دادیم عذاب را خواهیم چشید.
۳۲- و شما را از راه الله و ایمان به او منحرف و گمراه کردیم؛ زیرا خودمان پیش از شما گمراه بودیم، بنابراین هلاک شدیم، چون کافر بودیم، و شما را نیز با خودمان هلاک کردیم.
۳۳- پس به راستی که پیروان و پیشوایان در عذاب روز قیامت با هم شریکند، همانگونه که در نافرمانی از الله در دنیا شریک هم بودند.
۳۴- ما اینگونه با کسانی که گناهان را بر طاعت از الله ترجیح دادند برخورد میکنیم، و آن عذاب دردناک را به آنان میچشانیم.
۳۵- همانا این مشرکان در دنیا به گونهای بودند که وقتی به آنان گفته میشد: معبود برحقی غیر از الله نیست، و به سوی توحید و ترک آنچه مخالف آن است فراخوانده میشدند، در برابر این سخن و کسی که آن را آورده بود تکبر میورزیدند و روی میگرداندند.
۳۶- و میگفتند: آیا عبادت معبودهایمان را به خاطر سخن شاعری دیوانه رها کنیم؟! رسولاللهج مورد نظرشان بود.
۳۷- آنان دروغ گفتند، محمدج آنگونه که این افراد توصیف کردند نبود، بلکه قرآن و توحید را آورد، و پیامبران را در شریعت و توحید الهی که آوردند تصدیق کرد.
۳۸- - ای مشرکان- به راستی که شما به سبب سخن و کفر و تکذیبی که مرتکب شدید، آن عذاب دردناک و رنجآور را خواهید چشید.
۳۹- و در آخرت فقط جزای گناهانی را که در دنیا انجام میدادید میبینید.
۴۰- ۴۳- اما آن دسته از بندگان الله که خالصانه او را عبادت کردند، و الله آنان را پاک و مخلص و مختص رحمت خویش گردانیده است، از آن عذاب دردناک نجات مییابند. این افراد برگزیده و پاکشده، روزیِ ممتاز و مشخصی در بهشت دارند که هرگز از بین نمیرود. بخشی از آن روزی عبارت است از میوههای گوناگون، و آنان در باغهای پرنعمت و ماندگار مورد احترام و اکرام الله قرار دارند.
۴۴- که از جملۀ اکرام و احترام آنان نزد پروردگارشان و اکرام به یکدیگر این است که بر تختهایی روبروی یکدیگر قرار دارند.
۴۵- ۴۷- در مجالس آنان، جامهای شرابی از رودهای جاری برایشان گردانده میشود، که مطمئن هستند که از بین نمیرود، رنگش سفید و بسیار لذیذ است و بدن و عقل را اذیت نمیکند.
۴۸، ۴۹- و در مجالس آنان زنانی پاکدامن نزدشان هستند، که به غیر شوهرانشان نمینگرند، و چشمان بسیار زیبایی دارند، گویی تخم پرندهای محفوظ هستند که دستی آن را لمس نکرده است.
۵۰- ۵۱- و بهشتیان به یکدیگر روی میآورند و در مورد احوال خود در دنیا و سختیهایی که در آنجا کشیدند و نعمتهایی که الله در بهشت به آنان داده است میپرسند، و این بیانگر نهایت انس و الفت میان آنان است. یکی از بهشتیان میگوید: به راستی من در دنیا رفیقی صمیمی داشتم.
﴿يَقُولُ أَءِنَّكَ لَمِنَ ٱلۡمُصَدِّقِينَ٥٢ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَدِينُونَ٥٣ قَالَ هَلۡ أَنتُم مُّطَّلِعُونَ٥٤ فَٱطَّلَعَ فَرَءَاهُ فِي سَوَآءِ ٱلۡجَحِيمِ٥٥ قَالَ تَٱللَّهِ إِن كِدتَّ لَتُرۡدِينِ٥٦ وَلَوۡلَا نِعۡمَةُ رَبِّي لَكُنتُ مِنَ ٱلۡمُحۡضَرِينَ٥٧ أَفَمَا نَحۡنُ بِمَيِّتِينَ٥٨ إِلَّا مَوۡتَتَنَا ٱلۡأُولَىٰ وَمَا نَحۡنُ بِمُعَذَّبِينَ٥٩ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٦٠ لِمِثۡلِ هَٰذَا فَلۡيَعۡمَلِ ٱلۡعَٰمِلُونَ٦١ أَذَٰلِكَ خَيۡرٞ نُّزُلًا أَمۡ شَجَرَةُ ٱلزَّقُّومِ٦٢ إِنَّا جَعَلۡنَٰهَا فِتۡنَةٗ لِّلظَّٰلِمِينَ٦٣ إِنَّهَا شَجَرَةٞ تَخۡرُجُ فِيٓ أَصۡلِ ٱلۡجَحِيمِ٦٤ طَلۡعُهَا كَأَنَّهُۥ رُءُوسُ ٱلشَّيَٰطِينِ٦٥ فَإِنَّهُمۡ لَأٓكِلُونَ مِنۡهَا فَمَالُِٔونَ مِنۡهَا ٱلۡبُطُونَ٦٦ ثُمَّ إِنَّ لَهُمۡ عَلَيۡهَا لَشَوۡبٗا مِّنۡ حَمِيمٖ٦٧ ثُمَّ إِنَّ مَرۡجِعَهُمۡ لَإِلَى ٱلۡجَحِيمِ٦٨ إِنَّهُمۡ أَلۡفَوۡاْ ءَابَآءَهُمۡ ضَآلِّينَ٦٩ فَهُمۡ عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِمۡ يُهۡرَعُونَ٧٠ وَلَقَدۡ ضَلَّ قَبۡلَهُمۡ أَكۡثَرُ ٱلۡأَوَّلِينَ٧١ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ٧٢ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُنذَرِينَ٧٣ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٧٤ وَلَقَدۡ نَادَىٰنَا نُوحٞ فَلَنِعۡمَ ٱلۡمُجِيبُونَ٧٥ وَنَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥ مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ٧٦﴾
۵۲، ۵۳- او میگفت: چگونه رستاخیز را که بینهایت عجیب است تصدیق میکنی؟! آیا زمانی که بمیریم و تکهتکه شویم و خاک و استخوان گردیم، دوباره زنده میشویم و به سبب اعمالی که کردهایم مورد محاسبه و مجازات قرار میگیریم؟!
۵۴، ۵۵- این مؤمن که وارد بهشت شده است، به یارانش میگوید: آیا شما اطلاع دارید تا ببینیم سرانجام آن همنشینم چه شده است؟ سپس مطلع میشود و رفیقش را در وسط آتش جهنم میبیند.
۵۶، ۵۷- فرد مؤمن به همنشینش که منکر رستاخیز بود میگوید: به تحقیق نزدیک بود مرا با بازداشتن از ایمان هلاک کنی اگر از تو پیروی میکردم. و اگر فضل الهی بر هدایت من به سوی ایمان و پایداری من بر آن نبود، قطعا همراه تو از حاضران در عذاب میبودم.
۵۸- ۶۰- آیا حقیقت دارد که ما جاوید و در ناز و نعمت هستیم، و ما جز همان بار اول که در دنیا مردیم، دیگر نمیمیریم، و پس از ورود به بهشت هرگز عذاب نمیشویم؟ بدون تردید نعمتهایی که ما در آنها هستیم، همان رستگاری و سعادت بزرگ است.
۶۱- عاملان در دنیا باید برای چنین نعمتهای کامل و ماندن همیشگی و رستگاری بزرگ بکوشند؛ تا در آخرت به آنها دست یابند.
۶۲- آیا آن نعمتهای بهشتی که توصیف شد، از نظر پذیرایی و عطا و بخشش بهتر است یا درخت پلید و ملعون زقوم، که خوراک جهنمیان است؟!
۶۳- به راستی که ما این درخت را مایۀ فتنه و آزمایش گردانیدیم، و ستمکارانی که با کفر و گناهان بر خودشان ستم میکنند با آن مورد آزمایش و عذاب قرار میگیرند، و آنان از روی انکار گفتند: به راستی رفیق شما میگوید در آتش جهنم درختی وجود دارد، حال آنکه آتش درخت را از بین میبرد و میسوزاند!
۶۴- ۶۸- قطعاً آن درختی است که در قعر جهنم میروید، و میوهاش بسیار زشت و گویی سرهای شیاطین است، و درختی که اینگونه باشد، از طعم و مزهاش نپرس که چقدر بد است، بدون تردید مشرکان از آن درخت میخورند و شکمهایشان از آن پُر میشود، و پس از خوردن از آن درخت، شرابی مخلوط و بسیار بد و سوزان مینوشند، و پس از این عذاب، به عذاب آتش دوزخ برمیگردند.
۶۹، ۷۰- به راستی که آنان پدرانشان را بر شرک و گمراهی یافتند و به پیروی از آنان شتافتند.
۷۱- و – ای رسول- بدون تردید پیش از قوم تو، بیشتر امتهای پیشین از حق منحرف و گمراه شدند.
۷۲- و به تحقیق که در میان آن امتها رسولانی فرستادیم که آنان را از عذاب ترساندند، اما کفر ورزیدند.
۷۳- پس بنگر سرانجام امتهایی که هشدار داده شدند و انکار کردند، چگونه شد؟! قطعا آنان عذاب شدند و مایۀ عبرت مردم گشتند.
۷۴- به استثنای آن دسته از بندگان الهی که الله سبحانه آنان را پاک و خالص گرداند، و چون خالصانه به الله ایمان آوردند، الله تعالی آنان را مختص رحمت خویش گردانید.
۷۵- و به تحقیق که پیامبرمان نوح ما را ندا داد و از ما کمک خواست تا او را بر قومش پیروز کنیم، و ما بهترین اجابتکنندگان و پاسخگویان برای او بودیم.
۷۶- و او و خاندان و مؤمنان همراهش را از آزار و اذیت مشرکان و از غرقشدن با آن طوفان بزرگ نجات دادیم.
﴿وَجَعَلۡنَا ذُرِّيَّتَهُۥ هُمُ ٱلۡبَاقِينَ٧٧ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ٧٨ سَلَٰمٌ عَلَىٰ نُوحٖ فِي ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٩ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٨٠ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٨١ ثُمَّ أَغۡرَقۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ٨٢ ۞وَإِنَّ مِن شِيعَتِهِۦ لَإِبۡرَٰهِيمَ٨٣ إِذۡ جَآءَ رَبَّهُۥ بِقَلۡبٖ سَلِيمٍ٨٤ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦ مَاذَا تَعۡبُدُونَ٨٥ أَئِفۡكًا ءَالِهَةٗ دُونَ ٱللَّهِ تُرِيدُونَ٨٦ فَمَا ظَنُّكُم بِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٧ فَنَظَرَ نَظۡرَةٗ فِي ٱلنُّجُومِ٨٨ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٞ٨٩ فَتَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ مُدۡبِرِينَ٩٠ فَرَاغَ إِلَىٰٓ ءَالِهَتِهِمۡ فَقَالَ أَلَا تَأۡكُلُونَ٩١ مَا لَكُمۡ لَا تَنطِقُونَ٩٢ فَرَاغَ عَلَيۡهِمۡ ضَرۡبَۢا بِٱلۡيَمِينِ٩٣ فَأَقۡبَلُوٓاْ إِلَيۡهِ يَزِفُّونَ٩٤ قَالَ أَتَعۡبُدُونَ مَا تَنۡحِتُونَ٩٥ وَٱللَّهُ خَلَقَكُمۡ وَمَا تَعۡمَلُونَ٩٦ قَالُواْ ٱبۡنُواْ لَهُۥ بُنۡيَٰنٗا فَأَلۡقُوهُ فِي ٱلۡجَحِيمِ٩٧ فَأَرَادُواْ بِهِۦ كَيۡدٗا فَجَعَلۡنَٰهُمُ ٱلۡأَسۡفَلِينَ٩٨ وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَىٰ رَبِّي سَيَهۡدِينِ٩٩ رَبِّ هَبۡ لِي مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٠٠ فَبَشَّرۡنَٰهُ بِغُلَٰمٍ حَلِيمٖ١٠١ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعۡيَ قَالَ يَٰبُنَيَّ إِنِّيٓ أَرَىٰ فِي ٱلۡمَنَامِ أَنِّيٓ أَذۡبَحُكَ فَٱنظُرۡ مَاذَا تَرَىٰۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفۡعَلۡ مَا تُؤۡمَرُۖ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ١٠٢﴾
۷۷- و فقط نسل و خاندان نوح را پس از غرقشدن قومش باقی گذاشتیم.
۷۸- و شهرتی خوب و یادی نیکو در میان مردمی که پس از وی آمدند برایش باقی گذاشتیم که با این شهرت و یاد از او یاد میکردند.
۷۹- امنیت و سلامتی است برای نوح از اینکه با سخن و آوازۀ بدی در میان مردم پس از خود یاد شود، بلکه نسلهای بعدی او را تحسین میکنند.
۸۰- مانند پاداش نوح، هر یک از بندگان را که به نیکی از الله اطاعت کند پاداش میدهیم.
۸۱- به راستی که نوح از بندگان تصدیقکننده و مخلص و عامل به دستورات الهی بود.
۸۲- سپس افراد باقیمانده از قومش را که تکذیب میکردند با طوفان غرق کردیم، و حتی یک چشم از آنان باقی نماند که پلک بزند.
۸۳- ۸۷- و قطعاً یکی از پیروان سنت و آیین نوح، پیامبر الهی ابراهیم بود، در حالی که با قلبی پاک از هر نوع اعتقاد و باور باطل و اخلاق و صفات ناپسند نزد پروردگارش آمد، آنگاه که به پدر و قومش در حالی که کارشان را انکار میکرد گفت: چه چیزی به جای الله عبادت میکنید؟! آیا معبودهای ساختگی و دروغین را عبادت میکنید و عبادت الله یگانه را که مستحق عبادت است رها میکنید؟! پس گمان و پندار شما دربارۀ پروردگار جهانیان چیست در صورتی که به او شرک ورزید و غیر او را همراهش عبادت کنید؟! فکر میکنید چه کاری با شما انجام خواهد داد؟!
۸۸- ۹۰- و ابراهیم – بنا بر عادت و روش قومش- نگاهی به ستارگان انداخت، و فکر میکرد که چه بهانهای بیاورد تا با آنان به سوی عیدگاه نرود، پس گفت: من بیمارم. ابراهیم به نوعی با کنایه و ابهام صحبت کرد، در نتیجه او را رها کردند و رفتند.
۹۱، ۹۲- سپس به سرعت نزد معبودهای قومش رفت و با تمسخر به آنان گفت: مگر این غذایی را که خادمانتان برای شما آوردهاند نمیخورید؟! شما را چه شده که صحبت نمیکنید و به کسی که از شما میپرسد پاسخ نمیدهید؟!
۹۳- سپس به سوی معبودهایشان رفت و آنها را با دست راستش زد و شکست؛ تا برای قومش ثابت کند در عبادت آنها خطا و گناه میکنند.
۹۴- بنابراین قومش با شتاب و خشمگین به سوی او دویدند.
۹۵، ۹۶- ابراهیم آرام و استوار با آنان روبرو شد و گفت: چگونه معبودهایی را عبادت میکنید که خودتان آنها را تراشیدهاید، و با دستهایتان ساختهاید، و عبادت پروردگارتان را که شما و عملتان را آفرید رها میکنید؟!
۹۷- و زمانی که حجت بر آنان اقامه شد، به زور و قدرت پناه بردند و گفتند: برای مجازات او بنایی بسازید و از هیزم پُر کنید و او را در آن بیندازید.
۹۸- قوم ابراهیم نیرنگ زدند تا او را نابود کنند، ولی ما آنان را شکست دادیم، و الله تعالی مکرشان را به خودشان بازگرداند، و آتش را برای ابراهیم خنک و مایۀ سلامتی گرداند.
۹۹، ۱۰۰- و ابراهیم گفت: قطعاً من با ترک سرزمین قوم خویش به سوی پروردگارم مهاجرت میکنم تا بتوانم او را عبادت کنم، پروردگارم مرا به آنچه که خیر دنیا و آخرتم در آن است راهنمایی خواهد کرد. پروردگارا! فرزندی صالح به من عطا کن.
۱۰۱- پس دعایش را اجابت کردیم و او را به داشتن پسری بردبار بشارت دادیم؛ یعنی کسی که در هنگام جوانی و بزرگی بردبار است و آن فرزند، اسماعیل بود.
۱۰۲- وقتی اسماعیل بزرگ شد و همراه پدرش به راه افتاد، پدرش به او گفت: به راستی که من در خواب دیدم تو را ذبح میکنم، نظرت در این مورد چیست؟ (خواب پیامبران حقیقت و راست است) اسماعیل در حالی که هدفش خشنودی الله بود و به پدرش نیکی میکرد و او را بر طاعت از الله یاری میداد گفت: قربانیکردن من را که الله به تو فرمان داده است اجرا کن، که – انشاءالله- مرا شکیبا و فرمانبردار و امیدوار به خشنودی و پاداش الله خواهی یافت.
﴿فَلَمَّآ أَسۡلَمَا وَتَلَّهُۥ لِلۡجَبِينِ١٠٣ وَنَٰدَيۡنَٰهُ أَن يَٰٓإِبۡرَٰهِيمُ١٠٤ قَدۡ صَدَّقۡتَ ٱلرُّءۡيَآۚ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٠٥ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡبَلَٰٓؤُاْ ٱلۡمُبِينُ١٠٦ وَفَدَيۡنَٰهُ بِذِبۡحٍ عَظِيمٖ١٠٧ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١٠٨ سَلَٰمٌ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ١٠٩ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١١٠ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١١١ وَبَشَّرۡنَٰهُ بِإِسۡحَٰقَ نَبِيّٗا مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١١٢ وَبَٰرَكۡنَا عَلَيۡهِ وَعَلَىٰٓ إِسۡحَٰقَۚ وَمِن ذُرِّيَّتِهِمَا مُحۡسِنٞ وَظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ مُبِينٞ١١٣ وَلَقَدۡ مَنَنَّا عَلَىٰ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١١٤ وَنَجَّيۡنَٰهُمَا وَقَوۡمَهُمَا مِنَ ٱلۡكَرۡبِ ٱلۡعَظِيمِ١١٥ وَنَصَرۡنَٰهُمۡ فَكَانُواْ هُمُ ٱلۡغَٰلِبِينَ١١٦ وَءَاتَيۡنَٰهُمَا ٱلۡكِتَٰبَ ٱلۡمُسۡتَبِينَ١١٧ وَهَدَيۡنَٰهُمَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِيمَ١١٨ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِمَا فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١١٩ سَلَٰمٌ عَلَىٰ مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ١٢٠ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٢١ إِنَّهُمَا مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٢٢ وَإِنَّ إِلۡيَاسَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٢٣ إِذۡ قَالَ لِقَوۡمِهِۦٓ أَلَا تَتَّقُونَ١٢٤ أَتَدۡعُونَ بَعۡلٗا وَتَذَرُونَ أَحۡسَنَ ٱلۡخَٰلِقِينَ١٢٥ ٱللَّهَ رَبَّكُمۡ وَرَبَّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٢٦﴾
۱۰۳- پس آنگاه که هر دو در برابر فرمان الله فروتن و فرمانبردار شدند، و ابراهیم پیشانی پسرش را بر زمین افکند تا او را قربانی کند.
۱۰۴، ۱۰۵- و به ابراهیم در آن شرایط سخت ندا دادیم که: ای ابراهیم! قطعاً آنچه را که به آن امر شدی انجام دادی و خوابت را تحقق بخشیدی، ما همانگونه که تو را به سبب تصدیق و صداقتت پاداش دادیم، به کسانی که مانند تو نیکی کنند پاداش میدهیم، و آنان را از سختیهای دنیا و آخرت نجات میدهیم.
۱۰۶- به راستی که فرمان قربانیکردن پسرت امتحانی سخت بود که راستی ایمانت را آشکار ساخت.
۱۰۷- و اسماعیل را نجات دادیم، و به جای او قوچ بزرگی را جایگزین کردیم.
۱۰۸- و یاد و آوازهای نیک در امتهای آینده از ابراهیم باقی گذاشتیم.
۱۰۹- درودی از جانب الله برای او، و دعایی برای ایمنی از هر آسیب و آفتی.
۱۱۰- همانگونه که این پاداش را به ابراهیم در قبال طاعتش دادیم، به بندگان نیکوکار خویش پاداش میدهیم.
۱۱۱- به راستی که ابراهیم از بندگان مومن ما بود که حق بندگی را ادا کردند.
۱۱۲- و به پاداش صبر و رضایت ابراهیم به فرمان پروردگارش و طاعت از او، وی را به وجود فرزندش اسحاق که پیامبری از صالحان بود بشارت دادیم.
۱۱۳- و بر او و پسرش اسحاق برکت فرو فرستادیم، و از میان فرزندان و نسل آن دو، برخی مطیع پروردگارشان و نیکوکار برای خود بودند، و برخی بر اثر کفر و نافرمانی از الله، ستمکارانی آشکار گشتند.
۱۱۴، ۱۱۵- و به تحقیق که بر موسی و برادرش هارون با نبوت و رسالت منت نهادیم، و آن دو و قومشان را از غرقشدن و بردگی و خواری نجات دادیم.
۱۱۶- و آنان را پیروز گرداندیم و در نتیجه، بر فرعون و افرادش چیره و پیروز شدند و عزت یافتند.
۱۱۷- ۱۱۹- و به موسی و برادرش هارون تورات که کتابی روشن و واضح بود عطا کردیم. و آن دو را به راه راستی که هیچ انحرافی در آن نیست هدایت کردیم؛ یعنی دین اسلام که الله تعالی پیامبرانش را با آن مبعوث کرد، و یادی نیک و آوازهای خوب در امتهای آینده برای آن دو باقی گذاشتیم.
۱۲۰- ۱۲۲- درودی از جانب الله برای موسی و هارون، و دعایی برای آن دو به منظور سلامتی از هر نوع آفت و زیانی، همانگونه که به این دو نفر پاداش دادیم، به بندگان نیکوکاری که تصدیق و ایمان و عملشان خالصانه برای ما باشد پاداش میدهیم، بدون تردید موسی و هارون از بندگان راسخ و ثابتقدم در ایمان بودند.
۱۲۳- ۱۲۶- و قطعاً بندۀ ما الیاس از کسانی بود که آنان را با نبوت و رسالت گرامی داشتیم، آنگاه که به قومش از میان بنیاسرائیل گفت: تقوای الله یگانه را رعایت کنید و فقط از او بترسید، و دیگران را با او شریک نگردانید، چگونه نمادی را که ضعیف و مخلوق است به دعا و یاریخواهی میخوانید، و بهترینِ آفرینندگان را – که برترین و کاملترین صفات را دارد- رها میکنید و او را به دعا و یاریخواهی نمیخوانید؟! الله همان پروردگارتان است که شما را آفرید، و پیش از آفرینش شما پدرانتان را آفرید.
﴿فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمۡ لَمُحۡضَرُونَ١٢٧ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٢٨ وَتَرَكۡنَا عَلَيۡهِ فِي ٱلۡأٓخِرِينَ١٢٩ سَلَٰمٌ عَلَىٰٓ إِلۡ يَاسِينَ١٣٠ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ١٣١ إِنَّهُۥ مِنۡ عِبَادِنَا ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٣٢ وَإِنَّ لُوطٗا لَّمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٣٣ إِذۡ نَجَّيۡنَٰهُ وَأَهۡلَهُۥٓ أَجۡمَعِينَ١٣٤ إِلَّا عَجُوزٗا فِي ٱلۡغَٰبِرِينَ١٣٥ ثُمَّ دَمَّرۡنَا ٱلۡأٓخَرِينَ١٣٦ وَإِنَّكُمۡ لَتَمُرُّونَ عَلَيۡهِم مُّصۡبِحِينَ١٣٧ وَبِٱلَّيۡلِۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ١٣٨ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٣٩ إِذۡ أَبَقَ إِلَى ٱلۡفُلۡكِ ٱلۡمَشۡحُونِ١٤٠ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ ٱلۡمُدۡحَضِينَ١٤١ فَٱلۡتَقَمَهُ ٱلۡحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٞ١٤٢ فَلَوۡلَآ أَنَّهُۥ كَانَ مِنَ ٱلۡمُسَبِّحِينَ١٤٣ لَلَبِثَ فِي بَطۡنِهِۦٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ١٤٤ ۞فَنَبَذۡنَٰهُ بِٱلۡعَرَآءِ وَهُوَ سَقِيمٞ١٤٥ وَأَنۢبَتۡنَا عَلَيۡهِ شَجَرَةٗ مِّن يَقۡطِينٖ١٤٦ وَأَرۡسَلۡنَٰهُ إِلَىٰ مِاْئَةِ أَلۡفٍ أَوۡ يَزِيدُونَ١٤٧ فََٔامَنُواْ فَمَتَّعۡنَٰهُمۡ إِلَىٰ حِينٖ١٤٨ فَٱسۡتَفۡتِهِمۡ أَلِرَبِّكَ ٱلۡبَنَاتُ وَلَهُمُ ٱلۡبَنُونَ١٤٩ أَمۡ خَلَقۡنَا ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ إِنَٰثٗا وَهُمۡ شَٰهِدُونَ١٥٠ أَلَآ إِنَّهُم مِّنۡ إِفۡكِهِمۡ لَيَقُولُونَ١٥١ وَلَدَ ٱللَّهُ وَإِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١٥٢ أَصۡطَفَى ٱلۡبَنَاتِ عَلَى ٱلۡبَنِينَ١٥٣﴾
۱۲۷، ۱۲۸- سپس قوم الیاس پیامبرشان را تکذیب کردند، بنابراین الله در روز قیامت آنان را برای حساب و عذاب جمع خواهد کرد، مگر آن دسته از بندگان الله که او را خالصانه عبادت کردند، و آنان از عذابش نجات مییابند.
۱۲۹- ۱۳۲- و تحسین و شهرتی نیکو در امتهای آینده برای الیاس باقی گذاشتیم. درود و ستایشی از جانب الله و تحسینی برای او؛ و همانگونه که الیاس را به سبب اطاعتش چنین پاداش نیکی دادیم، به بندگان مؤمن و نیکوکار خویش پاداش میدهیم. به راستی که الیاس از بندگان مؤمن و مخلص الله و از عاملان به اوامر او تعالی بود.
۱۳۳- ۱۳۵- و به یقین که بندۀ خود لوط را برگزیدیم، و او را از پیامبران گردانیدیم، زمانی که او و تمامی خانوادهاش را از عذاب نجات دادیم مگر پیرزنی سالخورده را که زن لوط بود، و به سبب کفرش همراه کسانی از قوم لوط که هلاک شدند نابود گشت.
۱۳۶- سپس باقیماندگان قومش را که او را تکذیب کردند، نابود کردیم.
۱۳۷، ۱۳۸- و – ای ساکنان «مکه»- به راستی که شما در سفرهایتان هنگام صبح و شبانه از منازل و آثار قوم لوط عبور میکنید، پس آیا نمیترسید که مانند عذابی که بر آنان نازل شد، بر شما هم فرستاده شود؟!
۱۳۹، ۱۴۰- و همانا بندۀ خویش یونس را برگزیدیم و او را از پیامبران گرداندیم، آنگاه که بر قومش خشم گرفت و از شهرش فرار کرد، و بر کشتی پر از مسافر و کالا سوار شد.
۱۴۱- و امواج بزرگی کشتی را احاطه کرد، و مسافرانش از ترس غرقشدن قرعه انداختند تا بار کشتی را کم کنند، و یونس از کسانی بود که قرعه به نامشان افتاد و مغلوب گشت.
۱۴۲- بنابراین به دریا افکنده شد و یک ماهی او را بلعید، و یونس به سرزنش خویش شروع کرد.
۱۴۳، ۱۴۴- و اگر یونس پیش از اینکه در شکم ماهی قرار گیرد، عبادت زیاد و اعمال نیکی انجام نداده بود، و در شکم ماهی اینگونه تسبیح نمیکرد: ﴿لَّآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبۡحَٰنَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ﴾ [الأنبیاء: ۸۷] «[پروردگارا!] هیچ معبودی بر حق جز تو نیست، تو منزهی! بیگمان من از ستمکاران بودم»؛ قطعا در شکم آن ماهی میماند و تا روز قیامت آنجا قبرش میشد.
۱۴۵- سپس او را از شکم ماهی بیرون انداختیم و به سرزمینی خالی و بدون درخت و گیاه آوردیم در حالی که بدنش ضعیف شده بود.
۱۴۶- و درختی از نوع کدوبُن بالای[سر]ش رویاندیم تا از آن سایه بگیرد و فایده ببرد.
۱۴۷، ۱۴۸- و او را به سوی صد هزار نفر از قومش و بلکه بیشتر از آن فرستادیم، و آنان آنچه را که یونس آورده بود تصدیق و به آن عمل کردند، و تا پایان عمر و مدتشان در دنیا آنان را از زندگی دنیوی بهرهمند کردیم.
۱۴۹- پس – ای رسول- از قومت بپرس: چگونه دختران را که نمیپسندند به الله نسبت میدهند، و پسران را که دوست دارند به خودشان نسبت میدهند؟!
۱۵۰- و از آنان بپرس که آیا ما فرشتگان را مادینه آفریدیم و آنان هنگام آفرینش فرشتگان حاضر بودند؟!
۱۵۱، ۱۵۲- یکی از دروغهایشان این است که میگویند: الله فرزند آورده است، و قطعا آنان دروغ میگویند، چون چیزی را که نمیدانند بر زبان میآورند.
۱۵۳- به چه دلیل الله دختران و نه پسران را انتخاب میکند؟!
﴿مَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ١٥٤ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ١٥٥ أَمۡ لَكُمۡ سُلۡطَٰنٞ مُّبِينٞ١٥٦ فَأۡتُواْ بِكِتَٰبِكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٥٧ وَجَعَلُواْ بَيۡنَهُۥ وَبَيۡنَ ٱلۡجِنَّةِ نَسَبٗاۚ وَلَقَدۡ عَلِمَتِ ٱلۡجِنَّةُ إِنَّهُمۡ لَمُحۡضَرُونَ١٥٨ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ١٥٩ إِلَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٦٠ فَإِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ١٦١ مَآ أَنتُمۡ عَلَيۡهِ بِفَٰتِنِينَ١٦٢ إِلَّا مَنۡ هُوَ صَالِ ٱلۡجَحِيمِ١٦٣ وَمَا مِنَّآ إِلَّا لَهُۥ مَقَامٞ مَّعۡلُومٞ١٦٤ وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلصَّآفُّونَ١٦٥ وَإِنَّا لَنَحۡنُ ٱلۡمُسَبِّحُونَ١٦٦ وَإِن كَانُواْ لَيَقُولُونَ١٦٧ لَوۡ أَنَّ عِندَنَا ذِكۡرٗا مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٦٨ لَكُنَّا عِبَادَ ٱللَّهِ ٱلۡمُخۡلَصِينَ١٦٩ فَكَفَرُواْ بِهِۦۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ١٧٠ وَلَقَدۡ سَبَقَتۡ كَلِمَتُنَا لِعِبَادِنَا ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٧١ إِنَّهُمۡ لَهُمُ ٱلۡمَنصُورُونَ١٧٢ وَإِنَّ جُندَنَا لَهُمُ ٱلۡغَٰلِبُونَ١٧٣ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ حِينٖ١٧٤ وَأَبۡصِرۡهُمۡ فَسَوۡفَ يُبۡصِرُونَ١٧٥ أَفَبِعَذَابِنَا يَسۡتَعۡجِلُونَ١٧٦ فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمۡ فَسَآءَ صَبَاحُ ٱلۡمُنذَرِينَ١٧٧ وَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ حَتَّىٰ حِينٖ١٧٨ وَأَبۡصِرۡ فَسَوۡفَ يُبۡصِرُونَ١٧٩ سُبۡحَٰنَ رَبِّكَ رَبِّ ٱلۡعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ١٨٠ وَسَلَٰمٌ عَلَى ٱلۡمُرۡسَلِينَ١٨١ وَٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٨٢﴾
۱۵۴- - ای قوم- چه حکم بدی میکنید که دختران برای الله و پسران برای شما باشد، در حالی که شما دختران را برای خود نمیپسندید!
۱۵۵- مگر نمیدانید که جایز و سزاوار نیست که فرزندی برای الله باشد؟! الله تعالی از این کار منزه و برتر است.
۱۵۶- یا مگر بر این سخن و دروغتان دلیلی آشکار دارید؟!
۱۵۷- اگر شما دلیلی از کتابی آسمانی دارید، پس آن را بیاورید، اگر راست میگویید؟!
۱۵۸- و مشرکان به رابطۀ خویشاوندی و نسبی در میان الله و فرشتگان قائل شدند، و به راستی که فرشتگان دانستند مشرکان در روز قیامت برای عذاب حاضر میشوند.
۱۵۹- الله از هر آنچه شایستۀ او تعالی نیست و کافران توصیف میکنند منزه و مبراست.
۱۶۰- اما آن دسته از بندگان الهی که الله آنان را برای عبادتش انتخاب کرده است، او تعالی را فقط با آنچه شایستۀ جلال و شکوه اوست توصیف میکنند.
۱۶۱- ۱۶۳- پس – ای مشرکان- شما و معبودهایی که به جای الله عبادت میکنید، هیچ کس را نمیتوانید گمراه کنید مگر کسی که الله تعالی بر وی مقدر کرده است به سبب کفر و ستمش وارد جهنم شود.
۱۶۴- ۱۶۶- و فرشتگان گفتند: هر یک از ما مقام و جایگاه مشخصی در آسمان دارد، و به راستی که ما در عبادت و اطاعت از الله به صف ایستادهایم، و قطعاً ما الله را از هر آنچه شایستۀ او نیست منزه و برتر میدانیم.
۱۶۷- ۱۶۹- و – ای رسول- به تحقیق که مشرکان «مکه» پیش از بعثت تو میگفتند: اگر مانند کتابها و پیامبرانی که نزد پیشینیان ما آمد، نزد ما بیاید، قطعا از بندگان صادق در ایمان و مخلص در عبادت برای الله خواهیم شد.
۱۷۰- اما زمانی که ذکر اولین و علم آخرین و کاملترین کتابها و برترین رسولان؛ یعنی محمدج نزدشان آمد، به آنها کفر ورزیدند، پس به زودی از عذاب خود در آخرت آگاه خواهند شد.
۱۷۱- ۱۷۳- و به تحقیق که فرمان ما – که هیچ بازگردانندهای ندارد- دربارۀ بندگان فرستادهشدۀ ما چنین رفته است که با حجت و قدرت بر دشمنانشان پیروز خواهند شد، و بدون تردید لشکر ما که در راه ما جهاد میکنند، از لحاظ سرانجام و نتیجه، در هر مقام و مکانی بر دشمنانشان پیروزند.
۱۷۴، ۱۷۵- پس – ای رسول- از کسی که دشمنی ورزد و حق را نپذیرد روی گردان تا مدتی که الله برایشان داده است تمام شود و فرمان الله برای عذابکردن آنان فرا رسد، و منتظر باش و بنگر که به سزای مخالفت با تو، چه عذابی دامنگیرشان خواهد شد؟! به زودی عذاب الهی را که بر آنان نازل میشود خواهند دید.
۱۷۶، ۱۷۷- ای رسول! آیا از تو میخواهند که در نزول عذاب ما بر آنان تعجیل شود؟! وقتی عذاب الله بر آنان فرود آید چه صبح بدی خواهند داشت!
۱۷۸، ۱۷۹- و از آنان روی گردان تا الله به عذابشان حکم کند و اجازه دهد، و به آنان مهلت بده و بنگر که به زودی عذاب و کیفر ما را که بر آنان نازل میشود خواهند دید.
۱۸۰- الله تعالی که صاحب عزت است از آنچه این دروغگویان بیان میکنند منزه و برتر است.
۱۸۱- و درود و تحسین دایمی الله و حمایت او برای تمامی پیامبران باد.
۱۸۲- و تمام ستایشها در دنیا و آخرت از پروردگار جهانیان است، و فقط ذات یگانه و بیشریک او مستحق آن است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿صٓۚ وَٱلۡقُرۡءَانِ ذِي ٱلذِّكۡرِ١ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي عِزَّةٖ وَشِقَاقٖ٢ كَمۡ أَهۡلَكۡنَا مِن قَبۡلِهِم مِّن قَرۡنٖ فَنَادَواْ وَّلَاتَ حِينَ مَنَاصٖ٣ وَعَجِبُوٓاْ أَن جَآءَهُم مُّنذِرٞ مِّنۡهُمۡۖ وَقَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا سَٰحِرٞ كَذَّابٌ٤ أَجَعَلَ ٱلۡأٓلِهَةَ إِلَٰهٗا وَٰحِدًاۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٌ عُجَابٞ٥ وَٱنطَلَقَ ٱلۡمَلَأُ مِنۡهُمۡ أَنِ ٱمۡشُواْ وَٱصۡبِرُواْ عَلَىٰٓ ءَالِهَتِكُمۡۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيۡءٞ يُرَادُ٦ مَا سَمِعۡنَا بِهَٰذَا فِي ٱلۡمِلَّةِ ٱلۡأٓخِرَةِ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا ٱخۡتِلَٰقٌ٧ أَءُنزِلَ عَلَيۡهِ ٱلذِّكۡرُ مِنۢ بَيۡنِنَاۚ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ مِّن ذِكۡرِيۚ بَل لَّمَّا يَذُوقُواْ عَذَابِ٨ أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَحۡمَةِ رَبِّكَ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡوَهَّابِ٩ أَمۡ لَهُم مُّلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَاۖ فَلۡيَرۡتَقُواْ فِي ٱلۡأَسۡبَٰبِ١٠ جُندٞ مَّا هُنَالِكَ مَهۡزُومٞ مِّنَ ٱلۡأَحۡزَابِ١١ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَعَادٞ وَفِرۡعَوۡنُ ذُو ٱلۡأَوۡتَادِ١٢ وَثَمُودُ وَقَوۡمُ لُوطٖ وَأَصۡحَٰبُ لَۡٔيۡكَةِۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡأَحۡزَابُ١٣ إِن كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ ٱلرُّسُلَ فَحَقَّ عِقَابِ١٤ وَمَا يَنظُرُ هَٰٓؤُلَآءِ إِلَّا صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ مَّا لَهَا مِن فَوَاقٖ١٥ وَقَالُواْ رَبَّنَا عَجِّل لَّنَا قِطَّنَا قَبۡلَ يَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ١٦﴾
۱-۲ ﴿ صٓۚ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
الله سبحانه به قرآن که آنچه را مردم از آن غافل هستند به آنان یادآوری میکند سوگند یاد فرمود، اما کافران در برابر حق، سرکش و متکبر و مخالف هستند.
۳- پیش از این مشرکان، امتهای بسیاری را نابود کردیم، و آنان زمانی که عذابشان فرا رسید درخواست کمک کردند و فریاد توبه سر دادند، اما آن هنگام زمان پذیرش توبه نبود، و وقت فرار و رهایی از آنچه به آنان رسید هم نبود.
۴، ۵- و این کافران تعجب کردند که الله بشری مانند خودشان را به سوی آنان فرستاده؛ تا آنان را به سوی الله فرا خواند و از عذابش بر حذر دارد، و گفتند: قطعا او فرستادهای از جانب الله نیست، بلکه در آنچه میگوید دروغگوست، و قومش را سحر و جادو میکند، چگونه این همه معبودهای فراوان، یک معبود میگردد؟! همانا آن چیزی که او آورده و مردم را به سویش فرا میخواند امر عجیبی است.
۶، ۷- و سران و بزرگان قوم شروع کردند تا قومشان را به مداومت بر شرک و پافشاری بر تعدد معبودها تشویق کنند و میگفتند آنچه این رسول آورده برنامهای از پیش طراحی شده است که هدفش ریاست و سیادت است، ما چنین چیزی را در آیین پدرانمان از میان قریش و در آیین نصاری نشنیدهایم، قطعاً این دروغ و افتراست.
۸- آیا محمد انتخاب شده تا قرآن بر او نازل شود و ما برای این کار انتخاب نشدهایم؟! بلکه – ای رسول- آنان دربارۀ وحی من به سوی تو و فرستادهشدن تو از جانب من تردید دارند، و در حقیقت آنان چنین سخنی گفتند؛ زیرا عذاب الهی را هنوز نچشیدهاند، و اگر عذابش را بچشند، هرگز جرأت نمیکنند چنین سخنانی بر زبان آورند.
۹- مگر این مشرکان، مالک گنجینههای بخشش و احسان پروردگار تو هستند؟! پروردگاری که در سلطان و فرمانروایی خود شکستناپذیر است، و برای هر یک از مخلوقاتش که بخواهد روزی و فضلش را میبخشد.
۱۰- یا فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در میان آن دو وجود دارد برای آنان است، که بتوانند ببخشند یا محروم کنند؟! پس در این صورت باید از اسبابی که آنان را به آسمان میرساند یاری بگیرند تا به آنچه از بخشیدن و محرومکردن که میخواهند حکم کنند.
۱۱- ۱۴- این لشکر تکذیبکننده، لشکری شکستخورده هستند، چنانکه گروههای پیش از آنان شکست خوردند. پیش از آنان، قوم نوح و عاد و فرعون که قدرتی بزرگ داشتند، و قبیلۀ ثمود و قوم لوط و صاحبان درختان و باغها که قوم شعیب بودند، تکذیب کردند. این امتها همان کسانی هستند که بر کفر و تکذیب، گروهگروه و متحد شدند. تمامی آنها رسولان را تکذیب کردند، بنابراین مستحق عذاب الهی شدند و عذابش بر آنان نازل شد.
۱۵- و این مشرکان برای نزول عذاب بر خود در صورتی که به شرک ادامه دهند، فقط یکبار دمیدن را که هیچ بازگشتی ندارد انتظار میبرند.
۱۶- و از روی تمسخر گفتند: پروردگارا! عذاب ما را در دنیا و پیش از فرارسیدن روز قیامت به تعجیل بینداز.
﴿ٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَٱذۡكُرۡ عَبۡدَنَا دَاوُۥدَ ذَا ٱلۡأَيۡدِۖ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ١٧ إِنَّا سَخَّرۡنَا ٱلۡجِبَالَ مَعَهُۥ يُسَبِّحۡنَ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِشۡرَاقِ١٨ وَٱلطَّيۡرَ مَحۡشُورَةٗۖ كُلّٞ لَّهُۥٓ أَوَّابٞ١٩ وَشَدَدۡنَا مُلۡكَهُۥ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡحِكۡمَةَ وَفَصۡلَ ٱلۡخِطَابِ٢٠ ۞وَهَلۡ أَتَىٰكَ نَبَؤُاْ ٱلۡخَصۡمِ إِذۡ تَسَوَّرُواْ ٱلۡمِحۡرَابَ٢١ إِذۡ دَخَلُواْ عَلَىٰ دَاوُۥدَ فَفَزِعَ مِنۡهُمۡۖ قَالُواْ لَا تَخَفۡۖ خَصۡمَانِ بَغَىٰ بَعۡضُنَا عَلَىٰ بَعۡضٖ فَٱحۡكُم بَيۡنَنَا بِٱلۡحَقِّ وَلَا تُشۡطِطۡ وَٱهۡدِنَآ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلصِّرَٰطِ٢٢ إِنَّ هَٰذَآ أَخِي لَهُۥ تِسۡعٞ وَتِسۡعُونَ نَعۡجَةٗ وَلِيَ نَعۡجَةٞ وَٰحِدَةٞ فَقَالَ أَكۡفِلۡنِيهَا وَعَزَّنِي فِي ٱلۡخِطَابِ٢٣ قَالَ لَقَدۡ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعۡجَتِكَ إِلَىٰ نِعَاجِهِۦۖ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡخُلَطَآءِ لَيَبۡغِي بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٍ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَقَلِيلٞ مَّا هُمۡۗ وَظَنَّ دَاوُۥدُ أَنَّمَا فَتَنَّٰهُ فَٱسۡتَغۡفَرَ رَبَّهُۥ وَخَرَّۤ رَاكِعٗاۤ وَأَنَابَ۩٢٤ فَغَفَرۡنَا لَهُۥ ذَٰلِكَۖ وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلۡفَىٰ وَحُسۡنَ مََٔابٖ٢٥ يَٰدَاوُۥدُ إِنَّا جَعَلۡنَٰكَ خَلِيفَةٗ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَٱحۡكُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ ٱلۡهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدُۢ بِمَا نَسُواْ يَوۡمَ ٱلۡحِسَابِ٢٦﴾
۱۷- - ای رسول- در برابر سخنان آنان که مورد پسندت نیست شکیبایی کن، و بندۀ ما داود صاحب قدرت در پیکار با دشمنانش و شکیبا بر طاعت الله را به یاد آور، به راستی که او بسیار توبهکننده و رجوعکننده به آنچه الله را خشنود میسازد بود. این آیه مایۀ تسلی و تثبیت قلب پیامبرج بود.
۱۸، ۱۹- ما کوهها را همراه داود مسخر ساختیم که با او در آغاز و پایان روز تسبیح میگفتند، و پرندگان را همراه او مسخر کردیم که همگی تسبیح میگفتند و به پیروی از او اطاعت میکردند.
۲۰- و پادشاهیاش را با هیبت و نیرو و پیروزی تقویت کردیم، و نبوت و سخن و حکم درست و قاطعانه به او بخشیدیم.
۲۱، ۲۲- - ای رسول- آیا خبر دو نزاعکننده آنگاه که از مکان عبادت داود بالا رفتند، و او از ورود آنان ترسید به تو رسیده است؟ آنان به وی گفتند: نترس؛ زیرا ما دو طرف دعوا هستیم که یکی از ما بر دیگری ستم کرده است، پس به عدالت میان ما داوری کن، و وقتی میان ما داوری میکنی بر ما ستم روا مدار، و ما را به راه راست و درست راهنمایی کن.
۲۳- یکی از آن دو نفر گفت: این مرد برادرم است، که نود و نُه میش دارد، و من فقط یک میش دارم، و از من خواسته که تنها میشم را به او بدهم، و در سخنوری بر من چیره شده است.
۲۴- داود گفت: قطعاً برادرت که از تو خواسته میش خود را بر میشهایش بیفزایی بر تو ستم کرده است، و به راستی که بسیاری از شریکان با گرفتن حق شریک و رعایتنکردن انصاف بر یکدیگر ستم میکنند، مگر مومنانی که اعمال صالح انجام میدهند که آنان بر یکدیگر ستم نمیکنند، و چنین شریکانی اندکند. و داود یقین پیدا کرد که ما با این خصومت او را آزمودهایم، پس از پروردگارش آمرزش خواست و برای نزدیکیجستن به الله تعالی به سجده درافتاد، و به سوی او رجوع و توبه کرد.
۲۵- بنابراین او را بخشیدیم، و وی را از مقربان خویش گرداندیم، و مقصد و سرانجام نیکی برایش در آخرت آماده کردهایم.
۲۶- ای داود! به راستی که ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم و مالک آن گرداندیم، با عدالت و انصاف در میان مردم داوری کن، و برای اجرای احکام از تمایلات نفسانی پیروی نکن، که تو را از دین و شریعت الله منحرف و گمراه میسازد. همانا کسانی که از راه الله گمراه و منحرف میشوند، عذابی دردناک در آتش جهنم دارند؛ چون از روز جزا و حساب غافل بودند.
این آیه به متولیان امر و مسئولان سفارش میکند که بر اساس حق نازلشده از جانب الله تعالی حکم و داوری کنند، و از آن نگذرند، که از راه الله منحرف و گمراه میشوند.
﴿وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَآءَ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا بَٰطِلٗاۚ ذَٰلِكَ ظَنُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنَ ٱلنَّارِ٢٧ أَمۡ نَجۡعَلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ كَٱلۡمُفۡسِدِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ نَجۡعَلُ ٱلۡمُتَّقِينَ كَٱلۡفُجَّارِ٢٨ كِتَٰبٌ أَنزَلۡنَٰهُ إِلَيۡكَ مُبَٰرَكٞ لِّيَدَّبَّرُوٓاْ ءَايَٰتِهِۦ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢٩ وَوَهَبۡنَا لِدَاوُۥدَ سُلَيۡمَٰنَۚ نِعۡمَ ٱلۡعَبۡدُ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٌ٣٠ إِذۡ عُرِضَ عَلَيۡهِ بِٱلۡعَشِيِّ ٱلصَّٰفِنَٰتُ ٱلۡجِيَادُ٣١ فَقَالَ إِنِّيٓ أَحۡبَبۡتُ حُبَّ ٱلۡخَيۡرِ عَن ذِكۡرِ رَبِّي حَتَّىٰ تَوَارَتۡ بِٱلۡحِجَابِ٣٢ رُدُّوهَا عَلَيَّۖ فَطَفِقَ مَسۡحَۢا بِٱلسُّوقِ وَٱلۡأَعۡنَاقِ٣٣ وَلَقَدۡ فَتَنَّا سُلَيۡمَٰنَ وَأَلۡقَيۡنَا عَلَىٰ كُرۡسِيِّهِۦ جَسَدٗا ثُمَّ أَنَابَ٣٤ قَالَ رَبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَهَبۡ لِي مُلۡكٗا لَّا يَنۢبَغِي لِأَحَدٖ مِّنۢ بَعۡدِيٓۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡوَهَّابُ٣٥ فَسَخَّرۡنَا لَهُ ٱلرِّيحَ تَجۡرِي بِأَمۡرِهِۦ رُخَآءً حَيۡثُ أَصَابَ٣٦ وَٱلشَّيَٰطِينَ كُلَّ بَنَّآءٖ وَغَوَّاصٖ٣٧ وَءَاخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي ٱلۡأَصۡفَادِ٣٨ هَٰذَا عَطَآؤُنَا فَٱمۡنُنۡ أَوۡ أَمۡسِكۡ بِغَيۡرِ حِسَابٖ٣٩ وَإِنَّ لَهُۥ عِندَنَا لَزُلۡفَىٰ وَحُسۡنَ مََٔابٖ٤٠ وَٱذۡكُرۡ عَبۡدَنَآ أَيُّوبَ إِذۡ نَادَىٰ رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَسَّنِيَ ٱلشَّيۡطَٰنُ بِنُصۡبٖ وَعَذَابٍ٤١ ٱرۡكُضۡ بِرِجۡلِكَۖ هَٰذَا مُغۡتَسَلُۢ بَارِدٞ وَشَرَابٞ٤٢﴾
۲۷- و آسمان و زمین و آنچه را میان آن دو است بیهوده نیافریدیم، این گمان کسانی است که کفر ورزیدند، پس وای بر آنان از آتش جهنم در روز قیامت؛ زیرا چنین گمان باطلی دارند و به الله کفر میورزند.
۲۸- آیا کسانی را که ایمان آورده و اعمال نیک انجام دادند، همانند فسادکاران در زمین میگردانیم، یا پرهیزگاران مؤمن را همچون بدکاران کافر قرار میدهیم؟! این یکسانقراردادن، شایسته و متناسب با حکمت و حکم الهی نیست، بنابراین آنان نزد الله با یکدیگر برابر نیستند، بلکه الله تعالی به مؤمنان پرهیزگار پاداش میدهد، و مفسدان بدبخت را عذاب میکند.
۲۹- - ای رسول- آنچه به تو وحی گردید کتابی مبارک است که آن را به سویت فرستادیم؛ تا در آیاتش تدبر، و به راهنماییها و دلالتها و مفاهیمش عمل کنند، و به این هدف که صاحبان عقل سلیم آنچه را که الله آنان را به آن مکلف کرده است به یاد آورند و عمل کنند.
۳۰- و به داود، پسرش سلیمان را عطا کردیم، و به این وسیله بر او نعمت دادیم و احسان کردیم و چشمانش را به وجود او خنک گردانیدیم، سلیمان چه بندۀ نیکی بود! همانا او بسیار به سوی الله توبه و رجوع میکرد.
۳۱- به یاد آور آنگاه که عصرهنگام اسبهای اصیل و چابک، که از چالاکی بر سه پا میایستند، و چهارمی را بالا میآورند بر او عرضه شد، و این اسبهای اصیل پیوسته تا غروب خورشید بر او عرضه میشد.
۳۲، ۳۳- سپس سلیمان گفت: به راستی که من خواستن اسبها را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا اینکه خورشید غروب کرد و از جلوی چشمانش ناپدید شد. [گفت:] اسبهایی را که قبلا بر من عرضه شد نزدم بیاورید، سپس آنها را نزدش آوردند، آنگاه شروع کرد به زدن بر ساقها و گردنهایشان با شمشیر، و آنها را برای رضای الله قربانی کرد؛ زیرا باعث شدند که نمازش را از دست بدهد. تقربجستن با ذبح اسبها در آیین سلیمان جایز بود.
۳۴- ۳۶- و به تحقیق که سلیمان را آزمودیم و بر تخت پادشاهی او فرزندی ناقص افکندیم، و زمانی این فرزند برایش متولد شد که سوگند خورد با تمام همسرانش نزدیکی کند و هر یک از آنان فرزندی شجاع به دنیا بیاورد که در راه الله جهاد کند، اما انشاءالله نگفت، بنابراین با تمامی آنان آمیزش کرد، و فقط یکی از آن زنان به فرزندی ناقص باردار شد، سپس سلیمان به درگاه پروردگارش رجوع و توبه کرد، و گفت: پروردگارا! گناهم را بیامرز، و پادشاهی و حکومتی بزرگ و خاص به من عطا کن که هیچ بشری پس از من چنان حکومتی نداشته باشد، همانا تو بسیار بخشنده و عطاکننده هستی. سپس دعایش را اجابت کردیم، و باد را به تسخیر او درآوردیم که با قوت و شدت خود به هر جا که سلیمان اراده میکرد میرفت.
۳۷- ۳۹- و شیاطین را برایش رام کردیم که آنان را برای انجام امورش به کار میگرفت؛ برخی از آنان بنا و غواص در دریا بودند، و برخی یعنی همان شیاطین سرکش به زنجیرها بسته بودند. ای سلیمان این پادشاهی و حکومت بزرگ و مسخرکردن ویژه، بخشش ما به توست، پس به هر کس که میخواهی ببخش و هر کس را که میخواهی محروم کن، که حسابی بر تو نیست.
۴۰- و به راستی که سلیمان در سرای آخرت، نزد ما تقرب و سرانجام و بازگشتگاه نیکی دارد.
۴۱- و – ای رسول- بندۀ ما ایوب را به یاد آور وقتی پروردگارش را خواند و گفت: شیطان باعث رنج و مشقت و درد و بیماری در بدن و مال و خانوادهام میشود.
۴۲- پس به او گفتیم: پایت را بر زمین بکوب، تا آبی سرد از آن بیرون آید، آنگاه از آن آب بنوش و خودت را با آن بشوی تا بیماری و زیانت برطرف شود.
﴿وَوَهَبۡنَا لَهُۥٓ أَهۡلَهُۥ وَمِثۡلَهُم مَّعَهُمۡ رَحۡمَةٗ مِّنَّا وَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٤٣ وَخُذۡ بِيَدِكَ ضِغۡثٗا فَٱضۡرِب بِّهِۦ وَلَا تَحۡنَثۡۗ إِنَّا وَجَدۡنَٰهُ صَابِرٗاۚ نِّعۡمَ ٱلۡعَبۡدُ إِنَّهُۥٓ أَوَّابٞ٤٤ وَٱذۡكُرۡ عِبَٰدَنَآ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ أُوْلِي ٱلۡأَيۡدِي وَٱلۡأَبۡصَٰرِ٤٥ إِنَّآ أَخۡلَصۡنَٰهُم بِخَالِصَةٖ ذِكۡرَى ٱلدَّارِ٤٦ وَإِنَّهُمۡ عِندَنَا لَمِنَ ٱلۡمُصۡطَفَيۡنَ ٱلۡأَخۡيَارِ٤٧ وَٱذۡكُرۡ إِسۡمَٰعِيلَ وَٱلۡيَسَعَ وَذَا ٱلۡكِفۡلِۖ وَكُلّٞ مِّنَ ٱلۡأَخۡيَارِ٤٨ هَٰذَا ذِكۡرٞۚ وَإِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ لَحُسۡنَ مََٔابٖ٤٩ جَنَّٰتِ عَدۡنٖ مُّفَتَّحَةٗ لَّهُمُ ٱلۡأَبۡوَٰبُ٥٠ مُتَّكِِٔينَ فِيهَا يَدۡعُونَ فِيهَا بِفَٰكِهَةٖ كَثِيرَةٖ وَشَرَابٖ٥١ ۞وَعِندَهُمۡ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ أَتۡرَابٌ٥٢ هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ٥٣ إِنَّ هَٰذَا لَرِزۡقُنَا مَا لَهُۥ مِن نَّفَادٍ٥٤ هَٰذَاۚ وَإِنَّ لِلطَّٰغِينَ لَشَرَّ مََٔابٖ٥٥ جَهَنَّمَ يَصۡلَوۡنَهَا فَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ٥٦ هَٰذَا فَلۡيَذُوقُوهُ حَمِيمٞ وَغَسَّاقٞ٥٧ وَءَاخَرُ مِن شَكۡلِهِۦٓ أَزۡوَٰجٌ٥٨ هَٰذَا فَوۡجٞ مُّقۡتَحِمٞ مَّعَكُمۡ لَا مَرۡحَبَۢا بِهِمۡۚ إِنَّهُمۡ صَالُواْ ٱلنَّارِ٥٩ قَالُواْ بَلۡ أَنتُمۡ لَا مَرۡحَبَۢا بِكُمۡۖ أَنتُمۡ قَدَّمۡتُمُوهُ لَنَاۖ فَبِئۡسَ ٱلۡقَرَارُ٦٠ قَالُواْ رَبَّنَا مَن قَدَّمَ لَنَا هَٰذَا فَزِدۡهُ عَذَابٗا ضِعۡفٗا فِي ٱلنَّارِ٦١﴾
۴۳- بنابراین بیماری و زیانش را از بین بردیم، و او را گرامی داشتیم و خانوادهاش یعنی همسر و فرزندانش را به او بخشیدیم، و مانند آنان، پسران و نوادگانی دیگر به وی عطا کردیم، تمامی این امور رحمت و اکرامی از جانب ما بر او بود؛ زیرا صبر و شکیبایی ورزید، و مایۀ پند و عبرت صاحبان عقل سلیم است؛ تا بدانند سرانجام صبر، گشایش و برطرفشدنِ مصیبت است.
۴۴- و به او گفتیم: - ای ایوب- دستهای گیاه خشک یا امثال آن بردار، و همسرت را با آن بزن تا سوگندت راست شود و حانث و سوگندشکن نگردی؛ زیرا ایوب سوگند یاد کرده بود که وقتی الله او را شفا دهد، همسرش را صد ضربه شلاق بزند، چون در زمان بیماری به سبب کاری ناچیز بر وی خشم گرفته بود، و همسرش زنی نیکوکار بود. به راستی که ما ایوب را در برابر مصیبت و امتحان شکیبا یافتیم، چه بندۀ نیکی بود او! و بسیار به طاعت الله روی میآورد.
۴۵- و – ای رسول- بندگان و پیامبران ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب را به یاد آور که در اطاعت از الله نیرومند و قوی و در دین الهی بابصیرت و آگاه بودند.
۴۶، ۴۷- به راستی که ما آنان را با موهبت و صفتی ویژه، خاص و خالص کردیم، به گونهای که یاد سرای آخرت را در دلهایشان قرار دادیم، و با فرمانبرداری از ما برای آخرت عمل کردند، و مردم را به سوی آن فرا خواندند و برایشان یادآوری کردند و پند دادند، و قطعاً این افراد نزد ما از کسانی هستند که آنان را برای رسالتمان برگزیدیم، و برای طاعت خویش انتخاب کردیم.
۴۸- و – ای پیامبر- بندگان ما: اسماعیل و یَسَع و ذوالکفل را با بهترین توصیف به یاد آور؛ زیرا هر یک از آنان از کسانی هستند که الله تعالی آنان را از میان مخلوقات برگزید، و بهترین حالات و صفات را برایشان انتخاب کرد.
۴۹- ۵۱- - ای رسول- این قرآن مایۀ یادآوری و شرافت و عزت تو و قومت است. و همانا پرهیزگاران و فرمانبرداران از الله سرانجام و بازگشتگاهی نیک نزد ما در باغهای ماندگار بهشت دارند، و درهای این باغها به رویشان گشوده است، و در آنجا بر تختهایی آراسته تکیه میزنند، و هر آنچه از میوههای گوناگون و فراوان و نوشیدنی که بخواهند و باب میلشان است و چشمانشان لذت میبرد، درخواست میکنند.
۵۲- و زنانی نزدشان هستند که فقط به شوهرانشان مینگرند و هم سن و سال هستند.
۵۳، ۵۴- - ای پرهیزگاران- این نعمتها همان چیزی است که به داشتن آنها در روز قیامت وعده داده میشوید، به راستی این روزیِ ما برای شماست که از بین نمیرود و قطع نمیگردد.
۵۴- پاداش مذکور قطعاً روزی ماست که در روز قیامت آن را به پرهیزگاران میدهیم، و روزیای همیشگی است، که نه قطع میشود و نه پایان مییابد.
۵۵، ۵۶- آنچه بیان شد پاداش پرهیزگاران است، اما کسانی که در ارتکاب کفر و گناهان از حد گذشتهاند، بدترین سرانجام و بازگشتگاه را دارند؛ یعنی همان آتش جهنم که در آن عذاب میشوند، و آنان را از تمامی جوانب در برمیگیرد، و چه بد بستر و جایگاهی دارند!
۵۷، ۵۸- این عذاب، آبی بینهایت سوزان و خونابهای روان از بدنهای جهنمیان است، که باید آن را بیاشامند، و عذابهای گوناگون دیگری از این قبیل دارند.
۵۹- و زمانی که متجاوزان در آتش وارد شوند و گرد آیند، یکدیگر را دشنام میدهند و میگویند: اینان گروه بزرگی از جهنمیان هستند که همراه شما به آن وارد میشوند، آنگاه به آنان پاسخ میدهند: بدا به حال آنان و جایگاه وسیع و خوشی در آتش ندارند! زیرا همانگونه که ما از گرمای آتش جهنم رنج میبریم آنان نیز رنج میبرند.
۶۰- گروه پیروان به متجاوزان میگویند: بلکه بدا به حال خودتان؛ زیرا شما قرارگرفتن در آتش را برای ما مهیا کردید، چون در دنیا ما را گمراه ساختید، پس جهنم چه جایگاه و قرارگاه بدی است!
۶۱- پیروان میگویند: ای پروردگار ما! کسی که در دنیا ما را از هدایت منحرف و گمراه کرد، عذابش را در این آتش دوچندان کن.
﴿وَقَالُواْ مَا لَنَا لَا نَرَىٰ رِجَالٗا كُنَّا نَعُدُّهُم مِّنَ ٱلۡأَشۡرَارِ٦٢ أَتَّخَذۡنَٰهُمۡ سِخۡرِيًّا أَمۡ زَاغَتۡ عَنۡهُمُ ٱلۡأَبۡصَٰرُ٦٣ إِنَّ ذَٰلِكَ لَحَقّٞ تَخَاصُمُ أَهۡلِ ٱلنَّارِ٦٤ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ مُنذِرٞۖ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٦٥ رَبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ٦٦ قُلۡ هُوَ نَبَؤٌاْ عَظِيمٌ٦٧ أَنتُمۡ عَنۡهُ مُعۡرِضُونَ٦٨ مَا كَانَ لِيَ مِنۡ عِلۡمِۢ بِٱلۡمَلَإِ ٱلۡأَعۡلَىٰٓ إِذۡ يَخۡتَصِمُونَ٦٩ إِن يُوحَىٰٓ إِلَيَّ إِلَّآ أَنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٧٠ إِذۡ قَالَ رَبُّكَ لِلۡمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّي خَٰلِقُۢ بَشَرٗا مِّن طِينٖ٧١ فَإِذَا سَوَّيۡتُهُۥ وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ٧٢ فَسَجَدَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ كُلُّهُمۡ أَجۡمَعُونَ٧٣ إِلَّآ إِبۡلِيسَ ٱسۡتَكۡبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٤ قَالَ يَٰٓإِبۡلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسۡجُدَ لِمَا خَلَقۡتُ بِيَدَيَّۖ أَسۡتَكۡبَرۡتَ أَمۡ كُنتَ مِنَ ٱلۡعَالِينَ٧٥ قَالَ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡهُ خَلَقۡتَنِي مِن نَّارٖ وَخَلَقۡتَهُۥ مِن طِينٖ٧٦ قَالَ فَٱخۡرُجۡ مِنۡهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٞ٧٧ وَإِنَّ عَلَيۡكَ لَعۡنَتِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلدِّينِ٧٨ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرۡنِيٓ إِلَىٰ يَوۡمِ يُبۡعَثُونَ٧٩ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ٨٠ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ٨١ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٢ إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ٨٣﴾
۶۲، ۶۳- و متجاوزان میگویند: ما را چه شده که مردانی را که در دنیا گمان میکردیم از زمرۀ بدان و بدبختان هستند، همراه خود در آتش نمیبینیم؟! آیا ما به اشتباه آنان را به تمسخر و ریشخند گرفتیم، یا اینکه در آتش قرار دارند، اما چشم ما به آنان نیفتاده است؟!
۶۴- بدون تردید این مجادله و خصومت جهنمیان حقیقت دارد و بدون تردید واقع خواهد شد.
۶۵- - ای رسول- به قومت بگو: قطعا من هشداردهندهای برای شما هستم که شما را از عذاب الهی بر حذر میدارم تا مبادا به سبب کفرتان بر شما واقع شود. جز الله یگانه معبود برحقی که سزاوار عبادت باشد وجود ندارد، و او در عظمت و اسماء و صفات و افعالش یکتا و بیهمتاست، ذات قهاری که بر هر چیز غلبه و قدرت دارد.
۶۶- پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد، ذات شکستناپذیری که در انتقامگرفتن غالب و تواناست، و گناهان کسی را که توبه کند و در جستجوی خشنودی او تعالی باشد میبخشد.
۶۷، ۶۸- - ای رسول- به قومت بگو: به راستی که قرآن خبری پُرفایده است، که شما از آن غافل و رویگردان هستید و به آن عمل نمیکنید.
۶۹- من از سخنی که میان فرشتگان در مورد آفرینش آدم رد و بدل میشد هیچ دانشی نداشتم، اگر الله آن را به من خبر نداده بود و بر من وحی نکرده بود.
۷۰- علت اینکه الله آنچه را که من نمیدانم بر من وحی میکند فقط این است که من انذاردهندهای آشکار برای شما از عذاب او هستم، و شریعتش را برای شما بیان میکنم.
۷۱، ۷۲- - ای رسول- به آنان یادآوری کن زمانی را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: من انسانی از گِل میآفرینم، و هر گاه بدن و آفرینش او را برابر و کامل کردم، و روح را در او دمیدم، و زندگی در او جریان یافت، به قصد اکرام و گرامیداشت او سجده کنید.
۷۳، ۷۴- پس تمام فرشتگان با اطاعت و فرمانبرداری از دستور پروردگارشان سجده کردند، مگر ابلیس که از روی تکبر و خودخواهی سجده نکرد، و در علم الله تعالی از زمرۀ کافران بود.
۷۵- الله به ابلیس فرمود: چه چیزی تو را از سجده برای کسی که او را گرامی داشتم و با دست خویش آفریدم بازداشت؟ آیا خود را برتر از آدم دانستی، یا در برابر پروردگارت تکبر ورزیدی؟ در این آیه صفت داشتن دو دست به گونهای که شایستۀ ذات الله باشد، برای او تعالی اثبات شده است.
۷۶- ابلیس در حالی که با پروردگارش مخالفت کرد گفت: برای او سجده نکردم، چون از وی بهترم، به گونهای که مرا از آتش و او را از گِل آفریدهای، و آتش برتر از گِل است.
۷۷، ۷۸- الله به ابلیس فرمود: از بهشت خارج شو که تو ملعون و رانده و نفرینشده هستی، و همانا تو تا روز جزا و حساب، از رحمت من محروم و دوری.
۷۹- ابلیس گفت: پروردگارا! پس اجلم را به تأخیر انداز، و مرا تا روزی که مخلوقات را از قبرهایشان زنده بیرون میآوری، نابود نکن.
۸۰، ۸۱- الله به او فرمود: به تحقیق که تو تا روز وقت معلوم از مهلتیافتگانی؛ یعنی روزی که برای بار اول در صور دمیده میشود، که در آن زمان همۀ مخلوقات میمیرند.
۸۲، ۸۳- ابلیس گفت: پس – پروردگارا- به عزت و عظمت تو سوگند که تمامی انسانها را گمراه خواهم کرد مگر کسانی از آنان را که برای عبادت خود برگزیدهای، و آنان را از گمراهکردن توسط من حفاظت کردهای، و راهی را برای غلبۀ من بر آنان قرار ندادهای.
﴿قَالَ فَٱلۡحَقُّ وَٱلۡحَقَّ أَقُولُ٨٤ لَأَمۡلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكَ وَمِمَّن تَبِعَكَ مِنۡهُمۡ أَجۡمَعِينَ٨٥ قُلۡ مَآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ أَجۡرٖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُتَكَلِّفِينَ٨٦ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٨٧ وَلَتَعۡلَمُنَّ نَبَأَهُۥ بَعۡدَ حِينِۢ٨٨﴾
۸۴، ۸۵- الله تعالی فرمود: حق از من است، و من فقط حق میگویم، که جهنم را از تو و نسل تو و از تمامی انسانهایی که از تو پیروی کنند پُر خواهم کرد.
۸۶- - ای رسول- به این مشرکان قومت بگو: در قبال دعوت و هدایت شما، مزد و پاداشی از شما نمیخواهم، و کاری را که برای من نیست و من مسئولش نیستم ادعا نمیکنم، بلکه از آنچه به من وحی شود پیروی میکنم، و به دروغ و افترا خود را به رنج و زحمت نمیاندازم.
۸۷- قرآن نیست جز یادآوری و پندی برای تمامی جهانیان اعم از جن و انس، که به وسیلۀ آن از منافع و مصالح دینی و دنیوی خودشان آگاه میشوند.
۸۸- و – ای مشرکان- خبر و صداقت این قرآن را خواهید دانست، زمانی که اسلام پیروز میشود و مردم گروهگروه وارد آن میشوند، و نیز زمانی که عذاب بر شما واقع میشود و تمامی اسباب و راههای نجات از شما برداشته میشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١ إِنَّآ أَنزَلۡنَآ إِلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ فَٱعۡبُدِ ٱللَّهَ مُخۡلِصٗا لَّهُ ٱلدِّينَ٢ أَلَا لِلَّهِ ٱلدِّينُ ٱلۡخَالِصُۚ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ مَا نَعۡبُدُهُمۡ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَآ إِلَى ٱللَّهِ زُلۡفَىٰٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَحۡكُمُ بَيۡنَهُمۡ فِي مَا هُمۡ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَۗ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ كَٰذِبٞ كَفَّارٞ٣ لَّوۡ أَرَادَ ٱللَّهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَدٗا لَّٱصۡطَفَىٰ مِمَّا يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ سُبۡحَٰنَهُۥۖ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ٤ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّۖ يُكَوِّرُ ٱلَّيۡلَ عَلَى ٱلنَّهَارِ وَيُكَوِّرُ ٱلنَّهَارَ عَلَى ٱلَّيۡلِۖ وَسَخَّرَ ٱلشَّمۡسَ وَٱلۡقَمَرَۖ كُلّٞ يَجۡرِي لِأَجَلٖ مُّسَمًّىۗ أَلَا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفَّٰرُ٥﴾
۱- این قرآن از جانب ذاتی نازل شده است که در قدرت و انتقامگرفتن خویش شکستناپذیر و در تدبیر و احکامش حکیم است.
۲- - ای رسول- ما این قرآن را که به حق و عدالت فرمان میدهد بر تو فرو فرستادیم، پس فقط الله را عبادت کن، و تمامی دین و آیینت را برای او خالص گردان.
۳- آگاه باشید که طاعت و عبادت کامل و خالی از شرک مختص ذات یگانۀ الله است، و کسانی که دیگران را شریک الله دانستند و به جای او تعالی دوستانی برگزیدند، میگویند: ما این معبودها را فقط به این هدف عبادت میکنیم که نزد الله برای ما شفاعت کنند، و جایگاه ما را به او نزدیک گردانند. و آنان با این کار کافر شدند؛ زیرا عبادت و شفاعت، فقط از آنِ الله است. قطعاً الله در روز قیامت میان مؤمنان مخلص و کسانی که غیر الله را شریک او میدانستند دربارۀ عبادتشان که در مورد آن اختلاف دارند داوری میکند، و هر یک را با آنچه مستحق آن است جزا میدهد. بدون تردید الله سبحانه کسی را که بر الله افترا و دروغ بربندد و آیات و نشانههایش را نادیده بگیرد و ناسپاسی کند، برای رسیدن به راه راست توفیق نمیدهد.
۴- اگر الله بخواهد فرزندی بگیرد، قطعا از میان مخلوقاتش آنچه بخواهد برمیگزیند، او تعالی از اینکه فرزندی داشته باشد پاک و منزه است، همانا او ذات یگانه و بیهمتاست، معبود بیشریکی که از همه چیز بینیاز است، ذات قهاری که با قدرت خود بر تمامی مخلوقاتش چیره است، و هر چیزی در برابر او تعالی فروتن و خوار است.
۵- آسمانها و زمین و آنچه را میان آن دو وجود دارد به حق آفرید، شب را میآورد و روز را میبرد، و روز را میآورد و شب را میبرد، و خورشید و ماه را با نظمی خاص سامان داده است تا بندگان از آنها فایده ببرند، و هر یک از آن دو تا روز قیامت در مدار و مسیر خودش در جریان و حرکت است. آگاه باشید ذاتی که این کارها را انجام داده، و چنین نعمتهایی را بر مخلوقاتش ارزانی داشته است، همان ذات شکستناپذیر و غالب بر مخلوقاتش، و ذات بخشندهای است که گناهان بندگان توبهکارش را میآمرزد.
﴿خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ ثُمَّ جَعَلَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ ثَمَٰنِيَةَ أَزۡوَٰجٖۚ يَخۡلُقُكُمۡ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡ خَلۡقٗا مِّنۢ بَعۡدِ خَلۡقٖ فِي ظُلُمَٰتٖ ثَلَٰثٖۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ لَهُ ٱلۡمُلۡكُۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُصۡرَفُونَ٦ إِن تَكۡفُرُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ عَنكُمۡۖ وَلَا يَرۡضَىٰ لِعِبَادِهِ ٱلۡكُفۡرَۖ وَإِن تَشۡكُرُواْ يَرۡضَهُ لَكُمۡۗ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرۡجِعُكُمۡ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٧ ۞وَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ضُرّٞ دَعَا رَبَّهُۥ مُنِيبًا إِلَيۡهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُۥ نِعۡمَةٗ مِّنۡهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدۡعُوٓاْ إِلَيۡهِ مِن قَبۡلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَندَادٗا لِّيُضِلَّ عَن سَبِيلِهِۦۚ قُلۡ تَمَتَّعۡ بِكُفۡرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلنَّارِ٨ أَمَّنۡ هُوَ قَٰنِتٌ ءَانَآءَ ٱلَّيۡلِ سَاجِدٗا وَقَآئِمٗا يَحۡذَرُ ٱلۡأٓخِرَةَ وَيَرۡجُواْ رَحۡمَةَ رَبِّهِۦۗ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلَّذِينَ يَعۡلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ٩ قُلۡ يَٰعِبَادِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمۡۚ لِلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ فِي هَٰذِهِ ٱلدُّنۡيَا حَسَنَةٞۗ وَأَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٌۗ إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّٰبِرُونَ أَجۡرَهُم بِغَيۡرِ حِسَابٖ١٠﴾
۶- - ای مردم- پروردگارتان شما را از آدم آفرید، سپس از آدم جفتش حوا را آفرید، و از شتر و گاو و میش و بز هشت نوع برایتان آفرید، از هر صنفی نر و ماده آفرید، او سبحانه شما را در شکمهای مادرانتان مرحله به مرحله در تاریکیهای شکم و رحم و تخمدان پدید میآورد، این ذاتی که تمام این موارد را میآفریند همان پروردگار شماست که در الوهیت خود یکتاست و فقط او مستحق عبادت است، پس چگونه از عبادت او تعالی روی میگردانید و به عبادت غیر او از میان مخلوقات روی میآورید؟!
۷- - ای مردم- اگر به پروردگارتان کفر ورزید و به او ایمان نیاورید و از رسولانش پیروی نکنید، به راستی که الله از شما بینیاز است و هیچ نیازی به شما ندارد، بلکه شما به او محتاج هستید، و کفر را برای بندگانش نمیپسندد، و آنان را به آن فرمان نمیدهد، بلکه میپسندد که آنان شکر نعمتهایش را به جای آورند، و هیچ کس گناه دیگری را برنمیدارد، سپس بازگشت شما به سوی پروردگارتان است، آنگاه شما را از اعمالتان باخبر میسازد، و در قبال آنها شما را مورد محاسبه قرار میدهد، به راستی که الله تعالی به اسرار نفوس و آنچه دلها پنهان میسازند داناست.
۸- و زمانی که مصیبت و سختی و نوعی بیماری به انسان برسد، پروردگارش را یاد میکند و از او کمک میخواهد و دعا میکند، و هنگامی که الله درخواستش را اجابت کند و زیانش را برطرف سازد و نعمتش را به وی ببخشد، فراموش میکند که هنگام نیاز از الله درخواست کمک کرده است، و دیگران را شریک او میداند؛ تا افراد دیگر را از ایمان به الله و طاعت از او منحرف و گمراه کند. – ای رسول- با تهدید و وعید به چنین فردی بگو: مدت زمانی اندک تا هنگامی که مرگت فرا رسد و زندگی تو پایان پذیرد، با کفرت بهرهمند شو و لذت ببر، که قطعا از جهنمیان جاوید در جهنم هستی.
۹- آیا این کافری که با کفر خود خوش است و لذت میبرد بهتر است یا فردی که پروردگارش را عبادت میکند و از او فرمان میبرد، و اوقات شب را در قیام و سجده برای الله سپری میکند، و از عذاب آخرت میترسد و به رحمت پروردگارش امید دارد؟! – ای رسول- بگو: آیا کسانی که پروردگار و دین بر حق خود را میشناسند و میدانند، با افرادی که ذرهای از این موارد را نمیدانند برابرند؟! فقط صاحبان عقل سلیم پند میپذیرند و این تفاوت را درک میکنند.
۱۰- - ای پیامبر- به آن بندگانم که به الله و رسولش ایمان آوردهاند بگو: با اطاعت از الله و دوری از گناهان و نافرمانی او، از پروردگارتان بترسید. برای کسانی که با عبادت و طاعت پروردگارشان در این دنیا نیکی کردهاند، پاداشی در آخرت - یعنی همان بهشت- است، و پاداشی همچون سلامتی و روزی و نصرت در دنیا دارند. و زمین الله گسترده و فراخ است، پس به جایی مهاجرت کنید که بتوانید در آنجا پروردگارتان را عبادت کنید، و دینتان را برپا دارید. به راستی که در روز قیامت به شکیبایان پاداشی بیاندازه و بدون شمارش داده میشود. این آیه بیانگر پاداش و جزای بزرگ و فراوان شکیبایان است.
﴿قُلۡ إِنِّيٓ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱللَّهَ مُخۡلِصٗا لَّهُ ٱلدِّينَ١١ وَأُمِرۡتُ لِأَنۡ أَكُونَ أَوَّلَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٢ قُلۡ إِنِّيٓ أَخَافُ إِنۡ عَصَيۡتُ رَبِّي عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ١٣ قُلِ ٱللَّهَ أَعۡبُدُ مُخۡلِصٗا لَّهُۥ دِينِي١٤ فَٱعۡبُدُواْ مَا شِئۡتُم مِّن دُونِهِۦۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَأَهۡلِيهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡخُسۡرَانُ ٱلۡمُبِينُ١٥ لَهُم مِّن فَوۡقِهِمۡ ظُلَلٞ مِّنَ ٱلنَّارِ وَمِن تَحۡتِهِمۡ ظُلَلٞۚ ذَٰلِكَ يُخَوِّفُ ٱللَّهُ بِهِۦ عِبَادَهُۥۚ يَٰعِبَادِ فَٱتَّقُونِ١٦ وَٱلَّذِينَ ٱجۡتَنَبُواْ ٱلطَّٰغُوتَ أَن يَعۡبُدُوهَا وَأَنَابُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰۚ فَبَشِّرۡ عِبَادِ١٧ ٱلَّذِينَ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقَوۡلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحۡسَنَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ هَدَىٰهُمُ ٱللَّهُۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ١٨ أَفَمَنۡ حَقَّ عَلَيۡهِ كَلِمَةُ ٱلۡعَذَابِ أَفَأَنتَ تُنقِذُ مَن فِي ٱلنَّارِ١٩ لَٰكِنِ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ لَهُمۡ غُرَفٞ مِّن فَوۡقِهَا غُرَفٞ مَّبۡنِيَّةٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَعۡدَ ٱللَّهِ لَا يُخۡلِفُ ٱللَّهُ ٱلۡمِيعَادَ٢٠ أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَسَلَكَهُۥ يَنَٰبِيعَ فِي ٱلۡأَرۡضِ ثُمَّ يُخۡرِجُ بِهِۦ زَرۡعٗا مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصۡفَرّٗا ثُمَّ يَجۡعَلُهُۥ حُطَٰمًاۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٢١﴾
۱۱، ۱۲- - ای رسول- به مردم بگو: به راستی که الله به من و پیروانم فرمان داده که فقط او را خالصانه عبادت کنیم، و اینکه از میان امتم نخستین کسی باشم که در برابر او تسلیم میشود، و با یگانهدانستن او در برابرش تعظیم کرده و فروتن است، و فقط او تعالی را عبادت میکند و از تمامی معبودهای دیگر بیزار است.
۱۳- - ای رسول- به مردم بگو: من میترسم که اگر فرمان پروردگارم را دربارۀ عبادت و طاعت ذات یگانۀ او به جای نیاورم، عذاب روز قیامت مرا فرا گیرد؛ آن روزی که ترس و وحشت فراوانی دارد.
۱۴، ۱۵- - ای رسول- بگو: همانا من فقط الله یگانه و بیهمتا را عبادت میکنم، و عبادت و طاعتم را فقط برای او به جای میآورم، پس – ای مشرکان- شما به جای او هر چه از نمادها و مخلوقات دیگر را که میخواهید عبادت کنید، که این کار شما ضرری به من نمیرساند. این سخن تهدید و وعید علیه کسی است که غیر الله را عبادت کند و دیگران را شریک الله تعالی قرار دهد. - ای رسول- بگو: زیانکاران واقعی در روز قیامت همان کسانی هستند که به خودشان و خانوادههایشان زیان رساندهاند، آن هم با گمراهکردن و بازداشتن آنان از ایمان. آگاه باشید که آسیب و زیان این مشرکان علیه خود و خانوادۀشان در روز قیامت زیانی آشکار و واضح است.
۱۶- برای این زیانکاران در روز قیامت در جهنم، پارهها و چترهایی از آتش همچون سایبانهایی ساختهشده است، و در زیر پاهایشان نیز چنین است. الله تعالی با این عذاب بندگانش را میترساند؛ تا از آن بر حذر باشند. پس ای بندگانم! با اجرای اوامر و دوری از گناهان و فرمانبردن از من، از من بترسید.
۱۷، ۱۸- و کسانی که از طاعت شیطان و عبادت غیر الله دوری کردند، و با عبادت الله و خالصگردانیدن دین برای او به سوی الله سبحانه توبه و رجوع کردند، آنان را مژده باد به یاد و آوازهای نیک و توفیقی از جانب الله در زندگی دنیا، و به خشنودی الله و نعمتهای جاوید بهشتی در سرای آخرت. پس – ای پیامبر- بندگانم را مژده بده؛ همان کسانی که سخنان را میشنوند و از بهترین آنها پیروی میکنند. و بهترین و برترین سخن، سخن الله سپس سخن رسولالله جاست. این افراد کسانی هستند که الله آنان را به رستگاری و درستکاری توفیق داده، و آنان را به بهترین اخلاق و اعمال راهنمایی کرده است، و آنان صاحبان عقل سلیم هستند.
۱۹- - ای رسول- کسی که به سبب استمرار در گمراهی و عناد، فرمان عذاب بر او واجب شده است، و هیچ چارهای برای هدایتش نداری، مگر میتوانی چنین کسی را که در آتش است نجات دهی؟! هرگز قدرت و توان این کار را نداری.
۲۰- اما کسانی که – با اطاعت از الله و عبادت ذات یگانۀ او- تقوای الهی را رعایت کردهاند، در بهشت اتاقهایی دارند که بر روی یکدیگر ساخته شدهاند، و رودها از زیر منازل و اتاقهایشان جاری است، الله تعالی به بندگان پرهیزگارش وعدهای حتمی و محقق داده است، و او تعالی در وعدهاش خلاف نمیکند.
۲۱- - ای رسول- مگر ندیدی که الله بارانی را از آسمان فرستاد و وارد زمین کرد، و آن را به چشمههایی جوشان و آبهایی جاری تبدیل کرد، سپس با این آب گیاهان رنگارنگ و متفاوتی بیرون میآورد، و پس از سرسبزی و طراوتشان دوباره خشک میشوند، و آنها را به رنگ زرد میبینی، و در ادامه آنها را شکسته و ریزریز میگرداند؟! قطعاً در این کار الله، پند و عبرتی برای صاحبان عقل سلیم وجود دارد.
﴿أَفَمَن شَرَحَ ٱللَّهُ صَدۡرَهُۥ لِلۡإِسۡلَٰمِ فَهُوَ عَلَىٰ نُورٖ مِّن رَّبِّهِۦۚ فَوَيۡلٞ لِّلۡقَٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٢٢ ٱللَّهُ نَزَّلَ أَحۡسَنَ ٱلۡحَدِيثِ كِتَٰبٗا مُّتَشَٰبِهٗا مَّثَانِيَ تَقۡشَعِرُّ مِنۡهُ جُلُودُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمۡ وَقُلُوبُهُمۡ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهۡدِي بِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٍ٢٣ أَفَمَن يَتَّقِي بِوَجۡهِهِۦ سُوٓءَ ٱلۡعَذَابِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَقِيلَ لِلظَّٰلِمِينَ ذُوقُواْ مَا كُنتُمۡ تَكۡسِبُونَ٢٤ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَأَتَىٰهُمُ ٱلۡعَذَابُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَشۡعُرُونَ٢٥ فَأَذَاقَهُمُ ٱللَّهُ ٱلۡخِزۡيَ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٢٦ وَلَقَدۡ ضَرَبۡنَا لِلنَّاسِ فِي هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ مِن كُلِّ مَثَلٖ لَّعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٢٧ قُرۡءَانًا عَرَبِيًّا غَيۡرَ ذِي عِوَجٖ لَّعَلَّهُمۡ يَتَّقُونَ٢٨ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا رَّجُلٗا فِيهِ شُرَكَآءُ مُتَشَٰكِسُونَ وَرَجُلٗا سَلَمٗا لِّرَجُلٍ هَلۡ يَسۡتَوِيَانِ مَثَلًاۚ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِۚ بَلۡ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٢٩ إِنَّكَ مَيِّتٞ وَإِنَّهُم مَّيِّتُونَ٣٠ ثُمَّ إِنَّكُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ عِندَ رَبِّكُمۡ تَخۡتَصِمُونَ٣١﴾
۲۲- آیا کسی که الله سینهاش را گشوده، و به پذیرش اسلام و پیروی از آن و ایمان به آن توفیق داده شده است، و بر آگاهی و بینشی از اسلام و بر هدایتی از جانب پروردگارش است، همچون کسی است که اینگونه نیست؟! هرگز یکسان نیستند. پس وای و هلاکت بر کسانی که دلهایشان سفت و سخت شده است و از یاد الله روی گرداندهاند، آنان در گمراهی و انحرافی آشکار از حقیقت قرار دارند.
۲۳- الله تعالی ذاتی است که نیکوترنی سخن - یعنی قرآن بلندمرتبه- را نازل کرد، که آیاتش در زیبایی و استواری و نداشتن اختلاف، متشابه و شبیه یکدیگرند، قصهها و احکام و دلایل و حجتهایی در آن بیان و تکرار شده است، و تلاوتش بارها تکرار میگردد اما با وجود تکرار و تلاوت زیاد، خستهکننده نیست، از شنیدن آن پوست بدن کسانی که از پروردگارشان میترسند به لرزه میافتد؛ زیرا تحت تأثیر ترهیب و وعید آیاتش قرار میگیرند، سپس پوستها و دلهایشان نرم میشود و آرام میگیرد؛ زیرا از وعدهها و تشویقهای آن خوشحال و شاد میشوند. چنین تحت تأثیر قرارگرفتن به سبب آیات قرآن، هدایتی از جانب الله برای بندگانش است. و الله سبحانه هر یک از بندگان را که بخواهد با این قرآن هدایت میکند. و هر کس را که الله تعالی به سبب کفر و عناد خودش از ایمان به این قرآن گمراه سازد، غیر از الله هیچ هدایتگری ندارد که وی را هدایت کند و توفیق دهد.
۲۴- آیا کسی که به غل و زنجیر کشیده و در آتش افکنده شود – و بر اثر کفر و گمراهیاش نتواند خودش را از آتش نجات دهد مگر با چهرهاش- برتر است یا کسی که در نعمتهای بهشتی قرار دارد؛ زیرا الله او را هدایت کرده است؟! و در آن روز به ستمکاران گفته میشود: عذاب و پیامد گناهانی را که در دنیا انجام میدادید بچشید.
۲۵، ۲۶- - ای رسول- کسانی که پیش از قوم تو بودند، رسولانشان را تکذیب کردند، و عذاب آنان را از جایی و به گونهای فرا گرفت که آمدنش را احساس نکردند، و الله تعالی عذاب و خواری در دنیا را به این امتهای تکذیبکننده چشاند، و در آخرت عذابی سختتر و شدیدتر برایشان آماده کرده است. اگر این مشرکان میدانستند که بر اثر کفر و تکذیبشان چه عذابی آنان را فرا میگیرد، قطعا پند و عبرت میگرفتند.
۲۷، ۲۸- و به تحقیق که در این قرآن هر نوع مثالی از قرون و نسلهای پیشین به قصد تهدید و تحذیر برای مشرکان بیان کردهایم؛ تا پند گیرند و از کفر به الله که بر آن پایدارند دست بکشند، و این قرآن را عربی و با الفاظی واضح و مفاهیمی آسان قرار دادیم، که هیچ ابهام و انحرافی ندارد؛ تا با اجرای دستورات و ترک ممنوعات الهی از الله تعالی بترسند.
۲۹- الله بردهای مملوک برای چندین شریک متخاصم را مثال زده که در خشنودساختن آنان حیران و سرگردان است، و نیز بردهای که فقط مال یک نفر است و از هدف صاحبش و آنچه او را خشنود میسازد آگاه است، که آیا این دو با هم برابرند؟! هرگز با یکدیگر یکسان نیستند. فرد مشرک هم اینگونه در حیرت و تردید است، اما مؤمن، راحت و مطمئن است، پس ثنا و ستایش کامل از آنِ الله یگانه است، اما مشرکان حقیقت را نمیشناسند و آگاه نیستند که از آن پیروی کنند.
۳۰، ۳۱- - ای رسول- قطعا تو میمیری، و آنان نیز میمیرند. و – ای مردم- بدون تردید شما در روز قیامت نزد پروردگارتان با هم نزاع و اختلاف میکنید، آنگاه او تعالی بر اساس عدالت و انصاف میان شما داوری میکند.
﴿۞فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّن كَذَبَ عَلَى ٱللَّهِ وَكَذَّبَ بِٱلصِّدۡقِ إِذۡ جَآءَهُۥٓۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡكَٰفِرِينَ٣٢ وَٱلَّذِي جَآءَ بِٱلصِّدۡقِ وَصَدَّقَ بِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُتَّقُونَ٣٣ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمۡۚ ذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٣٤ لِيُكَفِّرَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ أَسۡوَأَ ٱلَّذِي عَمِلُواْ وَيَجۡزِيَهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٣٥ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِكَافٍ عَبۡدَهُۥۖ وَيُخَوِّفُونَكَ بِٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٦ وَمَن يَهۡدِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن مُّضِلٍّۗ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِعَزِيزٖ ذِي ٱنتِقَامٖ٣٧ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۚ قُلۡ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ إِنۡ أَرَادَنِيَ ٱللَّهُ بِضُرٍّ هَلۡ هُنَّ كَٰشِفَٰتُ ضُرِّهِۦٓ أَوۡ أَرَادَنِي بِرَحۡمَةٍ هَلۡ هُنَّ مُمۡسِكَٰتُ رَحۡمَتِهِۦۚ قُلۡ حَسۡبِيَ ٱللَّهُۖ عَلَيۡهِ يَتَوَكَّلُ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ٣٨ قُلۡ يَٰقَوۡمِ ٱعۡمَلُواْ عَلَىٰ مَكَانَتِكُمۡ إِنِّي عَٰمِلٞۖ فَسَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣٩ مَن يَأۡتِيهِ عَذَابٞ يُخۡزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيۡهِ عَذَابٞ مُّقِيمٌ٤٠﴾
۳۲- و ستمکارتر از همه کسی است که بر الله افترا و دروغ بندد: به این صورت که آنچه شایستۀ الله نیست به او نسبت دهد؛ همچون شریک و فرزند، یا اینکه بگوید: به من وحی شده، در حالی که چیزی به وی وحی نشده است. و ستمکارتر از همه کسی است که حقیقت نازلشده بر محمدج را تکذیب کند. مگر جایگاه و مسکن کسی که به الله کفر ورزد و محمدج را در آنچه آورده است تصدیق نکند در آتش جهنم نیست؟ آری! قطعا اینگونه است.
۳۳- و هر یک از پیامبران و پیروانشان که در قول و عملش راستی آورد، و به مقتضای آن ایمان آورد و عمل کند، اینان کسانی هستند که از ویژگیهای تقوا برخوردارند، و در رأس آنان خاتم پیامبران و رسولان، محمدج و مؤمنان به او و عاملان به شریعتش قرار دارند؛ یعنی صحابهش و مؤمنان پس از آنان تا روز قیامت.
۳۴- هر آنچه از خوشیها و لذتها که بخواهند نزد پروردگارشان برای آنان وجود دارد؛ این پاداش کسی است که به خوبی و درستی از پروردگارش اطاعت کند و حق عبادت او را به جای آورد.
۳۵- تا الله بدترین اعمالی را که در دنیا انجام دادند ببخشد؛ چون توبه کردند و از بدیهایی که در دنیا مرتب شدند بازگشتند و دست کشیدند، و الله تعالی آنان را به سبب طاعت و عبادتشان در دنیا به بهتر از آنچه که انجام میدادند - یعنی به بهشت- پاداش میدهد.
۳۶- مگر الله برای بندهاش محمدج در برابر تهدید و مکر مشرکان کافی نیست تا نگذارد به او مصیبتی برسانند؟! آری، به راستی که او تعالی برای پیامبرج در امور دین و دنیایش کافی است، و کسی را که بخواهد بدی و مصیبتی به او برساند دور و دفع میکند. و – ای رسول- آنان تو را با معبودهایشان که گمان میکنند به تو زیان میرسانند میترسانند، و هر کس را که الله خوار سازد و از راه حقیقت گمراه و منحرف کند، دیگر هدایتگری ندارد که وی را به راه حق راهنمایی کند.
۳۷- و هر کس که الله او را به ایمان به الله و عمل به کتابش و پیروی از رسولش توفیق دهد، دیگر هیچ گمراهکنندهای نیست که او را از حقیقتی که بر آن است منحرف سازد. مگر الله در انتقامگرفتن از مخلوقات کافر و از کسانی که در برابرش نافرمانی کنند شکستناپذیر و غالب نیست؟!
۳۸- و – ای رسول- اگر از این مشرکان که غیر الله را عبادت میکنند بپرسی: چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ قطعا خواهند گفت: الله آنها را آفریده است، بنابراین به آفریدگار اقرار و اعتراف میکنند. به آنان بگو: آیا این معبودهایی که آنها را شریک الله میدانید و به دعا و یاریخواهی میخوانید میتوانند آزار و زیانی را که الله برای من مقدر کرده است دور کنند، یا مصیبتی را که به من رسیده است دفع کنند؟! و آیا میتوانند مانع منفعتی شوند که الله آن را برایم فراهم آورده است، یا رحمت الهی را از من بازدارند؟! آنان قطعا خواهند گفت: توان انجام این کارها را ندارند. به آنان بگو: الله تعالی برایم کافی است، که توکلکنندگان برای جلب منافع و دفع ضررهایشان به او توکل و اعتماد میکنند، بنابراین ذاتی که کفایت و حمایت فقط در اختیار اوست برایم کافی است، و او تمام مشکلات و گرفتاریهایم را برطرف خواهد کرد.
۳۹، ۴۰- - ای رسول- به قوم معاند و سرکش خود بگو: بر همان حالت و روشی که برای خود میپسندید عمل کنید، به گونهای که آنچه را شایستۀ عبادت نیست و هیچ اختیاری در امور ندارد عبادت میکنید، همانا من به آنچه فرمان یافتهام عمل میکنم؛ یعنی توجه به ذات یگانۀ الله در گفتار و رفتارم. به زودی خواهید دانست که عذاب به چه کسی میرسد و او را در دنیا خوار و رسوا میسازد و در آخرت عذابی همیشگی بر وی واقع میشود، که هرگز از بین نمیرود.
﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ لِلنَّاسِ بِٱلۡحَقِّۖ فَمَنِ ٱهۡتَدَىٰ فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيۡهَاۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٍ٤١ ٱللَّهُ يَتَوَفَّى ٱلۡأَنفُسَ حِينَ مَوۡتِهَا وَٱلَّتِي لَمۡ تَمُتۡ فِي مَنَامِهَاۖ فَيُمۡسِكُ ٱلَّتِي قَضَىٰ عَلَيۡهَا ٱلۡمَوۡتَ وَيُرۡسِلُ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّىۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ٤٢ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ شُفَعَآءَۚ قُلۡ أَوَلَوۡ كَانُواْ لَا يَمۡلِكُونَ شَيۡٔٗا وَلَا يَعۡقِلُونَ٤٣ قُل لِّلَّهِ ٱلشَّفَٰعَةُ جَمِيعٗاۖ لَّهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ ثُمَّ إِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٤٤ وَإِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَحۡدَهُ ٱشۡمَأَزَّتۡ قُلُوبُ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِۖ وَإِذَا ذُكِرَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦٓ إِذَا هُمۡ يَسۡتَبۡشِرُونَ٤٥ قُلِ ٱللَّهُمَّ فَاطِرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ عَٰلِمَ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ أَنتَ تَحۡكُمُ بَيۡنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ٤٦ وَلَوۡ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ مَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا وَمِثۡلَهُۥ مَعَهُۥ لَٱفۡتَدَوۡاْ بِهِۦ مِن سُوٓءِ ٱلۡعَذَابِ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ وَبَدَا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مَا لَمۡ يَكُونُواْ يَحۡتَسِبُونَ٤٧﴾
۴۱- - ای رسول- به تحقیق که ما قرآن را به حق بر تو نازل کردیم تا هدایتگر جهانیان به راه راست باشد، پس هر کس که با روشنایی و نورش هدایت یابد و به آنچه در آن است عمل کند و بر راه و روش آن پایدار بماند، فایدۀ این کارها به خودش بازمیگردد، و هر کس پس از اینکه هدایت برایش آشکار گردد گمراه شود، قطعا ضرر آن به خودش برمیگردد، و هیچ زیانی به الله نمیرساند. و – ای رسول- تو بر آنان گماشته نشدهای که مراقب اعمالشان باشی و آنان را بر این اساس مورد محاسبه قرار دهی، و بر آنچه بخواهی آنان را مجبور کنی، فقط تبلیغ رسالت بر تو واجب است.
۴۲- الله ذاتی است که ارواح را هنگام مرگشان قبض میکند، و این وفات کبری همان مرگ با تمامشدن اجل و زندگی دنیوی است، و نیز هنگام خواب ارواحی را که هنوز نمردهاند قبض میکند، که این مرگ صغری نام دارد. و از میان این دو روح، روحی را که مرگ کبری بر آن مقدر شده است نگه میدارد؛ یعنی روح فردی که مرده است، و روح دیگری را میفرستد تا اجل و روزیاش تمام شود؛ یعنی آن را به بدن صاحبش برمیگرداند. قطعاً در قبض روح میت و روح فردی که در خواب است و بازگرداندن روح به بدن فرد خوابیده و نگهداشتن روح فرد مرده از جانب الله، دلایل و نشانههایی روشن بر قدرت الله برای کسی که تفکر و تدبر کند وجود دارد.
۴۳- آیا این مشرکان معبودهایی را که به جای الله عبادت میکنند شفیع خود دانستهاند که نزد الله برایشان شفاعت کنند و نیازهایشان را برطرف سازند؟! – ای رسول- به آنان بگو: آیا آنها را شفاعتگرانی گرفتهاید و اینگونه میپندارید، حتی اگر این معبودها مالک چیزی نباشند، و نفهمند که شما آنها را عبادت میکنید؟!
۴۴- - ای رسول- به این مشرکان بگو: تمام شفاعتها فقط از آنِ الله است، فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو وجود دارد فقط برای اوست، بنابراین تمامی امور در اختیار ذات یگانۀ اوست، و هیچ کس نزد الله شفاعت نمیکند مگر به اجازۀ او تعالی و به شرط خشنودی او تعالی از کسی که برایش شفاعت میشود، او ذاتی است که مالک آسمانها و زمین است و در آنها تصرف میکند، بنابراین شفاعت باید از کسی درخواست شود که مالک آن است، و اینکه فقط او عبادت شود، و از این معبودهایی که هیچ سود و زیانی نمیرسانند درخواست نمیشود، و پس از مرگتان برای حساب و جزا به سوی الله سبحانه برگردانده میشوید.
۴۵- و هر گاه الله به تنهایی یاد شود دلهای کسانی که به معاد و رستاخیز پس از مرگ ایمان ندارند رویگردان میشود، و هر گاه نمادها و معبودها و دوستانی که به جای الله عبادت میشود یاد گردند، به ناگاه آنان خوشحال میشوند؛ زیرا شرک، با تمایلاتشان سازگار است.
۴۶ - بگو: بار الها! ای آفریدگار آسمانها و زمین و پدیدآورندۀ آنها بدون نمونۀ قبلی! ای دانای نهان و آشکار! تو در روز قیامت دربارۀ اختلافی که بندگانت در مورد تو و عظمت و قدرت و فرمانروایی تو و ایمان به تو و رسولت داشتند داوری میکنی، پس مرا با اجازۀ خودت به حقیقت آنچه در آن اختلاف دارند راهنمایی کن، که همانا تو هر کسی را که بخواهی به راه راست هدایت میکنی. یکی از دعاهای پیامبرج همین بود، و به بندگان آموزش میدهد که چگونه به الله پناه ببرند، و او را با اسمای حسنی و صفات والایش بخوانند.
۴۷- و اگر تمام اموال و ذخایر موجود در زمین و نیز مانند آنها برای این مشرکان باشد، قطعا تمام آنها را میبخشند؛ تا از عذاب الله رهایی یابند، و اگر آنها را ببخشند و فدیه دهند، هرگز از آنان پذیرفته نمیشود، و چیزی از عذاب الهی را از آنان برطرف نمیکند. و در آن روز چنان فرمان و عذابی از جانب الله بر آنان آشکار میشود که در دنیا گمان هم نمیکردند بر آنان نازل شود.
﴿وَبَدَا لَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٤٨ فَإِذَا مَسَّ ٱلۡإِنسَٰنَ ضُرّٞ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلۡنَٰهُ نِعۡمَةٗ مِّنَّا قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلۡمِۢۚ بَلۡ هِيَ فِتۡنَةٞ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٤٩ قَدۡ قَالَهَا ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٥٠ فَأَصَابَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْۚ وَٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡ هَٰٓؤُلَآءِ سَيُصِيبُهُمۡ سَئَِّاتُ مَا كَسَبُواْ وَمَا هُم بِمُعۡجِزِينَ٥١ أَوَ لَمۡ يَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يُؤۡمِنُونَ٥٢ ۞قُلۡ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ أَسۡرَفُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ لَا تَقۡنَطُواْ مِن رَّحۡمَةِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٥٣ وَأَنِيبُوٓاْ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ وَأَسۡلِمُواْ لَهُۥ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلۡعَذَابُ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ٥٤ وَٱتَّبِعُوٓاْ أَحۡسَنَ مَآ أُنزِلَ إِلَيۡكُم مِّن رَّبِّكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَكُمُ ٱلۡعَذَابُ بَغۡتَةٗ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ٥٥ أَن تَقُولَ نَفۡسٞ يَٰحَسۡرَتَىٰ عَلَىٰ مَا فَرَّطتُ فِي جَنۢبِ ٱللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ ٱلسَّٰخِرِينَ٥٦﴾
۴۸- و برای این تکذیبکنندگانِ روز حساب جزای گناهانی که مرتکب شدهاند آشکار میگردد، به گونهای که آنچه را شایستۀ الله نیست به او نسبت دادند، و در زندگی خویش گناهانی مرتکب شدند، و از هر طرف عذابی دردناک آنان را فرا میگیرد؛ این عذاب و مجازاتی برای آنان است به سزای اینکه هشدار و انذار به عذابی را که رسول به آنان وعده میداد به تمسخر میگرفتند و به آن اهمیت نمیدادند.
۴۹- و هر گاه سختی و مصیبتی به انسان برسد، از پروردگارش میخواهد که آن را برطرف کند، و زمانی که مصیبتش را دور میکنیم و نعمتی به وی میدهیم، دوباره به پروردگارش کفر میورزد، و فضل و احسان او تعالی را انکار میکند، و میگوید: قطعاً آنچه به من داده شده به این سبب است که الله میداند من شایسته و سزاوارش هستم، اما در حقیقت این آزمایشی است که الله تعالی بندگانش را با آن امتحان میکند؛ تا نشان دهد چه کسی شکر و چه کسی کفر او را به جای میآورد، اما بیشتر آنان – بر اثر جهل و بدگمانی- نمیدانند که الله از این طریق آنان را به تدریج به سمت هلاکت و نابودی میکشاند، و آنان را در قبال شکرگزاری نعمتها میآزماید.
۵۰- به تحقیق که امتهای پیش از آنان هم مانند این سخنشان بر زبان آوردند، و زمانی که عذاب آنان را فرا گرفت، اموال و فرزندانی که به دست آورده بودند به آنان سودی نرساند.
۵۱- در نتیجه امتهای پیشین که چنین سخنی گفتند، کیفر و پیامد اعمال بدی را که انجام دادند دیدند، و در همین زندگی دنیا خوار و ذلیل شدند، و – ای رسول- کسانی از قومت که به خودشان ستم کردند و چنین سخنی بر زبان آوردند، پیامد بدیها و گناهانی که انجام دادند به آنان خواهد رسید، همانگونه که به پیشینیان آنان رسید، و آنان نمیتوانند از [عذاب] الله فرار کنند و بگذرند.
۵۲- مگر آنان ندانستهاند که بخشش رزق و روزی الله به انسان، بیانگر خوبی و نیکی صاحبش نیست؟! بلکه الله تعالی بر اساس حکمت کامل خود روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد میگستراند و فراخ میکند، فرقی نمیکند نیکوکار باشد یا بدکار، و روزی را بر هر یک از آنان که بخواهد محدود میگرداند. قطعاً در این گشایش و محدودکردن روزی، نشانههایی روشن برای قومی که امر الهی را تصدیق میکنند و عامل به آن هستند وجود دارد.
۵۳- - ای رسول- به آن بندگانم که به انجام گناهان اصرار ورزیدهاند و با پیروی از تمایلات نفسانی مرتکب گناهان شدهاند و بر خود ستم کردهاند بگو: به سبب فراوانی گناهانتان، از رحمت الله نومید نشوید، که الله تعالی تمامی گناهان را برای کسی که توبه کند و از آنها دست بکشد میبخشد، فرقی نمیکند که چه گناهی باشد؛ زیرا قطعا او تعالی گناهان بندگان توبهکارش را میبخشد و نسبت به آنان مهربان است.
۵۴- و – ای مردم- با طاعت و عبادت و توبه، به سوی پروردگارتان بازگردید، و پیش از اینکه عذابش شما را فرا گیرد، و کسی غیر از الله نباشد که به شما یاری رساند، برای الله فروتن و خاضع باشید.
۵۵- و از بهترین چیزی که از جانب پروردگارتان برای شما نازل شده است - یعنی از قرآن کریم- که همۀ آن خوب و نیک است پیروی کنید، و پیش از اینکه ناگهان شما را عذاب فرا گیرد در حالی که از آمدنش آگاه نباشید، اوامر الله را اجرا کنید و از نواهی او دوری کنید.
۵۶- و از پروردگارتان اطاعت کنید و به سوی او توبه و رجوع کنید تا مبادا کسی پشیمان نشود و بگوید: دریغ و افسوس بر اینکه در دنیا به آنچه الله فرمان داده بود عمل نکردم، و در اطاعت و عبادت او کوتاهی کردم، و در دنیا از تمسخرکنندگان به فرمان الله و کتاب و رسول و مؤمنان به او بودم!
﴿أَوۡ تَقُولَ لَوۡ أَنَّ ٱللَّهَ هَدَىٰنِي لَكُنتُ مِنَ ٱلۡمُتَّقِينَ٥٧ أَوۡ تَقُولَ حِينَ تَرَى ٱلۡعَذَابَ لَوۡ أَنَّ لِي كَرَّةٗ فَأَكُونَ مِنَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ٥٨ بَلَىٰ قَدۡ جَآءَتۡكَ ءَايَٰتِي فَكَذَّبۡتَ بِهَا وَٱسۡتَكۡبَرۡتَ وَكُنتَ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٩ وَيَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ تَرَى ٱلَّذِينَ كَذَبُواْ عَلَى ٱللَّهِ وُجُوهُهُم مُّسۡوَدَّةٌۚ أَلَيۡسَ فِي جَهَنَّمَ مَثۡوٗى لِّلۡمُتَكَبِّرِينَ٦٠ وَيُنَجِّي ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ بِمَفَازَتِهِمۡ لَا يَمَسُّهُمُ ٱلسُّوٓءُ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ٦١ ٱللَّهُ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ وَكِيلٞ٦٢ لَّهُۥ مَقَالِيدُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۗ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٦٣ قُلۡ أَفَغَيۡرَ ٱللَّهِ تَأۡمُرُوٓنِّيٓ أَعۡبُدُ أَيُّهَا ٱلۡجَٰهِلُونَ٦٤ وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٦٥ بَلِ ٱللَّهَ فَٱعۡبُدۡ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٦٦ وَمَا قَدَرُواْ ٱللَّهَ حَقَّ قَدۡرِهِۦ وَٱلۡأَرۡضُ جَمِيعٗا قَبۡضَتُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَٱلسَّمَٰوَٰتُ مَطۡوِيَّٰتُۢ بِيَمِينِهِۦۚ سُبۡحَٰنَهُۥ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٦٧﴾
۵۷- یا بگوید: اگر الله مرا به سمت دینش هدایت و راهنمایی میکرد، قطعا از پرهیزکنندگان از شرک و گناهان بودم.
۵۸- یا وقتی در روز حساب ببیند که عذاب الهی او را فرا گرفته است بگوید: کاش بازگشت به زندگی دنیا برایم ممکن میبود، تا در آنجا از کسانی میگشتم که طاعت پروردگارشان را به خوبی انجام دادند و به آنچه رسولان فرمان دادند عمل کردند.
۵۹- این حرفی که تو میگویی حقیقت ندارد و صحیح نیست؛ زیرا آیات روشن من که بیانگر حق بودند نزد تو آمدند، ولی آنها را تکذیب کردی و از پذیرش و پیروی از آنها سر باز زدی، و از کافران به الله و پیامبرانش گشتی.
۶۰- و روز قیامت چهرههای این تکذیبکنندگان را که پروردگارشان را به گونهای ناشایست توصیف کردند و شریک و فرزند به او نسبت دادند سیاه میبینی. مگر در جهنم جایگاه و قرارگاه متکبران در برابر الله و رویگردانان از توحید و اطاعت او نیست؟! آری! اینگونه است.
۶۱- و الله تعالی کسانی را که با اجرای فرایض و ترک نواهی، تقوای الهی را رعایت کردهاند، از جهنم نجات میدهد و آنان را رستگار میکند و امنیتشان را برقرار میسازد؛ یعنی به بهشت میرسند، و چیزی از عذاب جهنم به آنان نمیرسد، و به سبب آنچه از بهره و لذات دنیوی از دست دادهاند اندوهگین نمیشوند.
۶۲- الله آفریدگار و و پروردگار و مالک و صاحب اختیار همه چیز است، و او بر هر چیزی نگهبان است و امور تمامی مخلوقاتش را تدبیر و اداره میکند.
۶۳- کلیدهای گنجینههای آسمانها و زمین فقط از آنِ اوست، که از آنها برای مخلوقاتش هر گونه که بخواهد میدهد، و کسانی که آیات قرآن و دلایل روشن آن را انکار کردند، همان افرادی هستند که در دنیا با محرومشدن از ایمان، و در آخرت با جاودانهشدن در آتش خوار و رسوا میگردند.
۶۴- - ای رسول- به مشرکان قومت بگو: ای جاهلان به الله! آیا به من دستور میدهید که غیر الله را عبادت کنم، در حالی که عبادت برای هیچ چیزی غیر از او تعالی جایز نیست؟!
۶۵- و – ای رسول- به تحقیق که به سوی تو و پیامبران پیش از تو وحی شده است که: اگر غیر الله را با او شریک گردانی، قطعا عملت نابود و باطل میگردد، و از هلاکشدگان و زیاندیدگان در دین و آخرت خود میگردی؛ زیرا هیچ عمل نیکی با وجود شرک پذیرفته نمیشود.
۶۶- بلکه – ای پیامبر- تنها الله را عبادت کن، و عبادت را برای ذات یگانه و بیشریک او خالص بگردان، و از کسانی باش که شکر الله را در قبال نعمتهایش به جای میآورند.
۶۷- و مشرکان، الله را آنگونه که سزاوار بزرگیاش است بزرگ نشمردهاند؛ زیرا غیر الله را که هیچ سود و زیانی نمیرسانند همراه او عبادت کردهاند، بنابراین مخلوق را با وجود ناتوانیاش با خالق یکسان دانستهاند، ذاتی که بر اثر بزرگی و فراوانی قدرتش روز قیامت تمامی زمین در قبضۀ اوست، و تمامی آسمانها با دست راست او تعالی در همپیچیده میشود، الله سبحانه از شرکی که این مشرکان برای او قائل میشوند منزه و برتر است. در این آیه مشت و دست راست و پیچیدن برای الله آنگونه که شایستۀ جلال و عظمت او تعالی باشد و بدون بیان کیفیت و تشبیه، اثبات شده است.
﴿وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَّا مَن شَآءَ ٱللَّهُۖ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخۡرَىٰ فَإِذَا هُمۡ قِيَامٞ يَنظُرُونَ٦٨ وَأَشۡرَقَتِ ٱلۡأَرۡضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ ٱلۡكِتَٰبُ وَجِاْيٓءَ بِٱلنَّبِيِّۧنَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٦٩ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِمَا يَفۡعَلُونَ٧٠ وَسِيقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ زُمَرًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا فُتِحَتۡ أَبۡوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمۡ خَزَنَتُهَآ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ يَتۡلُونَ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِ رَبِّكُمۡ وَيُنذِرُونَكُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَاۚ قَالُواْ بَلَىٰ وَلَٰكِنۡ حَقَّتۡ كَلِمَةُ ٱلۡعَذَابِ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٧١ قِيلَ ٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٧٢ وَسِيقَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ رَبَّهُمۡ إِلَى ٱلۡجَنَّةِ زُمَرًاۖ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءُوهَا وَفُتِحَتۡ أَبۡوَٰبُهَا وَقَالَ لَهُمۡ خَزَنَتُهَا سَلَٰمٌ عَلَيۡكُمۡ طِبۡتُمۡ فَٱدۡخُلُوهَا خَٰلِدِينَ٧٣ وَقَالُواْ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ ٱلَّذِي صَدَقَنَا وَعۡدَهُۥ وَأَوۡرَثَنَا ٱلۡأَرۡضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ ٱلۡجَنَّةِ حَيۡثُ نَشَآءُۖ فَنِعۡمَ أَجۡرُ ٱلۡعَٰمِلِينَ٧٤﴾
۶۸- و در «صور» دمیده شود و هر آنچه در آسمانها و زمین باشند بمیرند مگر کسی که الله ارادۀ نمردن او را کرده باشد، سپس فرشتۀ مسئول برای بار دوم در صور میدمد که از زندهشدن تمامی مخلوقات برای حساب در برابر پروردگارشان خبر میدهد، و به ناگاه آنان از قبرهایشان برمیخیزند و منتظرند که الله با آنها چه کاری انجام میدهد؟!
۶۹- و در روز قیامت که الله تعالی برای داوری میان مخلوقات تجلی کند، زمین روشن میگردد، و فرشتگان نامۀ اعمال هر فردی را میگشایند، و پیامبران و گواهان بر امتها آورده میشوند؛ تا الله از پیامبران دربارۀ تبلیغ رسالت و پاسخ امتهایشان بپرسد، چنانکه امت محمدج آورده میشوند؛ تا به تبلیغ رسالت از طرف پیامبران پیشین برای امتهایشان در صورتی که این تبلیغ را انکار کنند گواهی بدهند، بنابراین حجت بر امتها اقامه میشود، و پروردگار جهانیان با عدالت کامل میان بندگان حکم و داوری میکند، و هیچ ستمی بر آنان نمیشود که پاداش از آنان کم شود یا عذابی بر آنان افزون گردد.
۷۰- و الله جزای عمل خیر یا شر هر کسی را به طور کامل میدهد، و او تعالی به طاعت یا گناهی که در دنیا انجام میدادند داناتر است.
۷۱- و کسانی که به الله و رسولانش کفر ورزیدند گروهگروه به سوی جهنم رانده میشوند، تا اینکه به آنجا برسند فرشتگان نگهبان و مسئول جهنم درهای هفتگانۀ آن را میگشایند، و آنان را سرزنش و نکوهش میکنند و میگویند: چگونه از الله نافرمانی کردید و نپذیرفتید که او تنها معبود بر حق است؟! مگر رسولانی از جنس خود شما را به سویتان نفرستاد که آیات پروردگارتان را بر شما تلاوت میکردند، و شما را از ترس و وحشت این روز بر حذر میداشتند؟! آنان با اقرار به گناهانشان میگویند: آری، قطعا رسولان پروردگارمان حقیقت را آوردند، و ما را از این روز بر حذر داشتند، اما فرمان الله بر این رفته و مقدر شده که عذابش به کافران میرسد.
۷۲- به منظور خوار و رسواکردن منکرانِ یگانگی و برحقبودن الله، به آنان گفته میشود: از درهای جهنم وارد شوید و برای همیشه در آن بمانید، و چقدر بد و زشت است سرانجام کسانی که در برابر ایمان به الله و عمل به شریعت او تکبر ورزیدند.
۷۳- و کسانی که با یگانهدانستن الله و انجام طاعت و عبادت او تعالی، تقوای پروردگارشان را رعایت کردند گروهگروه به سوی بهشت رانده میشوند، تا اینکه وقتی به بهشت برسند و برایشان شفاعت شود که وارد آن شوند، درهای بهشت باز میگردد، و فرشتگان مسئول بهشت برایشان خوشامد میگویند، و با مژده و خوشحالی از آنان استقبال میکنند؛ چون از آثار گناه پاک گشتهاند و به آنان میگویند: سلام و درود بر شما، و شما از هر آفتی رهایی و سلامتی یافتید، احوالتان خوش گشت، پس وارد بهشت شوید و برای همیشه در آن بمانید.
۷۴- و مؤمنان میگویند: تمام ستایشها از آنِ الله است که وعدهای را که بر زبان رسولانش به ما داده بود محقق گردانید، و زمین بهشت را برایمان به میراث داد، که در هر مکانی از آن بخواهیم جای میگیریم، پس چه نیکوست پاداش نیکوکارانی که برای اطاعت از پروردگارشان تلاش کردند.
﴿وَتَرَى ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ حَآفِّينَ مِنۡ حَوۡلِ ٱلۡعَرۡشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡۚ وَقُضِيَ بَيۡنَهُم بِٱلۡحَقِّۚ وَقِيلَ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٧٥﴾
۷۵- و – ای پیامبر- فرشتگان را میبینی که گرداگرد عرش رحمان را احاطه کردهاند، و پروردگارشان را از هر آنچه شایستۀ او نیست منزه میدانند، و الله تعالی به حق و عدالت میان بندگانش داوری میکند، پس مؤمنان را به بهشت و کافران را به جهنم درمیآورد، و گفته میشود: حمد و سپاس پروردگار جهانیان را که میان بهشتیان و جهنمیان حکم و داوری کرد، ستایشی به سبب فضل و احسان او و ستایشی به سبب عدالت و حکمت او تعالی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ٢ غَافِرِ ٱلذَّنۢبِ وَقَابِلِ ٱلتَّوۡبِ شَدِيدِ ٱلۡعِقَابِ ذِي ٱلطَّوۡلِۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ إِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ٣ مَا يُجَٰدِلُ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَلَا يَغۡرُرۡكَ تَقَلُّبُهُمۡ فِي ٱلۡبِلَٰدِ٤ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۖ وَهَمَّتۡ كُلُّ أُمَّةِۢ بِرَسُولِهِمۡ لِيَأۡخُذُوهُۖ وَجَٰدَلُواْ بِٱلۡبَٰطِلِ لِيُدۡحِضُواْ بِهِ ٱلۡحَقَّ فَأَخَذۡتُهُمۡۖ فَكَيۡفَ كَانَ عِقَابِ٥ وَكَذَٰلِكَ حَقَّتۡ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَنَّهُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ٦ ٱلَّذِينَ يَحۡمِلُونَ ٱلۡعَرۡشَ وَمَنۡ حَوۡلَهُۥ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيُؤۡمِنُونَ بِهِۦ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْۖ رَبَّنَا وَسِعۡتَ كُلَّ شَيۡءٖ رَّحۡمَةٗ وَعِلۡمٗا فَٱغۡفِرۡ لِلَّذِينَ تَابُواْ وَٱتَّبَعُواْ سَبِيلَكَ وَقِهِمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ٧﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- قرآن از جانب الله ذات شکستناپذیری که با عزت خود بر هر مخلوقی چیره است و به هر چیزی داناست، نازل شده است.
۳- ذاتی که آمرزندۀ گناه گنهکاران و پذیرندۀ توبۀ توبهکاران، و سختکیفر بر کسی است که در انجام گناهان گستاخی کند و از آنها توبه و رجوع نکند، و او تعالی صاحب احسان و انعام بر بندگان فرمانبردارش است، هیچ معبودی غیر از او مستحق عبادت نیست. در روز حساب تمامی مخلوقات نزد او برمیگردند، و هر یک را به آنچه سزاوارش است جزا میدهد.
۴- فقط کسانی دربارۀ آیات قرآن و دلایل آن که بیانگر یگانگی الله است مجادله، و به باطل با آنها دشمنی و مقابله میکنند که منکرند و نپذیرفتند که فقط الله معبود بر حق و مستحق عبادت است، پس – ای رسول- عبور و مرور آنان در شهرها با انواع تجارت و کسب و کار و با نعمتها و زینتهای دنیا تو را نفریبد [زیرا الله به آنان مهلت میدهد و به تدریج نابودشان میکند].
۵- پیش از این کافران، قوم نوح و امتهای پس از آنان که جنگ خود علیه پیامبران را آشکار کردند؛ مانند قبیلۀ عاد و ثمود تکذیب کردند، به گونهای که با هم بر آزار و اذیت رسولان تصمیم گرفتند و بر رساندن آسیب به رسولان و کشتن آنان اجماع کردند، و هر یک از این امتهای تکذیبکننده تصمیم گرفتند که پیامبرشان را بکشند، و به باطل با او مخاصمه و دشمنی کنند؛ تا با جدال خود حق را باطل و نابود کنند، در نتیجه آنان را مجازات کردم، پس چگونه عذاب من علیه آنان، عبرتی برای مخلوقات و پندی برای مردمی که پس از آنان آمدند شد؟!
۶- و چنانکه عذاب بر امتهای پیشین که پیامبرانشان را تکذیب کردند واجب شد، بر کافران لازم شده که آنان ساکنان آتش جهنم هستند.
۷- - ای رسول- فرشتگانی که عرش پروردگارت را برمیدارند، و فرشتگانی که گرداگرد آن هستند، پروردگارشان را از هر نقص و عیبی منزه میدانند، و آنگونه که باید به او ایمان میآورند، و از الله درخواست میکنند که مؤمنان را بیامرزد، و میگویند: ای پروردگار ما! علم و مهربانی تو همه چیز را فرا گرفته است، پس کسانی را که از شرک و گناهان توبه کردهاند، و راهی را که به آنان فرمان دادهای - یعنی راه اسلام- را پیمودند ببخشای و آنان را از عذاب آتش و ترس و وحشت آن دور بدار.
﴿رَبَّنَا وَأَدۡخِلۡهُمۡ جَنَّٰتِ عَدۡنٍ ٱلَّتِي وَعَدتَّهُمۡ وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّيَّٰتِهِمۡۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٨ وَقِهِمُ ٱلسَّئَِّاتِۚ وَمَن تَقِ ٱلسَّئَِّاتِ يَوۡمَئِذٖ فَقَدۡ رَحِمۡتَهُۥۚ وَذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُنَادَوۡنَ لَمَقۡتُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُ مِن مَّقۡتِكُمۡ أَنفُسَكُمۡ إِذۡ تُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلۡإِيمَٰنِ فَتَكۡفُرُونَ١٠ قَالُواْ رَبَّنَآ أَمَتَّنَا ٱثۡنَتَيۡنِ وَأَحۡيَيۡتَنَا ٱثۡنَتَيۡنِ فَٱعۡتَرَفۡنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلۡ إِلَىٰ خُرُوجٖ مِّن سَبِيلٖ١١ ذَٰلِكُم بِأَنَّهُۥٓ إِذَا دُعِيَ ٱللَّهُ وَحۡدَهُۥ كَفَرۡتُمۡ وَإِن يُشۡرَكۡ بِهِۦ تُؤۡمِنُواْۚ فَٱلۡحُكۡمُ لِلَّهِ ٱلۡعَلِيِّ ٱلۡكَبِيرِ١٢ هُوَ ٱلَّذِي يُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُنَزِّلُ لَكُم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ رِزۡقٗاۚ وَمَا يَتَذَكَّرُ إِلَّا مَن يُنِيبُ١٣ فَٱدۡعُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ١٤ رَفِيعُ ٱلدَّرَجَٰتِ ذُو ٱلۡعَرۡشِ يُلۡقِي ٱلرُّوحَ مِنۡ أَمۡرِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنۡ عِبَادِهِۦ لِيُنذِرَ يَوۡمَ ٱلتَّلَاقِ١٥ يَوۡمَ هُم بَٰرِزُونَۖ لَا يَخۡفَىٰ عَلَى ٱللَّهِ مِنۡهُمۡ شَيۡءٞۚ لِّمَنِ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَۖ لِلَّهِ ٱلۡوَٰحِدِ ٱلۡقَهَّارِ١٦﴾
۸- و پروردگارا! مومنان را به بهشتهای جاویدانی که به آنان وعده دادهای درآور، و همراه آنان از میان پدران و همسران و فرزندانشان، کسانی را که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند وارد کن، در حقیقت تو ذات شکستناپذیری هستی که بر همه چیز غالب و چیره است و در تدبیر و آفرینش و کارش حکیم است.
۹- و پیامد و بدی نتیجۀ گناهانشان را از آنان دور کن، و آنان را به این سبب مؤاخذه نکن، و هر کس که بدیها را در روز حساب از او دور کنی، قطعا بر وی رحم کردهای، و با نجاتیافتن از عذابت بر او انعام و احسان کردهای، و این پیروزی و سعادتی است که هیچ سعادتی با آن برابری نمیکند.
۱۰- قطعاً کسانی که این امر را که الله تنها معبود بر حق است انکار کردند، و غیر الله را عبادت کردند، زمانی که هولناکیِ آتش جهنم را مشاهده کنند، به شدت با خودشان دشمنی میکنند، و در آن هنگام نگهبانان جهنم به آنان میگویند: قطعا دشمنی و خشم الله علیه شما در دنیا- زمانی که از شما خواست که به او ایمان بیاورید و از رسولانش پیروی کنید، اما سر باز زدید- بزرگتر و بدتر از کینه و خشم کنونی شماست، پس از اینکه دانستید سزاوار خشم و عذاب الهی هستید.
۱۱- کافران میگویند: پروردگارا! دو بار ما را میراندی: زمانی که نطفهای در شکم مادرمان بودیم و پیش از اینکه روح در ما دمیده شود، و یکبار زمانی که اجل و مدت ما در زندگی دنیا به پایان رسید. و دو بار ما را زنده کردی: یکی در سرای دنیا روزی که ما را به دنیا آوردی، و بار دیگر در روزی که ما را از قبرهایمان برانگیختی، پس ما اکنون به اشتباهات گذشتۀمان اقرار میکنیم، پس آیا برای ما راهی وجود دارد که با آن از این آتش خارج شویم، و ما را به دنیا بازگردانی؛ تا از تو اطاعت کنیم؟ اما این اعتراف هرگز سودی به حالشان نمیرساند.
۱۲- - ای کافران- این عذابی که در آن قرار دارید به سبب آن است که وقتی برای پذیرش یگانگی الله و اخلاص عمل برای او فرا خوانده میشدید، به او کفر میورزیدید، و اگر شریکی برای الله قرار داده میشد، آن را تصدیق و از این کار پیروی میکردید. و الله تعالی حاکم در میان مخلوقاتش است و ذات عادلی است که هرگز ستم نمیکند، هر کس را که بخواهد هدایت و هر کس را که بخواهد گمراه میکند، و بر هر کس که بخواهد رحم میکند و هر کس را که بخواهد عذاب میدهد. هیچ معبود برحقی نیست جز او تعالی که در ذات و قدرت و قهر و غلبۀ خویش برتر است، و عظمت و کبریایی از آنِ اوست.
۱۳- - ای مردم- او تعالی ذاتی است که با نشانههای بزرگی که بیانگر کمال آفریدگار و پدیدآورندۀ آنهاست قدرتش را برای شما آشکار میسازد، و بارانی از آسمان برایتان فرو میفرستد که به وسیلۀ آن روزیداده میشوید، و فقط کسی از این نشانهها پند میگیرد که به طاعت از الله روی آورد و فقط او را عبادت کند.
۱۴- پس – ای مؤمنان- عبادت و دعا و درخواستتان را فقط برای الله قرار دهید، و با روش و آیین مشرکان مخالفت کنید، هر چند این کار باعث خشم آنان شود، و به آنان اهمیت ندهید.
۱۵- بدون تردید الله ذاتی بلندمرتبه و دارای درجاتی بسیار والاست که باعث تمایز او با مخلوقاتش شده و جایگاه و قدرتش با این درجات بسیار بالا رفته است، و او صاحب عرش بزرگ است، و یکی از رحمتهای الله بر بندگانش این است که رسولانی به سویشان میفرستد و رسولان، وحیی را نزدشان میآورند که با آن زنده و بیدار میشوند، و آگاهی حاصل میکنند؛ تا این رسولان، به بندگان الهی هشدار دهند و آنان را از روز قیامت که تمامی مخلوقات از ابتدا تا انتها جمع میشود بترسانند.
۱۶- در روز قیامت همۀ مخلوقات در برابر پروردگارشان حاضر میشوند، و هیچ چیز از آنان و از اعمالی که در دنیا انجام میدادند بر الله پنهان نمیماند. الله تعالی میفرماید: امروز فرمانروایی و تصرف و اختیار از آنِ کیست؟ و خود الله پاسخ میدهد که: فقط از آنِ الله است که در اسماء و صفات و افعالش یگانه است، ذات قهاری که با قدرت و عزت خود بر تمامی مخلوقات چیره و غالب است.
﴿ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡۚ لَا ظُلۡمَ ٱلۡيَوۡمَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ١٧ وَأَنذِرۡهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡأٓزِفَةِ إِذِ ٱلۡقُلُوبُ لَدَى ٱلۡحَنَاجِرِ كَٰظِمِينَۚ مَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ حَمِيمٖ وَلَا شَفِيعٖ يُطَاعُ١٨ يَعۡلَمُ خَآئِنَةَ ٱلۡأَعۡيُنِ وَمَا تُخۡفِي ٱلصُّدُورُ١٩ وَٱللَّهُ يَقۡضِي بِٱلۡحَقِّۖ وَٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِۦ لَا يَقۡضُونَ بِشَيۡءٍۗ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ٢٠ ۞أَوَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُواْ هُمۡ أَشَدَّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِن وَاقٖ٢١ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانَت تَّأۡتِيهِمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَكَفَرُواْ فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ قَوِيّٞ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٢٢ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَا وَسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٢٣ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَهَٰمَٰنَ وَقَٰرُونَ فَقَالُواْ سَٰحِرٞ كَذَّابٞ٢٤ فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡحَقِّ مِنۡ عِندِنَا قَالُواْ ٱقۡتُلُوٓاْ أَبۡنَآءَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥ وَٱسۡتَحۡيُواْ نِسَآءَهُمۡۚ وَمَا كَيۡدُ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ٢٥﴾
۱۷- امروز هر کسی در قبال عمل خیر یا شری که در دنیا انجام داده است جزا داده میشود، و امروز به هیچ کس ستمی نمیشود به این صورت که بر بدیهایش افزوده شود یا از نیکیهایش کم شود. به راستی که الله حسابرسی سریع است، پس آن روز را دیر ندانید، که قطعا نزدیک است.
۱۸- و – ای رسول- مردم را از روز قیامت که نزدیک است بترسان، هر چند آن را دور میدانند، آنگاه که دلهای بندگان از ترس عذاب الهی از سینههایشان بالا میآید تا اینکه به حلقومهایشان میرسد، و آنان پُر از غم و اندوهند. ستمکاران هیچ خویشاوند و دوست و شفاعتگری ندارند که برای آنان نزد پروردگارشان شفاعت کند، و شفاعتش پذیرفته شود.
۱۹- الله از نگاههای دزدانه و پنهانی چشمان و از خیر و شری که انسان در دلش دارد آگاه است.
۲۰- و الله در میان مردم بر اساس عدالت در آنچه مستحق آن هستند داوری و حکم میکند، و معبودهایی که به جای الله به دعا و یاریخواهی خوانده میشوند، هیچ حکمی نمیکنند؛ چون از این کار ناتوانند. به راستی که الله شنوندۀ سخنان مخلوقاتش است و افعال و اعمالشان را میبیند و آنان را به سبب آن جزا خواهد داد.
۲۱- - ای رسول- مگر این تکذیبکنندگان رسالت تو در زمین نگشتهاند که ببینند سرانجام امتهای پیش از آنان چگونه بوده است؟! آنان خشنتر و دارای آثاری ماندگارتر از اینان بر روی زمین بودند، اما قدرت زیاد و بزرگی جسم و هیکلهایشان به آنان سودی نرساند، و الله آنان را با کیفر خویش مجازات کرد؛ زیرا مرتکب کفر و گناهان شدند، و در برابر عذاب الهی حفاظی نداشتند که از آنان محفاظت کند و عذاب را از آنان دور سازد.
۲۲- این عذابی که به تکذیبکنندگان پیشین رسید به سبب برخورد و رفتار آنان با رسولانی بود که دلایلی قاطع بر صداقت ادعایشان آوردند، اما این افراد کفر ورزیدند و رسولان را تکذیب کردند، بنابراین الله آنان را گرفتار عذابش کرد، همانا او تعالی قوی و نیرومند است و هیچ کس نمیتواند بر او غلبه کند، و علیه کسی که به او کفر ورزد و نافرمانی کند سختکیفر است.
۲۳- و به تحقیق که موسی را با آیات و نشانههایی بزرگ فرستادیم که بیانگر حقانیت و صداقت آنچه با آن فرستاده شد بود و حجتی روشن و واضح بود بر صداقت او در ادعایش و بطلان ادعا و کار کسانی که به سویشان فرستاده شد.
۲۴- به سوی فرعون پادشاه «مصر» و وزیرش هامان و قارون صاحب اموال و گنجها؛ و آنان رسالتش را انکار کردند و تکبر ورزیدند و دربارۀ او گفتند: قطعاً وی ساحری دروغگوست، پس چگونه ادعا میکند که به عنوان رسول برای مردم فرستاده شده است؟!
۲۵- پس وقتی موسی با معجزاتی آشکار از جانب ما نزد فرعون و هامان و قارون رفت، آنان تنها به مخالفت و انکار او بسنده نکردند، بلکه گفتند: پسران کسانی را که همراه او ایمان آوردهاند بکشید و دخترانشان را برای خدمت و بردگی باقی بگذارید. و تدبیر و نیرنگ کافران قطعا نابودشدنی و از بینرفتنی است.
﴿وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ ذَرُونِيٓ أَقۡتُلۡ مُوسَىٰ وَلۡيَدۡعُ رَبَّهُۥٓۖ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يُبَدِّلَ دِينَكُمۡ أَوۡ أَن يُظۡهِرَ فِي ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡفَسَادَ٢٦ وَقَالَ مُوسَىٰٓ إِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُم مِّن كُلِّ مُتَكَبِّرٖ لَّا يُؤۡمِنُ بِيَوۡمِ ٱلۡحِسَابِ٢٧ وَقَالَ رَجُلٞ مُّؤۡمِنٞ مِّنۡ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ يَكۡتُمُ إِيمَٰنَهُۥٓ أَتَقۡتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ ٱللَّهُ وَقَدۡ جَآءَكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ مِن رَّبِّكُمۡۖ وَإِن يَكُ كَٰذِبٗا فَعَلَيۡهِ كَذِبُهُۥۖ وَإِن يَكُ صَادِقٗا يُصِبۡكُم بَعۡضُ ٱلَّذِي يَعِدُكُمۡۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ كَذَّابٞ٢٨ يَٰقَوۡمِ لَكُمُ ٱلۡمُلۡكُ ٱلۡيَوۡمَ ظَٰهِرِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَن يَنصُرُنَا مِنۢ بَأۡسِ ٱللَّهِ إِن جَآءَنَاۚ قَالَ فِرۡعَوۡنُ مَآ أُرِيكُمۡ إِلَّا مَآ أَرَىٰ وَمَآ أَهۡدِيكُمۡ إِلَّا سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ٢٩ وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُم مِّثۡلَ يَوۡمِ ٱلۡأَحۡزَابِ٣٠ مِثۡلَ دَأۡبِ قَوۡمِ نُوحٖ وَعَادٖ وَثَمُودَ وَٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡۚ وَمَا ٱللَّهُ يُرِيدُ ظُلۡمٗا لِّلۡعِبَادِ٣١ وَيَٰقَوۡمِ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ يَوۡمَ ٱلتَّنَادِ٣٢ يَوۡمَ تُوَلُّونَ مُدۡبِرِينَ مَا لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٖ٣٣﴾
۲۶- و فرعون به سران قومش گفت: مرا بگذارید تا موسی را بکشم، و باید پروردگارش را که ادعا میکند او را به سوی ما فرستاده است به دعا و یاریخواهی بخواند، من میترسم دین و آیین شما را که بر آن هستید تغییر دهد، یا اینکه در سرزمین «مصر» فساد برپا کند.
۲۷- و موسی به فرعون و اشراف قومش گفت: - ای قوم من- همانا من از شر هر فرد متکبر و رویگردان از توحید و طاعت الهی که به روزی که الله در آن روز مخلوقاتش را مورد محاسبه قرار میدهد ایمان ندارد، به پروردگار خودم و شما پناه میبرم.
۲۸- و مردی مومن به الله از خاندان فرعون که ایمان خویش را پنهان میداشت برای اعتراض به قومش گفت: چگونه کشتن مردی را جایز میدانید که هیچ جرمی ندارد جز اینکه میگوید: پروردگارم الله است، و دلایلی قاطع از جانب پروردگارتان برای اثبات صداقت آنچه میگوید آورده است؟! و اگر موسی دروغگو باشد، پیامد دروغش فقط به خودش بازمیگردد، و اگر راستگو باشد، بخشی از آنچه شما را با آنها تهدید میکند به شما میرسد، قطعاً الله کسی را که با ترک حق و رویآوردن به باطل، از حد بگذرد و نسبتهای دروغ و ناروایی را به الله بدهد، برای رسیدن به حقیقت توفیق نمیدهد.
۲۹- ای قوم من! امروز فرمانروایی در سرزمین «مصر» برای شماست و بر رعیت خود که شامل بنیاسرائیل و دیگران میشود قدرت دارید، پس چه کسی عذاب الهی را از ما دور میکند اگر ما را فرا گیرد؟! فرعون در پاسخ به قومش گفت: - ای مردم- من فقط همان نظر و نصیحتی را به شما مینمایانم که به نفع خودم میبینم و به خیر و صلاح شماست و حقیقت دارد، و شما را فقط به راه حقیقت و درست فرا میخوانم.
۳۰- و آن مرد مؤمن از خاندان فرعون به قصد نصیحت و ترساندن فرعون و اشراف قومش گفت: اگر موسی را بکشید، من از [روزی] مانند روز گروههایی که علیه پیامبرانشان جبهه گرفتند بر شما میترسم.
۳۱- مانند عادت و روش قوم نوح و عاد و ثمود و افراد پس از آنان که کفر ورزیدند و تکذیب کردند، و الله تعالی آنان را به این سبب نابود کرد. و الله ستم را بر بندگانش نمیخواهد، که آنان را بدون اینکه مرتکب گناه شده باشند عذاب کند. الله از ستم و عیب و نقص بسیار منزه و برتر است.
۳۲- و ای قوم من! همانا من از عذاب روز قیامت بر شما میترسم، روزی که مردم بر اثر ترس و وحشت ایستادن در آن روز، یکدیگر را صدا میزنند.
۳۳- روزی که پشت میکنید و میروید و فرار میکنید، در برابر عذاب الله هیچ مانعی ندارید که از شما حفاظت کند و هیچ یاوری ندارید که به شما یاری رساند، و کسی که الله او را خوار گرداند و به هدایت و اصلاح توفیق ندهد، هیچ هدایتگری ندارد که او را به حقیقت و راه درست راهنمایی کند.
﴿وَلَقَدۡ جَآءَكُمۡ يُوسُفُ مِن قَبۡلُ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَمَا زِلۡتُمۡ فِي شَكّٖ مِّمَّا جَآءَكُم بِهِۦۖ حَتَّىٰٓ إِذَا هَلَكَ قُلۡتُمۡ لَن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ مِنۢ بَعۡدِهِۦ رَسُولٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَنۡ هُوَ مُسۡرِفٞ مُّرۡتَابٌ٣٤ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡۖ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلۡبِ مُتَكَبِّرٖ جَبَّارٖ٣٥ وَقَالَ فِرۡعَوۡنُ يَٰهَٰمَٰنُ ٱبۡنِ لِي صَرۡحٗا لَّعَلِّيٓ أَبۡلُغُ ٱلۡأَسۡبَٰبَ٣٦ أَسۡبَٰبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ فَأَطَّلِعَ إِلَىٰٓ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُۥ كَٰذِبٗاۚ وَكَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِفِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ وَصُدَّ عَنِ ٱلسَّبِيلِۚ وَمَا كَيۡدُ فِرۡعَوۡنَ إِلَّا فِي تَبَابٖ٣٧ وَقَالَ ٱلَّذِيٓ ءَامَنَ يَٰقَوۡمِ ٱتَّبِعُونِ أَهۡدِكُمۡ سَبِيلَ ٱلرَّشَادِ٣٨ يَٰقَوۡمِ إِنَّمَا هَٰذِهِ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا مَتَٰعٞ وَإِنَّ ٱلۡأٓخِرَةَ هِيَ دَارُ ٱلۡقَرَارِ٣٩ مَنۡ عَمِلَ سَيِّئَةٗ فَلَا يُجۡزَىٰٓ إِلَّا مِثۡلَهَاۖ وَمَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَأُوْلَٰٓئِكَ يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ يُرۡزَقُونَ فِيهَا بِغَيۡرِ حِسَابٖ٤٠﴾
۳۴- و به تحقیق که الله پیامبر گرامی یوسف بن یعقوب را پیش از موسی با دلایلی روشن که بیانگر راستیاش بود به سوی شما فرستاد، و او شما را به عبادت الله یگانه و بیشریک فرمان داد، و شما همواره تا زمانی که او زنده بود، دربارۀ آنچه آورده بود تردید داشتید، و زمانی که وفات کرد، تردید و شرکتان زیاد شد و گفتید: هرگز الله پس از وی رسولی را نمیفرستد. مانند این گمراهی، الله تعالی هر فرد متجاوز از حق و مردد در یگانگی او تعالی را گمراه و منحرف میسازد، و او را به هدایت و رستگاری توفیق نمیدهد.
۳۵- کسانی که بدون هیچ حجت و دلیل قابل قبولی، دربارۀ آیات و دلایل الله ستیزهجویی میکنند تا آنها را باطل سازند، جدالشان مایۀ خشم بزرگی نزد الله و نزد کسانی که ایمان آوردهاند شده است. همانگونه که الله مُهر گمراهی را بر دلهای این ستیزهجویان زده و آنها را از هدایت بازداشته است، بر دل هر فرد متکبر و رویگردان از توحید و طاعت و عبادت الله که بر اثر فراوانی ستم و تجاوزش بسیار ستمکار شده است مُهر مینهد.
۳۶، ۳۷- و فرعون در حالی که موسی÷ را در اینکه برای اقرار به پروردگار جهانیان و تسلیم برای او فرامیخواند تکذیب میکرد گفت: ای هامان! بنای بزرگ و مرتفعی برایم بساز؛ تا شاید به دروازههای آسمان و آنچه مرا به آنها میرساند دست یابم، و [به چشم] خودم معبود موسی را ببینم، و قطعاً من گمان میکنم موسی در اینکه ادعا میکند ما پروردگاری داریم و او بالای آسمانهاست، دروغ میگوید. و اینگونه به سبب باطلی که برای فرعون زینت داده شد، عمل بد او برایش آراسته شد و آن را نیک پنداشت، و از راه حق بازداشته شد، و مکر و حیلۀ فرعون به این هدف که مردم گمان کنند او بر حق، و موسی بر باطل است، جز به زیان و تباهی نینجامید، و فقط باعث بدبختی او در دنیا و آخرت شد.
۳۸- و آن کسی که ایمان آورده بود دوباره قومش را نصیحت کرد و گفت: ای قوم من! از من پیروی کنید تا شما را به راه درست و حقیقت راهنمایی کنم.
۳۹- ای قوم من! به راستی که مردم اندکی از این زندگی دنیا بهره میبرند، سپس از بین میرود، بنابراین شایسته است که به آن متمایل نشوید، و قطعاً سرای آخرت با نعمتهای ماندگاری که دارد محل اقامتی است که در آن جای میگیرید، پس بر شما سزاوار است که آن را ترجیح دهید، و عمل نیکی برای آن انجام دهید که شما را در آن خوشبخت میگرداند.
۴۰- هر کس در زندگی از الله نافرمانی کند و از راه هدایت منحرف شود، در آخرت فقط عذابی مساوی با گناهش به او داده میشود، و هر مرد یا زنی که با اجرای اوامر و دوری از محرمات الهی، از الله اطاعت کند و عمل نیک انجام دهد، در حالی که مؤمن به الله است و او تعالی را یگانه و بیشریک میداند، چنین افرادی وارد بهشت میشوند، و الله تعالی از میوهها و نعمتها و خوشیهای آن بدون شمارش به آنان روزی میدهد.
﴿۞وَيَٰقَوۡمِ مَا لِيٓ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلنَّجَوٰةِ وَتَدۡعُونَنِيٓ إِلَى ٱلنَّارِ٤١ تَدۡعُونَنِي لِأَكۡفُرَ بِٱللَّهِ وَأُشۡرِكَ بِهِۦ مَا لَيۡسَ لِي بِهِۦ عِلۡمٞ وَأَنَا۠ أَدۡعُوكُمۡ إِلَى ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡغَفَّٰرِ٤٢ لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدۡعُونَنِيٓ إِلَيۡهِ لَيۡسَ لَهُۥ دَعۡوَةٞ فِي ٱلدُّنۡيَا وَلَا فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَآ إِلَى ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ هُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ٤٣ فَسَتَذۡكُرُونَ مَآ أَقُولُ لَكُمۡۚ وَأُفَوِّضُ أَمۡرِيٓ إِلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ٤٤ فَوَقَىٰهُ ٱللَّهُ سَئَِّاتِ مَا مَكَرُواْۖ وَحَاقَ بَِٔالِ فِرۡعَوۡنَ سُوٓءُ ٱلۡعَذَابِ٤٥ ٱلنَّارُ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا غُدُوّٗا وَعَشِيّٗاۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ أَدۡخِلُوٓاْ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ أَشَدَّ ٱلۡعَذَابِ٤٦ وَإِذۡ يَتَحَآجُّونَ فِي ٱلنَّارِ فَيَقُولُ ٱلضُّعَفَٰٓؤُاْ لِلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُنَّا لَكُمۡ تَبَعٗا فَهَلۡ أَنتُم مُّغۡنُونَ عَنَّا نَصِيبٗا مِّنَ ٱلنَّارِ٤٧ قَالَ ٱلَّذِينَ ٱسۡتَكۡبَرُوٓاْ إِنَّا كُلّٞ فِيهَآ إِنَّ ٱللَّهَ قَدۡ حَكَمَ بَيۡنَ ٱلۡعِبَادِ٤٨ وَقَالَ ٱلَّذِينَ فِي ٱلنَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ٱدۡعُواْ رَبَّكُمۡ يُخَفِّفۡ عَنَّا يَوۡمٗا مِّنَ ٱلۡعَذَابِ٤٩﴾
۴۱- و ای قوم من! چگونه است که من شما را به سوی ایمان به الله و پیروی از رسولش موسی فرا میخوانم، و این دعوتی است که شما را به بهشت و دوری از ترس و وحشتهای آتش میکشاند، اما شما مرا به عملی فرا میخوانید که به عذاب و کیفر الهی در آتش منجر میشود؟!
۴۲- مرا فرامیخوانید تا به الله کفر ورزم، و چیزی را با او شریک گردانم که نمیدانم آیا آن مستحق عبادت به جای الله است – این کار یکی از بزرگترین و بدترین گناهان است- و من شما را به راهی فرا میخوانم که به الله شکستناپذیر در گرفتن انتقام و بخشنده برای کسی که پس از گناهش توبه کند میرساند.
۴۳- در حقیقت آنچه مرا برای اعتقاد و باور به آن فرا میخوانید شایسته نیست که به سویش دعوت داده شود، و به سبب ناتوانی و نقص آن، در دنیا و آخرت به آن پناه برده نمیشود، و بدانید که بازگشت تمامی مخلوقات به سوی الله است، و او تعالی هر کسی را بر اساس عملش جزا میدهد، و کسانی که با انجام گناهان و ریختن خونها و کفر، از حدود الهی تجاوز کردند، ساکن آتش هستند.
۴۴- زمانی که آنان را نصیحت کرد و از وی فرمان نبردند، به آنان گفت: پس به یاد خواهید آورد که من شما را نصیحت کردم و پند دادم، و به زودی پشیمان خواهید شد آنجا که پشیمانی سودی ندارد، و من به الله پناه میبرم و بر او توکل میکنم. همانا الله نسبت به احوال بندگان و جزایی که مستحق آن هستند بیناست و چیزی از آنها بر او پنهان نمیماند.
۴۵- در نتیجه الله آن مرد مؤمن و هدایتیافته را در برابر پیامدهای مکر و نیرنگ فرعون و افرادش حفظ کرد، و عذاب بدی به آنان رسید به گونهای که الله تمامی آنان را غرق کرد.
۴۶- به تحقیق که ابتدا غرق شدند و هلاک گشتند، سپس در قبرهایشان عذاب میشوند، به صورتی که هر صبح و شام تا روز حساب بر آتش عرضه میشود، و روزی که قیامت فرا رسد گفته میشود: خاندان و افراد فرعون را به سزای اعمال بدی که مرتکب شدند وارد آتش کنید؛. این آیه عذاب قبر را اثبات میکند.
۴۷- و زمانی که جهنمیان با یکدیگر خصومت و جدال میکنند و همدیگر را سرزنش میکنند، و پیروان مقلد بر بزرگان متکبرشان که آنان را گمراه ساختهاند و راه بدبختی را برایشان آراستهاند، دلیل میآورند و میگویند: آیا شما بخشی از عذاب ما را برمیدارید تا ما را در برابر قسمتی از این آتش نجات دهید؟
۴۸- پیشوایان مستکبر با تبیین ناتوانی خود میگویند: ما چیزی از عذاب آتش را از شما برنمیداریم، و همگی ما در آن قرار داریم، و هیچ راه نجاتی برایمان نیست، همانا الله بر اساس قضاوت عادلانهاش، عذاب را میان ما تقسیم کرد و به هر یک همان اندازهای داد که مستحق بود.
۴۹- و مستکبران و مستضعفان حاضر در آتش به نگهبانان جهنم میگویند: از پروردگارتان بخواهید که یک روز از این عذاب را از ما بردارد؛ تا کمی راحت و آسوده شویم.
﴿قَالُوٓاْ أَوَ لَمۡ تَكُ تَأۡتِيكُمۡ رُسُلُكُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِۖ قَالُواْ بَلَىٰۚ قَالُواْ فَٱدۡعُواْۗ وَمَا دُعَٰٓؤُاْ ٱلۡكَٰفِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَٰلٍ٥٠ إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَيَوۡمَ يَقُومُ ٱلۡأَشۡهَٰدُ٥١ يَوۡمَ لَا يَنفَعُ ٱلظَّٰلِمِينَ مَعۡذِرَتُهُمۡۖ وَلَهُمُ ٱللَّعۡنَةُ وَلَهُمۡ سُوٓءُ ٱلدَّارِ٥٢ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡهُدَىٰ وَأَوۡرَثۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡكِتَٰبَ٥٣ هُدٗى وَذِكۡرَىٰ لِأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ٥٤ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ٥٥ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡ إِن فِي صُدُورِهِمۡ إِلَّا كِبۡرٞ مَّا هُم بِبَٰلِغِيهِۚ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ٥٦ لَخَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ أَكۡبَرُ مِنۡ خَلۡقِ ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٥٧ وَمَا يَسۡتَوِي ٱلۡأَعۡمَىٰ وَٱلۡبَصِيرُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَلَا ٱلۡمُسِيٓءُۚ قَلِيلٗا مَّا تَتَذَكَّرُونَ٥٨﴾
۵۰- نگهبانان جهنم از روی سرزنش به آنان میگویند: این درخواست هیچ سودی به شما نمیرساند، مگر رسولان شما با دلایلی روشن از جانب الله نزدتان نیامدند که شما آنان را تکذیب کردید؟! منکران به این کار اعتراف کرده و میگویند: آری، چنین است. سپس نگهبانان جهنم از آنان بیزاری جسته و میگویند: ما برای شما دعا و شفاعت نمیکنیم، پس خودتان دعا و درخواست کنید، اما این درخواست چیزی را برطرف نمیکند؛ چون شما کافر هستید. و دعا و درخواست کافران قطعا تباه و غیر قابل قبول و بدون پاسخ است.
۵۱- به راستی که ما رسولانمان و مؤمنان پیروشان را یاری میرسانیم، و آنان را در برابر کسانی که به آنان آزار رساندهاند در زندگی دنیوی و در روز قیامت تقویت میکنیم، روزی که فرشتگان و پیامبران و مؤمنان بر امتهایی که رسولانشان را تکذیب کردند گواهی میدهند، به اینکه پیامبران رسالتهای پروردگارشان را رساندند و امتها آنان را تکذیب کردند.
۵۲- روز حساب که عذر و بهانۀ ارائهشده توسط کافرانی که از حدود الهی تجاوز کردند و پیامبران الله را تکذیب کردند، هیچ سودی به حالشان نمیرساند، و آنان از رحمت الله دور و محروم میشوند و در آخرت سرا و جایگاهی بد؛ یعنی همان آتش جهنم دارند.
۵۳، ۵۴- و قطعاً تورات و معجزاتی به موسی دادیم که راهنما به سوی حق بودند، و بنیاسرائیل را به گونهای قرار دادیم که تورات را نسل به نسل به ارث میبردند، در حالی که راهنما به سوی راه راست و صحیح و پندی برای صاحبان عقل سلیم بود.
۵۵- پس – ای رسول- در برابر آزار و اذیتهای مشرکان صبر کن، که قطعا به تو وعده دادیم تا سخن تو را برتر و والا گردانیم، و وعدۀ ما حق است و خلاف نمیپذیرد، و به سبب گناهت آمرزش بخواه، و به منزهدانستن پروردگارت از آنچه شایستۀ او نیست در آغاز و پایان روز ادامه بده.
۵۶- بدون تردید کسانی که حق را با باطل پاسخ میدهند، و دلایل صحیح را با شبهاتی فاسد و بدون هیچ دلیل و برهانی از جانب الله، رد میکنند، در دلهای این افراد فقط تکبر و رویگردانی در برابر حق قرار دارد؛ زیرا بر فضل و نعمتی که الله به پیامبرش داده و بر کرامت و هدیۀ نبوت که پیامبر را با آن گرامی داشته است، حسادت میورزند، چون آنان هرگز به این کرامت و شرافت نمیرسند و به آن دست نمییابند، پس از شر آنان به الله پناه ببر؛ زیرا او شنوندۀ سخنان آنان و بینندۀ اعمالشان است و آنان را به سبب سخنان و اعمالشان جزا خواهد داد.
۵۷- قطعا آفرینش آسمانها و زمین بزرگتر از آفرینش مردم و زندهکردن آنان پس از مرگشان است، اما بیشتر مردم نمیدانند که آفرینش تمامی اینها بر الله تعالی آسان است.
۵۸- و نابینا و بینا با هم یکسان نیستند، همچنین مؤمنانی که اقرار میکنند الله تنها معبود بر حق و بیشریک است و از پیامبرانش اطاعت و به شریعتش عمل میکنند، با منکرانی که قبول ندارند الله تنها معبود بر حق است، و رسولانش را تکذیب میکنند و به شریعتش عمل نمیکنند برابر و یکسان نیستند. – ای مردم- شما اندکی از دلایل و نشانههای الله پند میگیرید و عبرت حاصل میکنید.
﴿إِنَّ ٱلسَّاعَةَ لَأٓتِيَةٞ لَّا رَيۡبَ فِيهَا وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يُؤۡمِنُونَ٥٩ وَقَالَ رَبُّكُمُ ٱدۡعُونِيٓ أَسۡتَجِبۡ لَكُمۡۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسۡتَكۡبِرُونَ عَنۡ عِبَادَتِي سَيَدۡخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ٦٠ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيۡلَ لِتَسۡكُنُواْ فِيهِ وَٱلنَّهَارَ مُبۡصِرًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضۡلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشۡكُرُونَ٦١ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡ خَٰلِقُ كُلِّ شَيۡءٖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ فَأَنَّىٰ تُؤۡفَكُونَ٦٢ كَذَٰلِكَ يُؤۡفَكُ ٱلَّذِينَ كَانُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ يَجۡحَدُونَ٦٣ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ قَرَارٗا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءٗ وَصَوَّرَكُمۡ فَأَحۡسَنَ صُوَرَكُمۡ وَرَزَقَكُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمۡۖ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٤ هُوَ ٱلۡحَيُّ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱدۡعُوهُ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَۗ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٥ ۞قُلۡ إِنِّي نُهِيتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱلَّذِينَ تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَمَّا جَآءَنِيَ ٱلۡبَيِّنَٰتُ مِن رَّبِّي وَأُمِرۡتُ أَنۡ أُسۡلِمَ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦٦﴾
۵۹- قطعاً قیامت آمدنی است و هیچ تردیدی در این باره وجود ندارد، پس به آمدن آن باور و یقین کنید، همانگونه که رسولان از آن خبر دادند، اما بیشتر مردم آمدن قیامت را تصدیق نکرده و برای آن عمل نمیکنند.
۶۰- و – ای بندگان- پروردگارتان میفرماید: فقط مرا به دعا و یاریخواهی بخوانید و دعا و یاریخواهی را به من اختصاص دهید، تا درخواست شما را اجابت کنم، همانا کسانی که از یگانهدانستن من در عبادت و الوهیت تکبر میورزند، خوار و ذلیل به جهنم درخواهند آمد.
۶۱- الله یگانه همان ذاتی است که شب را برایتان قرار داد تا در آن آرام گیرید و استراحت کنید، و روز را درخشان و روشنیبخش قرار داد تا به امور زندگی و رزق و روزی خود بپردازید. به راستی که الله صاحب بخششی بزرگ بر مردم است، اما بیشتر مردم شکر او تعالی را با طاعت و اخلاص در عبادت به جای نمیآورند.
۶۲- ذاتی که این نعمتها را به شما بخشیده، همان پروردگار شما و آفریدگار همه چیز است، هیچ معبودی غیر از او مستحق عبادت نیست، پس چگونه پس از اینکه دلایل و نشانههایش برایتان آشکار گردید، از ایمان به او منصرف میشوید و به جای او تعالی معبودهای باطل را عبادت میکنید؟!
۶۳- - ای کافران قریش- همانگونه که شما حق را تکذیب کردید و از آن روی گردانده و به باطل روی آوردید، کسانی که دلایل و حجتهای الهی را تکذیب میکردند از حق و ایمان به آن دفع و محروم میشوند.
۶۴- الله همان ذاتی است که زمین را برای شما قرار داد؛ تا در آن جای گیرید، و ماندن بر روی آن را برای شما آسان و ممکن ساخت، و آسمان را سقفی برای زمین قرار داد، و نشانههایی راهنما در آن پراکند، و شما را در کاملترین شکل و بهترین قالب آفرید، و با روزی حلال و خوردنیها و نوشیدنیهای لذیذ بر شما احسان و انعام کرد. معبودی که این نعمتها را بر شما ارزانی داشت، همان پروردگارتان است، بنابراین خیر و بخشش و برکاتش فراوان است، و از آنچه شایستۀ او نیست منزه و برتر است، و او پروردگار تمامی جهانیان است.
۶۵- الله سبحانه ذات زندهای است که دارای حیاتی کامل است و هیچ معبود بر حقی جز او وجود ندارد، پس از او بخواهید و عبادتتان را فقط برای او انجام دهید، و دین و طاعتتان را برای او خالص گردانید. پس حمد و ستایش کامل از آنِ او تعالی است که پروردگار تمامی جهانیان است.
۶۶- - ای رسول- به مشرکان قومت بگو: قطعاً من نهی شدهام از اینکه آنچه را شما به جای الله به دعا و یاریخواهی میخوانید عبادت کنم، آنگاه که نشانهها و آیاتی روشن از جانب پروردگارم نزد من آمده است، و به من فرمان داده که با طاعت و عبادت کامل الله تعالی برای او فروتن و فرمانبردار باشم، پروردگار جهانیان پاک و منزه است.
﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٖ ثُمَّ مِن نُّطۡفَةٖ ثُمَّ مِنۡ عَلَقَةٖ ثُمَّ يُخۡرِجُكُمۡ طِفۡلٗا ثُمَّ لِتَبۡلُغُوٓاْ أَشُدَّكُمۡ ثُمَّ لِتَكُونُواْ شُيُوخٗاۚ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّىٰ مِن قَبۡلُۖ وَلِتَبۡلُغُوٓاْ أَجَلٗا مُّسَمّٗى وَلَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٦٧ هُوَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ فَإِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ٦٨ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ أَنَّىٰ يُصۡرَفُونَ٦٩ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِٱلۡكِتَٰبِ وَبِمَآ أَرۡسَلۡنَا بِهِۦ رُسُلَنَاۖ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٧٠ إِذِ ٱلۡأَغۡلَٰلُ فِيٓ أَعۡنَٰقِهِمۡ وَٱلسَّلَٰسِلُ يُسۡحَبُونَ٧١ فِي ٱلۡحَمِيمِ ثُمَّ فِي ٱلنَّارِ يُسۡجَرُونَ٧٢ ثُمَّ قِيلَ لَهُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡ تُشۡرِكُونَ٧٣ مِن دُونِ ٱللَّهِۖ قَالُواْ ضَلُّواْ عَنَّا بَل لَّمۡ نَكُن نَّدۡعُواْ مِن قَبۡلُ شَيۡٔٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ ٱلۡكَٰفِرِينَ٧٤ ذَٰلِكُم بِمَا كُنتُمۡ تَفۡرَحُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَبِمَا كُنتُمۡ تَمۡرَحُونَ٧٥ ٱدۡخُلُوٓاْ أَبۡوَٰبَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ فَبِئۡسَ مَثۡوَى ٱلۡمُتَكَبِّرِينَ٧٦ فَٱصۡبِرۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞۚ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعۡضَ ٱلَّذِي نَعِدُهُمۡ أَوۡ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيۡنَا يُرۡجَعُونَ٧٧﴾
۶۷- او همان ذاتی است که پدرتان آدم را از خاک آفرید، سپس شما را با قدرت خود از آب منی به وجود آورد، و پس از نطفه به مرحلۀ خون قرمز غلیظ میرسید، و مراحل متعددی در رحمها بر شما میگذرد، تا اینکه به صورت نوزادانی کوچک متولد میشوید، سپس بنیه و وجودتان قوی میگردد تا اینکه پیر میشوید، و برخی از شما پیش از رسیدن به مرحلۀ پیری میمیرید، و تا اینکه با این مراحل مقدر و معین، به وقتی مشخص برسید که عمرتان در آن وقت به پایان میرسد، و به این هدف که به دلایل و نشانههای الله بر خودتان در این زمینه بیندیشید و از نشانهها و آیاتش پند گیرید، و بدانید که هیچ معبودی غیر از او تعالی این کارها را انجام نمیدهد، و اینکه عبادت فقط شایستۀ ذات یگانۀ اوست.
۶۸- او سبحانه به تنهایی همان ذاتی است که زنده میکند و میمیراند، و هر گاه به چیزی حکم کند فقط به آن میگوید: (کن: باش)، به ناگاه موجود میشود، و هیچ مانعی در برابر تقدیرش وجود ندارد.
۶۹- - ای رسول- مگر از این تکذیبکنندگان آیات و نشانههای الهی تعجب نمیکنی که دربارۀ آنها خصومت و دشمنی میکنند، در حالی که به روشنی بیانگر توحید و قدرت الله هستند، پس چگونه با وجود صحت و درستی آنها، روی میگردانند؟! و پس از این روشنگری کامل، به سوی چه چیزی میروند؟!
۷۰- ۷۲- این مشرکان، قرآن و کتابهای آسمانی را که الله آنها را برای هدایت مردم بر رسولانش نازل فرمود تکذیب کردند، پس به زودی این تکذیبکنندگان سرانجام تکذیبشان را خواهند دید زمانی که بند و ریسمانها بر گردنهایشان، و زنجیرها در پاهایشان انداخته شود، و فرشتگان مأمور عذاب آنان را در آب سوزان که بینهایت جوشیده و داغ است میکشانند، سپس در جهنم برافروخته میشوند.
۷۳، ۷۴- سپس از روی سرزنش و نکوهش و در حالی که در این شرایط سخت قرار دارند به آنان گفته میشود: معبودهایی که به جای الله عبادت میکردید کجایند؟! آیا امروز به شما یاری میرسانند؟! پس آنها را به دعا و یاریخواهی بخوانید؛ تا اگر میتوانند شما را از این مصیبتی که گرفتار آن شدهاید نجات دهند. تکذیبکنندگان میگویند: آنها از دید ما پنهان شدهاند، و فایدهای به ما نرساندند، و اعتراف میکنند که از این کارشان اطلاعی نداشتهاند و جاهل بودند، و دعا و درخواست از آنها و عبادتشان برای آنها باطل بود و هیچ ارزشی ندارد. همانگونه که الله این افرادی را که آنچه را در دنیا به جای الله عبادت میکردند در جهنم از دیدشان پنهان شده است گمراه کرده است، کسانی را که به او تعالی کفر ورزند گمراه میسازد.
۷۵- این عذابی که به شما رسیده است، به این سبب است که شما در زندگی دنیا در غفلت بودید، به گونهای که به گناهان و اشتباهاتی که انجام میدادید شاد بودید، و بر بندگان الله ستم و تکبر و تجاوز میکردید.
۷۶- از درهای جهنم درآیید، این کیفری است بر شما به سبب کفری که به الله داشتید و از او نافرمانی میکردید، برای همیشه در آن بمانید. و چه زشت است جهنم به عنوان جایگاه متکبرانی که در دنیا از الله نافرمانی میکردند!
۷۷- پس – ای رسول- صبر کن و به دعوت ادامه بده، که وعدۀ الله حق است، و آنچه را به تو وعده داده است عملی خواهد کرد، پس یا در زندگی تو، بخشی از عذابی را که به این مشرکان وعده دادهایم به تو نشان میدهیم، یا اینکه پیش از نزول عذاب بر آنان تو را از دنیا میبریم، در نتیجه بازگشت آنان به سوی ماست، و به سبب کفری که میکردند عذاب سختی به آنان خواهیم چشاند.
﴿وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلٗا مِّن قَبۡلِكَ مِنۡهُم مَّن قَصَصۡنَا عَلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّن لَّمۡ نَقۡصُصۡ عَلَيۡكَۗ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأۡتِيَ بَِٔايَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ فَإِذَا جَآءَ أَمۡرُ ٱللَّهِ قُضِيَ بِٱلۡحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٧٨ ٱللَّهُ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَنۡعَٰمَ لِتَرۡكَبُواْ مِنۡهَا وَمِنۡهَا تَأۡكُلُونَ٧٩ وَلَكُمۡ فِيهَا مَنَٰفِعُ وَلِتَبۡلُغُواْ عَلَيۡهَا حَاجَةٗ فِي صُدُورِكُمۡ وَعَلَيۡهَا وَعَلَى ٱلۡفُلۡكِ تُحۡمَلُونَ٨٠ وَيُرِيكُمۡ ءَايَٰتِهِۦ فَأَيَّ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ تُنكِرُونَ٨١ أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَانُوٓاْ أَكۡثَرَ مِنۡهُمۡ وَأَشَدَّ قُوَّةٗ وَءَاثَارٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ٨٢ فَلَمَّا جَآءَتۡهُمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَرِحُواْ بِمَا عِندَهُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٨٣ فَلَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَا قَالُوٓاْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥ وَكَفَرۡنَا بِمَا كُنَّا بِهِۦ مُشۡرِكِينَ٨٤ فَلَمۡ يَكُ يَنفَعُهُمۡ إِيمَٰنُهُمۡ لَمَّا رَأَوۡاْ بَأۡسَنَاۖ سُنَّتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي قَدۡ خَلَتۡ فِي عِبَادِهِۦۖ وَخَسِرَ هُنَالِكَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨٥﴾
۷۸- و - ای رسول- به تحقیق که پیش از تو رسولان زیادی را به سوی قومشان فرستادهایم، که آنان را دعوت میدادند و در برابر آزارشان صبر میکردند: خبر برخی از آنان را به تو بیان کردیم، و ماجرای برخی را بیان نکردیم، و تمامی آنان به تبلیغ وحی الهی که به سویشان فرستاده میشد مأمور بودند. و برای هیچ یک از آنان شایسته نبود که نشانهای حسی یا عقلی بیاورد مگر به اجازه و ارادۀ الله، پس زمانی که فرمان الهی مبنی بر عذاب تکذیبکنندگان فرا رسد، میان رسولان و تکذیبکنندگان آنان به عدالت داوری میشود، و در آن زمان افرادی که بر باطل هستند زیان میکنند؛ زیرا بر الله افترا و دروغ بستند و غیر او را عبادت کردند.
۷۹، ۸۰- الله همان ذاتی است که چارپایان را برای شما آفرید؛ تا از آنها فایده ببرید: فوایدی همچون سوارشدن بر آنها و خوردن از گوشتشان و سایر منافع، و نیز به این هدف که با سوارشدن بر بعضی از آنها نیاز رسیدن به سرزمینهای دور را که در دل دارید برطرف کنید، و در خشکی بر این چارپایان سوار میشوید، و در دریا نیز بر کشتیها سوار میشوید.
۸۱- و الله دلایل روشن فراوانی را که بیانگر قدرت و تدبیر او تعالی دربارۀ مخلوقاتش است به شما نشان میدهد، پس کدام یک از آیات و نشانههای الله را انکار میکنید و قبول ندارید؟!
۸۲- مگر این تکذیبکنندگان در زمین نگشتهاند و به عاقبت و سرانجام امتهای تکذیبکنندۀ پیش از خود نیندیشیدهاند، که عاقبتشان چگونه بود؟! در حالی که این امتهای پیشین از لحاظ تعداد و تجهیزات و ساخت بناها و قصرها و انجام امور کشاورزی، بیشتر و و قویتر از آنان بودند، اما زمانی که خشم و عذاب الهی آنان را فرا گرفت، آنچه کسب کرده بودند هیچ سودی به حالشان نرساند.
۸۳- و هنگامی که پیامبران این امتهای تکذیبکننده با دلایلی روشن نزدشان آمدند بر اثر جهالت، نسبت به دانش اندکی که داشتند و با آنچه رسولان آورده بودند منافات داشت، خوشحال و راضی شدند، و عذابی که از روی تمسخر و ریشخند از رسولانشان میخواستند که به تعجیل افتد، آنان را فرا گرفت. این آیه نشان میدهد هر علمی که مخالف اسلام باشد یا شبههای در آن وارد کند یا انسان را دربارۀ صحت اسلام به شک و تردید وادارد، ناپسند و نکوهیده است، و کسی که به چنین علمی معتقد باشد، از پیروان محمد مصطفیج به شمار نمیرود.
۸۴- اما زمانی که عذاب ما را دیدند و اقرارشان فایدهای نداشت اقرار کردند، و گفتند: به الله یگانه ایمان آوردیم، و به آنچه با او تعالی شریک قرار میدادیم کافریم.
۸۵- بنابراین چنین ایمانی آنگاه که عذاب ما را دیدند سودی به حالشان نرساند؛ زیرا به چنین ایمانی مجبور شدند و از روی اختیار و میل حاصل نشد. سنت و قانون الهی در تمامی امتها این است که وقتی عذاب را ببینند، ایمان فایدهای نداشته باشد، و هنگام فرارسیدن خشم و عذاب الله، افرادی که به پروردگارشان کفر ورزیدند و توحید و عبادتش را انکار کردند نابود شوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ٢ كِتَٰبٞ فُصِّلَتۡ ءَايَٰتُهُۥ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا لِّقَوۡمٖ يَعۡلَمُونَ٣ بَشِيرٗا وَنَذِيرٗا فَأَعۡرَضَ أَكۡثَرُهُمۡ فَهُمۡ لَا يَسۡمَعُونَ٤ وَقَالُواْ قُلُوبُنَا فِيٓ أَكِنَّةٖ مِّمَّا تَدۡعُونَآ إِلَيۡهِ وَفِيٓ ءَاذَانِنَا وَقۡرٞ وَمِنۢ بَيۡنِنَا وَبَيۡنِكَ حِجَابٞ فَٱعۡمَلۡ إِنَّنَا عَٰمِلُونَ٥ قُلۡ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٞ مِّثۡلُكُمۡ يُوحَىٰٓ إِلَيَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمۡ إِلَٰهٞ وَٰحِدٞ فَٱسۡتَقِيمُوٓاْ إِلَيۡهِ وَٱسۡتَغۡفِرُوهُۗ وَوَيۡلٞ لِّلۡمُشۡرِكِينَ٦ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُم بِٱلۡأٓخِرَةِ هُمۡ كَٰفِرُونَ٧ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ٨ ۞قُلۡ أَئِنَّكُمۡ لَتَكۡفُرُونَ بِٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَرۡضَ فِي يَوۡمَيۡنِ وَتَجۡعَلُونَ لَهُۥٓ أَندَادٗاۚ ذَٰلِكَ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٩ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَٰسِيَ مِن فَوۡقِهَا وَبَٰرَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَآ أَقۡوَٰتَهَا فِيٓ أَرۡبَعَةِ أَيَّامٖ سَوَآءٗ لِّلسَّآئِلِينَ١٠ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ وَهِيَ دُخَانٞ فَقَالَ لَهَا وَلِلۡأَرۡضِ ٱئۡتِيَا طَوۡعًا أَوۡ كَرۡهٗا قَالَتَآ أَتَيۡنَا طَآئِعِينَ١١﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- این قرآن کریم از جانب ذات بخشنده و مهربان نازل شده است، که آن را بر پیامبرش محمدج فرو فرستاد.
۳- کتابی است که آیاتش به بهترین و کاملترین وجه بیان شده، و معانی و احکامش آشکار گشته است، قرآنی به زبان عربی که فهمیدن آن برای مردمی که زبان عربی میدانند آسان است.
۴- مژدهدهنده به پاداش دنیا و آخرت برای کسی که به آن ایمان آورد و به مقتضایش عمل کند، و انذاردهنده با عذاب دنیا و آخرت برای کسی که به آن کفر ورزد، اما بیشتر مردم از آن رویگردان شدند، و آنگونه که قبول افتد و مورد اجابت واقع شود آن را نمیشنوند.
۵- و این رویگردانان کافر به پیامبر الهی - محمدج- گفتند: دلهایمان در پردههایی است که ما را از فهم آنچه ما را به سویش فرا میخوانی بازمیدارد، و سنگینیای در گوشهایمان است که نمیشنویم، و میان ما و تو- ای محمد- پردهای است که مانع اجابت دعوت تو توسط ما میشود، پس تو بر اساس دین خودت عمل کن، چنانکه ما نیز بر اساس دین خودمان عمل میکنیم.
۶- - ای رسول- به آنان بگو: من فقط انسانی مانند خودتان هستم که الله به من وحی میکند معبودتان که سزاوار عبادت است معبود یگانه و بدون شریک است، پس راه منتهی به او را بپیمایید، و مغفرت او تعالی را بخواهید. و نابودی و عذاب بر مشرکان است که معبودهایی را به جای الله عبادت کردند که هیچ سود و زیانی نمیرسانند، و همان کسانی که خودشان را با توحید پروردگارشان و اخلاص برای او پاکیزه نکردند، و زکات را به مستحقانش نمیدهند؛ یعنی نه اخلاصی برای خالق و نه سودی برای مخلوقات دارند، آنانند که نه به رستاخیز ایمان میآورند، و نه به بهشت و جهنم.
۷- همان کسانی که زکات اموالشان را نمیپردازند، و همانان به آخرت - و نعمتهای جاویدان و عذاب دردناک آن- کافرند.
۸- قطعاً کسانی که به الله و رسول و کتابش ایمان آورده، و اعمال صالح را مخلصانه برای الله انجام دادهاند، پاداشی بزرگ و جاویدان و قطعنشدنی دارند.
۹- - ای رسول- برای توبیخ و تعجب از کار این مشرکان به آنان بگو: آیا شمایید که به الله که زمین را در دو روز آفرید کفر میورزید، و همتایان و شریکانی برایش قرار میدهید و آنها را همراه او عبادت میکنید؟! این آفریدگار همان پروردگار تمام جهانیان است.
۱۰- و او سبحانه بر فراز زمین، کوههایی استوار قرار داد، و در زمین برکت نهاد چنانکه آن را برای ساکنانش خیر همیشگی قرار داد، و خوراکیها و سایر وسایل زندگی ساکنانش را در چهار روز در آن اندازهگیری کرد: زمین را در دو روز آفرید، و در دو روز دیگر کوههای محکم و استوار را در آن قرار داد و خواربارش را در آن قرار داد، و برای کسی که بخواهد در مورد آن سوال کند؛ تا آن را بداند، واضح است.
۱۱- سپس او سبحانه و تعالی بالا رفت، یعنی قصد آسمان که قبل از آن دو بود کرد، آنگاه به آسمان و زمین فرمود: به اختیار یا به اجبار به فرمان من گردن نهید. آن دو گفتند: مطیع و فرمانبردار تو آمدیم، و هیچ ارادهای که مخالف ارادۀ تو باشد نداریم.
﴿فَقَضَىٰهُنَّ سَبۡعَ سَمَٰوَاتٖ فِي يَوۡمَيۡنِ وَأَوۡحَىٰ فِي كُلِّ سَمَآءٍ أَمۡرَهَاۚ وَزَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَحِفۡظٗاۚ ذَٰلِكَ تَقۡدِيرُ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡعَلِيمِ١٢ فَإِنۡ أَعۡرَضُواْ فَقُلۡ أَنذَرۡتُكُمۡ صَٰعِقَةٗ مِّثۡلَ صَٰعِقَةِ عَادٖ وَثَمُودَ١٣ إِذۡ جَآءَتۡهُمُ ٱلرُّسُلُ مِنۢ بَيۡنِ أَيۡدِيهِمۡ وَمِنۡ خَلۡفِهِمۡ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَۖ قَالُواْ لَوۡ شَآءَ رَبُّنَا لَأَنزَلَ مَلَٰٓئِكَةٗ فَإِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ١٤ فَأَمَّا عَادٞ فَٱسۡتَكۡبَرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَقَالُواْ مَنۡ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةًۖ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَهُمۡ هُوَ أَشَدُّ مِنۡهُمۡ قُوَّةٗۖ وَكَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ١٥ فَأَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا صَرۡصَرٗا فِيٓ أَيَّامٖ نَّحِسَاتٖ لِّنُذِيقَهُمۡ عَذَابَ ٱلۡخِزۡيِ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَخۡزَىٰۖ وَهُمۡ لَا يُنصَرُونَ١٦ وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيۡنَٰهُمۡ فَٱسۡتَحَبُّواْ ٱلۡعَمَىٰ عَلَى ٱلۡهُدَىٰ فَأَخَذَتۡهُمۡ صَٰعِقَةُ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡهُونِ بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٧ وَنَجَّيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ١٨ وَيَوۡمَ يُحۡشَرُ أَعۡدَآءُ ٱللَّهِ إِلَى ٱلنَّارِ فَهُمۡ يُوزَعُونَ١٩ حَتَّىٰٓ إِذَا مَا جَآءُوهَا شَهِدَ عَلَيۡهِمۡ سَمۡعُهُمۡ وَأَبۡصَٰرُهُمۡ وَجُلُودُهُم بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٠﴾
۱۲- پس الله به سبب حکمتی که خود میداند، آفرینش و راست و هموارکردن آسمانهای هفتگانه را در دو روز انجام داد، و با این دو روز آفرینش آسمانها و زمین را در شش روز به پایان برد، هر چند بر آفرینش آنها در یک لحظه تواناست، و الله در هر آسمانی آنچه را که اراده کرد، و آنچه را که در آنها به آن فرمان داد وحی کرد، و آسمان دنیا را با ستارگان درخشان آراستیم، و با آنها آسمان را از شیاطینی که استراق سمع میکنند حفظ کردیم، این آفرینش نوپیدا، تقدیر ذاتی است که در فرمانروایی خویش شکستناپذیر است، و ذات بسیار دانایی است که علمش بر همه چیز احاطه دارد.
۱۳- پس اگر این تکذیبکنندگان پس از اینکه برخی صفات پسندیدۀ قرآن، و برخی صفات معبود بزرگ برایشان آشکار شد روی گرداندند، به آنان بگو: به راستی که شما را از عذابی که شما را از بیخ برمیکند مانند عذاب قبیلۀ عاد و ثمود آنگاه که به پروردگارشان کفر ورزیدند و از رسولانش نافرمانی کردند ترساندم.
۱۴- وقتی رسولانمان پیاپی نزد قوم عاد و ثمود آمدند و آنان را به عبادت الله یگانه و بدون شریک امر میکردند، به رسولانشان گفتند: اگر پروردگارمان میخواست که او را یگانه بدانیم و هیچ چیز غیر از او را به جایش عبادت نکنیم، قطعاً فرشتگانی را از آسمان با آنچه که شما ما را به سوی آن فرا میخوانید به عنوان رسول نزد ما میفرستاد، و شما را که انسانهایی همچون ما هستید نمیفرستاد، پس ما ایمان به فقط الله که الله شما را با آن به سوی ما فرستاده است را انکار میکنیم.
۱۵- اما عاد قوم هود در زمین به ناحق بر بندگان تکبر ورزیدند، و با غرور گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟! آیا ندانستهاند الله تعالی که آنان را آفریده، از آنان تواناتر و نیرومندتر است؟! و دلایل و حجتهای ما را انکار میکردند.
۱۶- پس بادی بسیار سرد و با صدایی بلند در روزهایی که برایشان شوم و نامبارک بود بر آنان فرستادیم؛ تا عذاب ذلت و خواری را در زندگی دنیا به آنان بچشانیم، و قطعاً عذاب آخرت خوارکنندهتر است، و هیچ کس نیست که با منع و دفع عذاب به آنان یاری رساند.
۱۷- و اما ثمود قوم صالح، راه حق و هدایت را برایشان آشکار کردیم، اما گمراهی را بر هدایت ترجیح دادند، آنگاه به سزای کفر به الله و تکذیب رسولانش که مرتکب میشدند، صاعقۀ عذابی خوارکننده آنان را نابود کرد.
۱۸- و کسانی را که ایمان آورده بودند، از عذابی که عاد و ثمود را فراگرفت نجات دادیم، این نجاتیافتگان از الله میترسیدند و تقوای او تعالی را پیشه میکردند.
۱۹، ۲۰- و روزی که دشمنان الله به سوی آتش جهنم گرد آورده میشوند، مأموران عذاب همگی آنان را یکجا جمع میکنند، تا به جهنم که به سوی آن رانده میشدند برسند، و گناهانشان را انکار کنند، گوشها و چشمها و پوستهایشان به گناهان و جرایمی که در دنیا انجام میدادند علیه آنان گواهی میدهند.
﴿وَقَالُواْ لِجُلُودِهِمۡ لِمَ شَهِدتُّمۡ عَلَيۡنَاۖ قَالُوٓاْ أَنطَقَنَا ٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَنطَقَ كُلَّ شَيۡءٖۚ وَهُوَ خَلَقَكُمۡ أَوَّلَ مَرَّةٖ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٢١ وَمَا كُنتُمۡ تَسۡتَتِرُونَ أَن يَشۡهَدَ عَلَيۡكُمۡ سَمۡعُكُمۡ وَلَآ أَبۡصَٰرُكُمۡ وَلَا جُلُودُكُمۡ وَلَٰكِن ظَنَنتُمۡ أَنَّ ٱللَّهَ لَا يَعۡلَمُ كَثِيرٗا مِّمَّا تَعۡمَلُونَ٢٢ وَذَٰلِكُمۡ ظَنُّكُمُ ٱلَّذِي ظَنَنتُم بِرَبِّكُمۡ أَرۡدَىٰكُمۡ فَأَصۡبَحۡتُم مِّنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٢٣ فَإِن يَصۡبِرُواْ فَٱلنَّارُ مَثۡوٗى لَّهُمۡۖ وَإِن يَسۡتَعۡتِبُواْ فَمَا هُم مِّنَ ٱلۡمُعۡتَبِينَ٢٤ ۞وَقَيَّضۡنَا لَهُمۡ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡ وَحَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ خَٰسِرِينَ٢٥ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَسۡمَعُواْ لِهَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانِ وَٱلۡغَوۡاْ فِيهِ لَعَلَّكُمۡ تَغۡلِبُونَ٢٦ فَلَنُذِيقَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَذَابٗا شَدِيدٗا وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَسۡوَأَ ٱلَّذِي كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٧ ذَٰلِكَ جَزَآءُ أَعۡدَآءِ ٱللَّهِ ٱلنَّارُۖ لَهُمۡ فِيهَا دَارُ ٱلۡخُلۡدِ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ بَِٔايَٰتِنَا يَجۡحَدُونَ٢٨ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ رَبَّنَآ أَرِنَا ٱلَّذَيۡنِ أَضَلَّانَا مِنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ نَجۡعَلۡهُمَا تَحۡتَ أَقۡدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ ٱلۡأَسۡفَلِينَ٢٩﴾
۲۱- و این دشمنان الهی که به سوی آتش جهنم گرد آورده میشوند، از روی سرزنش به پوستهایشان میگویند: چرا بر ضد ما گواهی دادید؟! پوستهایشان در پاسخ آنان میگویند: الله که هر چیزی را به سخن آورده ما را به سخن آورد، و همو ذاتی است که شما را در حالی که هیچ چیز نبودید اولین بار آفرید، و پس از مرگ برای حساب و جزا فقط به سوی او بازگردانیده میشوید.
۲۲، ۲۳- و هنگام ارتکاب گناهان، از ترس اینکه گوشها و چشمان و پوستهایتان روز قیامت بر ضد شما گواهی دهند، آنها را پنهان نمیکردید، بلکه گمان میکردید که الله سبحانه بسیاری از کارهایتان را که با آنها از الله نافرمانی میکنید نمیداند. و همین گمان بدی که به پروردگارتان بردید شما را نابود کرد، و به آتش جهنم درآورد، در نتیجه امروز از زیانکارانی شدید که به خود و خانوادههایشان زیان رساندند.
۲۴- پس اگر در برابر عذاب شکیبایی کنند، جهنم پناهگاهشان است، و اگر بازگشت به دنیا را بخواهند؛ تا عمل صالح انجام دهند درخواستشان پاسخ مثبت نمیگیرد، و عذرهایشان پذیرفته نخواهد شد.
۲۵- و برای این ستمکاران کافر، همنشینانی فاسد از شیاطین انسی و جنی آماده کردیم، که اعمال بدشان را در دنیا برایشان آراستند، و آنان را به سوی خوشیها و تمایلات حرام دنیا فراخواندند، و امر آخرت را که در پی آنان بود برایشان آراستند، تا اینکه آخرت را از یادشان بردند، و آنان را به تکذیب معاد دعوت کردند، و به این سبب، برای ورود به جهنم در میان امتهای کافر جنی و انسی که قبل از آنان گذشته بودند سزاوار شدند، مسلماً آنان کسانی بودند که در دنیا اعمالشان تباه شد و در روز قیامت به خودشان و خانوادههایشان زیان رساندهاند.
۲۶- و کافران اینگونه به یکدیگر توصیه کردند: به این قرآن گوش ندهید، و از آن فرمانبرداری نکنید، و به اوامرش گردن ننهید، و هنگام قرائت آن توسط محمدج با فریاد و صوت و دوبههمزنی صداهایتان را بالا ببرید؛ تا با این کار بر او پیروز شوید، آنگاه از قرائت دست بکشد، و بر وی غلبه کنیم.
۲۷- پس قطعاً به کسانی که این سخن را گفتند عذابی سخت در دنیا و آخرت خواهیم چشاند، و قطعاً آنان را به سبب بدترین بدیهایی که مرتکب میشدند مجازات خواهیم کرد.
۲۸- این عذاب سخت، مجازاتی عادلانه برای دشمنان الله است، یعنی آتش جهنم که برای همیشه در آن میمانند؛ مجازاتی به سزای اینکه دلایل و حجتهایمان را در دنیا انکار میکردند. این آیه بر بزرگی گناه کسی دلالت میکند که به هر وسیلهای مردم را از قرآن عظیم بگرداند، و آنان را از تدبر و هدایت قرآن بازدارد.
۲۹- و کسانی که به الله و رسولانش کفر ورزیدند، در حالی که در جهنم قرار دارند میگویند: ای پروردگار ما! مخلوقات جنی و انسی خود را که ما را گمراه کردند به ما نشان بده که آنان را زیر پاهایمان قرار دهیم؛ تا در پایینترین طبقۀ جهنم باشند.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُ ثُمَّ ٱسۡتَقَٰمُواْ تَتَنَزَّلُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ أَلَّا تَخَافُواْ وَلَا تَحۡزَنُواْ وَأَبۡشِرُواْ بِٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي كُنتُمۡ تُوعَدُونَ٣٠ نَحۡنُ أَوۡلِيَآؤُكُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۖ وَلَكُمۡ فِيهَا مَا تَشۡتَهِيٓ أَنفُسُكُمۡ وَلَكُمۡ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ٣١ نُزُلٗا مِّنۡ غَفُورٖ رَّحِيمٖ٣٢ وَمَنۡ أَحۡسَنُ قَوۡلٗا مِّمَّن دَعَآ إِلَى ٱللَّهِ وَعَمِلَ صَٰلِحٗا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٣٣ وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُۚ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِي بَيۡنَكَ وَبَيۡنَهُۥ عَدَٰوَةٞ كَأَنَّهُۥ وَلِيٌّ حَمِيمٞ٣٤ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٖ٣٥ وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ نَزۡغٞ فَٱسۡتَعِذۡ بِٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٣٦ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلَّيۡلُ وَٱلنَّهَارُ وَٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُۚ لَا تَسۡجُدُواْ لِلشَّمۡسِ وَلَا لِلۡقَمَرِ وَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ ٱلَّذِي خَلَقَهُنَّ إِن كُنتُمۡ إِيَّاهُ تَعۡبُدُونَ٣٧ فَإِنِ ٱسۡتَكۡبَرُواْ فَٱلَّذِينَ عِندَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُۥ بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَهُمۡ لَا يَسَۡٔمُونَ۩٣٨﴾
۳۰- قطعاً کسانی که گفتند پروردگار ما فقط الله تعالی است که هیچ شریکی ندارد، و بر شریعت او تعالی پایداری ورزیدند، فرشتگان هنگام فرا رسیدن مرگشان بر آنان فرود میآیند و میگویند: نه از مرگ بترسید و نه از آنچه پس از آن است، و بر آنچه در دنیا به جای میگذارید اندوهگین نشوید، و به بهشتی که به آن وعده داده میشدید شاد باشید.
۳۱، ۳۲- و فرشتگان به آنان میگویند: ما یاران شما در زندگی دنیا هستیم، که به فرمان الله شما را به راه راست راهنمایی و محافظت میکنیم، و در آخرت نیز چنین همراه شما هستیم، و در بهشت تمام خواستههایی را که میطلبید برایتان فراهم است، و چشمانتان به آن روشن میگردد، و هر گاه چیزی بخواهید آن را در برابر خویش مییابید؛ پذیرایی و بخششی برایتان از جانب ذاتی است که نسبت به گناهانتان بسیار آمرزنده، و به خودتان بسیار مهربان است.
۳۳- هیچ کس خوشگفتارتر از کسی نیست که به سوی توحید الله و عبادت ذات یگانۀ او و عمل صالح فرامیخواند، و میگوید: همانا من از تسلیمشدگان و فرمانبرداران امر و شریعت الله هستم. این آیه بر دعوت به سوی الله سبحانه تعالی تشویق میکند، و بیانگر فضیلت علمایی است که از روی دانش و با بصیرت و بر اساس آنچه از جانب رسولاللهج به اثبات رسیده است، مردم را به سوی او تعالی فرامیخوانند.
۳۴، ۳۵- و نیکی کسانی که به الله ایمان آوردند و بر شریعتش پایدار ماندند، و به مخلوقاتش نیکی کردند، با بدی کسانی که به او تعالی کفر ورزیدند و با فرمانش مخالفت کردند یکسان نیست. – ای رسول- کسی را که به تو بدی کرده است با عفو و بردباری و نیکوکاریات دفع کن، و کار بدی را که به تو روا داشته است با نیکی به او پاسخ بده، در نتیجۀ این کار، کسی که به تو بدی کرده و میان تو و او دشمنی و خصومتی وجود دارد گویی دوستدار و یاور تو و رفیقی شفیق برایت میگردد. و فقط کسانی به این خصلت پسندیده دست مییابند که در برابر بدیها و آزارها شکیبایی کردهاند، و فقط کسانی به آن میرسند که سهم بزرگی از سعادت در دنیا و آخرت دارند.
۳۶- و اگر شیطان در نفست وسوسهای افکند تا تو را بر مجازات بدکننده با بدی وادارد، به الله پناه ببر؛ زیرا او تعالی پناهبردن تو به خویش را میشنود، و از تمام امور مخلوقاتش بسیار آگاه است.
۳۷- و یکی از حجتهای الله بر مخلوقاتش، و دلایل او تعالی بر یگانگی و کمال قدرتش، اختلاف و از پی هم آمدن شب و روز، و اختلاف و از پی هم آمدن خورشید و ماه است، که تمام این مورد تحت تسخیر و قدرت اوست. نه برای خورشید سجده کنید، و نه برای ماه – زیرا این دو راهنماییشده و مخلوق هستند- و در برابر الله که آنها را آفریده است سر سجده فرود آورید، اگر واقعاً تسلیم امرش هستید، و از او میشنوید و فرمان میبرید، و او را به تنهایی و بدون شریک عبادت میکنید.
۳۸- پس اگر این مشرکان از سجده برای الله سر باز زدند، فرشتگانی که نزد پروردگارت هستند از این کار سر باز نمیزنند، بلکه شب و روز او سبحانه را تسبیح و ستایش میکنند و او را از هر نقصی پاک میدانند، و از این کار خسته و ملول نمیشوند.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنَّكَ تَرَى ٱلۡأَرۡضَ خَٰشِعَةٗ فَإِذَآ أَنزَلۡنَا عَلَيۡهَا ٱلۡمَآءَ ٱهۡتَزَّتۡ وَرَبَتۡۚ إِنَّ ٱلَّذِيٓ أَحۡيَاهَا لَمُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٣٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُلۡحِدُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا لَا يَخۡفَوۡنَ عَلَيۡنَآۗ أَفَمَن يُلۡقَىٰ فِي ٱلنَّارِ خَيۡرٌ أَم مَّن يَأۡتِيٓ ءَامِنٗا يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ ٱعۡمَلُواْ مَا شِئۡتُمۡ إِنَّهُۥ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٤٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِٱلذِّكۡرِ لَمَّا جَآءَهُمۡۖ وَإِنَّهُۥ لَكِتَٰبٌ عَزِيزٞ٤١ لَّا يَأۡتِيهِ ٱلۡبَٰطِلُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَلَا مِنۡ خَلۡفِهِۦۖ تَنزِيلٞ مِّنۡ حَكِيمٍ حَمِيدٖ٤٢ مَّا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدۡ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِن قَبۡلِكَۚ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغۡفِرَةٖ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٖ٤٣ وَلَوۡ جَعَلۡنَٰهُ قُرۡءَانًا أَعۡجَمِيّٗا لَّقَالُواْ لَوۡلَا فُصِّلَتۡ ءَايَٰتُهُۥٓۖ ءَا۬عۡجَمِيّٞ وَعَرَبِيّٞۗ قُلۡ هُوَ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ هُدٗى وَشِفَآءٞۚ وَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ فِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَقۡرٞ وَهُوَ عَلَيۡهِمۡ عَمًىۚ أُوْلَٰٓئِكَ يُنَادَوۡنَ مِن مَّكَانِۢ بَعِيدٖ٤٤ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ فَٱخۡتُلِفَ فِيهِۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ٤٥ مَّنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۗ وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٤٦﴾
۳۹- و از دیگر نشانههای یگانگی و قدرت الله این است که: تو زمین را خشک و بدون گیاه میبینی، و چون باران را بر آن فرو فرستیم زندگی در آن به جنبش درمیآید، و گیاه برمیدمد و بالا میآید، همان ذاتی که این زمین مرده را زنده گردانید، قطعاً بر زندهکردن مردگان پس از مرگشان قدرت دارد؛ زیرا او بر هر کاری تواناست، و همانگونه که زندهکردن زمین پس از مرگش خارج از قدرت او نیست، زندهگردانیدن مردگان نیز از قدرتش خارج نیست.
۴۰- حال کسانی که از حق منحرف میشوند، و به قرآن کفر میورزند و آن را تحریف میکنند، بر ما پوشیده نیست، بلکه از آنان آگاه هستیم. پس آیا این منکِر آیات الله که در جهنم افکنده میشود بهتر است، یا کسی که روز قیامت در حالی میآید که بر اثر ایمان به الله تعالی و تصدیق آیاتش، از عذاب الهی ایمن، و سزاوار ثوابش است؟! - ای ملحدان- هر چه میخواهید انجام دهید، که الله تعالی اعمالتان را میبیند، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد. در اینجا ملحدان مورد وعید و تهدید قرار گرفتهاند.
۴۱، ۴۲- قطعاً کسانی که وقتی این قرآن نزدشان آمد آن را انکار و تکذیب کردند نابود و عذابشده هستند، و همانا این قرآن به سبب اینکه الله آن را تقویت و از هر تغییر یا تبدیلی محافظت فرموده، کتاب محکم و استواری است، که باطل از هیچ جهتی به آن نمیرسد و هیچ چیز آن را باطل نمیکند؛ یعنی محفوظ است از اینکه از آن کاسته، یا در آن افزوده شود، و از جانب ذاتی که در تدبیر امور بندگانش حکیم، و بر صفات کمالی که دارد ستودهشده است، نازل گردیده است.
۴۳- - ای رسول- این مشرکان چیزی به تو نمیگویند جز آنچه امتهای پیش از آنان به رسولانشان گفتند، پس بر آزارهایی که در راه دعوت به سوی الله به تو میرسد شکیبا باش؛ زیرا پروردگارت برای گناهانِ توبهکنندگان صاحب آمرزش، و برای کسی که بر کفر و تکذیبش اصرار ورزد صاحب کیفری دردناک است.
۴۴- و – ای رسول- اگر این قرآن را که بر تو نازل کردیم به زبانی غیر از زبان عربی قرار داده بودیم، قطعاً مشرکان میگفتند: چرا آیاتش به روشنی بیان نشده تا آنها را بفهمیم و بیاموزیم، آیا این قرآن غیر عربی است، حال آنکه زبان کسی که بر او نازل شده، عربی است؟! این امر امکان ندارد. - ای رسول- به آنان بگو: این قرآن برای کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند مایۀ هدایت از گمراهی، و شفای تردیدها و بیماریهایی است که در سینهها وجود دارد، و کسانی که به قرآن ایمان نمیآورند در گوشهایشان سنگینیای در برابر شنیدن و تدبر در آن است، و قرآن برای دلهایشان غیر قابل مشاهده است، پس به آن هدایت نمییابند، این مشرکان مانند کسی هستند که از مکانی دور مورد ندا قرار میگیرد، که نه صدای دعوتگری را میشنود، و نه به ندادهندهای پاسخ میدهد.
۴۵- و – ای رسول- همانگونه که قرآن را به تو عطا کردیم تورات را به موسی دادهایم، اما قومش دربارۀ آن اختلاف کردند، به گونهای که: برخی از آنان به آن ایمان آوردند، و برخی دیگر آن را تکذیب کردند. و اگر سخنی از جانب پروردگارت مبنی بر به تأخیرانداختن عذاب از قومت نبود، قطعا میان آنان با نابودی فوری کافران داوری شده بود، و به راستی که کافران دربارۀ قرآن به شکی سخت گرفتارند.
۴۶- هر کس عمل صالحی انجام دهد و از الله و رسولش اطاعت کند پاداش عمل او به خودش بازمیگردد، و هر کس بدی کند و از الله و رسولش نافرمانی کند گناه عمل او بر عهدۀ خودش است. و پروردگارت نسبت به بندگان، ستمکار نیست، که از نیکیهایشان بکاهد یا بر بدیهایشان بیفزاید.
﴿۞إِلَيۡهِ يُرَدُّ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِۚ وَمَا تَخۡرُجُ مِن ثَمَرَٰتٖ مِّنۡ أَكۡمَامِهَا وَمَا تَحۡمِلُ مِنۡ أُنثَىٰ وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلۡمِهِۦۚ وَيَوۡمَ يُنَادِيهِمۡ أَيۡنَ شُرَكَآءِي قَالُوٓاْ ءَاذَنَّٰكَ مَامِنَّا مِن شَهِيدٖ٤٧ وَضَلَّ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَدۡعُونَ مِن قَبۡلُۖ وَظَنُّواْ مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٖ٤٨ لَّا يَسَۡٔمُ ٱلۡإِنسَٰنُ مِن دُعَآءِ ٱلۡخَيۡرِ وَإِن مَّسَّهُ ٱلشَّرُّ فَئَُوسٞ قَنُوطٞ٤٩ وَلَئِنۡ أَذَقۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنَّا مِنۢ بَعۡدِ ضَرَّآءَ مَسَّتۡهُ لَيَقُولَنَّ هَٰذَا لِي وَمَآ أَظُنُّ ٱلسَّاعَةَ قَآئِمَةٗ وَلَئِن رُّجِعۡتُ إِلَىٰ رَبِّيٓ إِنَّ لِي عِندَهُۥ لَلۡحُسۡنَىٰۚ فَلَنُنَبِّئَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِمَا عَمِلُواْ وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنۡ عَذَابٍ غَلِيظٖ٥٠ وَإِذَآ أَنۡعَمۡنَا عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ أَعۡرَضَ وَنََٔابِجَانِبِهِۦ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ فَذُو دُعَآءٍ عَرِيضٖ٥١ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كَانَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ ثُمَّ كَفَرۡتُم بِهِۦ مَنۡ أَضَلُّ مِمَّنۡ هُوَ فِي شِقَاقِۢ بَعِيدٖ٥٢ سَنُرِيهِمۡ ءَايَٰتِنَا فِي ٱلۡأٓفَاقِ وَفِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمۡ أَنَّهُ ٱلۡحَقُّۗ أَوَ لَمۡ يَكۡفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٥٣ أَلَآ إِنَّهُمۡ فِي مِرۡيَةٖ مِّن لِّقَآءِ رَبِّهِمۡۗ أَلَآ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءٖ مُّحِيطُۢ٥٤﴾
۴۷- دانش قیامت فقط به سوی الله که هیچ شریکی ندارد بازگردانیده میشود؛ زیرا هیچ کس جز او از زمان برپایی قیامت آگاه نیست، و هیچ میوهای از غلافش بیرون نمیآید، و هیچ مادهای بار برنمیدارد و بار نمیگذارد مگر به علم او تعالی، و ذرهای از این امر بر او پوشیده نمیماند. و آنگاه که الله در روز قیامت به منظور توبیخ و آشکارکردن دروغ مشرکان اینگونه بر آنان ندا میزند: شریکان من که آنها را در عبادت من شریک قرار میدادید کجایند؟! مشرکان میگویند: اکنون در برابر تو اعتراف کردیم که هیچ یک از ما امروز نیست که گواهی دهد تو شریکی داری.
۴۸- و شریکانی که این مشرکان آنها را به جای الله به دعا و یاریخواهی میخواندند از دیدشان پنهان میشوند، پس سودی به حالشان نمیرسانند، و یقین میکنند که هیچ پناهگاه و راه فراری از عذاب الهی ندارند.
۴۹- انسان از خواندن پروردگارش برای درخواست نعمتهای دنیوی خسته نمیشود، و اگر فقر و امر ناگواری به او برسد از رحمت الله بسیار مأیوس، و با گمان بد به پروردگارش نومید میگردد.
۵۰- و اگر پس از سختی و مصیبتی که به او رسیده است نعمتی از جانب خویش به او بچشانیم شکر الله تعالی را به جای نمیآورد، بلکه سرکشی میکند و میگوید: این نعمت به من رسید؛ چون شایسته و سزاوارش هستم، و گمان نمیکنم که قیامت برپا شود، و اینگونه رستاخیز را انکار میکند، و به فرض اگر قیامت برپا شود و به سوی پروردگارم بازگردم، نزد او بهشت برایم خواهد بود، و قطعاً کسانی را که به روز قیامت کفر ورزیدهاند از بدیهایی که انجام دادهاند باخبر خواهیم ساخت، و مسلماً عذابی سخت را به آنان خواهیم چشاند.
۵۱- و هر گاه سلامتی یا روزی یا نعمتی دیگر به انسان ببخشیم روی میگرداند و از گردننهادن در برابر حقیقت سر باز میزند، و اگر آسیبی به او رسد بسیار دعا میکند که الله آسیبش را برطرف سازد؛ یعنی در سختی پروردگارش را میشناسد، و در گشایش او تعالی را نمیشناسد.
۵۲- - ای رسول- به این تکذیبکنندگان بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد، و شما به آن کفر ورزید و آن را تکذیب کنید، هیچ کس از شما گمراهتر نخواهد بود؛ زیرا شما با کفر به قرآن و تکذیب آن در اختلافی دور از حقیقت هستید.
۵۳- به زودی آیات خویش را شامل فتوحات و ظهور اسلام بر مناطق و سایر ادیان، و در کرانههای آسمانها و زمین، و حوادث بزرگی که الله در آسمانها و زمین، و در خودشان پدید میآورد و آیات نوپیدا و آفرینش شگفت الله را به این تکذیبکنندگان نشان خواهیم داد؛ تا از این آیات برایشان آشکار و ثابت گردد که تردیدی پذیرفته نمیشود در اینکه قرآن کریم همان حق وحیشده از جانب پروردگار جهانیان است. آیا گواهی الله تعالی به عنوان دلیل بر اینکه قرآن حقیقت است و کسی که آن را آورده راستگوست برایشان کافی نیست؟! او تعالی که بر هر چیزی گواه است و شهادت هیچ چیز از گواهی او سبحانه برتر نیست، به تصدیق آن گواهی داده است.
۵۴- آگاه باشید که این کافران در مورد رستاخیز پس از مرگ در تردید بزرگی هستند. بدانید که علم و قدرت و نیروی الله تعالی بر همه چیز احاطه دارد، و هیچ چیز نه در زمین و نه در آسمان بر او پوشیده نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ عٓسٓقٓ٢ كَذَٰلِكَ يُوحِيٓ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ ٱللَّهُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ٤ تَكَادُ ٱلسَّمَٰوَٰتُ يَتَفَطَّرۡنَ مِن فَوۡقِهِنَّۚ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمۡدِ رَبِّهِمۡ وَيَسۡتَغۡفِرُونَ لِمَن فِي ٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٥ وَٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيۡهِمۡ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِوَكِيلٖ٦ وَكَذَٰلِكَ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ قُرۡءَانًا عَرَبِيّٗا لِّتُنذِرَ أُمَّ ٱلۡقُرَىٰ وَمَنۡ حَوۡلَهَا وَتُنذِرَ يَوۡمَ ٱلۡجَمۡعِ لَا رَيۡبَ فِيهِۚ فَرِيقٞ فِي ٱلۡجَنَّةِ وَفَرِيقٞ فِي ٱلسَّعِيرِ٧ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ لَجَعَلَهُمۡ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ وَلَٰكِن يُدۡخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ وَٱلظَّٰلِمُونَ مَا لَهُم مِّن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٍ٨ أَمِ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءَۖ فَٱللَّهُ هُوَ ٱلۡوَلِيُّ وَهُوَ يُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٩ وَمَا ٱخۡتَلَفۡتُمۡ فِيهِ مِن شَيۡءٖ فَحُكۡمُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبِّي عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ أُنِيبُ١٠﴾
۱ ۲- ﴿ حمٓ١ عٓسٓقٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۳- - ای پیامبر- الله همانگونه که این قرآن را بر تو نازل کرد کتابها و صحیفهها را بر پیامبران پیش از تو نیز فرو فرستاد، و او تعالی در انتقام خویش شکستناپذیر، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
۴- تمام آنچه در آسمانها و در زمین است فقط از آنِ الله است، و او تعالی به ذات و قدرت و توان خویش برتر است، و ذات بسیار بزرگی است که عظمت و کبریاء، مختص اوست.
۵- و به سبب عظمت و جلال ذات رحمان تبارک و تعالی نزدیک است که آسمانها بر روی یکدیگر بشکافند، و فرشتگان پروردگارشان را میستایند، و او را از هر آنچه که سزاوارش نیست منزه میدارند، و برای گناهان مؤمنان روی زمین از پروردگارشان درخواست آمرزش میکنند. بدانید که الله نسبت به گناهان بندگان مؤمن خویش بسیار آمرزنده، و نسبت به آنان مهربان است.
۶- و کسانی که معبودهایی غیر از الله گرفتهاند و آنان را به جای الله دوست دارند و عبادت میکنند، الله کارهایشان را بر آنان حفظ میکند؛ تا در قبال اعمالشان در روز قیامت به آنان جزا دهد، و – ای رسول- تو مسئول حفظ اعمالشان نیستی، تو فقط انذاردهندهای هستی؛ یعنی ابلاغ بر عهدۀ تو و حساب بر عهدۀ ماست.
۷- و همانگونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآنی به زبان عربی به سوی تو فرستادیم؛ تا اهالی «مکه» و سایر مردم پیرامون آن را انذار دهی، و از عذاب روز گردآوردن - یعنی روز قیامت- که هیچ تردیدی در آمدنش نیست بترسانی. در آن روز مردم به دو گروه تقسیم میشوند: گروهی در بهشت جای میگیرند، و آنان کسانی هستند که به الله ایمان آورده و از آنچه رسولش محمدج آورده پیروی کردهاند، و گروهی دیگر که به الله کفر ورزیده، و با آنچه رسولش محمدج آورده مخالفت کردهاند در آتش سوزان هستند.
۸- و اگر الله میخواست مخلوقاتش را بر هدایت گرد آورد و آنان را بر دینی یگانه و هدایتیافته قرار دهد، قطعاً این کار را انجام میداد، اما اراده کرده است که هر کس از مخلوقات برگزیدهاش را که میخواهد در رحمت خویش درآورد. و کسانی که به سبب شرک به خودشان ستم کردهاند نه هیچ دوست و کارسازی دارند که روز قیامت کارشان را بر عهده گیرد، و نه هیچ یاوری دارند تا در برابر عذاب الهی به آنان یاری رساند.
۹- بلکه این مشرکان به جای الله دوستانی گرفتهاند که با آنان دوستی میکنند، حال آنکه فقط الله دوست و کارساز حقیقی است که بندگانش با عبادت و طاعت او را به دوستی میگیرند، و او نیز بندگان مؤمنش را با درآوردن از تاریکیها به سوی نور و کمک به آنان در تمام امورشان، به دوستی میگیرد، و او تعالی است که مردگان را هنگام رستاخیز زنده میکند، و بر هر چیزی تواناست، و هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد.
۱۰- و – ای مردم- در هر مورد از امور دینتان که اختلاف کردید، حکم آن به سوی الله در کتاب و سنت رسولش بازمیگردد. این است الله پروردگار من و شما، در تمام کارهایم فقط بر او توکل کردم، و در تمام امورم به سوی او بازمیگردم.
﴿فَاطِرُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ جَعَلَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ أَزۡوَٰجٗا يَذۡرَؤُكُمۡ فِيهِۚ لَيۡسَ كَمِثۡلِهِۦ شَيۡءٞۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡبَصِيرُ١١ لَهُۥ مَقَالِيدُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يَبۡسُطُ ٱلرِّزۡقَ لِمَن يَشَآءُ وَيَقۡدِرُۚ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٢ ۞شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحٗا وَٱلَّذِيٓ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ وَمَا وَصَّيۡنَا بِهِۦٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓۖ أَنۡ أَقِيمُواْ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُواْ فِيهِۚ كَبُرَ عَلَى ٱلۡمُشۡرِكِينَ مَا تَدۡعُوهُمۡ إِلَيۡهِۚ ٱللَّهُ يَجۡتَبِيٓ إِلَيۡهِ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِيٓ إِلَيۡهِ مَن يُنِيبُ١٣ وَمَا تَفَرَّقُوٓاْ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةٞ سَبَقَتۡ مِن رَّبِّكَ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى لَّقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۚ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُورِثُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِنۢ بَعۡدِهِمۡ لَفِي شَكّٖ مِّنۡهُ مُرِيبٖ١٤ فَلِذَٰلِكَ فَٱدۡعُۖ وَٱسۡتَقِمۡ كَمَآ أُمِرۡتَۖ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَهُمۡۖ وَقُلۡ ءَامَنتُ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِن كِتَٰبٖۖ وَأُمِرۡتُ لِأَعۡدِلَ بَيۡنَكُمُۖ ٱللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمۡۖ لَنَآ أَعۡمَٰلُنَا وَلَكُمۡ أَعۡمَٰلُكُمۡۖ لَا حُجَّةَ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُۖ ٱللَّهُ يَجۡمَعُ بَيۡنَنَاۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ١٥﴾
۱۱- الله سبحانه و تعالی آفریدگار و پدیدآورندۀ آسمانها و زمین به قدرت و اراده و حکمت خویش است، از خود شما جفتهایی برایتان قرار داد تا در کنار آنان آرامش یابید، و از دامها جفتهایی به صورت نر و ماده برایتان قرار داد، تا در نتیجۀ این جفت و قرینشدن با هم شما را از طریق زاد و ولدکردن زیاد کند، هیچ یک از مخلوقات او تعالی شبیه و مانندش نیست، نه در ذاتش و نه در اسماء و نه در صفات و نه در افعالش؛ زیرا تمام اسماء او تعالی حُسنی، و صفاتش صفات کمال و عظمت هستند، و افعال او تعالی که مخلوقات را با آنها آفرید بسیار بزرگ و بدون اینکه کسی در انجام آنها شریک باشد هستند، ذرهای از اعمال و سخنان مخلوقاتش بر او پوشیده نمیماند و آنان را در قبال اعمال و سخنانشان جزا خواهد داد.
۱۲- فرمانروایی آسمانها و زمین از آنِ او سبحانه و تعالی است، و کلیدهای رحمت و روزیها به دست اوست، رزق و روزی را برای هر یک از بندگانش که بخواهد میگشاید و آن را بر هر کس که بخواهد محدود میگرداند، به راستی که او تبارک و تعالی از هر چیزی آگاه است، و ذرهای از امور مخلوقاتش بر او پوشیده نمیماند.
۱۳- - ای مردم- الله از دینی که به سوی تو – ای رسول- وحی کردیم؛ یعنی اسلام، آنچه را که در مورد آن به نوح سفارش کردیم که به آن عمل و آن را ابلاغ کند، و آنچه را که در مورد آن به ابراهیم و موسی و عیسی- بنا بر قول مشهور این پنج نفر رسولان اولوالعزم هستند- برایتان تشریع فرمود که دین را با توحید و طاعت الله و عبادت او و نه دیگران برپا دارید، و در دینی که شما را به آن فرمان دادم اختلاف نکنید، توحید الله و اخلاص عبادت برای او تعالی بر مشرکان بسیار گران میآید، الله هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد برای توحید برمیگزیند، و هر کس را که به سوی او بازگردد برای عمل به طاعت خویش توفیق میدهد.
۱۴- و مشرکان به الله در ادیانشان پراکنده نگشتند و به گروهها و احزاب تبدیل نشدند مگر پس از اینکه علم نزدشان آمد و حجت بر آنان اقامه شد و فقط سرکشی و عناد، آنان را به این امر واداشت، و – ای رسول- اگر سخنی از جانب پروردگارت نگذشته بود که عذاب را تا زمانی که در علم او تعالی مشخص است - یعنی روز قیامت- از آنان به تأخیر اندازد، قطعاً با تعجیلِ عذابِ کافرانشان میان آنان داوری میشد. و به تحقیق کسانی که تورات و انجیل را پس از این اختلافکنندگان دربارۀ حق، به میراث بردهاند به تردیدی در دین و ایمان گرفتارند که [انسان را] به گمان و اختلاف ناپسند میاندازد.
۱۵- پس – ای رسول- بندگان الله را به سوی این دین مستقیم و استوار که الله برای پیامبران تشریع فرمود و آنان را به آن سفارش کرد دعوت بده، و همانگونه که الله به تو فرمان داده پایدار باش، و از هوسهای کسانی که در حق تردید کردند و از دین گمراه شدند پیروی نکن، و بگو: تمام کتابهای نازلشده از آسمان بر پیامبران را تصدیق کردم، و پروردگارم به من فرمان داده تا میان شما به عدالت داوری کنم، الله پروردگار ما و شماست، پاداش اعمال صالح ما برای خودمان است، و جزای اعمال بد شما نیز برای خودتان است، پس از اینکه حق روشن و آشکار شد هیچ خصومت و جدالی میان ما و شما نیست، الله در روز قیامت ما و شما را یکجا جمع میکند، آنگاه دربارۀ آنچه در آن اختلاف کردهایم به حق، میان ما داوری میکند و بازگشت و مقصد به سوی اوست، آنگاه هر کس را به آنچه که سزاوارش است جزا میدهد.
﴿وَٱلَّذِينَ يُحَآجُّونَ فِي ٱللَّهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا ٱسۡتُجِيبَ لَهُۥ حُجَّتُهُمۡ دَاحِضَةٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَعَلَيۡهِمۡ غَضَبٞ وَلَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٌ١٦ ٱللَّهُ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ وَٱلۡمِيزَانَۗ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّ ٱلسَّاعَةَ قَرِيبٞ١٧ يَسۡتَعۡجِلُ بِهَا ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِهَاۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مُشۡفِقُونَ مِنۡهَا وَيَعۡلَمُونَ أَنَّهَا ٱلۡحَقُّۗ أَلَآ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُمَارُونَ فِي ٱلسَّاعَةِ لَفِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٍ١٨ ٱللَّهُ لَطِيفُۢ بِعِبَادِهِۦ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُۖ وَهُوَ ٱلۡقَوِيُّ ٱلۡعَزِيزُ١٩ مَن كَانَ يُرِيدُ حَرۡثَ ٱلۡأٓخِرَةِ نَزِدۡ لَهُۥ فِي حَرۡثِهِۦۖ وَمَن كَانَ يُرِيدُ حَرۡثَ ٱلدُّنۡيَا نُؤۡتِهِۦ مِنۡهَا وَمَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِن نَّصِيبٍ٢٠ أَمۡ لَهُمۡ شُرَكَٰٓؤُاْ شَرَعُواْ لَهُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا لَمۡ يَأۡذَنۢ بِهِ ٱللَّهُۚ وَلَوۡلَا كَلِمَةُ ٱلۡفَصۡلِ لَقُضِيَ بَيۡنَهُمۡۗ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٢١ تَرَى ٱلظَّٰلِمِينَ مُشۡفِقِينَ مِمَّا كَسَبُواْ وَهُوَ وَاقِعُۢ بِهِمۡۗ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فِي رَوۡضَاتِ ٱلۡجَنَّاتِۖ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ عِندَ رَبِّهِمۡۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَضۡلُ ٱلۡكَبِيرُ٢٢﴾
۱۶- و کسانی که در دین الله که محمدج را با آن فرستادم، پس از اینکه مردم آن را پذیرفتند مجادله میکنند، حجت و مجادلۀ آنان نزد پروردگارشان و نزد مؤمنان باطل و ساقط است، و در دنیا خشمی از جانب الله بر آنان است، و در آخرت عذابی سخت - یعنی آتش جهنم- را دارند.
۱۷- الله همان ذاتی است که قرآن و سایر کتابها[ی آسمانی] را به راستی نازل نمود، و میزان - یعنی عدالت- را فرستاد تا میان مردم به انصاف حکم کند. و تو چه میدانی شاید لحظهای که قیامت در آن برپا میگردد نزدیک باشد؟!
۱۸- کسانی که به قیامت ایمان ندارند از روی تمسخر و استهزا، خواستار تعجیل در آمدن آن هستند، و کسانی که به قیامت ایمان آوردهاند از برپایی آن میترسند، و به یقین میدانند که قیامت همان حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد. بدانید کسانی که در مورد برپایی قیامت مجادله و ستیزهجویی میکنند، قطعاً در گمراهی دوری از حقیقت هستند.
۱۹- الله نسبت به بندگانش بسیار مهربان است، بر اساس حکمت خویش روزی را برای هر کس که بخواهد میگشاید، و آن را برای هر کس که بخواهد محدود میگرداند، و او ذات توانایی است که تمام نیروها از آنِ اوست، و در گرفتن انتقام از کسانی که از او نافرمانی میکنند شکستناپذیر است.
۲۰- هر کس با عمل خویش پاداش آخرت را بخواهد آنگاه حقوق الهی را ادا کند و در دعوت به سوی دین انفاق کند، در عمل نیک او برایش میافزاییم، یعنی پاداش یک نیکی را تا ده برابر آن و تا آن زیادهای که الله بخواهد برایش میافزاییم، و هر کس با عمل خویش فقط دنیا را بخواهد، سهم مقدرشدۀ او از دنیا را برایش میدهیم، و هیچ پاداشی در آخرت ندارد.
۲۱- بلکه مگر این مشرکان به الله شریکانی در شرک و گمراهی خویش دارند، که دین و شرکی را که الله به آن اجازه نداده است برایشان آوردهاند؟! و اگر حکم و تقدیر الهی به مهلتدادنشان، و اینکه عذاب را در دنیا بر آنان به تعجیل نیندازد نبود، قطعاً با تعجیل عذاب بر آنان میانشان داوری میشد. و قطعاً کافران به الله عذابی دردناک در روز قیامت دارند.
۲۲- - ای رسول- روز قیامت کافران را به سبب اعمال پلیدی که در دنیا مرتکب شدهاند از عذاب الله ترسان میبینی، و بدون تردید عذاب بر آنان واقع میشود، و آن را میچشند. و کسانی که به الله ایمان آوردهاند و از او فرمانبرداری کردهاند در باغها و کاخهای بهشتی و نعمتهای آخرت هستند، و هر آنچه میخواهند نزد پروردگارشان دارند، این بخشش و مقامی که الله به آنان عطا کرده است غیر قابل توصیف است، و خردها آن را درک نمیکنند.
﴿ذَٰلِكَ ٱلَّذِي يُبَشِّرُ ٱللَّهُ عِبَادَهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِۗ قُل لَّآ أَسَۡٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًا إِلَّا ٱلۡمَوَدَّةَ فِي ٱلۡقُرۡبَىٰۗ وَمَن يَقۡتَرِفۡ حَسَنَةٗ نَّزِدۡ لَهُۥ فِيهَا حُسۡنًاۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ شَكُورٌ٢٣ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗاۖ فَإِن يَشَإِ ٱللَّهُ يَخۡتِمۡ عَلَىٰ قَلۡبِكَۗ وَيَمۡحُ ٱللَّهُ ٱلۡبَٰطِلَ وَيُحِقُّ ٱلۡحَقَّ بِكَلِمَٰتِهِۦٓۚ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٢٤ وَهُوَ ٱلَّذِي يَقۡبَلُ ٱلتَّوۡبَةَ عَنۡ عِبَادِهِۦ وَيَعۡفُواْ عَنِ ٱلسَّئَِّاتِ وَيَعۡلَمُ مَا تَفۡعَلُونَ٢٥ وَيَسۡتَجِيبُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضۡلِهِۦۚ وَٱلۡكَٰفِرُونَ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞ٢٦ ۞وَلَوۡ بَسَطَ ٱللَّهُ ٱلرِّزۡقَ لِعِبَادِهِۦ لَبَغَوۡاْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِن يُنَزِّلُ بِقَدَرٖ مَّا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ بِعِبَادِهِۦ خَبِيرُۢ بَصِيرٞ٢٧ وَهُوَ ٱلَّذِي يُنَزِّلُ ٱلۡغَيۡثَ مِنۢ بَعۡدِ مَا قَنَطُواْ وَيَنشُرُ رَحۡمَتَهُۥۚ وَهُوَ ٱلۡوَلِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٨ وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦ خَلۡقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَآبَّةٖۚ وَهُوَ عَلَىٰ جَمۡعِهِمۡ إِذَا يَشَآءُ قَدِيرٞ٢٩ وَمَآ أَصَٰبَكُم مِّن مُّصِيبَةٖ فَبِمَا كَسَبَتۡ أَيۡدِيكُمۡ وَيَعۡفُواْ عَن كَثِيرٖ٣٠ وَمَآ أَنتُم بِمُعۡجِزِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِيّٖ وَلَا نَصِيرٖ٣١﴾
۲۳- - ای مردم- این نعمتها و جایگاه در آخرت که شما را از آن باخبر کردیم، مژدهای است که الله آن را به آن دسته از بندگانش که در دنیا به او ایمان آورده و از او فرمانبرداری کردهاند مژده میدهد، - ای رسول- به کسانی از مشرکان قومت که در مورد قیامت شک میکنند بگو: در قبال حقی که نزدتان آوردهام و شما را به آن فرا میخوانم هیچ عوضی از اموالتان نمیخواهم، جز اینکه به سبب رابطۀ خویشاوندی و قرابتی که با شما دارم مرا دوست داشته باشید، و پیوند خویشاوندی و قرابتی را که میان من و شماست برقرار سازید. و هر کس کار نیکی انجام دهد به ده برابر آن و بیشتر برایش میافزاییم. به راستی که الله نسبت به گناهان بندگانش بسیار آمرزنده، و نسبت به نیکیهایشان و اطاعت خویش توسط آنان بسیار قدرشناس است.
۲۴- و آیا این مشرکان میگویند: محمدج بر الله دروغ بسته است؛ یعنی آنچه را که بر ما میخواند ساختهای از جانب خودش است؟ پس – ای رسول- اگر الله بخواهد در صورتی که این کار را انجام داده باشی بر قلبت مُهر مینهد. و الله با کلماتش که هیچ تبدیل و تغییری نمییابند، و با وعدۀ راست خویش که تخلف نمیپذیرد باطل را از بین میبرد و محو میگرداند، و حق را استوار باقی میگذارد. به راستی که الله از آنچه در دلهای بندگانش وجود دارد بسیار آگاه است و ذرهای از آنها بر او پوشیده نمیماند.
۲۵- و الله سبحانه و تعالی همان ذاتی است که توبۀ بندگانش را آنگاه که به توحید و طاعتش بازگردند میپذیرد، و از بدیهایی که مرتکب شدهاند درمیگذرد، و از هر خیر و شری که انجام دهید آگاه است، ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا میدهد.
۲۶- و درخواست کسانی را که به الله و رسولانش ایمان آوردهاند آنگاه که پروردگارشان را بخوانند و از او فرمان برند اجابت میکند، و از فضل خویش بر توفیق و زیادهکردن اجر و پاداش برایشان میافزاید، و کافران به الله و رسولش عذابی سخت و دردناک در روز قیامت دارند.
۲۷- و اگر الله روزی را برای بندگانش بگشاید و توسعه دهد، قطعاً با سرمستی و ناسپاسی در زمین سرکشی میکنند، و بر یکدیگر ستم روا میدارند، اما الله رزق و روزیشان را به هر اندازه که بخواهد به مقدار کفایتشان فرو میفرستد. به تحقیق که الله نسبت به مصلحت بندگانش بسیار دانا، و نسبت به مدیریت و تدبیر احوالشان بیناست.
۲۸- و الله به تنهایی همان ذاتی است که باران را از آسمان بر بندگانش پس از اینکه از نزول آن نومید شدند فرو میفرستد، و رحمت خویش را در میان مخلوقاتش میگستراند، و باران را بر همه نازل میکند، و او تعالی کارسازی است که به فضل و احسان خویش کار بندگانش را بر عهده میگیرد، و در کارسازی و تدبیر خویش ستودهشده است.
۲۹- و یکی از آیات و نشانههای الهی که بر عظمت و قدرت و چیرگی او تعالی دلالت دارد، آفرینش آسمانها و زمین بدون نمونۀ قبلی، و انواع جنبندگانی است که در این دو گسترانده است، و خود او تعالی هر گاه بخواهد بر گردآوری مخلوقات پس از مرگشان برای جایگاه قیامت تواناست، و هیچ کاری بر او غیر ممکن نیست.
۳۰- و – ای مردم- هر مصیبتی که در دین و دنیایتان به شما برسد به سبب گناهان و جرایمی است که خودتان مرتکب شدهاید، و پروردگارتان از بسیاری از این بدیها برایتان درمیگذرد، و شما را در قبال آنها مؤاخذه نمیکند.
۳۱- و – ای مردم- شما نه میتوانید قدرت الله بر خودتان را ناتوان کنید، و نه میتوانید از آن بگریزید، و غیر او نه هیچ کارسازی دارید تا کارهایتان را بر عهده گیرد، و نه هیچ یاوری تا آسیبها را از شما دفع کند.
﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِ ٱلۡجَوَارِ فِي ٱلۡبَحۡرِ كَٱلۡأَعۡلَٰمِ٣٢ إِن يَشَأۡ يُسۡكِنِ ٱلرِّيحَ فَيَظۡلَلۡنَ رَوَاكِدَ عَلَىٰ ظَهۡرِهِۦٓۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّكُلِّ صَبَّارٖ شَكُورٍ٣٣ أَوۡ يُوبِقۡهُنَّ بِمَا كَسَبُواْ وَيَعۡفُ عَن كَثِيرٖ٣٤ وَيَعۡلَمَ ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِنَا مَا لَهُم مِّن مَّحِيصٖ٣٥ فَمَآ أُوتِيتُم مِّن شَيۡءٖ فَمَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَمَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٣٦ وَٱلَّذِينَ يَجۡتَنِبُونَ كَبَٰٓئِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡفَوَٰحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُواْ هُمۡ يَغۡفِرُونَ٣٧ وَٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَمۡرُهُمۡ شُورَىٰ بَيۡنَهُمۡ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣٨ وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَابَهُمُ ٱلۡبَغۡيُ هُمۡ يَنتَصِرُونَ٣٩ وَجَزَٰٓؤُاْ سَيِّئَةٖ سَيِّئَةٞ مِّثۡلُهَاۖ فَمَنۡ عَفَا وَأَصۡلَحَ فَأَجۡرُهُۥ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ٤٠ وَلَمَنِ ٱنتَصَرَ بَعۡدَ ظُلۡمِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَا عَلَيۡهِم مِّن سَبِيلٍ٤١ إِنَّمَا ٱلسَّبِيلُ عَلَى ٱلَّذِينَ يَظۡلِمُونَ ٱلنَّاسَ وَيَبۡغُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٤٢ وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ٤٣ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن وَلِيّٖ مِّنۢ بَعۡدِهِۦۗ وَتَرَى ٱلظَّٰلِمِينَ لَمَّا رَأَوُاْ ٱلۡعَذَابَ يَقُولُونَ هَلۡ إِلَىٰ مَرَدّٖ مِّن سَبِيلٖ٤٤﴾
۳۲، ۳۳- و یکی دیگر از نشانههای دلالتکنندۀ الله بر قدرت روشن و تسلط برتر او تعالی کشتیهای بزرگی است که همچون کوهها در دریا روانند. اگر الله که این کشتیها را در دریا به حرکت درآورده است بخواهد قطعاً باد را ساکن میگرداند، آنگاه کشتیها بر روی دریا ثابت و بدون حرکت میمانند، به راستی که در حرکت و ایستادن این کشتیها با قدرت الله، اندرزها و دلایل آشکاری بر قدرت الهی وجود دارد برای هر کسی که بر طاعت الله و ترک گناهان، و در برابر تقدیرات دردناک الله شکیبایی ورزد، و شکرگزار نعمتها و بخششهای او تعالی باشد.
۳۴- یا این کشتیها را به سبب گناهان ساکنانش، با غرقکردن از بین میبرد، و از گناهان بسیاری درمیگذرد و در قبال آنها مجازاتشان نمیکند.
۳۵- و تا کسانی که در آیاتمان که بر توحید ما دلالت دارند به باطل مجادله میکنند بدانند که اگر الله آنان را به سبب گناهان و کفرشان به او مجازات کند هیچ راه فرار و پناهگاهی از عذابش ندارند.
۳۶- و – ای مردم- مال یا فرزندان و سایر نعمتهایی که به شما داده شده، کالایی در زندگی دنیا برایتان است، که به سرعت از بین میرود، و نعمتهای جاویدان بهشت که نزد الله هستند برای کسانی که به الله و رسولانش ایمان آوردهاند، و بر پروردگارشان توکل میکنند بهتر و ماندگارتر هستند.
۳۷- و همان کسانی که از گناهان کبیرهای که الله از آنها نهی فرموده و از انواع گناهان زشت و ناپسند پرهیز میکنند، و در جستجوی پاداش و عفو الله تعالی، هر گاه از کسی که بر آنان بدی کرده است خشمگین میشوند بدیاش را میبخشند، و از مجازاتش درمیگذرند؛ این خصلت نوعی از اخلاق نیکوست.
۳۸- و همان کسانی که به پروردگارشان وقتی آنان را به توحید و طاعت خویش فرا خواند پاسخ مثبت دادهاند، و نماز فرض را به کاملترین وجه در اوقاتش برپا داشتهاند، و هر گاه قصد انجام کاری را داشته باشند با یکدیگر مشورت میکنند، و از اموالی که به آنان روزی دادهایم در راه الله انفاق میکنند، و زکات و نفقه و سایر موارد انفاق را که الله بر آنان فرض گردانیده است به مستحقانش میپردازند.
۳۹- و همان کسانی که وقتی ستمی بر آنان وارد شود، بدون تجاوز از حد، از کسی که بر آنان ستم روا داشته است انتقام میگیرند، و اگر صبر کنند خیر زیادی در سرانجام صبرشان وجود دارد.
۴۰- و جزای بدی بدکننده این است که همانند بدی و کار زشتی که روا داشته و بدون زیادی کیفر شود، و هر کس در جستجوی خشنودی الله، از کسی که به او بدی کرده بگذرد و او را مجازات نکند، و میان خود و کسی که مورد بخشش قرار گرفته است صلح و سازش ایجاد کند، پاداش این کارش بر عهدۀ الله است. به راستی که الله ستمکارانی را که به مردم تجاوز و بدی میکنند دوست ندارد.
۴۱- و هر کس پس از اینکه مورد ستم قرار گرفته است از کسی که بر او ستم روا داشته است انتقام بگیرد مؤاخذهای بر چنین فردی نیست.
۴۲- مؤاخذه و بازخواست فقط بر کسانی است که از روی ستم و دشمنی بر مردم سرکشی و ستم میکنند، و از حدی که الله برایشان مباح کرده است به حدی که الله به آنان اجازه نداده است میگذرند، آنگاه به ناحق در زمین فساد برپا میکنند، اینان در روز قیامت عذابی دردناک و رنجآور دارند.
۴۳- و اما کسی که در برابر آزارها شکیبایی کند، و پاسخ بدی را با عفو و گذشت و پنهانکردن بدهد، قطعاً این کار از امور پسندیده و کارهای ستودهشدهای است که الله به آنها فرمان داده، و پاداشی بزرگ و ستایشی پسندیده بر آنها مترتب شده است.
۴۴- و هر کس که الله او را به سبب ستمش از راه راست گمراه کند هیچ یاوری برایش نیست که او را به راه راست هدایت کند. و – ای رسول- کافران به الله را روز قیامت- آنگاه که عذاب را مشاهده کنند- میبینی که به پروردگارشان میگویند: آیا راهی برای بازگشت به دنیا برایمان هست؛ تا طاعت تو را در پیش گیریم؟ اما این درخواستشان اجابت نمیشود.
﴿وَتَرَىٰهُمۡ يُعۡرَضُونَ عَلَيۡهَا خَٰشِعِينَ مِنَ ٱلذُّلِّ يَنظُرُونَ مِن طَرۡفٍ خَفِيّٖۗ وَقَالَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓاْ أَنفُسَهُمۡ وَأَهۡلِيهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۗ أَلَآ إِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ فِي عَذَابٖ مُّقِيمٖ٤٥ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنۡ أَوۡلِيَآءَ يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِۗ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِن سَبِيلٍ٤٦ ٱسۡتَجِيبُواْ لِرَبِّكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا مَرَدَّ لَهُۥ مِنَ ٱللَّهِۚ مَا لَكُم مِّن مَّلۡجَإٖ يَوۡمَئِذٖ وَمَا لَكُم مِّن نَّكِيرٖ٤٧ فَإِنۡ أَعۡرَضُواْ فَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظًاۖ إِنۡ عَلَيۡكَ إِلَّا ٱلۡبَلَٰغُۗ وَإِنَّآ إِذَآ أَذَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِنَّا رَحۡمَةٗ فَرِحَ بِهَاۖ وَإِن تُصِبۡهُمۡ سَيِّئَةُۢ بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡ فَإِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ كَفُورٞ٤٨ لِّلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ يَهَبُ لِمَن يَشَآءُ إِنَٰثٗا وَيَهَبُ لِمَن يَشَآءُ ٱلذُّكُورَ٤٩ أَوۡ يُزَوِّجُهُمۡ ذُكۡرَانٗا وَإِنَٰثٗاۖ وَيَجۡعَلُ مَن يَشَآءُ عَقِيمًاۚ إِنَّهُۥ عَلِيمٞ قَدِيرٞ٥٠ ۞وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ ٱللَّهُ إِلَّا وَحۡيًا أَوۡ مِن وَرَآيِٕ حِجَابٍ أَوۡ يُرۡسِلَ رَسُولٗا فَيُوحِيَ بِإِذۡنِهِۦ مَا يَشَآءُۚ إِنَّهُۥ عَلِيٌّ حَكِيمٞ٥١﴾
۴۵- و – ای رسول- این ستمکاران را هنگامی که بر جهنم عرضه میشوند میبینی در حالی که خوار و ذلیل هستند، به سبب ترس و ذلت زیاد با چشمی ذلیل و ضعیف به آتش مینگرند. و کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند در بهشت، وقتی زیانی را که به کافران رسیده است ببینند میگویند: زیانکاران واقعی همان کسانی هستند که روز قیامت به خودشان و خانوادههایشان به سبب ورود به آتش جهنم زیان رساندهاند. بدانید ستمکاران- در روز قیامت- در عذابی همیشگی که هرگز از آنان برداشته نمیشود و از بین نمیرود قرار دارند.
۴۶- و این کافران هنگامی که الله روز قیامت آنان را عذاب میکند یاران و مددکارانی ندارند که در برابر عذاب الهی به آنان یاری رسانند. و هر کس الله او را به سبب کفر و ستمش گمراه سازد، هرگز راهی که او را در دنیا به حق، و در آخرت به بهشت برساند ندارد؛ زیرا راههای نجات بر او بسته شده است، و هدایت و گمراهکردن فقط به دست الله سبحانه و تعالی است.
۴۷- - ای کافران- پروردگارتان را با ایمان و طاعت اجابت کنید، قبل از اینکه روز قیامت فرا رسد، که نه بازگرداندنش ممکن است، و نه هیچ پناهگاهی در آن روز دارید که شما را از عذاب نجات دهد، و نه هیچ مکانی که شما را بپوشاند و در آن پناه بگیرید. این آیه بر نکوهش امروز و فرداکردن دلالت دارد، و امر بر انجام سریع هر عمل صالحی که بر بنده عرضه میشود در آن وجود دارد؛ زیرا تاخیر، آفات و موانعی به دنبال دارد.
۴۸- پس – ای رسول- اگر این مشرکان از ایمان به الله روی گرداندند ما تو را نگهبان بر اعمالشان نفرستادهایم تا آنان را در قبال اعمالی که انجام میدهند مورد محاسبه قرار دهی، و فقط ابلاغ بر عهدۀ توست. و در حقیقت اگر از جانب خویش ثروت و گشایش در مال و رحمتی دیگر به انسان عطا کنیم، به آن شادمان و شگفتزده میگردد، و اگر فقر و بیماری و مصیبتی دیگر به سبب گناهانی که از قبل مرتکب شدهاند به آنان برسد، انسان ناسپاسی است که مصیبتها را برمیشمرد، و نعمتها را از یاد میبرد.
۴۹،۵۰- فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در آنها وجود دارد از آنِ الله است، هر مخلوقی را که بخواهد میآفریند، به هر یک از بندگانش که بخواهد فرزند دختر میبخشد و او را از فرزند پسر محروم میسازد، و برای هر کس که بخواهد فرزند پسر میبخشد و او را از فرزند دختر محروم میسازد، و او سبحانه و تعالی برای هر یک از مردم که بخواهد هم پسر میدهد و هم دختر، و هر کس را که بخواهد عقیم و نازا قرار میدهد که فرزندی برایش متولد نمیشود، قطعاً الله از آنچه میآفریند بسیار آگاه است، بر آفرینش آنچه میخواهد تواناست، و هیچ چیز که بخواهد آن را بیافریند او را ناتوان نمیسازد.
۵۱- هیچ انسانی از فرزندان آدم را نسزد که الله با او سخن گوید جز از طریق وحی که الله به او وحی میکند، یا از فراسوی حجابی با او سخن گوید، آنگونه که او سبحانه با موسی سخن گفت، یا رسولی فرستد، آنگونه که جبرئیل را به سوی پیامبران میفرستد، آنگاه به اذن پروردگارش- نه به محضِ خواهش نفس خویش- آنچه را الله میخواهد وحی شود وحی کند، به راستی که او تعالی به ذات و اسماء و صفات و افعالش برتر است، بر هر چیزی چیره است، و مخلوقات در برابر او خوار و فروتن هستند، و در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است. در این آیه صفت کلام برای الله تعالی به گونهای که سزاوار جلال و قدرت برترش باشد اثبات شده است.
﴿وَكَذَٰلِكَ أَوۡحَيۡنَآ إِلَيۡكَ رُوحٗا مِّنۡ أَمۡرِنَاۚ مَا كُنتَ تَدۡرِي مَا ٱلۡكِتَٰبُ وَلَا ٱلۡإِيمَٰنُ وَلَٰكِن جَعَلۡنَٰهُ نُورٗا نَّهۡدِي بِهِۦ مَن نَّشَآءُ مِنۡ عِبَادِنَاۚ وَإِنَّكَ لَتَهۡدِيٓ إِلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٥٢ صِرَٰطِ ٱللَّهِ ٱلَّذِي لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ أَلَآ إِلَى ٱللَّهِ تَصِيرُ ٱلۡأُمُورُ٥٣﴾
۵۲، ۵۳- و – ای رسول- همانگونه که به پیامبران پیش از تو وحی کردیم قرآن را از جانب خویش به تو وحی کردیم، پیش از این تو نه میدانستی که کتابهای پیشین چیست و نه میدانستی ایمان چیست و نه شرایع الهی؟ اما ما قرآن را نوری برای مردم قرار دادیم که با آن هر یک از بندگانمان را که بخواهیم به راه راست هدایت میکنیم. و – ای رسول- به راستی که تو به اذن الله به راه راست - یعنی اسلام- راهنمایی و ارشاد میکنی، راه الله که فرمانروایی تمام آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد از آنِ اوست، و هیچ شریکی در این زمینه ندارد. – ای مردم- بدانید که تمام کارهای خیر و شرتان به سوی الله بازمیگردد، آنگاه هر کس را در قبال عملش جزا میدهد: اگر عملش خیر باشد جزای خیر، و اگر عملش شر باشد جزای شر.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ إِنَّا جَعَلۡنَٰهُ قُرۡءَٰنًا عَرَبِيّٗا لَّعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ٣ وَإِنَّهُۥ فِيٓ أُمِّ ٱلۡكِتَٰبِ لَدَيۡنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ٤ أَفَنَضۡرِبُ عَنكُمُ ٱلذِّكۡرَ صَفۡحًا أَن كُنتُمۡ قَوۡمٗا مُّسۡرِفِينَ٥ وَكَمۡ أَرۡسَلۡنَا مِن نَّبِيّٖ فِي ٱلۡأَوَّلِينَ٦ وَمَا يَأۡتِيهِم مِّن نَّبِيٍّ إِلَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٧ فَأَهۡلَكۡنَآ أَشَدَّ مِنۡهُم بَطۡشٗا وَمَضَىٰ مَثَلُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡعَلِيمُ٩ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ مَهۡدٗا وَجَعَلَ لَكُمۡ فِيهَا سُبُلٗا لَّعَلَّكُمۡ تَهۡتَدُونَ١٠﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- الله تعالی به قرآن که لفظ و معنایش آشکار و روشن است سوگند یاد فرمود.
۳، ۴- که ما قرآن را به زبان عربی بر محمدج نازل کردیم؛ تا آن را بفهمید، و در معانی و دلایلش بیندیشید. و به راستی که این قرآن در لوح محفوظ نزد ما والا و بلندمرتبه، و محکمی است که هیچ اختلاف و تناقضی در آن یافت نمیشود.
۵- آیا به سبب رویگردانی و نافرمانیتان، و زیادهروی شما در عدم ایمان به قرآن، ما از شما دست میکشیم، و قرآن را به سوی شما نمیفرستیم؟!
۶- ۸- و در میان قرون نخستین که قبل از قوم تو ای پیامبر گذشتند پیامبران زیادی فرستادیم. و هر پیامبری که نزدشان آمد او را مسخره میکردند آنگونه که قومت تو را مسخره میکنند، و کسانی که رسولانمان را تکذیب کردند نابود کردیم، در حالی که ای پیامبر! از قوم تو قویتر و نیرومندتر بودند، و کیفر نخستینیان چنین اجرا شد که به سزای کفر و طغیان و تمسخر پیامبرانشان نابود شدند. این آیه مایۀ تسلی و تثبیت قلب پیامبرج بود.
۹- و – ای رسول- اگر از این مشرکان قومت بپرسی: چه کسی آسمانها و زمین را آفریده است؟ قطعاً خواهند گفت: آنها را ذاتی آفریده است که در قدرت خویش شکستناپذیر، و به آنها و آنچه در آنهاست داناست، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۱۰- همان ذاتی که زمین را بستر و فرش شما قرار داد، و راههایی در آن برای زندگی و امور تجاری شما هموار کرد؛ تا با این راهها به مصالح دینی و دنیوی خویش راه یابید.
﴿وَٱلَّذِي نَزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءَۢ بِقَدَرٖ فَأَنشَرۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ تُخۡرَجُونَ١١ وَٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡأَزۡوَٰجَ كُلَّهَا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ ٱلۡفُلۡكِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مَا تَرۡكَبُونَ١٢ لِتَسۡتَوُۥاْ عَلَىٰ ظُهُورِهِۦ ثُمَّ تَذۡكُرُواْ نِعۡمَةَ رَبِّكُمۡ إِذَا ٱسۡتَوَيۡتُمۡ عَلَيۡهِ وَتَقُولُواْ سُبۡحَٰنَ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُۥ مُقۡرِنِينَ١٣ وَإِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا لَمُنقَلِبُونَ١٤ وَجَعَلُواْ لَهُۥ مِنۡ عِبَادِهِۦ جُزۡءًاۚ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَكَفُورٞ مُّبِينٌ١٥ أَمِ ٱتَّخَذَ مِمَّا يَخۡلُقُ بَنَاتٖ وَأَصۡفَىٰكُم بِٱلۡبَنِينَ١٦ وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُم بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحۡمَٰنِ مَثَلٗا ظَلَّ وَجۡهُهُۥ مُسۡوَدّٗا وَهُوَ كَظِيمٌ١٧ أَوَ مَن يُنَشَّؤُاْ فِي ٱلۡحِلۡيَةِ وَهُوَ فِي ٱلۡخِصَامِ غَيۡرُ مُبِينٖ١٨ وَجَعَلُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ ٱلَّذِينَ هُمۡ عِبَٰدُ ٱلرَّحۡمَٰنِ إِنَٰثًاۚ أَشَهِدُواْ خَلۡقَهُمۡۚ سَتُكۡتَبُ شَهَٰدَتُهُمۡ وَيُسَۡٔلُونَ١٩ وَقَالُواْ لَوۡ شَآءَ ٱلرَّحۡمَٰنُ مَا عَبَدۡنَٰهُمۗ مَّا لَهُم بِذَٰلِكَ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِنۡ هُمۡ إِلَّا يَخۡرُصُونَ٢٠ أَمۡ ءَاتَيۡنَٰهُمۡ كِتَٰبٗا مِّن قَبۡلِهِۦ فَهُم بِهِۦ مُسۡتَمۡسِكُونَ٢١ بَلۡ قَالُوٓاْ إِنَّا وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٖ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّهۡتَدُونَ٢٢﴾
۱۱- و آن ذاتی که از آسمان به آن اندازه باران فرو فرستاد، که نه سیلی غرقکننده است و نه کمتر از مقدار نیاز است؛ تا مایۀ حیات شما و دامهایتان باشد، آنگاه قطعۀ وسیعی از زمین بدون گیاه را با آن آب زنده گردانید، - ای مردم- همانگونه که با این آبی که از آسمان فرو فرستادیم گیاه و کشتزارها را از این زمین مرده درآوردیم، شما نیز پس از اینکه از بین رفتید از قبرهایتان درآورده میشوید.
۱۲- و آن ذاتی که تمام گونههای حیوانی و گیاهی را آفرید، و از کشتیها مرکبهایی که در دریا بر آنها سوار میشوید، و از چارپایان مانند شتر و اسب و قاطر و الاغ، مرکبهایی که در خشکی بر آنها سوار میشوید برایتان قرار داد.
۱۳، ۱۴- تا بر پشت مرکبهایی که بر آنها سوار میشوید قرار گیرید، و آنگاه که بر آنان سوار میشوید نعمت پروردگارتان را به یاد آورید، و بگویید: تمام ستایشها از آنِ الله است که اینها را تحت فرمان ما قرار داد، حال آنکه ما بر این کار توانایی نداشتیم، و نیز بگویید: و قطعا ما پس از مرگ به سوی او تعالی بازمیگردیم.
در اینجا بیان شده که الله نعمتهای گوناگونی را به بندگانش بخشیده، و در هر حالتی سزاوار است که عبادت شود.
۱۵- و این مشرکان سهمی از مخلوقات الله برای او تعالی قرار دادند؛ یعنی در مورد فرشتگان گفتند: دختران الله هستند. به راستی که انسان نسبت به نعمتهای پروردگارش که به او ارزانی داشته است بسیار ناسپاس است، به گونهای که ناسپاسی و کفرش را آشکار میگرداند، مصیبتها را برمیشمرد، و نعمتها را از یاد میبرد.
۱۶- بلکه - ای جاهلان- آیا ادعا میکنید که الله از میان مخلوقاتش دختران را برای خود برگرفته، در حالی که خودتان این امر را برای خود نمیپسندید، و آیا پسران را به شما اختصاص داده است؟! آنان در اینجا مورد توبیخ قرار گرفتهاند.
۱۷- و چون یکی از آنان را به فرزند دختر- که آن را با این ادعا که فرشتگان، دختران الله هستند به ذات رحمان نسبت داده است- مژده دهند چهرهاش بر اثر بشارت بد به دختر سیاه میشود، و سرشار از غم و اندوه میگردد. پس چگونه چیزی را که برای خودشان نمیپسندند برای الله میپسندند؟! الله تعالی از سخن کافران بسیار برتر و منزه است.
۱۸- آیا گستاخی میکنید و کسی را به الله نسبت میدهید که در زیور پرورش مییابد، و چون در زینت و نعمت رشد کرده است هنگام جدال دلیلش غیر روشن است؟!
۱۹- و این مشرکان، فرشتگان را که بندگان ذات رحمان هستند دختر نامیدند، آیا آنگاه که الله آنان را آفرید حاضر بودهاند تا حکم کنند که آنان دختر هستند؟! گواهیشان نوشته خواهد شد، و در آخرت در این مورد از آنها سؤال میشود.
۲۰- و مشرکان قریش گفتند: اگر الله میخواست ما هیچ کس را جز او عبادت نمیکردیم. این دلیل باطل است؛ زیرا الله با ارسال رسولان و فرستادن کتابها حجت را بر بندگان تمام کرده است، پس استدلال آنان به قضا و قدر بعد از اینکه رسولان به آنان انذار دادند باطلترین کار باطل است. هیچ دانشی به حقیقت سخنشان در این مورد ندارند، و فقط از روی گمان و به دروغ آن را میگویند؛ زیرا در این مورد هیچ خبر و دلیلی از جانب الله ندارند.
۲۱- آیا هنگام آفرینش فرشتگان حاضر بودهاند، یا قبل از قرآن که آن را نازل کردیم کتابی به آنان دادهایم، که به آن چنگ میزنند و به محتوای آن عمل میکنند، و ای رسول! با آن در برابر تو استدلال میکنند؟!
۲۲- بلکه گفتند: بدون تردید ما پدرانمان را بر راه و دین و آیینی یافتیم، و ما هم با پیمودن راه پدرانمان در آنچه که بر آن بودند پیرو و مقتدای آنان هستیم.
﴿وَكَذَٰلِكَ مَآ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ فِي قَرۡيَةٖ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتۡرَفُوهَآ إِنَّا وَجَدۡنَآ ءَابَآءَنَا عَلَىٰٓ أُمَّةٖ وَإِنَّا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم مُّقۡتَدُونَ٢٣ ۞قَٰلَ أَوَلَوۡ جِئۡتُكُم بِأَهۡدَىٰ مِمَّا وَجَدتُّمۡ عَلَيۡهِ ءَابَآءَكُمۡۖ قَالُوٓاْ إِنَّا بِمَآ أُرۡسِلۡتُم بِهِۦ كَٰفِرُونَ٢٤ فَٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡۖ فَٱنظُرۡ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلۡمُكَذِّبِينَ٢٥ وَإِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوۡمِهِۦٓ إِنَّنِي بَرَآءٞ مِّمَّا تَعۡبُدُونَ٢٦ إِلَّا ٱلَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُۥ سَيَهۡدِينِ٢٧ وَجَعَلَهَا كَلِمَةَۢ بَاقِيَةٗ فِي عَقِبِهِۦ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢٨ بَلۡ مَتَّعۡتُ هَٰٓؤُلَآءِ وَءَابَآءَهُمۡ حَتَّىٰ جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ وَرَسُولٞ مُّبِينٞ٢٩ وَلَمَّا جَآءَهُمُ ٱلۡحَقُّ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ وَإِنَّا بِهِۦ كَٰفِرُونَ٣٠ وَقَالُواْ لَوۡلَا نُزِّلَ هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانُ عَلَىٰ رَجُلٖ مِّنَ ٱلۡقَرۡيَتَيۡنِ عَظِيمٍ٣١ أَهُمۡ يَقۡسِمُونَ رَحۡمَتَ رَبِّكَۚ نَحۡنُ قَسَمۡنَا بَيۡنَهُم مَّعِيشَتَهُمۡ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَرَفَعۡنَا بَعۡضَهُمۡ فَوۡقَ بَعۡضٖ دَرَجَٰتٖ لِّيَتَّخِذَ بَعۡضُهُم بَعۡضٗا سُخۡرِيّٗاۗ وَرَحۡمَتُ رَبِّكَ خَيۡرٞ مِّمَّا يَجۡمَعُونَ٣٢ وَلَوۡلَآ أَن يَكُونَ ٱلنَّاسُ أُمَّةٗ وَٰحِدَةٗ لَّجَعَلۡنَا لِمَن يَكۡفُرُ بِٱلرَّحۡمَٰنِ لِبُيُوتِهِمۡ سُقُفٗا مِّن فِضَّةٖ وَمَعَارِجَ عَلَيۡهَا يَظۡهَرُونَ٣٣﴾
۲۳- و - ای رسول- اینگونه پیش از تو در هیچ شهری انذاردهندهای برای ترساندن آنان از عذاب ما در صورتی که به ما کفر ورزند نفرستادیم، و آنان را از خشم و عذاب ما بر حذر نداشتند مگر اینکه بزرگان و سرانشان که در قبال نعمتها ناسپاسی کردند گفتند: ما پدرانمان را بر دین و آیینی یافتهایم، و از راه و روش آنان پیروی میکنیم.
۲۴- محمدج و رسولان پیش از او به کسانی که این شبهۀ باطل را عرضه کردند گفتند: آیا از پدرانتان پیروی میکنید، حتی اگر چیزی از جانب پروردگار شما برایتان بیاورم که از دین و آیینی که پدرانتان را بر آن یافتید، به طریق حق هدایتکنندهتر و به راه راست و درست راهگشاتر است؟ آنان - از روی دشمنی- گفتند: به آنچه به آن فرستاده شدهاید منکر و کافریم.
۲۵- با فرو بردن در زمین و غرقکردن و سایر کیفرهای خویش، از این امتها که رسولانشان را تکذیب کردند انتقام گرفتیم، پس – ای رسول- بنگر که چون آیات و رسولان الهی را تکذیب کردند چه سرانجامی داشتند؟ و باید قوم خویش را از اینکه به تکذیب ادامه دهند بترسانی، که همانند عذابی که به آنان رسید اینان را نیز فرا میگیرد.
۲۶- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که ابراهیم به پدر و قومش که چیزی را عبادت میکردند که قوم تو عبادت میکنند گفت: قطعاً من از آنچه به جای الله عبادت میکنید بیزارم.
۲۷- جز ذاتی که مرا آفرید، که قطعاً مرا به پیروی از راه راست و درست راهنمایی خواهد کرد.
۲۸- و ابراهیم کلمة توحید (لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) را در میان مردم پس از خود جاویدان کرد؛ تا به طاعت و توحید پروردگارشان بازگردند، و از کفر و گناهانشان توبه کنند.
۲۹- بلکه – ای رسول- این مشرکان قوم تو و قبل از آنان پدرانشان را از زندگی بهرهمند کردم، و به سزای کفرشان در کیفر آنان شتاب نکردم، تا اینکه قرآن و رسولی که آنچه از امور دینشان را که به آن نیاز دارند برایشان بیان میکند نزدشان آمد.
۳۰- و زمانی که این قرآن از جانب الله نزدشان آمد گفتند: چیزی که این رسول برایمان آورده است سحری است که ما را با آن سحر میکند، و وحیی از جانب الله نیست، و قطعاً ما آن را تکذیب میکنیم.
۳۱- و مشرکان قریش گفتند: اگر واقعاً این قرآن از جانب الله است، چرا بر یکی از دو مرد بزرگ در دو شهر «مکه» یا «طائف» نازل نشده است.
۳۲- آیا آنان نبوت را تقسیم میکنند و آن را هر جا که بخواهند قرار میدهند؟! ما هستیم که وسایل زندگیشان شامل روزیها و خوراکیها را در زندگی دنیوی میان آنان تقسیم کردهایم، و برخی را بر برخی دیگر برتری دادهایم: یکی ثروتمند و دیگری فقیر، یکی قوی و دیگری ضعیف؛ تا برخی از آنان در خدمت برخی دیگر در زندگی باشند. و – ای رسول- رحمت پروردگارت با درآوردنشان به بهشت، بهتر است از بهره فانی دنیا که جمعآوری میکنند.
۳۳- و اگر چنین نبود که مردم در کفر، امتی یگانه گردند، برای خانههای کسانی که به الله رحمان کفر میورزند سقفهایی نقرهای، و نردبانهایی که بر آن بالا روند قرار میدادیم.
﴿وَلِبُيُوتِهِمۡ أَبۡوَٰبٗا وَسُرُرًا عَلَيۡهَا يَتَّكُِٔونَ٣٤ وَزُخۡرُفٗاۚ وَإِن كُلُّ ذَٰلِكَ لَمَّا مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۚ وَٱلۡأٓخِرَةُ عِندَ رَبِّكَ لِلۡمُتَّقِينَ٣٥ وَمَن يَعۡشُ عَن ذِكۡرِ ٱلرَّحۡمَٰنِ نُقَيِّضۡ لَهُۥ شَيۡطَٰنٗا فَهُوَ لَهُۥ قَرِينٞ٣٦ وَإِنَّهُمۡ لَيَصُدُّونَهُمۡ عَنِ ٱلسَّبِيلِ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُم مُّهۡتَدُونَ٣٧ حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَنَا قَالَ يَٰلَيۡتَ بَيۡنِي وَبَيۡنَكَ بُعۡدَ ٱلۡمَشۡرِقَيۡنِ فَبِئۡسَ ٱلۡقَرِينُ٣٨ وَلَن يَنفَعَكُمُ ٱلۡيَوۡمَ إِذ ظَّلَمۡتُمۡ أَنَّكُمۡ فِي ٱلۡعَذَابِ مُشۡتَرِكُونَ٣٩ أَفَأَنتَ تُسۡمِعُ ٱلصُّمَّ أَوۡ تَهۡدِي ٱلۡعُمۡيَ وَمَن كَانَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٤٠ فَإِمَّا نَذۡهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنۡهُم مُّنتَقِمُونَ٤١ أَوۡ نُرِيَنَّكَ ٱلَّذِي وَعَدۡنَٰهُمۡ فَإِنَّا عَلَيۡهِم مُّقۡتَدِرُونَ٤٢ فَٱسۡتَمۡسِكۡ بِٱلَّذِيٓ أُوحِيَ إِلَيۡكَۖ إِنَّكَ عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٤٣ وَإِنَّهُۥ لَذِكۡرٞ لَّكَ وَلِقَوۡمِكَۖ وَسَوۡفَ تُسَۡٔلُونَ٤٤ وَسَۡٔلۡ مَنۡ أَرۡسَلۡنَا مِن قَبۡلِكَ مِن رُّسُلِنَآ أَجَعَلۡنَا مِن دُونِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ءَالِهَةٗ يُعۡبَدُونَ٤٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا مُوسَىٰ بَِٔايَٰتِنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ وَمَلَإِيْهِۦ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٦ فَلَمَّا جَآءَهُم بَِٔايَٰتِنَآ إِذَا هُم مِّنۡهَا يَضۡحَكُونَ٤٧﴾
۳۴- و برای خانههایشان درهایی نقرهای، و برای خودشان تختهایی که بر آنها تکیه بزنند قرار میدادیم، و برای آنان طلا قرار میدادیم، و تمام این موارد فقط کالای زندگی دنیاست، که کالایی اندک و نابودشدنی است، و نعمتهای آخرت نزد پروردگارت فقط برای پرهیزگاران ذخیره شده است.
۳۶- و هر کس از ذکر رحمان؛ یعنی قرآن روی بگرداند؛ یعنی از عذابش نترسد، و به هدایتش راه نیابد، به سزای رویگردانیاش از ذکر الهی، شیطانی در دنیا برایش قرار میدهیم تا او را گمراه کند، این شیطان همنشین و همراهش است که او را از حلال منع میکند، و بر حرام برمیانگیزاند.
۳۷- و قطعا شیاطین این افراد را که از ذکر الله روی میگردانند از راه حق بازمیدارند، و گمراهی را برایشان میآرایند، و ایمان به الله و عمل به طاعتش را در نظر آنان ناپسند جلوه میدهند، و این رویگردانان، به سبب اینکه شیطان گمراهی آنان را برایشان زینت میدهد گمان میکنند که بر راه حق و هدایت قرار دارند.
۳۸- تا اینکه کسی که از ذکر رحمان روی گردانده است برای حساب و جزا نزد ما بیاید، و به همنشین خویش بگوید: کاش میان من و تو به اندازۀ میان مشرق و مغرب فاصله بود، چه همنشین بدی برایم هستی، که مرا گمراه کردی!
۳۹- - ای رویگردانان از ذکر و یاد الله- به سبب اینکه در دنیا شرک ورزیدید، امروز مشارکت شما و همنشینانتان در عذاب هرگز سودی به شما نخواهد رساند؛ زیرا هر یک سهم کاملی از عذاب دارید، همانگونه که در کفر شریک هم بودید.
۴۰- پس – ای رسول- آیا تو کسی را که الله او را از شنیدن حق کر کرده است میشنوانی، یا کسی را که قلبش را از دیدن راه هدایت کور کرده باشد به آن راهنمایی میکنی، یا کسی را که در گمراهی و انحرافی آشکار و روشن از حق است هدایت میکنی؟! این امر به تو بازنمیگردد؛ زیرا فقط ابلاغ بر عهدۀ توست، و هدایتشان وظیفۀ تو نیست، اما الله هر کس را که بخواهد هدایت، و هر کس را که بخواهد گمراه میکند.
۴۱، ۴۲- پس – ای رسول- اگر پیش از پیروزی تو بر تکذیبکنندگان قومت، تو را بمیرانیم، قطعاً در آخرت از آنان انتقام میگیریم، یا اگر بخواهیم بخشی از عذاب نازلشده بر آنان را که وعده دادهایم به تو نشان دهیم؛ مانند روز «بدر»، مسلماً بر آنان قدرت داریم، و تو را بر آنان پیروز میگردانیم، و آنان را به دست تو و به دست کسانی که به تو ایمان آوردهاند خوار و ذلیل میسازیم.
۴۳- پس – ای رسول- به آنچه که پروردگارت در این قرآن که آن را بر تو وحی کرده است به تو فرمان داده چنگ بزن؛ زیرا بر راه راست هستی، این راه همان دین الله که به آن فرمان داده است - یعنی اسلام- میباشد. این آیه مایۀ پایداری رسولاللهج و تحسین و توصیف اوست.
۴۴- و قطعاً این قرآن مایۀ ارجمندی تو و قوم تو - یعنی قریش- است؛ زیرا به زبان آنان نازل شده است، و آنان بافهمترین مردم به آن هستند، پس سزاوار است که پایبندترین مردم به آن، و داناترینشان به مقتضای آن باشند، و به زودی در مورد سپاسگزاری از الله در قبال قرآن و عمل به آن، از تو و کسانی که همراه تو هستند سؤال خواهد شد.
۴۵- و – ای رسول- از پیروان و حاملان شرایع رسولانی که پیش از تو فرستادیم بپرس: آیا رسولانشان عبادت غیر الله را آوردهاند؟ به تو خبر خواهند داد که این کار رخ نداده است؛ زیرا تمام رسولان، همانند تو به عبادت الله یگانه و بیشریک فراخواندهاند، و از عبادت هر آنچه غیر الله است نهی کردهاند.
۴۶، ۴۷- و – ای رسول- همانگونه که تو را به سوی این مشرکان قومت فرستادیم، به تحقیق که موسی را با دلایل خویش به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم، و او به آنان گفت: به تحقیق که من فرستادۀ پروردگار جهانیان هستم. و آنگاه که دلایل روشن را که بر راستی دعوتش دلالت داشتند برایشان آورد، فرعون و اشرافش بر آیات و پندهایی که موسی برایشان آورد خندیدند.
﴿وَمَا نُرِيهِم مِّنۡ ءَايَةٍ إِلَّا هِيَ أَكۡبَرُ مِنۡ أُخۡتِهَاۖ وَأَخَذۡنَٰهُم بِٱلۡعَذَابِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٤٨ وَقَالُواْ يَٰٓأَيُّهَ ٱلسَّاحِرُ ٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ إِنَّنَا لَمُهۡتَدُونَ٤٩ فَلَمَّا كَشَفۡنَا عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابَ إِذَا هُمۡ يَنكُثُونَ٥٠ وَنَادَىٰ فِرۡعَوۡنُ فِي قَوۡمِهِۦ قَالَ يَٰقَوۡمِ أَلَيۡسَ لِي مُلۡكُ مِصۡرَ وَهَٰذِهِ ٱلۡأَنۡهَٰرُ تَجۡرِي مِن تَحۡتِيٓۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٥١ أَمۡ أَنَا۠ خَيۡرٞ مِّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي هُوَ مَهِينٞ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ٥٢ فَلَوۡلَآ أُلۡقِيَ عَلَيۡهِ أَسۡوِرَةٞ مِّن ذَهَبٍ أَوۡ جَآءَ مَعَهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ مُقۡتَرِنِينَ٥٣ فَٱسۡتَخَفَّ قَوۡمَهُۥ فَأَطَاعُوهُۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٥٤ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا ٱنتَقَمۡنَا مِنۡهُمۡ فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ أَجۡمَعِينَ٥٥ فَجَعَلۡنَٰهُمۡ سَلَفٗا وَمَثَلٗا لِّلۡأٓخِرِينَ٥٦ ۞وَلَمَّا ضُرِبَ ٱبۡنُ مَرۡيَمَ مَثَلًا إِذَا قَوۡمُكَ مِنۡهُ يَصِدُّونَ٥٧ وَقَالُوٓاْ ءَأَٰلِهَتُنَا خَيۡرٌ أَمۡ هُوَۚ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلَۢاۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٌ خَصِمُونَ٥٨ إِنۡ هُوَ إِلَّا عَبۡدٌ أَنۡعَمۡنَا عَلَيۡهِ وَجَعَلۡنَٰهُ مَثَلٗا لِّبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ٥٩ وَلَوۡ نَشَآءُ لَجَعَلۡنَا مِنكُم مَّلَٰٓئِكَةٗ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَخۡلُفُونَ٦٠﴾
۴۸- و ما هیچ دلیلی به فرعون و سران قومش نشان نمیدادیم مگر اینکه از دلیل قبلی بزرگتر بود، و بر صحت آنچه موسی آنان را به آن فرا میخواند دلالت بیشتری داشت، و آنان را به عذابهای گوناگون؛ مانند ملخ و شَتّه و قورباغهها و طوفان و سایر عذابها مجازات کردیم؛ تا از کفرشان به الله به سوی توحید و طاعت او بازگردند.
۴۹، ۵۰- و فرعون و سران قومش به موسی گفتند: ای عالم! - ساحر در میان آنان بزرگ و قابل احترام بود، و سحر را صفت نکوهیدهای نمیدانستند- پروردگارت را با عهدی که با تو بسته و با فضیلتهایی که به تو اختصاص داده است برایمان به دعا و یاریخواهی بخوان تا عذاب را از ما بردارد، که اگر این کار را انجام دهد قطعا به آنچه نزدمان آوردهای هدایت مییابیم و ایمان میآوریم. اما وقتی موسی برای رفع عذاب از آنان دعا کرد، و ما عذاب را از آنان برداشتیم، عهدشکنی کردند، و به گمراهیشان ادامه دادند.
۵۱، ۵۲- و فرعون مفتخر و سرمست از پادشاهی «مصر» در میان بزرگان قومش اینگونه ندا داد: مگر پادشاهی «مصر» از من نیست، و مگر این شاخههای رود نیل از زیر کاخ من جاری نیست و در باغهایم در برابر من قرار ندارند، پس مگر بزرگی و قدرت من، و ضعف و فقر موسی را مشاهده نمیکنید؟! بلکه من از این کس که هیچ عزتی ندارد بهترم؛ زیرا به سبب ضعف و حقارتش، برای برآوردهساختن نیازهایش خود را به زحمت میاندازد و خوار میسازد، و به سبب لکنت زبان نمیتواند روشن و درست سخن بگوید. در حقیقت کفر و عناد و بازداشتن از راه الله فرعون را بر گفتن این سخن واداشت.
۵۳- - اگر موسی در اینکه رسولی از جانب پروردگار جهانیان است راست میگوید- چرا دستبندهایی طلایی برایش افکنده نشده، یا چرا فرشتگانی پیاپی همراهش نیامدهاند، تا از پی یکدیگر بیایند و گواهی دهند که او فرستادۀ الله به سوی ماست؟!
۵۴- فرعون قومش را نادان یافت پس آنان را به گمراهی فراخواند، آنان نیز از او فرمان بردند و موسی را تکذیب کردند، به راستی که این افراد مردمی خارج از طاعت و راه راست الهی بودند.
۵۵، ۵۶- و هنگامی که – به سبب نافرمانی از ما، و تکذیب موسی و نشانههایی که آورده بود- ما را به خشم آوردند با جلوانداختن عذاب از آنان انتقام گرفتیم، و همگیشان را در دریا غرق کردیم. و اینان را که در دریا غرق کردیم پیشگامانی در استحقاق عذاب، برای کسانی که پس از آنان مانند عملشان انجام میدهند، و مایۀ پند و عبرت دیگران قرار دادیم.
۵۷- و آنگاه که مشرکان در مجادله با محمد، عیسی پسر مریم† را مثال زدند، و به عبادت عیسی توسط نصاری در برابر ایشان استدلال کردند، به ناگاه قوم تو به سبب این کار، از سر شادی و سرور، سر و صدا به راه انداختند، این امر زمانی رخ داد که این آیه نازل شد: ﴿إِنَّكُمۡ وَمَا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنتُمۡ لَهَا وَٰرِدُونَ﴾ [الأنبیاء: ۹۸] «یقیناً شما و آنچه به جای الله عبادت میکنید، هیزم جهنم هستید، شما در آن وارد خواهید شد.» و مشرکان گفتند: راضی شدیم به اینکه معبودان ما به منزلۀ عیسی باشند، آنگاه الله این آیه را نازل فرمود: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ سَبَقَتۡ لَهُم مِّنَّا ٱلۡحُسۡنَىٰٓ أُوْلَٰٓئِكَ عَنۡهَا مُبۡعَدُونَ﴾ [الأنبیاء: ۱۰۱] «به راستی کسانی که پیشتر از سوی ما (وعدۀ) نیکویی برای آنان مقرر شده است، از آن (جهنم) دور نگاه داشته میشوند.»، پس کسی از معبودان مشرکان در آتش افکنده میشود که به عبادت خویش توسط آنان راضی شده باشد.
۵۸- و – ای رسول- مشرکان قومت گفتند: آیا معبودهای ما که آنها را عبادت میکنیم بهتر هستند یا عیسی که قومش او را عبادت میکنند؟! زیرا اگر عیسی در آتش باشد، ما و معبودانمان نیز همراهش خواهیم بود، این مثل را فقط از روی جدل به تو زدند، بلکه آنان مردمی هستند که به باطل مجادله میکنند.
۵۹- عیسی پسر مریم فقط بندهای است که نعمت نبوت را به او دادیم، و او را نشانه و پندی که سبب راهنمایی به قدرت ماست، برای بنیاسرائیل قرار دادیم.
۶۰- و اگر بخواهیم قطعاً در عوض شما فرشتگانی قرار خواهیم داد که به جای فرزندان آدم، از پی یکدیگر بیایند.
﴿وَإِنَّهُۥ لَعِلۡمٞ لِّلسَّاعَةِ فَلَا تَمۡتَرُنَّ بِهَا وَٱتَّبِعُونِۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦١ وَلَا يَصُدَّنَّكُمُ ٱلشَّيۡطَٰنُۖ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ٦٢ وَلَمَّا جَآءَ عِيسَىٰ بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالَ قَدۡ جِئۡتُكُم بِٱلۡحِكۡمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُم بَعۡضَ ٱلَّذِي تَخۡتَلِفُونَ فِيهِۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ٦٣ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ٦٤ فَٱخۡتَلَفَ ٱلۡأَحۡزَابُ مِنۢ بَيۡنِهِمۡۖ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنۡ عَذَابِ يَوۡمٍ أَلِيمٍ٦٥ هَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا ٱلسَّاعَةَ أَن تَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗ وَهُمۡ لَا يَشۡعُرُونَ٦٦ ٱلۡأَخِلَّآءُ يَوۡمَئِذِۢ بَعۡضُهُمۡ لِبَعۡضٍ عَدُوٌّ إِلَّا ٱلۡمُتَّقِينَ٦٧ يَٰعِبَادِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡكُمُ ٱلۡيَوۡمَ وَلَآ أَنتُمۡ تَحۡزَنُونَ٦٨ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَكَانُواْ مُسۡلِمِينَ٦٩ ٱدۡخُلُواْ ٱلۡجَنَّةَ أَنتُمۡ وَأَزۡوَٰجُكُمۡ تُحۡبَرُونَ٧٠ يُطَافُ عَلَيۡهِم بِصِحَافٖ مِّن ذَهَبٖ وَأَكۡوَابٖۖ وَفِيهَا مَا تَشۡتَهِيهِ ٱلۡأَنفُسُ وَتَلَذُّ ٱلۡأَعۡيُنُۖ وَأَنتُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ٧١ وَتِلۡكَ ٱلۡجَنَّةُ ٱلَّتِيٓ أُورِثۡتُمُوهَا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٧٢لَكُمۡ فِيهَا فَٰكِهَةٞ كَثِيرَةٞ مِّنۡهَا تَأۡكُلُونَ٧٣﴾
۶۱- و به راستی که نزول عیسی قبل از روز قیامت دلیلی بر نزدیکی وقوع آن است، پس شک نکنید که قیامت قطعاً واقع میشود، و در آنچه از جانب الله به شما خبر دادم از من پیروی کنید؛ زیرا این راهی راست به سوی بهشت است، که هیچ انحرافی ندارد.
۶۲- و شیطان با وسوسههایش شما را از فرمانبرداری از من در آنچه شما را به آن امر و نهی کردهام بازندارد؛ زیرا او دشمن آشکار شماست.
۶۳- و هنگامی که عیسی دلایل آشکار را برای بنیاسرائیل آورد، گفت: بدون تردید نبوت را برایتان آوردهام، و آمدهام تا بخشی از امور دین شما را که در آن اختلاف دارید برایتان توضیح دهم، پس با اجرای اوامر، و ترک نواهی الله از او تعالی بترسید، و در تقوا و طاعت الله که شما را به آن امر کردم از من فرمانبرداری کنید.
۶۴- زیرا الله سبحانه و تعالی پروردگار همگی من و شماست، پس فقط او را عبادت کنید، و هیچ چیز را با او شریک نگردانید، این تقوای الهی و یگانهدانستن او تعالی در الوهیت که شما را به آن امر کردم همان راه راست، و دین بر حق الله است که غیر آن را از هیچ کس نمیپذیرد.
۶۵- اما گروههای نصاری در مورد عیسی اختلاف ورزیدند، و در این مورد به دستههای گوناگونی تبدیل شدند: برخی از آنان اقرار کردند که عیسی بنده و رسول الهی است، که این همان حقیقت است. برخی از آنان ادعا کردند که او پسر الله است، و برخی دیگر میگویند: عیسی الله است. الله از سخن آنان بسیار برتر و منزه است. پس نابودی و عذابی دردناک در روز قیامت باد بر کسانی که عیسی را به غیر آنچه الله او را به آن توصیف فرمود توصیف کردند.
۶۶- آیا این گروههای اختلافکننده در مورد عیسی جز این امر را انتظار دارند که قیامت به صورت ناگهانی و بیخبر و در حالی که آمدنش را احساس نمیکنند آنان را فراگیرد؟
۶۷- کسانی که در دنیا بر معاصی الله با یکدیگر دوستی میکنند در روز قیامت از یکدیگر بیزاری میجویند، اما کسانی که بر تقوای الهی با یکدیگر دوستی کردهاند، دوستیشان در دنیا و آخرت همیشگی است.
۶۸- به این پرهیزگاران گفته میشود: ای بندگان من! امروز از عذاب من بیمی بر شما نیست، و از بهره دنیوی که از دست دادهاید غمگین نمیشوید.
۶۹، ۷۰- کسانی که به آیات ما ایمان آورده و به آنچه رسولانشان برای آنان آوردند عمل کردهاند، و با قلوب و جوارح خویش تسلیم و فرمانبردار الله؛ پروردگار جهانیان بودهاند، به آنان گفته میشود: شما و همنشینان مؤمنتان به بهشت درآیید، در حالی که از نعمتها برخوردار میشوید و شادمان هستید.
۷۱- در بهشت بر گِردِ اینان که به الله و رسولانش ایمان آوردهاند غذا در ظرفهایی طلایی، و شراب در جامهایی طلایی میچرخانند، و هر آنچه که بخواهند و چشمانشان از دیدنش لذت ببرند در آنجا برایشان وجود دارد، و برای همیشه در آنجا میمانند.
۷۲- این بهشت که الله آن را به شما به میراث داد؛ به سبب نیکیها و اعمال صالحی است که در دنیا انجام میدادید، و آن را به فضل و رحمت خویش پاداش شما قرار داد.
۷۳- میوههای فراوانی از هر نوع در بهشت برایتان است که از آنها میخورید.
﴿إِنَّ ٱلۡمُجۡرِمِينَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ٧٤ لَا يُفَتَّرُ عَنۡهُمۡ وَهُمۡ فِيهِ مُبۡلِسُونَ٧٥ وَمَا ظَلَمۡنَٰهُمۡ وَلَٰكِن كَانُواْ هُمُ ٱلظَّٰلِمِينَ٧٦ وَنَادَوۡاْ يَٰمَٰلِكُ لِيَقۡضِ عَلَيۡنَا رَبُّكَۖ قَالَ إِنَّكُم مَّٰكِثُونَ٧٧ لَقَدۡ جِئۡنَٰكُم بِٱلۡحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَكُمۡ لِلۡحَقِّ كَٰرِهُونَ٧٨ أَمۡ أَبۡرَمُوٓاْ أَمۡرٗا فَإِنَّا مُبۡرِمُونَ٧٩ أَمۡ يَحۡسَبُونَ أَنَّا لَا نَسۡمَعُ سِرَّهُمۡ وَنَجۡوَىٰهُمۚ بَلَىٰ وَرُسُلُنَا لَدَيۡهِمۡ يَكۡتُبُونَ٨٠ قُلۡ إِن كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ وَلَدٞ فَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡعَٰبِدِينَ٨١ سُبۡحَٰنَ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبِّ ٱلۡعَرۡشِ عَمَّا يَصِفُونَ٨٢ فَذَرۡهُمۡ يَخُوضُواْ وَيَلۡعَبُواْ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٨٣ وَهُوَ ٱلَّذِي فِي ٱلسَّمَآءِ إِلَٰهٞ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ إِلَٰهٞۚ وَهُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡعَلِيمُ٨٤ وَتَبَارَكَ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا وَعِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلسَّاعَةِ وَإِلَيۡهِ تُرۡجَعُونَ٨٥ وَلَا يَمۡلِكُ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ مِن دُونِهِ ٱلشَّفَٰعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِٱلۡحَقِّ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ٨٦ وَلَئِن سَأَلۡتَهُم مَّنۡ خَلَقَهُمۡ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُۖ فَأَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٨٧ وَقِيلِهِۦ يَٰرَبِّ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمٞ لَّا يُؤۡمِنُونَ٨٨ فَٱصۡفَحۡ عَنۡهُمۡ وَقُلۡ سَلَٰمٞۚ فَسَوۡفَ يَعۡلَمُونَ٨٩﴾
۷۴- ۷۶- قطعاً کسانی که به سبب کفرشان مرتکب گناهان شدهاند، برای همیشه در عذاب جهنم هستند، بر آنان تخفیف داده نمیشود، و در آنجا از رحمت الهی نومیدند، ما با عذاب به این گناهکاران ستم نکردهایم، بلکه خودشان با شرک و انکار این امر که فقط الله معبود بر حق و بدون شریک است، و پیروینکردن از رسولانِ پروردگارشان، بر خویشتن ستم کردهاند.
۷۷، ۷۸- و این گناهکاران پس از اینکه الله آنان را به جهنم درآورد به مامور جهنم «مالک» ندا میزنند: ای مالک! پروردگارت ما را بمیراند تا از عذابی که در آن هستیم راحت شویم، و مالک به آنان پاسخ میدهد: قطعاً شما میمانید، و هیچ خروج و راه فراری از آن برایتان نیست، حق را نزدتان آوردیم و آن را برایتان آشکار کردیم، اما بیشتر شما وقتی رسولان حق را آوردند آن را نمیپذیرفتید.
۷۹- و آیا این مشرکان حکمی صادر کردهاند که با آن به حق که آن را نزدشان آوردیم نیرنگ بزنند؟ ما به عذاب و کیفری میاندیشیم و آن را آماده میکنیم که آنان را با آن مجازات کنیم.
۸۰- آیا این مشرکان به الله گمان میکنند ما رازی را که در دلهایشان پنهان میدارند، و آن را با یکدیگر نجوا میکنند نمیشنویم؟! آری میشنویم و میدانیم، و فرشتگان فرستاده و نگهبانان گرامی ما تمام اعمالشان را ثبت میکنند.
۸۱، ۸۲- - ای رسول- به مشرکان قومت که ادعا میکنند فرشتگان دختران الله هستند بگو: اگر چنانکه شما ادعا میکنید ذات رحمان فرزندی داشت، من نخستین کسی بودم که این فرزند مورد ادعای شما را عبادت میکردم، اما این امر هرگز نبوده و نیست؛ زیرا الله از همسر و فرزند پاک است. پروردگار آسمانها و زمین و عرش بزرگ از دروغ و افترای مشرکان که فرزند را به الله نسبت میدهند، و از سایر ادعاهای باطل و دروغ آنان پاک و منزه است.
۸۳- پس – ای رسول- این افترازنندگان به الله را واگذار تا در باطل خویش فرو روند، و در دنیای خویش بازی کنند، تا روزی را که به عذاب در آن وعده داده میشوند دیدار کنند: یا در دنیا و یا در آخرت و یا در هر دو.
۸۴- و او الله است که تنها معبود بر حق در آسمان و زمین است، و ذات حکیمی است که آفرینش خویش را محکم و استوار نمود، و شریعتش را مستحکم و تکمیل کرد، و از تمام احوال مخلوقاتش کاملا آگاه است، و ذرهای از احوالشان بر او پوشیده نمیماند.
۸۵- و خیر و برکت الله بسیار است، ذاتی که فرمانروایی آسمانهای هفتگانه و زمینهای هفتگانه و تمام آنچه میان این دو وجود دارد فقط از آنِ اوست، و فقط او میداند که قیامت چه زمانی برپا میگردد، و مخلوقات در آن لحظه از قبرهایشان به سوی جایگاه حساب گرد آورده میشوند، و – ای مردم- پس از مرگتان فقط به سوی او بازگردانیده میشوید، آنگاه هر کس را به آنچه که سزاوارش است جزا میدهد.
۸۶- و کسانی که مشرکان آنان را به جای الله به دعا و یاریخواهی میخوانند اختیار شفاعت برای هیچ کس را نزد الله ندارند، مگر کسی که آگاهانه به حق گواهی داده باشد، و به توحید الله و نبوت محمدج اقرار کرده باشد.
۸۷- و – ای رسول- اگر از این مشرکان قومت بپرسی چه کسی آنان را آفریده است؟ مسلماً خواهند گفت: الله ما را آفریده است، پس چگونه از عبادت الله گمراه و بازگردانیده میشوند، و دیگران را با او شریک قرار میدهند؟!
۸۸، ۸۹- و محمدج برای شکایت به سوی پروردگار خود از قومش که او را تکذیب کردند گفت: پروردگارا! اینان مردمی هستند که به تو و به آنچه مرا با آن به سویشان فرستادهای ایمان نمیآورند. آنگاه الله به او فرمان داد که به سبب کفر و دشمنیشان، از آنان و آزارشان روی بگرداند و این افراد را رها کند، و – ای رسول- جز سلام که خردمندان و هوشیاران به جاهلان میگویند چیز دیگری به آنان نگو؛ زیرا مانند اعمال بدشان با آنان رفتار نمیشود، و به زودی مصیبت و عذابی را که به آنان میرسد خواهند دانست. در اینجا این کافران معاند و امثالشان به شدت مورد تهدید قرار گرفتهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ٢ إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةٖ مُّبَٰرَكَةٍۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ٣ فِيهَا يُفۡرَقُ كُلُّ أَمۡرٍ حَكِيمٍ٤ أَمۡرٗا مِّنۡ عِندِنَآۚ إِنَّا كُنَّا مُرۡسِلِينَ٥ رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ٦ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ٧ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ رَبُّكُمۡ وَرَبُّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ٨ بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ يَلۡعَبُونَ٩ فَٱرۡتَقِبۡ يَوۡمَ تَأۡتِي ٱلسَّمَآءُ بِدُخَانٖ مُّبِينٖ١٠ يَغۡشَى ٱلنَّاسَۖ هَٰذَا عَذَابٌ أَلِيمٞ١١ رَّبَّنَا ٱكۡشِفۡ عَنَّا ٱلۡعَذَابَ إِنَّا مُؤۡمِنُونَ١٢ أَنَّىٰ لَهُمُ ٱلذِّكۡرَىٰ وَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مُّبِينٞ١٣ ثُمَّ تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَقَالُواْ مُعَلَّمٞ مَّجۡنُونٌ١٤ إِنَّا كَاشِفُواْ ٱلۡعَذَابِ قَلِيلًاۚ إِنَّكُمۡ عَآئِدُونَ١٥ يَوۡمَ نَبۡطِشُ ٱلۡبَطۡشَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰٓ إِنَّا مُنتَقِمُونَ١٦ ۞وَلَقَدۡ فَتَنَّا قَبۡلَهُمۡ قَوۡمَ فِرۡعَوۡنَ وَجَآءَهُمۡ رَسُولٞ كَرِيمٌ١٧ أَنۡ أَدُّوٓاْ إِلَيَّ عِبَادَ ٱللَّهِۖ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ١٨﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- ۸- الله تعالی به قرآن که دارای الفاظ و مفاهیمی روشن و آشکار است سوگند یاد فرمود. که ما این قرآن را در شب قدر که خیر و برکت زیادی دارد، و در ماه رمضان قرار دارد، فرو فرستادیم. ما با ارسال رسولان و فروفرستادن کتابها مردم را به آنچه که به آنان سود و زیان میرساند انذار دادهایم؛ تا حجت الله بر بندگانش اقامه شود. در این شب هر امر محکمی مربوط به اجلها و روزیها که در آن سال رخ میدهد و سایر مواردی که تا پایان آن سال روی میدهد، و تبدیل و تغییر نمییابد، حکم میشود و از لوح محفوظ به سوی فرشتگان نویسنده فرستاده شده و حل و فصل میگردد. این امر حکیم، امری از جانب ماست، یعنی تمام آنچه رخ میدهد و الله تعالی مقدر و وحی میفرماید به امر و اذن و علم اوست. همانا ما محمد مصطفی و سایر پیامبران پیشین را به سوی مردم فرستادیم در حالی که – ای رسول- این کار رحمتی از جانب الله برای مردم بود، و همانا الله ذاتی است که تمامی صداها را میشنود، و از تمام امور آشکار و نهان مخلوقاتش کاملاً آگاه است. پروردگار آسمانها و زمین و تمام آنچه میان آن دو وجود دارد است، اگر به این امر یقین دارید بدانید که پروردگار مخلوقات همان معبود بر حق آنان است. هیچ معبودی سزاوار عبادت، جز او که هیچ شریکی ندارد نیست، زنده میکند و میمیراند، پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شماست، پس به جای معبودهایتان که قادر بر هیچ سود و زیانی نیستند او را عبادت کنید.
۹- بلکه این مشرکان در مورد حق مردد هستند و از این رو، به لهو و لعب سرگرم هستند، و حق را تصدیق نمیکنند.
۱۰- ۱۲- پس – ای رسول- منتظر روزی برای این مشرکان باش که آسمان دود آشکار و واضحی میآورد که تمام مردم را فرا میگیرد، و به آنان گفته میشود: این عذابی دردناک و رنجآور است، آنگاه برای طلب رفع و برداشتهشدن این عذاب از خویش میگویند: ای پروردگار ما! عذاب را از ما بازگردان، که اگر آن را برداری به تو ایمان میآوریم. این امر اتفاق افتاده است، اما آنگونه که وعده دادند ایمان نیاوردهاند.
۱۳، ۱۴- چگونه میتوانند پس از اینکه عذاب بر آنان نازل شد پند و عبرت بگیرند، در حالی که رسولی روشنگر - یعنی محمدج- نزدشان آمده است، اما از او روی گرداندند و گفتند: انسانی یا کاهنان یا شیاطین به او تعلیم میدهند، او دیوانه است و رسول نیست؟!
۱۵- عذاب را اندکی از شما برخواهیم داشت، و خواهید دید که به کفر و گمراهی و تکذیب خویش بازمیگردید، و ما شما را در قبال این کار مجازات خواهیم کرد.
۱۶- روزی که تمام کافران را با عذابی بزرگ مجازات میکنیم روز قیامت است و همان روزی که از آنان انتقام میگیریم.
۱۷- و به تحقیق که پیش از این مشرکان، قوم فرعون را مورد آزمایش و امتحان قرار دادهایم، و رسولی گرامی؛ یعنی موسی نزدشان آمد، اما او را تکذیب کردند و نابود شدند، ای رسول! همین کار را در مورد دشمنان تو نیز، در صورتی که ایمان نیاورند انجام میدهیم.
۱۸- و موسی به آنان گفت: بنیاسرائیل بندگان الله را به من بسپارید و آنان را همراه من بفرستید؛ تا الله را به تنهایی و بدون شریک عبادت کنند؛ زیرا من رسولی امانتدار بر وحی و رسالتش برای شما هستم.
﴿وَأَن لَّا تَعۡلُواْ عَلَى ٱللَّهِۖ إِنِّيٓ ءَاتِيكُم بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ١٩ وَإِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمۡ أَن تَرۡجُمُونِ٢٠ وَإِن لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ لِي فَٱعۡتَزِلُونِ٢١ فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنَّ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمٞ مُّجۡرِمُونَ٢٢ فَأَسۡرِ بِعِبَادِي لَيۡلًا إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ٢٣ وَٱتۡرُكِ ٱلۡبَحۡرَ رَهۡوًاۖ إِنَّهُمۡ جُندٞ مُّغۡرَقُونَ٢٤ كَمۡ تَرَكُواْ مِن جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٢٥ وَزُرُوعٖ وَمَقَامٖ كَرِيمٖ٢٦ وَنَعۡمَةٖ كَانُواْ فِيهَا فَٰكِهِينَ٢٧ كَذَٰلِكَۖ وَأَوۡرَثۡنَٰهَا قَوۡمًا ءَاخَرِينَ٢٨ فَمَا بَكَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَا كَانُواْ مُنظَرِينَ٢٩ وَلَقَدۡ نَجَّيۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡمُهِينِ٣٠ مِن فِرۡعَوۡنَۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَالِيٗا مِّنَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ٣١ وَلَقَدِ ٱخۡتَرۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ عِلۡمٍ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٢ وَءَاتَيۡنَٰهُم مِّنَ ٱلۡأٓيَٰتِ مَا فِيهِ بَلَٰٓؤٞاْ مُّبِينٌ٣٣ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَيَقُولُونَ٣٤ إِنۡ هِيَ إِلَّا مَوۡتَتُنَا ٱلۡأُولَىٰ وَمَا نَحۡنُ بِمُنشَرِينَ٣٥ فَأۡتُواْ بَِٔابَآئِنَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٣٦ أَهُمۡ خَيۡرٌ أَمۡ قَوۡمُ تُبَّعٖ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ مُجۡرِمِينَ٣٧ وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ٣٨ مَا خَلَقۡنَٰهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٣٩﴾
۱۹- ۲۱- و اینکه با تکذیب رسولان الله، بر او تعالی برتری نجویید، به راستی که من حجتی روشن بر راستگویی رسالتم برایتان آوردهام، و از اینکه مرا با سنگسار بکشید به پروردگار خودم و پروردگار شما پناه میبرم. و اگر آنچه را برایتان آوردهام تصدیق نمیکنید از سر راهم دور شوید، و دست از اذیت و آزار من بکشید.
۲۲- پس موسی- آنگاه که فرعون و قومش او را تکذیب کردند و به وی ایمان نیاوردند- اینگونه پروردگارش را خواند: اینان مردمی مشرک و کافر به الله هستند.
۲۳- پس – ای موسی- آن بندگانم را که تو را تصدیق کرده، و به تو ایمان آورده و از تو پیروی کردهاند، شبانه حرکت بده، که شما از سوی فرعون و لشکریانش تعقیب میشوید، سپس شما نجات مییابید، و فرعون و لشکریانش غرق میشوند.
۲۴- و دریا را آرام و بیحرکت چنانکه وقتی از آن عبور کرده بودی رها کن، که قطعاً فرعون و لشکریانش در دریا غرق خواهند شد.
۲۵- ۲۷- فرعون و قومش پس از اینکه الله آنان را نابود و غرق کرد چه بسیار باغهای خرم و چشمههای روان، و کشتزارها و منازل زیبا، و زندگی مرفه و خوشایند خویش را به جای گذاشتند!
۲۸- الله مانند این عذاب، هر کس را که از روی کفر، نعمت او را تکذیب و تبدیل کند مجازات میکند، و نعمتهای مذکور را پس از فرعون و قومش به قومی دیگر از بنیاسرائیل که پس از آنان آمدند به ارث دادیم.
۲۹- و نه آسمان و زمین از اندوه بر فرعون و قومش گریستند، و نه وقتی کیفرشان فرا رسید به آنان مهلت داده شد.
۳۰- و به تحقیق که بنیاسرائیل را از عذاب خوارکننده که پسرانشان را میکشتند و زنانشان را به خدمت میگرفتند نجات دادیم.
۳۱- از شر فرعون، که گردنکشی از مشرکان، و زیادهرو در تکبر و برتریجویی بر بندگان الله بود.
۳۲- و بدون تردید بنیاسرائیل را بر اساس دانشی که در مورد آنان داشتیم بر جهانیان آن زمان ترجیح دادیم.
۳۳- و معجزاتی به دست موسی که مایۀ امتحان و آزمایش آنان در گشایش و سختی بود به آنان دادیم.
۳۴، ۳۵- - ای رسول- قطعاً این مشرکان قومت میگویند: جز مرگ ما که میمیریم چیز دیگری نیست، و این همان مرگ اول و آخر ماست، و پس از اینکه مردیم برای حساب و پاداش و عذاب برانگیخته نمیشویم.
۳۶- و نیز میگویند: اگر تو و همراهیانت در این ادعا که الله کسانی را که در قبرها هستند زنده برمیانگیزاند راستگو هستید پدرانمان را که مردهاند بیاورید.
۳۷- آیا این مشرکان بهترند یا قوم تُبَّع حِمیَری و امتهایی که قبل از آنان به پروردگارشان کافر بودند؟ آنان را به سزای گناهان و کفرشان نابود کردم، این مشرکان از آنان بهتر نیستند تا از آنان درگذریم و نابودشان نکنیم، در حالی که به الله کافرند.
۳۸، ۳۹- و آسمانها و زمین و آنچه میان آن دو است را به بازی نیافریدهایم، آنها را جز به حقیقتی که همان سنت الله در آفرینش و تدبیرش است نیافریدهایم، اما بیشتر مشرکان این موضوع را نمیدانند، از این رو در آنها نمیاندیشند؛ چون امیدی به پاداش ندارند و از عذاب نمیترسند.
﴿إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ مِيقَٰتُهُمۡ أَجۡمَعِينَ٤٠ يَوۡمَ لَا يُغۡنِي مَوۡلًى عَن مَّوۡلٗى شَيۡٔٗا وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤١ إِلَّا مَن رَّحِمَ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ٤٢ إِنَّ شَجَرَتَ ٱلزَّقُّومِ٤٣ طَعَامُ ٱلۡأَثِيمِ٤٤ كَٱلۡمُهۡلِ يَغۡلِي فِي ٱلۡبُطُونِ٤٥ كَغَلۡيِ ٱلۡحَمِيمِ٤٦ خُذُوهُ فَٱعۡتِلُوهُ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلۡجَحِيمِ٤٧ ثُمَّ صُبُّواْ فَوۡقَ رَأۡسِهِۦ مِنۡ عَذَابِ ٱلۡحَمِيمِ٤٨ ذُقۡ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡكَرِيمُ٤٩ إِنَّ هَٰذَا مَا كُنتُم بِهِۦ تَمۡتَرُونَ٥٠ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٖ٥١ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ٥٢ يَلۡبَسُونَ مِن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ مُّتَقَٰبِلِينَ٥٣ كَذَٰلِكَ وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِينٖ٥٤ يَدۡعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَٰكِهَةٍ ءَامِنِينَ٥٥ لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلۡمَوۡتَ إِلَّا ٱلۡمَوۡتَةَ ٱلۡأُولَىٰۖ وَوَقَىٰهُمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ٥٦ فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكَۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٥٧ فَإِنَّمَا يَسَّرۡنَٰهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ٥٨ فَٱرۡتَقِبۡ إِنَّهُم مُّرۡتَقِبُونَ٥٩﴾
۴۰- قطعاً روز داوری میان مخلوقات بر خیر یا شری که در دنیایشان از پیش فرستادهاند وعدهگاه همگی آنان است.
۴۱، ۴۲- روزی که هیچ دوستی چیزی را از دوستش دفع نمیکند، و به یکدیگر یاری نمیرسانند، مگر کسی از مؤمنان که الله بر او رحم کند، که پس از اینکه الله برایش اجازه داد نزد پروردگارش برای وی شفاعت میشود. قطعاً الله در انتقامگرفتن از دشمنانش شکستناپذیر، و نسبت به دوستان و فرمانبردارانش بسیار مهربان است.
۴۳، ۴۴- قطعاً میوۀ درخت زقوم که از ته جهنم میروید، غذای صاحبان گناه فراوان است، و بزرگترین گناهان شرک به الله است.
۴۵، ۴۶- میوۀ درخت زقوم مانند مواد معدنی مذاب است که در شکم مشرکان میجوشد، مانند جوشیدن آبی که به آخرین درجۀ حرارت رسیده است.
۴۷- این گناهکار نابکار را بگیرید، و او را به زور به وسط جهنم در روز قیامت بیفکنید و برانید.
۴۸- سپس بر روی سر این گناهکار آب کاملا سوزان بریزید، و عذاب از او جدا نمیشود.
۴۹- - از روی سرزنش و تحقیر- به این گناهپیشۀ بدبخت گفته میشود: این عذابی را که امروز با آن مجازات میشوی بچش، که میان قوم خویش ارجمند و محترم بودی.
۵۰- این عذابی که امروز با آن عذاب میشوید همان عذابی است که در دنیا در آن شک میکردید، و به آن یقین نداشتید.
۵۱- قطعاً کسانی که در دنیا با اجرای اوامر و ترک نواهی پروردگارشان تقوای او تعالی را پیشه کردهاند، در آخرت در اقامتگاهی ایمن از آفات و غم و اندوهها و سایر آسیبها هستند.
۵۲- در باغها و چشمههای روان.
۵۳- ابریشم نازک و کلفت میپوشند، و رو در روی هم قرار دارند، و هیچ کس به پشت دیگری نگاه نمیکند، مجلسشان به هر جا که بروند پابرجاست.
۵۴- چنانکه این پرهیزگاران را در آخرت با درآوردن به بهشت و پوشاندن ابریشم نازک و کلفت در آنجا گرامی داشتیم، آنان را در بهشت به ازدواج زنانی بسیار زیبا و خوشرو و درشتچشم درمیآوریم.
۵۵- این پرهیزگاران در بهشت از هر نوع میوههای بهشتی که به آن میل داشته باشند، آسودهخاطر از اینکه از آنان قطع شود و از بین برود، میطلبند.
۵۶- ۵۸- این پرهیزگاران در بهشت جز مرگ اول در زندگی دنیا مرگی در آنجا نمیچشند، و الله سبحانه و تعالی به فضل و احسان خویش این پرهیزگاران را از عذاب آتش جهنم محافظت میکند، این نعمتهایی که در آخرت به پرهیزگاران عطا کردهایم، همان رستگاری بزرگی است که هیچ سعادتی با آن برابری نمیکند. – ای رسول- به تحقیق که ما لفظ و معنای قرآن را با زبان تو آسان کردیم؛ تا پند بگیرند و بپرهیزند.
۵۹- پس – ای رسول- منتظر وعدهای که برای پیروزی تو بر این مشرکان به الله، و عذاب آنان که به تو داده شده است باش، که آنان نیز منتظر مرگ و شکست تو هستند، و خواهند دانست که یاری و پیروزی و سخن برتر در دنیا و آخرت از آنِ کیست، - ای رسول- قطعاً برای تو و مؤمنانی که از تو پیروی کردهاند خواهد بود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ٢ إِنَّ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ لَأٓيَٰتٖ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ٣ وَفِي خَلۡقِكُمۡ وَمَا يَبُثُّ مِن دَآبَّةٍ ءَايَٰتٞ لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٤ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ وَمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن رِّزۡقٖ فَأَحۡيَا بِهِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَا وَتَصۡرِيفِ ٱلرِّيَٰحِ ءَايَٰتٞ لِّقَوۡمٖ يَعۡقِلُونَ٥ تِلۡكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتۡلُوهَا عَلَيۡكَ بِٱلۡحَقِّۖ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَ ٱللَّهِ وَءَايَٰتِهِۦ يُؤۡمِنُونَ٦ وَيۡلٞ لِّكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٖ٧ يَسۡمَعُ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ثُمَّ يُصِرُّ مُسۡتَكۡبِرٗا كَأَن لَّمۡ يَسۡمَعۡهَاۖ فَبَشِّرۡهُ بِعَذَابٍ أَلِيمٖ٨ وَإِذَا عَلِمَ مِنۡ ءَايَٰتِنَا شَيًۡٔا ٱتَّخَذَهَا هُزُوًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ٩ مِّن وَرَآئِهِمۡ جَهَنَّمُۖ وَلَا يُغۡنِي عَنۡهُم مَّا كَسَبُواْ شَيۡٔٗا وَلَا مَا ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوۡلِيَآءَۖ وَلَهُمۡ عَذَابٌ عَظِيمٌ١٠ هَٰذَا هُدٗىۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِ رَبِّهِمۡ لَهُمۡ عَذَابٞ مِّن رِّجۡزٍ أَلِيمٌ١١ ۞ٱللَّهُ ٱلَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ ٱلۡبَحۡرَ لِتَجۡرِيَ ٱلۡفُلۡكُ فِيهِ بِأَمۡرِهِۦ وَلِتَبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِهِۦ وَلَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ١٢ وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ١٣﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- این قرآن از جانب الله که در انتقام خویش از دشمنانش شکستناپذیر، و در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است فرو فرستاده شده است.
۳- به راستی که در آسمانهای هفتگانه، و زمین که خروج مخلوقات از آن است، و در اصناف و انواع مخلوقات مختلفی که در آن قرار دارد، دلایل و حجتهایی برای مؤمنان به آنها وجود دارد.
۴- و – ای مردم- در آفرینش شما، و در آفرینش جنبندگان پراکنده در زمین که بر روی آن میجنبند، دلایل و حجتهایی است برای مردمی که به الله و شریعت او تعالی یقین دارند.
۵- و در اختلاف و پی هم آمدن شب و روز بر شما، و در بارانی که الله از آسمان فرو فرستاد و با آن زمین خشک را زنده گرداند، آنگاه زمین گیاه و کشتزار رویانید، و در گردش بادها برایتان از تمام جهات و گردش آنها برای منافع شما، دلایل و حجتهایی است برای مردمی که برای شناخت الله در دلایل و حجتهایش میاندیشند.
۶- - ای رسول- این است نشانهها و دلایلی که آنها را به حق برایت میخوانیم، پس بعد از الله و نشانهها و دلایلش بر اینکه فقط او تعالی معبود بر حق و بدون شریک است، به کدام سخن ایمان میآورند و آن را تصدیق و به آن عمل میکنند؟!
۷- نابودیِ سختی باد بر هر دروغگوی بسیار گناهکار.
۸- آیات الهی را که بر او خوانده میشود میشنود، سپس با برتریجویی در نفس خویش از اطاعت از الله و رسولش، به کفر خویش ادامه میدهد، گویی آیات الله را که بر او خوانده میشود هرگز نشنیده است، پس – ای رسول- این بسیار دروغگوی گناهکار را به عذابی دردناک و رنجآور در آتش جهنم در روز قیامت بشارت بده.
۹- و هر گاه این بسیار دروغگوی گناهپیشه چیزی از آیات ما بداند آن را مایۀ ریشخند و تمسخر میگیرد، اینان به سزای اینکه قرآن را مسخره کردند، عذابی در روز قیامت دارند که آنان را خوار و ذلیل میکند.
۱۰- در مقابل این مسخرهکنندگانِ آیات الله جهنم است، و نه مال و فرزندانی که کسب کردهاند هیچ سودی به حالشان میرسانند، و نه معبودهایشان که آنها را به جای الله عبادت کردند، و عذابی بزرگ و دردناک دارند.
۱۱- - ای رسول- این قرآن که آن را بر تو فرو فرستادیم، مایۀ هدایت از گمراهی، و راهنمایی به سوی حق است، هر کس را که از آن پیروی و به آن عمل کند به راه راست هدایت میکند، و کسانی که آیات قرآن را که بر حق دلالت دارند انکار کردند و آن را تصدیق نکردند، عذابی دردناک و رنجآور از بدترین انواع عذاب در روز قیامت دارند.
۱۲- الله سبحانه و تعالی همان ذاتی است که دریا را برای شما رام کرد؛ تا کشتیها به فرمان او در آن به حرکت درآیند، و از فضل او، انواع تجارتها و شغلها را بجویید، و باشد که از پروردگارتان در قبال اینکه دریا را به تسخیر شما درآورد سپاسگزاری کنید، یعنی فقط او را عبادت کنید، و در آنچه شما را به آن امر و نهی کرده است از او اطاعت کنید.
۱۳- و او سبحانه خورشید و ماه و تمام ستارگان آسمانها، و تمام حیوانات و درختان و کشتیها و سایر آنچه را که در زمین است برای منافعتان رام شما کرد. تمام این نعمتها، فقط نعمت الله است که به شما ارزانی داشته است، و بخششی از جانب اوست که به شما عطا فرموده است، پس فقط او را عبادت کنید، و شریکی برایش قرار ندهید. قطعاً در آنچه الله برایتان رام کرد نشانهها و دلالتهایی بر یگانگی الله وجود دارد برای مردمی که در آیات و دلایل و حجتهای او تعالی میاندیشند، و از آنها پند میگیرند.
﴿قُل لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ يَغۡفِرُواْ لِلَّذِينَ لَا يَرۡجُونَ أَيَّامَ ٱللَّهِ لِيَجۡزِيَ قَوۡمَۢا بِمَا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٤ مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا فَلِنَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَسَآءَ فَعَلَيۡهَاۖ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُمۡ تُرۡجَعُونَ١٥ وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦ وَءَاتَيۡنَٰهُم بَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِۖ فَمَا ٱخۡتَلَفُوٓاْ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۚ إِنَّ رَبَّكَ يَقۡضِي بَيۡنَهُمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخۡتَلِفُونَ١٧ ثُمَّ جَعَلۡنَٰكَ عَلَىٰ شَرِيعَةٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِ فَٱتَّبِعۡهَا وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ١٨ إِنَّهُمۡ لَن يُغۡنُواْ عَنكَ مِنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗاۚ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلِيَآءُ بَعۡضٖۖ وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُتَّقِينَ١٩ هَٰذَا بَصَٰٓئِرُ لِلنَّاسِ وَهُدٗى وَرَحۡمَةٞ لِّقَوۡمٖ يُوقِنُونَ٢٠ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ ٱجۡتَرَحُواْ ٱلسَّئَِّاتِ أَن نَّجۡعَلَهُمۡ كَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ سَوَآءٗ مَّحۡيَاهُمۡ وَمَمَاتُهُمۡۚ سَآءَ مَا يَحۡكُمُونَ٢١ وَخَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَلِتُجۡزَىٰ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ٢٢﴾
۱۴- - ای رسول- به کسانی که الله را تصدیق کرده، و از رسولش پیروی کردهاند بگو: از کسانی که به پاداش الله امید ندارند، و از عذاب او نمیترسند، چون مؤمنان را مورد آزار و اذیت قرار دادند، درگذرند و آنان را ببخشند؛ تا الله این مشرکان را در قبال گناهان و آزار مؤمنان که در دنیا مرتکب میشدند مجازات کند.
۱۵- هر یک از بندگان الله که از او اطاعت کند به سود خودش عمل کرده است، و هر کس که با نافرمانی از الله کار بد انجام دهد به زیان خودش گناه کرده است، سپس – ای مردم- قطعا شما پس از مرگ به سوی پروردگارتان بازگردانیده میشوید، آنگاه نیکوکار را در قبال نیکوکاریاش، و بدکار را در قبال بدکاریاش جزا میدهد.
۱۶- و به تحقیق که تورات و انجیل و داوری به حکم این دو کتاب را به بنیاسرائیل دادیم، و بیشتر پیامبران را از نسل ابراهیم در میان آنان قرار دادیم، و خوراکیها و میوهها و غذاهای پاکیزه به آنان روزی دادیم، و این افراد را بر جهانیان روزگارشان برتری دادیم.
۱۷- و احکام روشن در حلال و حرام، و دلایلی که حق را از باطل متمایز میکند به بنیاسرائیل دادیم، و اختلاف نکردند مگر بعد از اینکه علم نزدشان آمد، و حجت بر آنان اقامه شد، و تنها سبب این اختلاف، تجاوز برخی از آنان بر برخی دیگر، برای طلب ریاست و مقام بود. - ای رسول- قطعاً پروردگارت در روز قیامت میان اختلافکنندگانِ بنیاسرائیل در مورد آنچه در دنیا با هم اختلاف میکردند داوری میکند. در این آیه، امت اسلامی مورد تهدید قرار گرفتهاند که مبادا راه و روش آنان را بپیمایند.
۱۸- سپس- ای رسول- تو را بر راه و روشی روشن از امر دین قرار دادیم، پس از شریعتی که تو را بر آن قرار دادیم پیروی کن، و از هوسهای جاهلان به شریعت الله که حق را نمیشناسند پیروی نکن. این آیه بر کمال و فضیلت دین اسلام، و وجوب اطاعت از حکمش، و میلنکردن به هوسهای کافران و ملحدان دلالت بزرگی دارد.
۱۹- - ای رسول- قطعاً اگر از تمایلات مشرکان به پروردگارشان که تو را به پیروی از هوسهایشان فرامیخوانند پیروی کنی، در برابر عذاب الله ذرهای از تو حمایت نمیکنند، و به راستی که ستمکاران و متجاوزان از حدود الهی، چه منافقان و یهود و چه غیر آنان، یاران یکدیگر در برابر مؤمنان و فرمانبردارن الله هستند، و الله یاور کسانی است که با اجرای اوامر و ترک نواهی او تقوایش را پیشه میکنند.
۲۰- - ای رسول- این قرآن که آن را بر تو نازل کردیم بینشهایی است که مردم با آنها حق را از باطل تشخیص میدهند، و راه راست را میشناسند، و مایۀ هدایت و رحمت است برای مردمی که به حقیقت صحت آن، و اینکه از جانب الله شکستناپذیر و حکیم نازل شده است یقین دارند.
۲۱- بلکه آیا کسانی که مرتکب بدیها شده، و رسولان الهی را تکذیب کرده، و با فرمان پروردگارشان مخالفت کرده، و غیر او را عبادت کردهاند، گمان کردند آنان را همانند کسانی قرار میدهیم که به الله ایمان آورده، و رسولانش را تصدیق کرده و اعمال صالح انجام داده، و خالصانه الله را عبادت کردهاند، و آنان را در دنیا و آخرت مساوی قرار میدهیم؟! چه زشت است حکمشان که بدکاران و نیکوکاران را یکسان میدانند.
۲۲- و الله آسمانها و زمین را به حق و عدالت و حکمت آفرید؛ و به این هدف که هر کسی در قبال خیر یا شری که کسب کرده است در آخرت جزا داده شود، و در جزای اعمالشان به آنان ستم نمیشود.
﴿أَفَرَءَيۡتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ وَأَضَلَّهُ ٱللَّهُ عَلَىٰ عِلۡمٖ وَخَتَمَ عَلَىٰ سَمۡعِهِۦ وَقَلۡبِهِۦ وَجَعَلَ عَلَىٰ بَصَرِهِۦ غِشَٰوَةٗ فَمَن يَهۡدِيهِ مِنۢ بَعۡدِ ٱللَّهِۚ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ٢٣ وَقَالُواْ مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنۡيَا نَمُوتُ وَنَحۡيَا وَمَا يُهۡلِكُنَآ إِلَّا ٱلدَّهۡرُۚ وَمَا لَهُم بِذَٰلِكَ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِنۡ هُمۡ إِلَّا يَظُنُّونَ٢٤ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ مَّا كَانَ حُجَّتَهُمۡ إِلَّآ أَن قَالُواْ ٱئۡتُواْ بَِٔابَآئِنَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٥ قُلِ ٱللَّهُ يُحۡيِيكُمۡ ثُمَّ يُمِيتُكُمۡ ثُمَّ يَجۡمَعُكُمۡ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ لَا رَيۡبَ فِيهِ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعۡلَمُونَ٢٦ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَيَوۡمَ تَقُومُ ٱلسَّاعَةُ يَوۡمَئِذٖ يَخۡسَرُ ٱلۡمُبۡطِلُونَ٢٧ وَتَرَىٰ كُلَّ أُمَّةٖ جَاثِيَةٗۚ كُلُّ أُمَّةٖ تُدۡعَىٰٓ إِلَىٰ كِتَٰبِهَا ٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٨ هَٰذَا كِتَٰبُنَا يَنطِقُ عَلَيۡكُم بِٱلۡحَقِّۚ إِنَّا كُنَّا نَسۡتَنسِخُ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٢٩ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُدۡخِلُهُمۡ رَبُّهُمۡ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡمُبِينُ٣٠ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَفَلَمۡ تَكُنۡ ءَايَٰتِي تُتۡلَىٰ عَلَيۡكُمۡ فَٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡ وَكُنتُمۡ قَوۡمٗا مُّجۡرِمِينَ٣١ وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ وَٱلسَّاعَةُ لَا رَيۡبَ فِيهَا قُلۡتُم مَّا نَدۡرِي مَا ٱلسَّاعَةُ إِن نَّظُنُّ إِلَّا ظَنّٗا وَمَا نَحۡنُ بِمُسۡتَيۡقِنِينَ٣٢﴾
۲۳- - ای رسول- آیا دیدهای کسی را که هوای نفسش را معبود خویش قرار داده، و هر آنچه که بخواهد انجام میدهد، و پس از اینکه علم به او رسید و حجت بر وی اقامه شد، الله او را گمراه ساخته، پس اندرزهای الهی را نمیشنود، و از آنها پند نمیگیرد، و بر قلبش مُهر نهاده، پس چیزی را درک نمیکند، و بر چشمانش پوششی قرار داده، که حجتهای الله را با آن نمیبیند؟ و بعد از اینکه الله او را گمراه ساخت چه کسی است که او را برای رسیدن به حقیقت و درستی توفیق دهد؟! – ای مردم- پند نمیگیرید تا بدانید هر کس که الله او را گمراه سازد هرگز هدایت نخواهد شد، و هیچ کارساز و راهنمایی برایش نخواهد یافت.
آیه فوق از این امر میترساند که مبادا هوای نفس، محرک و انگیزۀ مؤمنان در انجام کارهایشان باشد.
۲۴- این مشرکان برای تکذیب رستاخیز پس از مرگ گفتند: غیر از همین زندگی دنیوی ما که در آن قرار داریم زندگی دیگری نیست، و برای انکار این امر که پروردگاری دارند که آنان را میمیراند و از بین میبرد گفتند: فقط گذشت شبها و روزها و طول عمر ما را از بین میبرد، و آنان هیچ دانشی بر این امر ندارند، و فقط از روی گمان و وهم و خیال سخن میگویند.
۲۵- و هر گاه آیات روشن ما بر این مشرکان منکر رستاخیز خوانده شود هیچ دلیلی ندارند جز اینکه به رسول میگویند: تو و مؤمنان همراهت اگر راست میگویید پدرانمان را که از بین رفتهاند زنده گردانید.
۲۶- - ای رسول- به این مشرکان تکذیبکنندۀ رستاخیز بگو: الله شما را در دنیا به هر اندازه زندگی که بخواهد زنده میگرداند، سپس شما را در آن میمیراند، سپس همگی شما را در روز قیامت که هیچ تردیدی در برپاییاش وجود ندارد، زنده گرد میآورد، اما بیشتر مردم از قدرت الله بر میراندنشان، سپس برانگیختنشان در روز قیامت آگاهی ندارند.
۲۷- و فرمانروایی آسمانهای هفتگانه و زمین از نظر آفرینش و پادشاهی و عبودیت فقط از آنِ الله است. و روز قیامت که در آن مردگان از قبرهایشان برانگیخته میشوند و مورد محاسبه قرار میگیرند، کسانی که به الله کفر ورزیده و آیات روشن و دلایل واضحی را که بر رسولش فرو فرستاده است انکار کردهاند زیان میبینند.
۲۸- و – ای رسول- روز قیامت پیروان هر آیین و دینی را در حالی میبینی که بر روی زانوهایشان افتادهاند، هر امتی به سوی نامۀ اعمالش فرا خوانده میشود، و به آنان گفته میشود: امروز در قبال هر خیر و شری که انجام میدادید جزا داده میشوید.
۲۹- این کتاب ماست که تمام اعمالتان را بدون هیچ افزوده و کاستی و کاهشی، علیه شما بیان میکند؛ زیرا ما به نگهبانان فرمان میدادیم که اعمالتان را بر شما بنویسند.
۳۰- اما کسانی که در دنیا به الله و رسولش ایمان آورده و اوامرش را اجرا و نواهی او را ترک کردهاند، پروردگارشان به رحمتش آنان را وارد بهشت خویش میکند؛ این ورود به بهشت، همان رستگاری آشکاری است که هیچ رستگاریِ دیگری با آن برابری نمیکند.
۳۱- و اما کسانی که این امر را انکار کردهاند که الله همان معبود بر حق است و رسولانش را تکذیب کرده و به شریعتش عمل نکردهاند، از روی توبیخ و ملامت به آنان گفته میشود: آیا در دنیا آیات من بر شما خوانده نمیشد و شما از شنیدنش و ایمان به آن تکبر میورزیدید، و مردمی مشرک بودید که مرتکب گناهان میشدید و به پاداش و عذاب ایمان نمیآوردید؟!
۳۲- و هر گاه به شما گفته میشد: قطعاً وعدۀ الله که مردم از قبرهایشان برانیگخته میشوند، و قیامت که هیچ تردیدی در آن نیست، حقیقت است، میگفتید: نمیدانیم که این قیامت چیست؟! و انتظار وقوعش را جز به توهم نداریم، و یقین نداریم که قیامت آمدنی است.
﴿وَبَدَا لَهُمۡ سَئَِّاتُ مَا عَمِلُواْ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٣٣ وَقِيلَ ٱلۡيَوۡمَ نَنسَىٰكُمۡ كَمَا نَسِيتُمۡ لِقَآءَ يَوۡمِكُمۡ هَٰذَا وَمَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّٰصِرِينَ٣٤ ذَٰلِكُم بِأَنَّكُمُ ٱتَّخَذۡتُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ هُزُوٗا وَغَرَّتۡكُمُ ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَاۚ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يُخۡرَجُونَ مِنۡهَا وَلَا هُمۡ يُسۡتَعۡتَبُونَ٣٥ فَلِلَّهِ ٱلۡحَمۡدُ رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَرَبِّ ٱلۡأَرۡضِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٣٦ وَلَهُ ٱلۡكِبۡرِيَآءُ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣٧﴾
۳۳- و اعمال ناپسندی که این تکذیبکنندگانِ آیات الله در دنیا مرتکب شدهاند بر آنان آشکار میشود، و عذاب الله به سزای اینکه آن را به مسخره میگرفتند بر آنان نازل میشود.
۳۴- و به این کافران گفته میشود: همانگونه که ایمان به پروردگارتان و عمل برای دیدار این روزتان را رها کردید، ما نیز امروز شما را در عذاب جهنم رها میکنیم، و مسکن شما آتش جهنم است، و هیچ یاوری ندارید که در برابر عذاب الهی به شما یاری رساند.
۳۵- این عذاب الله که به شما رسید، به این سبب است که آیات و دلایل الله را به ریشخند و بازی گرفتهاید، و زیور زندگی دنیا شما را فریب داد، پس امروز از جهنم بیرون آورده نمیشوند، و به دنیا نیز بازگردانیده نمیشوند؛ تا توبه کنند و عمل صالح انجام دهند.
۳۶- پس تمام ستایشها فقط از آنِ الله سبحانه و تعالی در قبال نعمتهای بیشمار او بر مخلوقاتش، پروردگار و خالق و مدبر آسمانها و زمین، و پروردگار تمام مخلوقات است.
۳۷- و عظمت و جلال و کبریاء و فرمانروایی و قدرت و کمال در آسمانها و زمین فقط برای اوست، و او ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در اقوال و افعال و تقدیر و تشریع خویش حکیم است، برتر و منزه است، و هیچ معبود بر حقی جز او نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿حمٓ١ تَنزِيلُ ٱلۡكِتَٰبِ مِنَ ٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ٢ مَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَأَجَلٖ مُّسَمّٗىۚ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَمَّآ أُنذِرُواْ مُعۡرِضُونَ٣ قُلۡ أَرَءَيۡتُم مَّا تَدۡعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُواْ مِنَ ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ لَهُمۡ شِرۡكٞ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِۖ ٱئۡتُونِي بِكِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ هَٰذَآ أَوۡ أَثَٰرَةٖ مِّنۡ عِلۡمٍ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٤ وَمَنۡ أَضَلُّ مِمَّن يَدۡعُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَن لَّا يَسۡتَجِيبُ لَهُۥٓ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَهُمۡ عَن دُعَآئِهِمۡ غَٰفِلُونَ٥﴾
۱- ﴿ حمٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
۲- این قرآن از جانب الله، ذات شکستناپذیری که هرگز مغلوب نمیشود، و در تدبیر و کار خویش حکیم است فرو فرستاده شده است.
۳- آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد را نه به بازی و بیهوده، بلکه فقط به حق آفریدهایم؛ و به این هدف آفریدهایم تا بندگان عظمت پروردگارشان را بدانند، در نتیجه فقط او را عبادت کنند، و بدانند که او تعالی میتواند بندگان را پس از مرگشان بازگرداند، و به این هدف که حق و عدالت را در میان یکدیگر برپا دارند و تا زمانی که نزد او سبحانه مشخص است آفریدهایم. و کسانی که انکار میکنند الله همان معبود بر حق است، از آنچه قرآن آنان را به آن انذار میدهد رویگردانند، پند نمیگیرند و نمیاندیشند.
۴- - ای رسول- به این کافران بگو: از معبودها و نمادهایتان که به جای الله به دعا و یاریخواهی میخوانید به من خبر دهید که کدام یک از اجزای زمین را آفریدهاند، یا سهمی در آفرینش آسمانها همراه الله دارند؟ اگر در ادعای خویش راست میگویید کتابی از جانب الله قبل از قرآن، یا باقیماندۀ علمی برایم بیاورید.
۵- و هیچ کس گمراهتر و نادانتر نیست از کسی که به جای الله معبودهایی را به دعا و یاریخواهی میخواند که هرگز به درخواستش پاسخ نمیدهند؛ چون مردگان یا سنگها و درختان و مانند آنها هستند، و خود این معبودها از دعای کسی که آنها را عبادت میکند بیخبرند، و از کسب سود یا زیانش ناتوانند.
﴿وَإِذَا حُشِرَ ٱلنَّاسُ كَانُواْ لَهُمۡ أَعۡدَآءٗ وَكَانُواْ بِعِبَادَتِهِمۡ كَٰفِرِينَ٦ وَإِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُنَا بَيِّنَٰتٖ قَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٌ٧ أَمۡ يَقُولُونَ ٱفۡتَرَىٰهُۖ قُلۡ إِنِ ٱفۡتَرَيۡتُهُۥ فَلَا تَمۡلِكُونَ لِي مِنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۖ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَا تُفِيضُونَ فِيهِۚ كَفَىٰ بِهِۦ شَهِيدَۢا بَيۡنِي وَبَيۡنَكُمۡۖ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ٨ قُلۡ مَا كُنتُ بِدۡعٗا مِّنَ ٱلرُّسُلِ وَمَآ أَدۡرِي مَا يُفۡعَلُ بِي وَلَا بِكُمۡۖ إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ وَمَآ أَنَا۠ إِلَّا نَذِيرٞ مُّبِينٞ٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِن كَانَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَكَفَرۡتُم بِهِۦ وَشَهِدَ شَاهِدٞ مِّنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ عَلَىٰ مِثۡلِهِۦ فََٔامَنَ وَٱسۡتَكۡبَرۡتُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ١٠ وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَوۡ كَانَ خَيۡرٗا مَّا سَبَقُونَآ إِلَيۡهِۚ وَإِذۡ لَمۡ يَهۡتَدُواْ بِهِۦ فَسَيَقُولُونَ هَٰذَآ إِفۡكٞ قَدِيمٞ١١ وَمِن قَبۡلِهِۦ كِتَٰبُ مُوسَىٰٓ إِمَامٗا وَرَحۡمَةٗۚ وَهَٰذَا كِتَٰبٞ مُّصَدِّقٞ لِّسَانًا عَرَبِيّٗا لِّيُنذِرَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُواْ وَبُشۡرَىٰ لِلۡمُحۡسِنِينَ١٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ قَالُواْ رَبُّنَا ٱللَّهُ ثُمَّ ٱسۡتَقَٰمُواْ فَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ١٣ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ خَٰلِدِينَ فِيهَا جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٤﴾
۶- و وقتی مردم در روز قیامت برای حساب و جزا محشور شوند، معبودهایی که در دنیا آنها را به دعا و یاریخواهی میخواندند دشمنانشان میشوند، که آنان را لعنت کرده و از آنان بیزاری میجویند، و انکار میکنند که توسط آنان عبادت میشدند.
۷- و هر گاه آیات واضح ما بر این مشرکان خوانده شود، کسانی که کفر ورزیدهاند آنگاه که قرآن نزدشان آمد گفتند: این سحری آشکار است.
۸- بلکه آیا این مشرکان میگویند: محمدج این قرآن را ساخته است؟! – ای رسول- به آنان بگو: اگر آن را از جانب خودم ساخته و به الله نسبت داده باشم و الله تعالی بخواهد مرا در قبال این کار مجازات کند، شما نمیتوانید ذرهای از عذاب الهی را از من دفع کنید. او سبحانه نسبت به سخنانی که در مورد قرآن میگویید از همه چیز و همه کس آگاهتر است، گواهبودن او میان من و شما کافی است، و او برای کسانی که به سویش توبه کنند بسیار آمرزنده، و نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار مهربان است.
۹- - ای رسول- به مشرکان قومت بگو: من نخستین رسول الله به سوی مخلوقاتش نیستم، و من نمیدانم که الله در دنیا با من و شما چه خواهد کرد، در آنچه که شما را به آن امر میکنم و در آنچه که انجام میدهم فقط وحی الله را که به سوی من میفرستد پیروی میکنم، و فقط انذارهندهای آشکار هستم.
۱۰- - ای رسول- به مشرکان قومت بگو: به من خبر دهید اگر این قرآن از جانب الله باشد و شما به آن کفر ورزید، و شاهدی از بنی اسرائیل مانند عبدالله بن سلام بر مانند این قرآن - یعنی تصدیق نبوت محمدج- که در تورات آمده است، گواهی داده و آن را تصدیق کرده و به آنچه در قرآن آمده است عمل کرده باشد، و شما از روی تکبر آن را انکار کرده باشید، آیا این امر چیزی جز بزرگترین ستم و شدیدترین کفر است؟! قطعاً الله مردمی را که به سبب کفر به الله بر خودشان ستم کردهاند به اسلام و رسیدن به حق توفیق نمیدهد.
۱۱- و کسانی که نبوت محمدج را انکار کردند به کسانی که ایمان آوردند گفتند: اگر تصدیق محمدج توسط شما بر آنچه که آورده است خوب بود شما در تصدیق آن از ما پیشی نمیگرفتید. و چون به قرآن هدایت نیافتهاند، و از حقیقتی که در آن است سود نبردهاند به زودی خواهند گفت: این دروغی است، که از مردم نخستین گرفته شده است.
۱۲- و پیش از این قرآن، تورات را به عنوان پیشوای بنیاسرائیل که به آن اقتدا میکردند، و رحمتی برای کسانی که به آن ایمان آوردند و به محتوایش عمل کردند فرو فرستادیم، و این قرآن کتابهای پیش از خود را تصدیق میکند، آن را به زبان عربی نازل کردیم؛ تا کسانی را که با کفر و گناه بر خودشان ستم کردهاند با آن انذار دهد، و مژدهای است برای کسانی که از الله فرمانبرداری کرده، و در دنیا به نیکویی ایمان آورده و طاعت کردهاند.
۱۳- قطعاً کسانی که گفتند: پروردگار ما الله است، سپس بر ایمان به او تعالی پایداری کردند، در وحشت و هول و هراسهای قیامت هیچ ترسی بر آنان نیست، و بر آنچه از بهره دنیا که پس از مرگ به جای گذاشتهاند اندوهگین نیستند.
۱۴- اینان به رحمتی از جانب الله بر آنان، و به پاداش اعمال صالحی که در دنیا انجام دادند ساکنان همیشگی بهشت هستند.
﴿وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ إِحۡسَٰنًاۖ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ كُرۡهٗا وَوَضَعَتۡهُ كُرۡهٗاۖ وَحَمۡلُهُۥ وَفِصَٰلُهُۥ ثَلَٰثُونَ شَهۡرًاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُۥ وَبَلَغَ أَرۡبَعِينَ سَنَةٗ قَالَ رَبِّ أَوۡزِعۡنِيٓ أَنۡ أَشۡكُرَ نِعۡمَتَكَ ٱلَّتِيٓ أَنۡعَمۡتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَٰلِدَيَّ وَأَنۡ أَعۡمَلَ صَٰلِحٗا تَرۡضَىٰهُ وَأَصۡلِحۡ لِي فِي ذُرِّيَّتِيٓۖ إِنِّي تُبۡتُ إِلَيۡكَ وَإِنِّي مِنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ١٥ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنۡهُمۡ أَحۡسَنَ مَا عَمِلُواْ وَنَتَجَاوَزُ عَن سَئَِّاتِهِمۡ فِيٓ أَصۡحَٰبِ ٱلۡجَنَّةِۖ وَعۡدَ ٱلصِّدۡقِ ٱلَّذِي كَانُواْ يُوعَدُونَ١٦ وَٱلَّذِي قَالَ لِوَٰلِدَيۡهِ أُفّٖ لَّكُمَآ أَتَعِدَانِنِيٓ أَنۡ أُخۡرَجَ وَقَدۡ خَلَتِ ٱلۡقُرُونُ مِن قَبۡلِي وَهُمَا يَسۡتَغِيثَانِ ٱللَّهَ وَيۡلَكَ ءَامِنۡ إِنَّ وَعۡدَ ٱللَّهِ حَقّٞ فَيَقُولُ مَا هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٧ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ حَقَّ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقَوۡلُ فِيٓ أُمَمٖ قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلِهِم مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ خَٰسِرِينَ١٨ وَلِكُلّٖ دَرَجَٰتٞ مِّمَّا عَمِلُواْۖ وَلِيُوَفِّيَهُمۡ أَعۡمَٰلَهُمۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ١٩ وَيَوۡمَ يُعۡرَضُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَلَى ٱلنَّارِ أَذۡهَبۡتُمۡ طَيِّبَٰتِكُمۡ فِي حَيَاتِكُمُ ٱلدُّنۡيَا وَٱسۡتَمۡتَعۡتُم بِهَا فَٱلۡيَوۡمَ تُجۡزَوۡنَ عَذَابَ ٱلۡهُونِ بِمَا كُنتُمۡ تَسۡتَكۡبِرُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّ وَبِمَا كُنتُمۡ تَفۡسُقُونَ٢٠﴾
۱۵- و به انسان سفارش کردیم که به قصد نیکی به پدر و مادرش در طول زندگیشان و پس از مرگشان، همنشینی و معاشرت خوبی با آنان داشته باشد، مادرش با رنج و مشقت در حالی که جنینی در شکمش بود به او باردار شد و نیز با رنج و مشقت وی را به دنیا آورد، و مدت باردارشدنش به او و آغاز از شیرگرفتنش: سی ماه است. بیان سختی و مشقتی که مادر آن را متحمل شده و پدر متحمل نشده است، بر این امر دلالت دارد که حق مادر بر فرزند بزرگتر از حق پدر است. تا آنگاه که این انسان به نهایت نیروی جسمی و عقلی، و به چهلسالگی برسد اینگونه پروردگارش را میخواند: پروردگارا! بر دلم بیفکن تا شکر نعمتی را که بر من و بر پدر و مادرم ارزانی داشتهای به جای آورم، و بر دلم بیفکن که عمل صالحی که تو را خشنود میسازد انجام دهم، و فرزندانم را برایم صالح گردان، به راستی که من از گناهانم به سوی تو توبه کردم، و قطعاً من با طاعت و گردننهادن به امر و نهی تو، فرمانبردار و تسلیم حکم تو هستم.
۱۶- اینان که نیکوترین عمل صالحی را که انجام دادهاند از آنان میپذیریم، و از گناهانشان درمیگذریم در زمرۀ بهشتیان هستند، این وعدهای که به آنان داده شد وعدۀ راست و درستی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.
۱۷- و کسی که وقتی پدر و مادرش او را به ایمان به الله و اقرار به رستاخیز دعوت دادند به آنان گفت: زشتی باد بر شما! آیا به من وعده میدهید که از قبرم زنده درمیآیم، در حالی که نسلهای زیادی از امتهای پیش از من سپری شده و مردهاند، اما هیچ یک از آنان مبعوث نشدهاند؟! و پدر و مادرش از الله یاری میخواهند تا او را هدایت کند، و به پسرشان میگویند: وای بر تو! ایمان بیاور و تصدیق کن و عمل صالح انجام بده؛ زیرا وعدۀ الله به رستاخیز حقیقتی بدون تردید است، اما او باز هم به آنان میگوید: این سخن شما فقط از دروغهایی است که نخستینیان نوشتهاند، و در کتابهایشان نقل شده است.
۱۸- اینان که صفت مذکور را دارند عذاب الهی بر آنان واجب شده است و کیفر و خشمش به آنان رسیده است، در زمرۀ امتهای جنی و انسیای هستند که قبل از آنان بر کفر و تکذیب سپری شدهاند، به راستی که آنان به سبب اینکه هدایت را به گمراهی، و نعمتها را به عذاب فروختهاند زیان دیدهاند.
۱۹- و هر یک از این دو گروه پیروان خیر و پیروان شر، بر اساس اعمالی که در دنیا انجام دادهاند، در روز قیامت بر اساس مرتبۀ خویش، منازلی نزد الله دارند، و تا الله جزای اعمالشان را به آنان بدهد، و نه با کاستن نیکیهایشان، و نه با افزودن بر بدیهایشان به آنان ستم نمیشود.
۲۰- و روزی که کافران برای عذاب بر آتش عرضه میشوند، و از روی توبیخ و سرزنش به آنان گفته میشود: نعمتهای خوب و پاکیزهتان را در زندگی دنیایی خویش صرف کردید و از آنها بهره بردید، پس – ای کافران- به سزای اینکه به ناحق در زمین تکبر ورزیدید، و به سبب اینکه از طاعت الله خارج شدید، به عذابی خوار و تحقیرکننده در آتش جهنم مجازات میشوید.
﴿۞وَٱذۡكُرۡ أَخَا عَادٍ إِذۡ أَنذَرَ قَوۡمَهُۥ بِٱلۡأَحۡقَافِ وَقَدۡ خَلَتِ ٱلنُّذُرُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦٓ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّا ٱللَّهَ إِنِّيٓ أَخَافُ عَلَيۡكُمۡ عَذَابَ يَوۡمٍ عَظِيمٖ٢١ قَالُوٓاْ أَجِئۡتَنَا لِتَأۡفِكَنَا عَنۡ ءَالِهَتِنَا فَأۡتِنَا بِمَا تَعِدُنَآ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ٢٢ قَالَ إِنَّمَا ٱلۡعِلۡمُ عِندَ ٱللَّهِ وَأُبَلِّغُكُم مَّآ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦ وَلَٰكِنِّيٓ أَرَىٰكُمۡ قَوۡمٗا تَجۡهَلُونَ٢٣ فَلَمَّا رَأَوۡهُ عَارِضٗا مُّسۡتَقۡبِلَ أَوۡدِيَتِهِمۡ قَالُواْ هَٰذَا عَارِضٞ مُّمۡطِرُنَاۚ بَلۡ هُوَ مَا ٱسۡتَعۡجَلۡتُم بِهِۦۖ رِيحٞ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٞ٢٤ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيۡءِۢ بِأَمۡرِ رَبِّهَا فَأَصۡبَحُواْ لَا يُرَىٰٓ إِلَّا مَسَٰكِنُهُمۡۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٢٥ وَلَقَدۡ مَكَّنَّٰهُمۡ فِيمَآ إِن مَّكَّنَّٰكُمۡ فِيهِ وَجَعَلۡنَا لَهُمۡ سَمۡعٗا وَأَبۡصَٰرٗا وَأَفِۡٔدَةٗ فَمَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُمۡ سَمۡعُهُمۡ وَلَآ أَبۡصَٰرُهُمۡ وَلَآ أَفِۡٔدَتُهُم مِّن شَيۡءٍ إِذۡ كَانُواْ يَجۡحَدُونَ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُواْ بِهِۦ يَسۡتَهۡزِءُونَ٢٦ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَا مَا حَوۡلَكُم مِّنَ ٱلۡقُرَىٰ وَصَرَّفۡنَا ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ٢٧ فَلَوۡلَا نَصَرَهُمُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُواْ مِن دُونِ ٱللَّهِ قُرۡبَانًا ءَالِهَةَۢۖ بَلۡ ضَلُّواْ عَنۡهُمۡۚ وَذَٰلِكَ إِفۡكُهُمۡ وَمَا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ٢٨﴾
۲۱- و – ای رسول- پیامبر الله، هود برادر نسبی و نه برادر دینی عاد را به یاد آور، وقتی قومش را که در منازل خویش معروف به «أحقاف» بودند - که ریگستان بزرگی در جنوب جزیرۀ عربی است- از وقوع عذاب الله بر آنان ترساند، در حالی که قبل و بعد از هود رسولانی گذشتهاند، که اقوامشان را انذار میدادند بر اینکه: در عبادت خویش برای الله هیچ چیز را با او شریک نگردانید؛ زیرا من از عذاب الله در روزی که وحشت زیادی دارد؛ یعنی روز قیامت بر شما میترسم.
۲۲- به او گفتند: آیا دعوتت را برایمان آوردهای تا ما را از عبادت معبودهایمان بازداری؟! اگر در سخن و وعدۀ خویش راستگو هستی عذابی را که به ما وعده میدهی بیاور.
۲۳- هود گفت: علم زمان عذابی که به آن وعده داده شدید فقط نزد الله است، و من فقط رسولی به سوی شما هستم که آنچه را با آن فرستاده شدهام به شما ابلاغ میکنم، اما شما را مردمی میبینم که در درخواست تعجیل عذابتان، و گستاخی بر الله جاهلید.
۲۴- پس وقتی عذابی را که خواستار تعجیل در آن بودند به صورت ابری که در آسمان به سوی سرزمینهایشان روی میآورد دیدند گفتند: این ابری بارانزا برایمان است، آنگاه هود به آنان گفت: آنگونه که گمان کردید ابری بارانزا و رحمت برایتان نیست، بلکه آورندۀ عذابی است که آن را به شتاب میخواستید؛ یعنی بادی است که عذابی دردناک و رنجآور دارد.
۲۵- بر هر آنچه بگذرد که اراده و فرمان الله به هلاکت آن رفته باشد، آن را نابود و تخریب میکند، و چنان نابود شدند که در سرزمین آنان، چیزی جز خانههایشان که در آنها سکونت میکردند مشاهده نمیشد. مانند این عذاب، گناهکاران را به سبب جنایت و سرکشیشان مجازات میکنیم.
۲۶- و ای گروه قریش! به تحقیق از اسباب قدرت به قوم هود مواردی دادیم که به شما ندادهایم، و گوشهایی که با آنها میشنیدند، و چشمانی که با آنها میدیدند، و دلهایی که با آنها میاندیشیدند برایشان قرار دادیم، اما این نعمتها را در مواردی که خشم الله بر آنان را به دنبال دارد به کار گرفتند، و هیچ سودی به حالشان نرساندند چون دلایل الهی را تکذیب میکردند، و عذابی را که به تمسخر گرفتند و درخواست شتاب در نزولش را داشتند بر آنان فرود آمد. این لفظ تهدید و وعیدی از جانب الله جل شأنه برای کافران است.
۲۷- و ای اهالی «مکه»! به تحقیق که ما تمام شهرهای پیرامون شما مانند شهرهای عاد و ثمود را نابود کردهایم، و سقفهایشان را فرو ریختهایم، و حجتها و دلایل گوناگونی برایشان آشکار کردیم؛ تا از کفر به الله و آیاتش که بر آن بودند بازگردند.
۲۸- پس چرا این امتهای گذشته که آنان را نابود کردیم معبودهایشان که با عبادت آنها به سوی پروردگارشان تقرب میجستند به آنان یاری نرساندند؛ تا نزد او تعالی برایشان شفاعت کنند؟! بلکه معبودهایشان از دید آنان پنهان شدند، و به آنان پاسخ ندادند، و از آنان دفاع نکردند، و این دروغ و افترایشان بود که آنها را معبودان خویش قرار میدادند.
﴿وَإِذۡ صَرَفۡنَآ إِلَيۡكَ نَفَرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ يَسۡتَمِعُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قَالُوٓاْ أَنصِتُواْۖ فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوۡاْ إِلَىٰ قَوۡمِهِم مُّنذِرِينَ٢٩ قَالُواْ يَٰقَوۡمَنَآ إِنَّا سَمِعۡنَا كِتَٰبًا أُنزِلَ مِنۢ بَعۡدِ مُوسَىٰ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلۡحَقِّ وَإِلَىٰ طَرِيقٖ مُّسۡتَقِيمٖ٣٠ يَٰقَوۡمَنَآ أَجِيبُواْ دَاعِيَ ٱللَّهِ وَءَامِنُواْ بِهِۦ يَغۡفِرۡ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُجِرۡكُم مِّنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٣١ وَمَن لَّا يُجِبۡ دَاعِيَ ٱللَّهِ فَلَيۡسَ بِمُعۡجِزٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَيۡسَ لَهُۥ مِن دُونِهِۦٓ أَوۡلِيَآءُۚ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ٣٢ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَلَمۡ يَعۡيَ بِخَلۡقِهِنَّ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧيَ ٱلۡمَوۡتَىٰۚ بَلَىٰٓۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٣٣ وَيَوۡمَ يُعۡرَضُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ عَلَى ٱلنَّارِ أَلَيۡسَ هَٰذَا بِٱلۡحَقِّۖ قَالُواْ بَلَىٰ وَرَبِّنَاۚ قَالَ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ٣٤ فَٱصۡبِرۡ كَمَا صَبَرَ أُوْلُواْ ٱلۡعَزۡمِ مِنَ ٱلرُّسُلِ وَلَا تَسۡتَعۡجِل لَّهُمۡۚ كَأَنَّهُمۡ يَوۡمَ يَرَوۡنَ مَا يُوعَدُونَ لَمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا سَاعَةٗ مِّن نَّهَارِۢۚ بَلَٰغٞۚ فَهَلۡ يُهۡلَكُ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ٣٥﴾
۲۹- و – ای رسول- به یاد آور آنگاه که گروهی از جنها را به سوی تو فرستادیم تا قرآن را از تو بشنوند، پس وقتی که حاضر شدند و رسولالله جدر حال قرائت بود، به یکدیگر گفتند: ساکت باشید؛ تا به قرآن گوش فرا دهیم، و چون رسول قرائت را به پایان رساند، و قرآن را فهمیدند و در آنان اثر گذاشت، به سوی قوم خویش بازگشتند و آنان را از عذاب الله در صورتی که به او ایمان نیاورند انذار و هشدار میدادند.
۳۰- گفتند: ای قوم ما! به راستی که ما کتابی شنیدیم که پس از موسی نازل شده است، و کتابهای الله را که پیش از آن بر رسولانش نازل فرموده است تصدیق میکند، این کتاب به سوی حق و راستی، و به سوی راه صحیح و راست هدایت میکند.
۳۱- ای قوم ما! به رسول الله محمدج در آنچه که شما را به آن فراخواند پاسخ مثبت دهید، و او را تصدیق و به آنچه نزدتان آورده است عمل کنید، تا الله گناهانتان را برای شما بیامرزد، و شما را از عذاب دردناک و رنجآور نجات دهد.
۳۲- و هر کس به محمدج در آنچه که او را به سوی آن فرا میخواند پاسخ مثبت ندهد، اگر الله بخواهد او را مجازات کند هرگز نمیتواند با فرار در زمین از الله بگریزد، و به جای الله یاورانی ندارد که او را در برابر عذاب الله محافظت کنند، اینان در گمراهی آشکاری از حق قرار دارند.
۳۳- آیا غافل ماندهاند و ندانستهاند الله که آسمانها و زمین را بدون نمونۀ قبلی آفرید، و از آفرینش آنها ناتوان نمانده است، بر زندهگردانیدن مردگانی که برای بار اول آنان را آفریده است تواناست؟! آری، این کار بر الله تعالی که هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد سهل و آسان است، به راستی که او بر هر چیزی تواناست.
۳۴- و روز قیامت کافران بر آتش جهنم عرضه میشوند تا در آن عذاب شوند، و به آنان گفته میشود: آیا این عذاب حقیقت نیست؟! در پاسخ میگویند: آری سوگند به پروردگارمان که حقیقت است، آنگاه به آنان گفته میشود: به سبب اینکه در دنیا عذاب آتش را انکار و تکذیب میکردید عذاب را بچشید.
۳۵- پس – ای رسول- در برابر آزارهای قومت که تو را تکذیب میکنند شکیبایی کن، همانگونه که رسولان اولوالعزم قبل از تو شکیبایی کردند- بنا بر قول مشهور نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد† رسولان اولوالعزم هستند- و خواستار تعجیل در نزول عذاب آنان نباش، که وقتی بر آنان نازل شود و آن را ببینند گویی جز لحظهای از یک روز در دنیا نماندهاند، این ابلاغی برای آنان و دیگران است. فقط کسانی با عذاب الهی نابود میشوند که از امر و اطاعت الله خارج هستند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ أَضَلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَءَامَنُواْ بِمَا نُزِّلَ عَلَىٰ مُحَمَّدٖ وَهُوَ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّهِمۡ كَفَّرَ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡ وَأَصۡلَحَ بَالَهُمۡ٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱتَّبَعُواْ ٱلۡبَٰطِلَ وَأَنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّبَعُواْ ٱلۡحَقَّ مِن رَّبِّهِمۡۚ كَذَٰلِكَ يَضۡرِبُ ٱللَّهُ لِلنَّاسِ أَمۡثَٰلَهُمۡ٣ فَإِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَضَرۡبَ ٱلرِّقَابِ حَتَّىٰٓ إِذَآ أَثۡخَنتُمُوهُمۡ فَشُدُّواْ ٱلۡوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّۢا بَعۡدُ وَإِمَّا فِدَآءً حَتَّىٰ تَضَعَ ٱلۡحَرۡبُ أَوۡزَارَهَاۚ ذَٰلِكَۖ وَلَوۡ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَٱنتَصَرَ مِنۡهُمۡ وَلَٰكِن لِّيَبۡلُوَاْ بَعۡضَكُم بِبَعۡضٖۗ وَٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ٤ سَيَهۡدِيهِمۡ وَيُصۡلِحُ بَالَهُمۡ٥ وَيُدۡخِلُهُمُ ٱلۡجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمۡ٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن تَنصُرُواْ ٱللَّهَ يَنصُرۡكُمۡ وَيُثَبِّتۡ أَقۡدَامَكُمۡ٧ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَتَعۡسٗا لَّهُمۡ وَأَضَلَّ أَعۡمَٰلَهُمۡ٨ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَرِهُواْ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ فَأَحۡبَطَ أَعۡمَٰلَهُمۡ٩ ۞أَفَلَمۡ يَسِيرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَيَنظُرُواْ كَيۡفَ كَانَ عَٰقِبَةُ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۖ دَمَّرَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡۖ وَلِلۡكَٰفِرِينَ أَمۡثَٰلُهَا١٠ ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ مَوۡلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَأَنَّ ٱلۡكَٰفِرِينَ لَا مَوۡلَىٰ لَهُمۡ١١﴾
۱- کسانی که منکر این امر شدند که فقط الله همان معبود بر حق و بدون شریک است، و مردم را از دین او تعالی بازداشتند، الله اعمالشان را تباه و باطل، و آنان را به سبب اعمالشان بدبخت میکند.
۲- و کسانی که الله را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کرده و کتابی را که بر محمدج فرو فرستاد تصدیق کردند، و نیز تصدیق کردند که این کتاب همان حقیقتی است که بدون تردید از جانب پروردگارشان است، الله آنان را میبخشد و گناهانشان را میآمرزد، و آنان را در مقابل گناهانشان مؤاخذه نمیکند، و امورشان را در دنیا و آخرت اصلاح میگرداند.
۳- سبب این گمراهکردن و هدایت آن است که کافران از شیطان پیروی و اطاعت کردهاند، و مؤمنان از رسول و نور و هدایتی که آورده پیروی کردهاند. الله همانگونه که کار خویش را در برابر دو گروه کافر و مؤمن به آنچه که سزاوارش هستند بیان فرمود مَثَلهایشان را برای مردم بیان میفرماید؛ یعنی به هر قومی، امثال و اشکالی را که مناسب و درخورشان است ملحق میکند.
۴- ۶- پس – ای مؤمنان- هر گاه با کافران در میادین جنگ روبرو شدید قصد کشتار آنان را بکنید، و گردنهایشان را بزنید، تا وقتی که آنان را بر اثر قتل زیاد ضعیف کردید، و شوکت و ابهتشان را از بین بردید، و بندهای اسیران را محکم کنید: آنگاه یا با آزادکردنشان بدون عوض بر آنان منت نهید، یا در برابر مال یا فدیهای دیگر آنان را آزاد کنید، و یا آنان را به بردگی بگیرید یا بکشید، و بر این کار ادامه دهید تا جنگ پایان یابد. این حکم مذکور در آزمودن مؤمنان با کافران و دست به دستشدن ایمان میان آنان است، و اگر الله بخواهد قطعاً بدون پیکار انتقام مؤمنان را از کافران میگیرد، اما مجازات آنان را به دست شما قرار داده است، و جهاد را تشریع فرموده؛ تا شما را با آنان بیازماید، و دین خویش را به دست شما یاری رساند. مؤمنان که در راه الله کشته شدهاند الله پاداش اعمالشان را تباه نمیکند، در روزهای زندگیشان در دنیا آنان را به طاعت و خشنودی خویش توفیق خواهد داد، و حال و امور و پاداش آنان را در دنیا و آخرت خوب و خوش میگرداند، و آنان را وارد بهشتی که آن را برایشان تعریف و توصیف کرده میکند، و آنان را بر انجام آنچه به آن فرمان داده است- از جمله شهادت در راه خودش- توفیق میدهد-، و زمانی که وارد بهشت شوند، منازل آنان در بهشت را برایشان توصیف و معرفی میکند.
۷- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! اگر دین الله را با جهاد در راه او، و حکم به کتابش، و اجرای اوامر و ترک نواهیاش، یاری رسانید، الله شما را در برابر دشمنانتان یاری میرساند، و گامهایتان را در میدان کارزار استوار میسازد.
۸، ۹- و برای کسانی که کفر ورزیدهاند تباهی و نابودی است، و الله پاداش اعمالشان را تباه ساخته است؛ این کیفر به سبب آن است که کتاب نازلشدۀ الله بر پیامبرش محمدج را نپسندیدند، و آن را تکذیب کردند، پس الله اعمالشان را تباه کرد؛ زیرا به قصد اطاعت از شیطان انجام شده بود.
۱۰- مگر این کافران در زمین الله نگشتهاند تا به عذابی که به امتهای تکذیبکنندۀ پیشین رسید بیندیشند؟! الله خانههای آنان را بر روی سرشان ویران کرد، و کافران سرانجامی مانند سرانجام آن امتها دارند.
۱۱- این کاری که با دو گروه مؤمن و کافر انجام دادیم، به این سبب است که الله دوست و یاور مؤمنان است، و کافران هیچ دوست و یاوری ندارند.
﴿إِنَّ ٱللَّهَ يُدۡخِلُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يَتَمَتَّعُونَ وَيَأۡكُلُونَ كَمَا تَأۡكُلُ ٱلۡأَنۡعَٰمُ وَٱلنَّارُ مَثۡوٗى لَّهُمۡ١٢ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةٗ مِّن قَرۡيَتِكَ ٱلَّتِيٓ أَخۡرَجَتۡكَ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡ فَلَا نَاصِرَ لَهُمۡ١٣ أَفَمَن كَانَ عَلَىٰ بَيِّنَةٖ مِّن رَّبِّهِۦ كَمَن زُيِّنَ لَهُۥ سُوٓءُ عَمَلِهِۦ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُم١٤ مَّثَلُ ٱلۡجَنَّةِ ٱلَّتِي وُعِدَ ٱلۡمُتَّقُونَۖ فِيهَآ أَنۡهَٰرٞ مِّن مَّآءٍ غَيۡرِ ءَاسِنٖ وَأَنۡهَٰرٞ مِّن لَّبَنٖ لَّمۡ يَتَغَيَّرۡ طَعۡمُهُۥ وَأَنۡهَٰرٞ مِّنۡ خَمۡرٖ لَّذَّةٖ لِّلشَّٰرِبِينَ وَأَنۡهَٰرٞ مِّنۡ عَسَلٖ مُّصَفّٗىۖ وَلَهُمۡ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَمَغۡفِرَةٞ مِّن رَّبِّهِمۡۖ كَمَنۡ هُوَ خَٰلِدٞ فِي ٱلنَّارِ وَسُقُواْ مَآءً حَمِيمٗا فَقَطَّعَ أَمۡعَآءَهُمۡ١٥ وَمِنۡهُم مَّن يَسۡتَمِعُ إِلَيۡكَ حَتَّىٰٓ إِذَا خَرَجُواْ مِنۡ عِندِكَ قَالُواْ لِلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ مَاذَا قَالَ ءَانِفًاۚ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ طَبَعَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡ١٦ وَٱلَّذِينَ ٱهۡتَدَوۡاْ زَادَهُمۡ هُدٗى وَءَاتَىٰهُمۡ تَقۡوَىٰهُمۡ١٧ فَهَلۡ يَنظُرُونَ إِلَّا ٱلسَّاعَةَ أَن تَأۡتِيَهُم بَغۡتَةٗۖ فَقَدۡ جَآءَ أَشۡرَاطُهَاۚ فَأَنَّىٰ لَهُمۡ إِذَا جَآءَتۡهُمۡ ذِكۡرَىٰهُمۡ١٨ فَٱعۡلَمۡ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لِذَنۢبِكَ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مُتَقَلَّبَكُمۡ وَمَثۡوَىٰكُمۡ١٩﴾
۱۲- قطعاً الله برای احترام و بزرگداشت کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند و اعمال صالح انجام دادهاند، آنان را وارد بهشتهایی میکند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، و کافران همانند چارپایان که هیچ غم و اندوهی جز علفخوردن ندارند، در دنیا میخورند و برخوردار میشوند، و مسکن و پناهگاه آنان آتش جهنم است.
۱۳- و – ای رسول- اهالی شهرهای زیادی از اهالی شَهرت - یعنی «مکه»- که تو را از آن بیرون کردند نیرومندتر بودند، که آنان را با انواع عذابها نابود کردیم، آنگاه هیچ یاوری نداشتند که در برابر عذاب الهی به آنان یاری رساند.
۱۴- پس آیا کسی که دلیلی روشن و آشکار از جانب پروردگارش و علم به یگانگی او تعالی دارد، همانند کسی است که شیطان عمل بدش را برای او آراسته است، و از نافرمانی الله و عبادت غیر او تعالی که نفسش او را به آن فراخوانده بدون دلیل و برهان پیروی کرده است؟! هرگز این افراد یکسان نیستند.
۱۵- توصیف بهشتی که الله به پرهیزگاران وعده فرموده چنین است: رودهایی بزرگ از آبی که تغییر نکرده است، و رودهایی از شیری که مزهاش تغییر نکرده، و رودهایی از خمری لذیذ برای نوشندگان، و رودهایی از عسلی که از ناخالصیها پاک شده در آن روان است، و در این بهشت برای این پرهیزگاران، تمام میوههای مختلف و سایر ثمرات فراهم است، و فراتر از این موارد، گناهانشان آمرزیده و مورد عفو قرار میگیرد. آیا کسانی که در چنین بهشتی قرار دارند یکسانند با کسانی که برای همیشه در جهنم میمانند و هرگز از آن خارج نمیشوند، و از آبی که به آخرین دمای حرارت رسیده و رودههایشان را متلاشی میکند نوشانیده میشوند؟!
۱۶- و - ای پیامبر- برخی از این منافقان از روی تسمخر و توهین، بدون اینکه بفهمند به سخن تو گوش میدهند، اما وقتی از مجلس تو میروند به کسانی که در مجلس تو حضور داشتند و عالم به کتاب الله هستند – به قصد تمسخر- میگویند: محمد همین الآن چه گفت؟ اینان همان کسانی هستند که الله بر دلهایشان مُهر نهاده است، پس حق را نمیفهمند و به سوی آن هدایت نمیشوند، و در کفر و گمراهی از هوسهایشان پیروی کردهاند.
۱۷- و کسانی که به پیروی حق هدایت یافتهاند، الله بر هدایتشان افزود؛ یعنی با این کار هدایتشان را تقویت کرد، و آنان را به تقوا توفیق داد، و آن را برایشان آسان کرد.
۱۸- این تکذیبکنندگان، چیزی جز قیامت که به آن وعده داده شدهاند را انتظار نمیکشند که ناگهانی آنان را فراگیرد، به راستی که نشانههای قیامت آشکار شده است، اما از آنها فایده نبردهاند، پس وقتی که قیامت آنان را فرا گیرد پندگرفتن چه سودی به حالشان میرساند؟!
۱۹- پس – ای پیامبر- یقین کن که معبود بر حقی جز الله نیست، و برای گناه خودت، و برای گناه مردان و زنان مؤمن طلب آمرزش کن. و الله از فعالیت شما در بیداری روز، و آرامگرفتن شما در خواب شب آگاه است.
﴿وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَوۡلَا نُزِّلَتۡ سُورَةٞۖ فَإِذَآ أُنزِلَتۡ سُورَةٞ مُّحۡكَمَةٞ وَذُكِرَ فِيهَا ٱلۡقِتَالُ رَأَيۡتَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ يَنظُرُونَ إِلَيۡكَ نَظَرَ ٱلۡمَغۡشِيِّ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡمَوۡتِۖ فَأَوۡلَىٰ لَهُمۡ٢٠ طَاعَةٞ وَقَوۡلٞ مَّعۡرُوفٞۚ فَإِذَا عَزَمَ ٱلۡأَمۡرُ فَلَوۡ صَدَقُواْ ٱللَّهَ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡ٢١ فَهَلۡ عَسَيۡتُمۡ إِن تَوَلَّيۡتُمۡ أَن تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَتُقَطِّعُوٓاْ أَرۡحَامَكُمۡ٢٢ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ لَعَنَهُمُ ٱللَّهُ فَأَصَمَّهُمۡ وَأَعۡمَىٰٓ أَبۡصَٰرَهُمۡ٢٣ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلۡقُرۡءَانَ أَمۡ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقۡفَالُهَآ٢٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱرۡتَدُّواْ عَلَىٰٓ أَدۡبَٰرِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡهُدَى ٱلشَّيۡطَٰنُ سَوَّلَ لَهُمۡ وَأَمۡلَىٰ لَهُمۡ٢٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لِلَّذِينَ كَرِهُواْ مَا نَزَّلَ ٱللَّهُ سَنُطِيعُكُمۡ فِي بَعۡضِ ٱلۡأَمۡرِۖ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِسۡرَارَهُمۡ٢٦ فَكَيۡفَ إِذَا تَوَفَّتۡهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَضۡرِبُونَ وُجُوهَهُمۡ وَأَدۡبَٰرَهُمۡ٢٧ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمُ ٱتَّبَعُواْ مَآ أَسۡخَطَ ٱللَّهَ وَكَرِهُواْ رِضۡوَٰنَهُۥ فَأَحۡبَطَ أَعۡمَٰلَهُمۡ٢٨ أَمۡ حَسِبَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَن لَّن يُخۡرِجَ ٱللَّهُ أَضۡغَٰنَهُمۡ٢٩﴾
۲۰، ۲۱- و کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاند میگویند: چرا سورهای که ما را به جهاد در برابر کافران فرمان دهد از جانب الله نازل نشده است، اما وقتی سورهای مشتمل بر بیان جهاد که بیان و احکام محکمی دارد نازل شود، - ای پیامبر- کسانی را که شک دربارۀ دین الله و نفاق در دلهایشان وجود دارد را میبینی مانند کسی که از ترس مرگ بیهوش شده باشد به سوی تو مینگرند، پس اینان که بیماری در دلهایشان وجود دارد برایشان بهتر است که از الله اطاعت کنند و سخنی موافق شریعت بگویند. و آنگاه که قتال واجب شود و فرمان ما بر فرضبودن آن بیاید این منافقان آن را نمیپسندند، و اگر در ایمان و عمل، الله را تصدیق کنند، قطعا از نافرمانی و مخالفت برایشان بهتر است.
۲۲- اگر از کتاب الله و سنت پیامبرش محمدج روی بگردانید در روی زمین از الله نافرمانی خواهید کرد، آنگاه به او کفر خواهید ورزید و خونها را خواهید ریخت، و پیوندهای خویشاوندی را خواهید گسست.
۲۳- اینان همان کسانی هستند که الله آنان را از رحمتش دور کرده، و آنان را در برابر آنچه به سودشان است کر و کور ساخته است، چنانکه حجتهای فراوان الله را نشناختهاند.
۲۴- پس مگر این منافقان در اندرزهای قرآن تدبر نمیکنند و در حجتهایش نمیاندیشند؟! بلکه این دلها چنان بسته است که چیزی از معانی قرآن به آنها نمیرسد، در نتیجه در پند و اندرزهای الله تدبر نمیکنند.
۲۵- قطعاً کسانی که پس از اینکه حق برایشان آشکار شد، از هدایت و ایمان بازگشتهاند، و با بازگشت به عقب به الله کافر شدهاند، شیطان خطاهای آنان را برایشان آراسته، و آنان را به آرزوهای دور و دراز امید داده است.
۲۶- این مهلتدادن به آنان تا به کفر ادامه دهند، به این سبب است که به یهودیانی که آنچه را الله فرو فرستاد نپسندیدند، گفتند: در برخی کارها که خلاف امر الله و رسولش است از شما اطاعت خواهیم کرد، و الله از آنچه اینان آن را پنهان و مخفی میکنند آگاه است. پس مسلمان باید از طاعت غیر الله در آنچه مخالف امر الله و رسولش است بپرهیزد.
۲۷- و آنگاه که فرشتگان ارواحشان را قبض میکنند و بر صورتها و پشتشان میزنند چه حالی خواهند داشت؟!
۲۸- این عذابی که سزاوارش شدند و به آنان رسید، به سبب آن است که از طاعت شیطان که خشم الله بر آنان را به همراه داشت پیروی کردند، و نپسندیدند اعمال صالحی را که او تعالی را از آنان خشنود میسازد مانند قتال با کافران پس از اینکه آن را بر آنان فرض گردانید انجام دهند، پس الله پاداش صدقه و صلۀ رحم و سایر اعمالشان را تباه کرد.
۲۹- بلکه آیا منافقان گمان میکنند که الله حسادت و کینه نسبت به اسلام و پیروانش را از دلهایشان خارج و آشکار نخواهد کرد؟! آری، قطعاً الله راستگو را از دروغگو مشخص و متمایز میکند.
﴿وَلَوۡ نَشَآءُ لَأَرَيۡنَٰكَهُمۡ فَلَعَرَفۡتَهُم بِسِيمَٰهُمۡۚ وَلَتَعۡرِفَنَّهُمۡ فِي لَحۡنِ ٱلۡقَوۡلِۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٠ وَلَنَبۡلُوَنَّكُمۡ حَتَّىٰ نَعۡلَمَ ٱلۡمُجَٰهِدِينَ مِنكُمۡ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَنَبۡلُوَاْ أَخۡبَارَكُمۡ٣١ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَشَآقُّواْ ٱلرَّسُولَ مِنۢ بَعۡدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلۡهُدَىٰ لَن يَضُرُّواْ ٱللَّهَ شَيۡٔٗا وَسَيُحۡبِطُ أَعۡمَٰلَهُمۡ٣٢ ۞يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَلَا تُبۡطِلُوٓاْ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ مَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٞ فَلَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡ٣٤ فَلَا تَهِنُواْ وَتَدۡعُوٓاْ إِلَى ٱلسَّلۡمِ وَأَنتُمُ ٱلۡأَعۡلَوۡنَ وَٱللَّهُ مَعَكُمۡ وَلَن يَتِرَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ٣٥ إِنَّمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا لَعِبٞ وَلَهۡوٞۚ وَإِن تُؤۡمِنُواْ وَتَتَّقُواْ يُؤۡتِكُمۡ أُجُورَكُمۡ وَلَا يَسَۡٔلۡكُمۡ أَمۡوَٰلَكُمۡ٣٦ إِن يَسَۡٔلۡكُمُوهَا فَيُحۡفِكُمۡ تَبۡخَلُواْ وَيُخۡرِجۡ أَضۡغَٰنَكُمۡ٣٧ هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ تُدۡعَوۡنَ لِتُنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَمِنكُم مَّن يَبۡخَلُۖ وَمَن يَبۡخَلۡ فَإِنَّمَا يَبۡخَلُ عَن نَّفۡسِهِۦۚ وَٱللَّهُ ٱلۡغَنِيُّ وَأَنتُمُ ٱلۡفُقَرَآءُۚ وَإِن تَتَوَلَّوۡاْ يَسۡتَبۡدِلۡ قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُونُوٓاْ أَمۡثَٰلَكُم٣٨﴾
۳۰- و – ای پیامبر- اگر بخواهیم قطعاً اشخاصشان را به تو مینمایانیم، آنگاه آنان را با نشانههای آشکارشان میشناسی، و آنان را از روی کلامشان که بر مقاصدشان دلالت دارد خواهی شناخت. و نه اعمال کسی که از الله اطاعت کند و نه اعمال کسی که از او نافرمانی کند بر او تعالی پوشیده نمیماند، و هر یک را به آنچه سزاوارش است جزا خواهد داد.
۳۱- و – ای مؤمنان- قطعاً شما را با قتال و جهاد با دشمنان الله میآزماییم تا الله آنچه را که در ازل به آن علم داشت آشکار گرداند؛ به این هدف که از میان شما مجاهدان و شکیبایان در پیکار با دشمنان الله را مشخص کنیم، و گفتارها و کارهای شما را میآزماییم، تا افراد راستگو و دروغگوی شما از هم متمایز و آشکار شوند.
۳۲- قطعاً کسانی که این امر را انکار کردند که فقط الله همان معبود بر حق و بدون شریک است، و مردم را از دین الله بازداشتند، و با رسولالله جمخالفت کردند؛ یعنی پس از اینکه حجتها و آیات دلالتکننده بر اینکه او پیامبری از جانب الله است را آورد با او جنگیدند، ذرهای به دین الله زیان نخواهند رساند، و پاداش اعمالی که در دنیا انجام دادهاند تباه خواهد شد؛ زیرا اعمالشان را به هدف خشنودی الله تعالی انجام ندادهاند.
۳۳- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق، و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! از امر و نهی الله و رسولش اطاعت کنید، و پاداش اعمالتان را با کفر و گناهان تباه نسازید.
۳۴- قطعاً کسانی که این امر را انکار کردند که فقط الله همان معبود بر حق و بدون شریک است، و مردم را از دین الله بازداشتند، و در همین حالت مُردند، الله هرگز آنان را نخواهد بخشید، و آنان را به سزای کفرشان مجازات خواهد کرد، و در برابر چشم دیگران آنان را رسوا خواهد ساخت.
۳۵- پس – ای مؤمنان به الله و رسول- در جهاد با کافران سست نشوید، و از پیکار با آنان نترسید، و آنان را به صلح و آشتی دعوت نکنید، در حالی که شما بر آنان غالب و چیره هستید، و الله تعالی شما را یاری و تقویت میکند. در این آیه بشارت بزرگی به پیروزی و غلبه بر دشمنان داده شده است. و الله هرگز از پاداش اعمالتان نمیکاهد.
۳۶، ۳۷- زندگی دنیا بازی و فریبی بیش نیست، و اگر به الله و رسولش ایمان آورید، و از الله با اجرای اوامر و ترک نواهیاش بترسید، الله پاداش اعمالتان را به شما میدهد، و اخراج تمام اموالتان را در زکات از شما نمیخواهد، بلکه اخراج بخشی از آن را از شما میخواهد. اگر تمام اموالتان را از شما بخواهد و در این امر بر شما اصرار و سختگیری کند، در اموالتان بخل میورزید و آن را از او بازمیدارید، و کینهای را وقتی آنچه را که بخشش آن را نمیپسندید از شما طلب کند در دل میگیرید آشکار میگرداند.
۳۸- - ای مؤمنان- بدانید شما به انفاق در جهاد با دشمنان الله و یاری دینش دعوت میشوید، آنگاه برخی از شما از انفاق در راه الله بخل میورزند، و هر کس بخل ورزد فقط به خودش زیان میرساند، و الله تعالی از شما بینیاز است و شما هستید که به او نیازمندید، و اگر از ایمان به الله و اجرای امرش روی بگردانید شما را از بین میبرد، و مردمی دیگر را میآورد، که در پشتکردن به امر الله مانند شما نیستند، بلکه از او تعالی و رسولش فرمانبرداری، و با اموال و جانهایشان در راه او تعالی جهاد میکنند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّا فَتَحۡنَا لَكَ فَتۡحٗا مُّبِينٗا١ لِّيَغۡفِرَ لَكَ ٱللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنۢبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعۡمَتَهُۥ عَلَيۡكَ وَيَهۡدِيَكَ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٢ وَيَنصُرَكَ ٱللَّهُ نَصۡرًا عَزِيزًا٣ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ لِيَزۡدَادُوٓاْ إِيمَٰنٗا مَّعَ إِيمَٰنِهِمۡۗ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمٗا٤ لِّيُدۡخِلَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنۡهُمۡ سَئَِّاتِهِمۡۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عِندَ ٱللَّهِ فَوۡزًا عَظِيمٗا٥ وَيُعَذِّبَ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ وَٱلۡمُشۡرِكَٰتِ ٱلظَّآنِّينَ بِٱللَّهِ ظَنَّ ٱلسَّوۡءِۚ عَلَيۡهِمۡ دَآئِرَةُ ٱلسَّوۡءِۖ وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ وَلَعَنَهُمۡ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَهَنَّمَۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرٗا٦ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا٧ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَٰكَ شَٰهِدٗا وَمُبَشِّرٗا وَنَذِيرٗا٨ لِّتُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُۚ وَتُسَبِّحُوهُ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلًا٩﴾
۱- - ای رسول- به راستی که ما پیروزی به تو بخشیدیم، که در آن الله دین خویش را آشکار کرد، و تو را بر دشمنت پیروز گرداند، این پیروزی همان صلح «حدیبیه» است که به سبب آن مردم به یکدیگر امان دادند، و به این ترتیب دایرۀ دعوت به سوی دین الله گسترش یافت، و هر کس که خواهان کسب آگاهی از حقیقت اسلام بود امکان و توانایی شناخت آن را پیدا کرد، و در این مدت مردم گروهگروه در دین الله وارد شدند؛ به همین دلیل الله آن را فتحی مبین، یعنی پیروزی آشکار و واضح نامیده است.
۲، ۳- این پیروزی را به تو بخشیدیم، و آن را برایت آسان کردیم؛ تا الله گناهان گذشته و آیندۀ تو را برایت ببخشاید؛ چون در این پیروزی، طاعات زیادی حاصل شد و مشقات فراوانی تحمل کردی، و نعمت خویش را با آشکارکردن دینت و پیروزی تو بر دشمنانت بر تو کامل کند، و تو را به راه راستی از دین که هیچ انحرافی در آن نیست راهنمایی کند، و الله پیروزی نیرومند و استواری نصیب تو گرداند که اسلام در آن ضعیف نشود.
۴- اوست الله همان ذاتی که روز حدیبیه اطمینان و ثباتی را در دلهای مؤمنان فرو فرستاد که آرام گرفتند، و یقین در آنها نفوذ کرد؛ تا بر تصدیق الله و پیروی از رسولش که بر آن بودند بیفزایند. و لشکریان آسمانها و زمین فقط از آنِ الله است که بندگان مؤمن خویش را با آنها تقویت میکند. و الله نسبت به مصالح بندگانش بسیار آگاه است، و در تدبیر و کار خویش حکیم است.
۵- تا الله مردان و زنان مؤمن را وارد بهشتهایی کند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، که برای همیشه در آن میمانند، و اعمال بدی را که مرتکب شدهاند از آنان پاک کند، و آنان را در قبال آنها کیفر ندهد، و این پاداش نزد الله رهایی از هر غم و اندوهی، و دستیابی به هر خواستهای است.
۶- و به این هدف که مردان و زنان منافق، و مردان و زنان مشرک را که این گمان بد را به الله بردهاند که پیامبرش و مؤمنان همراه او را بر دشمنانشان پیروز نمیگرداند، و دینش را آشکار نمیکند عذاب کند، مدار عذاب و تمام آنچه که سبب غم و اندوهشان است به دور اینان میچرخد، و الله بر آنان خشم گرفته، و آنان را از رحمت خویش رانده است، و آتش جهنم را برایشان آماده ساخته است، و جهنم منزل بسیار بدی است که به آن بازگردانیده میشوند.
۷- و لشکریان آسمانها و زمین از آنِ الله است که بندگان مؤمن خویش را با آنها تقویت میکند. و الله در برابر مخلوقاتش شکستناپذیر، و در تدبیر امورشان حکیم است.
۸، ۹- - ای رسول- به راستی که ما تو را گواه بر ابلاغ بر امتت، بیانگر آنچه با آن به سویشان فرستاده شدهای به آنان، و مژدهدهنده به بهشت برای هر کس که از تو اطاعت کند، و ترساننده از عذاب دنیا و آخرت برای هر کس که از تو نافرمانی کند، فرستادیم؛ تا به الله و رسولش ایمان آورید، و الله را با یاری دینش یاری رسانید، و الله را بزرگ شمارید، و او تعالی را در آغاز و پایان روز بستایید.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّهَ يَدُ ٱللَّهِ فَوۡقَ أَيۡدِيهِمۡۚ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦۖ وَمَنۡ أَوۡفَىٰ بِمَا عَٰهَدَ عَلَيۡهُ ٱللَّهَ فَسَيُؤۡتِيهِ أَجۡرًا عَظِيمٗا١٠ سَيَقُولُ لَكَ ٱلۡمُخَلَّفُونَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ شَغَلَتۡنَآ أَمۡوَٰلُنَا وَأَهۡلُونَا فَٱسۡتَغۡفِرۡ لَنَاۚ يَقُولُونَ بِأَلۡسِنَتِهِم مَّا لَيۡسَ فِي قُلُوبِهِمۡۚ قُلۡ فَمَن يَمۡلِكُ لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔا إِنۡ أَرَادَ بِكُمۡ ضَرًّا أَوۡ أَرَادَ بِكُمۡ نَفۡعَۢاۚ بَلۡ كَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرَۢا١١ بَلۡ ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهۡلِيهِمۡ أَبَدٗا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِي قُلُوبِكُمۡ وَظَنَنتُمۡ ظَنَّ ٱلسَّوۡءِ وَكُنتُمۡ قَوۡمَۢا بُورٗا١٢ وَمَن لَّمۡ يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ فَإِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ سَعِيرٗا١٣ وَلِلَّهِ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ يَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورٗا رَّحِيمٗا١٤ سَيَقُولُ ٱلۡمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقۡتُمۡ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأۡخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعۡكُمۡۖ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُواْ كَلَٰمَ ٱللَّهِۚ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَٰلِكُمۡ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبۡلُۖ فَسَيَقُولُونَ بَلۡ تَحۡسُدُونَنَاۚ بَلۡ كَانُواْ لَا يَفۡقَهُونَ إِلَّا قَلِيلٗا١٥﴾
۱۰- - ای پیامبر- در حقیقت کسانی که در «حدیبیه» با تو بر قتال بیعت میکنند، جز این نیست که با الله بیعت میکنند، و در جستجوی بهشت و خشنودی الله با او تعالی عهد میبندند، دست الله بالای دستان آنان است، و او تعالی همراه آنان است سخنانشان را میشنود، مکانشان را میبیند، و از امور نهان و آشکارشان آگاه است، پس هر کس بیعتش را بشکند زیان این کار فقط به خودش بازمیگردد، و هر کس به صبر هنگام رویارویی با دشمن در راه الله و یاری پیامبرش محمدج، که بر آن با الله عهد بسته است وفا کند، الله تعالی پاداشی بزرگ؛ یعنی بهشت به او میدهد. در این آیه صفت دست برای الله تعالی آنگونه که سزاوار او سبحانه باشد، و بدون تشبیه و تعیین کیفیت، اثبات شده است.
۱۱- - ای پیامبر- بادیهنشینانی که از خروج همراه تو به سوی «مکه» تخلف ورزیدند، وقتی آنان را سرزنش کنی به تو خواهند گفت: اموال و خانوادههایمان ما را به خود مشغول کردند، پس از الله بخواه تا تخلف ما را ببخشد، این سخن را به زبان میرانند، اما در دلهایشان وجود ندارد، به آنان بگو: اگر الله برای شما خیر یا شر بخواهد چه کسی ذرهای اختیار برای شما در برابر او تعالی دارد؟ امر آنگونه که این منافقان گمان کردهاند نیست که الله نفاقی را که در باطن خویش پنهان کردهاند نمیداند، بلکه او سبحانه از تمام آنچه انجام میدهند آگاه است، و ذرهای از اعمال مخلوقاتش بر او پوشیده نمیماند.
۱۲- مشغولشدن به اموال و خانواده که ادعا کردید شما را بازنداشت، بلکه گمان کردید رسولالله جو اصحابش که با او همراه بودند نابود خواهند شد، و هرگز به سوی شما بازنخواهند گشت، شیطان این امر را در دلهایتان بیاراست، و گمان بدی به الله بردید که پیامبرش محمدج و اصحاب او را در برابر دشمنانشان یاری نخواهد کرد، و مردمی نابودشده و بیفایده بودید.
۱۳- و هر کس که الله و آنچه را رسولش آورده است تصدیق نکند و به شریعت او تعالی عمل نکند، قطعاً کافر و سزاوار عذاب است، به راستی که ما عذاب آتش سوزان را برای کافران آماده کردهایم.
۱۴- و فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در این دو وجود دارد فقط از آنِ الله است، از هر کس که بخواهد به رحمت خویش میگذرد و گناهانش را میپوشاند، و به عدالت خویش هر کس را که بخواهد عذاب میکند. و الله سبحانه و تعالی نسبت به کسی که به سویش توبه کند بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۵- - ای پیامبر- وقتی که تو و یارانت به سوی غنایم «خیبر» که الله آن را به شما وعده داد روانه شوید، برجایماندگان خواهند گفت: به ما اجازه دهید همراه شما به «خیبر» برویم، با این کار میخواهند وعدهای را که الله به شما داد تغییر دهند. به آنان بگو: هرگز همراه ما به سوی «خیبر» خارج نخواهید شد؛ زیرا الله تعالی قبل از بازگشت ما به سوی «مدینه» به ما فرمود: غنایم «خیبر» فقط برای کسانی است که همراه ما در «حدیبیه» حضور داشتهاند، پس خواهند گفت: امر آنگونه نیست که شما میگویید، الله شما را به این کار فرمان نداده است، شما فقط از روی حسادتی که دارید ما را از رفتن همراه خودتان بازمیدارید؛ تا سهمی از غنیمت همراه شما نداشته باشیم. امر آنگونه نیست که ادعا کردند، بلکه جز مقدار اندکی از امور دین از جانب الله را که چه چیزی به سودشان و چه چیزی به زیانشان است را نفهمیدهاند.
﴿قُل لِّلۡمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلۡأَعۡرَابِ سَتُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ قَوۡمٍ أُوْلِي بَأۡسٖ شَدِيدٖ تُقَٰتِلُونَهُمۡ أَوۡ يُسۡلِمُونَۖ فَإِن تُطِيعُواْ يُؤۡتِكُمُ ٱللَّهُ أَجۡرًا حَسَنٗاۖ وَإِن تَتَوَلَّوۡاْ كَمَا تَوَلَّيۡتُم مِّن قَبۡلُ يُعَذِّبۡكُمۡ عَذَابًا أَلِيمٗا١٦ لَّيۡسَ عَلَى ٱلۡأَعۡمَىٰ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡأَعۡرَجِ حَرَجٞ وَلَا عَلَى ٱلۡمَرِيضِ حَرَجٞۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۖ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبۡهُ عَذَابًا أَلِيمٗا١٧ ۞لَّقَدۡ رَضِيَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ إِذۡ يُبَايِعُونَكَ تَحۡتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمۡ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيۡهِمۡ وَأَثَٰبَهُمۡ فَتۡحٗا قَرِيبٗا١٨ وَمَغَانِمَ كَثِيرَةٗ يَأۡخُذُونَهَاۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمٗا١٩ وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةٗ تَأۡخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمۡ هَٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيۡدِيَ ٱلنَّاسِ عَنكُمۡ وَلِتَكُونَ ءَايَةٗ لِّلۡمُؤۡمِنِينَ وَيَهۡدِيَكُمۡ صِرَٰطٗا مُّسۡتَقِيمٗا٢٠ وَأُخۡرَىٰ لَمۡ تَقۡدِرُواْ عَلَيۡهَا قَدۡ أَحَاطَ ٱللَّهُ بِهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٗا٢١ وَلَوۡ قَٰتَلَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَوَلَّوُاْ ٱلۡأَدۡبَٰرَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيّٗا وَلَا نَصِيرٗا٢٢ سُنَّةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِي قَدۡ خَلَتۡ مِن قَبۡلُۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗا٢٣﴾
۱۶- به بادیهنشینانی که از پیکار تخلف ورزیدند بگو: به زودی برای پیکار با مردمی بسیار نیرومند در جنگ فراخوانده خواهید شد، که با آنان بجنگید یا بدون پیکار وارد اسلام شوند، پس اگر الله را در قتال با این قوم که شما را به آن فراخوانده است فرمان بردید بهشت را به شما میدهد، و اگر همانگونه که از رفتن همراه رسولالله جبه سوی مکه خودداری کردید با فرمان او تعالی مخالفت ورزید، شما را به عذابی دردناک عذاب میکند.
۱۷- - ای مردم- از میان شما بر نابینا و لنگ و بیمار به این سبب که توانایی ندارند گناهی نیست اگر در جهاد همراه مؤمنان حضور نیابند. و هر کس از الله و رسولش فرمانبرداری کند او را وارد بهشتهایی میکند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، و هر کس از الله و رسولش نافرمانی کند، و از جهاد همراه مؤمنان خودداری ورزد، الله او را با عذابی دردناک و رنجآور عذاب میکند.
۱۸، ۱۹- - ای پیامبر- به تحقیق که الله از مؤمنان خشنود شد وقتی در حدیبیه زیر آن درخت- به بیعت رضوان در «حدیبیه»- با تو بیعت کردند، و از ایمان و صداقت و وفایی که در دلهای این مؤمنان بود آگاه شد، بنابراین آرامش را بر آنان فرو فرستاد و دلهایشان را استوار کرد، و در عوض آنچه با صلح «حدیبیه» از دست دادند پیروزی و نصرتی نزدیک؛ یعنی فتح «خیبر» و غنیمتهای زیادی که از اموال یهودیان «خیبر» خواهند گرفت به آنان عطا کرد. و الله در گرفتن انتقام از دشمنانش شکستناپذیر، و در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است.
۲۰- ۲۲- الله غنیمتهای زیادی به شما وعده داده است که در زمانهایی که او تعالی مشخص کرده است آنها را به دست میآورید ولی غنیمتهای «خیبر» را زودتر برایتان فراهم آورد، و دست مردم را از شما کوتاه کرد، در نتیجه از خصومت و جنگی که دشمنانتان برای شما پنهان کرده بودند هیچ آسیبی به شما نرسید، و نیز نتوانستند به افرادی که پشت سرتان در «مدینه» گذاشتید مصیبتی برسانند. و به این هدف که شکست آنان و نجات و غنیمتهای شما نشانهای باشد که با آن پند و عبرت بگیرید، و راهنمایی شوید بر اینکه الله نگهدار و یاور شماست، و به این هدف که شما را به راه راستی که هیچ انحرافی ندارد راهنمایی کند. و الله غنیمتهای دیگری به شما وعده داده است که هنوز به آنها دست نیافتهاید، الله سبحانه و تعالی بر آنها قدرت و دسترسی دارد، و تحت تدبیر و ملکیت اوست، و آنها را به شما وعده داده است، در حالی که هر آنچه را که الله به آن وعده دهد قطعاً به وقوع میپیوندد. و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد. و اگر کافران قریش در «مکه» با شما بجنگند قطعا از شما شکست میخورند و مانند شکستخورده در جنگ، به شما پشت خواهند کرد، آنگاه هیچ دوست و کارسازی به جای الله نخواهند یافت که جنگ با شما را برایشان به عهده بگیرد، و هیچ یاوری نیز نخواهند یافت که آنان را بر پیکار با شما یاری برساند.
۲۳- و سنت الله از قبل در میان مخلوقاتش بر پیروزی لشکریان او تعالی و شکست دشمنانش جاری بوده است، و – ای پیامبر- هرگز تغییری برای سنت الله نخواهی یافت.
﴿وَهُوَ ٱلَّذِي كَفَّ أَيۡدِيَهُمۡ عَنكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ عَنۡهُم بِبَطۡنِ مَكَّةَ مِنۢ بَعۡدِ أَنۡ أَظۡفَرَكُمۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرًا٢٤ هُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَصَدُّوكُمۡ عَنِ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ وَٱلۡهَدۡيَ مَعۡكُوفًا أَن يَبۡلُغَ مَحِلَّهُۥۚ وَلَوۡلَا رِجَالٞ مُّؤۡمِنُونَ وَنِسَآءٞ مُّؤۡمِنَٰتٞ لَّمۡ تَعۡلَمُوهُمۡ أَن تَطَُٔوهُمۡ فَتُصِيبَكُم مِّنۡهُم مَّعَرَّةُۢ بِغَيۡرِ عِلۡمٖۖ لِّيُدۡخِلَ ٱللَّهُ فِي رَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۚ لَوۡ تَزَيَّلُواْ لَعَذَّبۡنَا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡهُمۡ عَذَابًا أَلِيمًا٢٥ إِذۡ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلۡجَٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَأَلۡزَمَهُمۡ كَلِمَةَ ٱلتَّقۡوَىٰ وَكَانُوٓاْ أَحَقَّ بِهَا وَأَهۡلَهَاۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٗا٢٦ لَّقَدۡ صَدَقَ ٱللَّهُ رَسُولَهُ ٱلرُّءۡيَا بِٱلۡحَقِّۖ لَتَدۡخُلُنَّ ٱلۡمَسۡجِدَ ٱلۡحَرَامَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمۡ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَۖ فَعَلِمَ مَا لَمۡ تَعۡلَمُواْ فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَٰلِكَ فَتۡحٗا قَرِيبًا٢٧ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدٗا٢٨﴾
۲۴- و او همان ذاتی است که دستان مشرکان را از شما کوتاه کرد، و دست شما را در داخل «مکه» از آنان کوتاه کرد آنگاه که بر آنان قدرت یافتید، و تحت تسلط شما قرار گرفتند، این مشرکان همان کسانی هستند که علیه لشکر رسولالله جدر «حدیبیه» شوریدند، اما مسلمانان این افراد را گرفتند سپس آنان را نکشتند و رها کردند، این افراد حدود هشتاد تن بودند، و الله اعمالتان را میبیند، و هیچ امر نهانی بر او پوشیده نمیماند.
۲۵- کافران قریش همان کسانی هستند که یگانگی الله را انکار کردند، و روز «حدیبیه» شما را از ورود به مسجد الحرام بازداشتند، و قربانی را نگذاشتهاند به قربانگاه خود - یعنی حرم- برسد. و اگر مردان و زنان مستضعف و مؤمنی که میان این کافران در «مکه» قرار دارند، و ایمانشان را از ترس اینکه مبادا شناخته شوند پنهان میکنند، نبودند که مبادا [ناخواسته] با لشکرتان آنان را پایمال میکردید و میکشتید، و آنگاه گناه و ننگ و خسارتی ناخواسته به شما میرسید، قطعاً شما را بر آنان مسلط میکردیم؛ تا الله کسانی را که بخواهد به رحمت خویش درآورد و ایمان پس از کفر را به آنان ارزانی دارد، اگر این مردان و زنان مؤمن از مشرکان «مکه» متمایز بودند و از میانشان خارج میشدند، قطعاً کسانی از آنان را که کفر ورزیده و تکذیب کردهاند به عذابی دردناک و رنجآور مجازات میکردیم.
۲۶- آنگاه که کافران تعصب جاهلیت را در دلهایشان جای دادند؛ تا به رسالت محمدج اقرار نکنند، از جمله اینکه در صلح «حدیبیه» از نوشتن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» امتناع کردند، و از نوشتن «هَذَا مَا قَاضَى عَلَيْهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ؛ این حکم محمدج فرستادۀ الله است» سر باز زدند، الله آرامشی را بر رسولش و مؤمنان همراه او فرو فرستاد، و آنان را بر کلمة «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؛ هیچ معبود بر حقی جز الله نیست» که رأس تمام تقواهاست ماندگار و استوار گرداند، و رسول و مؤمنان همراهش، از مشرکان، به این کلمه سزاوارتر و شایستهتر بودند. و الله از هر چیزی کاملاً آگاه هست، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۲۷- به تحقیق که الله رویای رسولش محمدج را محقق کرد که راست و درست در خواب به او نشان داد که قطعاً تو و اصحابش در امنیت و بدون ترس از مشرکان، و در حالی که موی سرتان را تراشیده و کوتاه کردهاید وارد بیت الله الحرام میشوید، پس الله از خیر و مصلحتی که – در بازگرداندن شما از «مکه» در آن سال و ورود شما به آن در سال بعد وجود داشت و- شما آن را نمیدانستید، آگاه بود، بنابراین به جای ورود شما به «مکه» که به شما وعده داده بود، فتحی نزدیک - یعنی صلح «حدیبیه» و فتح «خیبر»- را قرار داد.
۲۸- الله همان ذاتی است که رسولش محمدج را با بیانی واضح و دین اسلام فرستاد تا آن را بر تمام ادیان برتری دهد، و – ای رسول- گواهی الله بر اینکه او تعالی یاور تو و پیروزکنندۀ دینت بر تمام ادیان است برایت کافی است.
﴿مُّحَمَّدٞ رَّسُولُ ٱللَّهِۚ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلۡكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيۡنَهُمۡۖ تَرَىٰهُمۡ رُكَّعٗا سُجَّدٗا يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٗاۖ سِيمَاهُمۡ فِي وُجُوهِهِم مِّنۡ أَثَرِ ٱلسُّجُودِۚ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمۡ فِي ٱلتَّوۡرَىٰةِۚ وَمَثَلُهُمۡ فِي ٱلۡإِنجِيلِ كَزَرۡعٍ أَخۡرَجَ شَطَۡٔهُۥ فََٔازَرَهُۥ فَٱسۡتَغۡلَظَ فَٱسۡتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِۦ يُعۡجِبُ ٱلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ ٱلۡكُفَّارَۗ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِنۡهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمَۢا٢٩﴾
۲۹- محمدج فرستادۀ الله است و کسانی که بر دینش همراه او هستند، بر کافران سختگیر، و میان خودشان مهربان و دلسوز یکدیگرند، آنان را هنگام ادای نماز در رکوع و سجده برای الله میبینی، به پروردگارشان امید دارند که به لطف و بخشش خویش آنان را وارد بهشت کند، و از آنان خشنود شود، نشانۀ فرمانبرداری آنان از الله بر اثر سجده و عبادت در سیمایشان آشکار است، تورات آنان را با این صفت توصیف کرده است. و توصیف آنان در انجیل مانند کِشتهای است که ساقه و شاخهاش را درآورد، سپس شاخههایش زیاد شود، و محکم گردد، آنگاه نیرو گیرد و ایستاده بر ساقههایش و با منظری زیبا راست و استوار شود، و کشاورزان را به شگفت آورد؛ تا الله با فراوانی و منظر زیبای این مؤمنان، کافران را به خشم آورد. این آیه بر کفر کسی که صحابهش را به دشمنی بگیرد دلالت دارد؛ زیرا هر کس که الله او را با صحابه به خشم آورد، موجِب خشم - یعنی کفر- در او یافت شده است. الله به صحابهای که به الله و رسولش ایمان آوردهاند، و آنچه را که الله آنان را به آن امر کرده انجام داده، و از آنچه که آنان را از آن نهی کرده پرهیز کردهاند، آمرزش گناهانشان، و پاداشی بزرگ و همیشگی - یعنی بهشت- وعده داده است. وعدۀ الله نیز سخن حق و راستی است که خلاف نمیپذیرد، و هر کس که بسان صحابهش عمل کند در استحقاق آمرزش و پاداش بزرگ، حکم آنان را دارد. صحابه که الله از آنان خشنود شده و آنان را خشنود کرده است، فضیلت و برتری و کمالی دارند که هیچ یک از افراد این امت در این امر به حد آنان نمیرسد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيِ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٞ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَرۡفَعُوٓاْ أَصۡوَٰتَكُمۡ فَوۡقَ صَوۡتِ ٱلنَّبِيِّ وَلَا تَجۡهَرُواْ لَهُۥ بِٱلۡقَوۡلِ كَجَهۡرِ بَعۡضِكُمۡ لِبَعۡضٍ أَن تَحۡبَطَ أَعۡمَٰلُكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تَشۡعُرُونَ٢ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصۡوَٰتَهُمۡ عِندَ رَسُولِ ٱللَّهِ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱمۡتَحَنَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُمۡ لِلتَّقۡوَىٰۚ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٌ عَظِيمٌ٣ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُنَادُونَكَ مِن وَرَآءِ ٱلۡحُجُرَٰتِ أَكۡثَرُهُمۡ لَا يَعۡقِلُونَ٤﴾
۱- ای کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاید! غیر از امر الله و رسولش، حکمی در احکام دینتان صادر و ابداع نکنید، و در گفتار و رفتارتان از الله بترسید از اینکه با امر الله و رسولش مخالفت کنید؛ زیرا الله تعالی سخنانتان را میشنود، و از نیات و افعالتان آگاه است. در این آیه مؤمنان بر حذر داشته شدهاند از اینکه چیزی را در دین ابداع کنند، یا آنچه را که الله به آن اجازه نداده است تشریع کنند.
۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده، و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! هنگام گفتگو با پیامبرج صدایتان را بالاتر از صدای او قرار ندهید، و با صدای بلند او را صدا نزنید آنگونه که یکدیگر را بلند صدا میزنید، بلکه او را در خطابکردن متمایز کنید همانگونه که در برگزیدهشدن برای حمل رسالت پروردگارش، و وجوب ایمان به او تعالی، و محبت و طاعت او تعالی و پیروی از او [پیامبرج] از دیگران متمایز شده است؛ تا مبادا پاداش اعمالتان تباه شود، در حالی که خودتان نمیدانید و احساس نمیکنید.
۳- قطعا کسانی که نزد رسولاللهج صداهایشان را پایین میآورند، همان کسانی هستند که الله دلهایشان را آزموده، و به تقوای خویش خالص گردانیده است، گناهانشان از جانب الله آمرزیده میشود، و پاداشی بزرگ - یعنی بهشت- دارند.
۴- - ای پیامبر- قطعاً بیشتر کسانی که با صدای بلند، تو را از پشت حجرههایت صدا میزنند، عقلی ندارند که آنان را به حسن ادب همراه رسولاللهج و احترام به او وادارد.
﴿وَلَوۡ أَنَّهُمۡ صَبَرُواْ حَتَّىٰ تَخۡرُجَ إِلَيۡهِمۡ لَكَانَ خَيۡرٗا لَّهُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن جَآءَكُمۡ فَاسِقُۢ بِنَبَإٖ فَتَبَيَّنُوٓاْ أَن تُصِيبُواْ قَوۡمَۢا بِجَهَٰلَةٖ فَتُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَا فَعَلۡتُمۡ نَٰدِمِينَ٦ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ فِيكُمۡ رَسُولَ ٱللَّهِۚ لَوۡ يُطِيعُكُمۡ فِي كَثِيرٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِ لَعَنِتُّمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ حَبَّبَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡإِيمَٰنَ وَزَيَّنَهُۥ فِي قُلُوبِكُمۡ وَكَرَّهَ إِلَيۡكُمُ ٱلۡكُفۡرَ وَٱلۡفُسُوقَ وَٱلۡعِصۡيَانَۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلرَّٰشِدُونَ٧ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَنِعۡمَةٗۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٨ وَإِن طَآئِفَتَانِ مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٱقۡتَتَلُواْ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَهُمَاۖ فَإِنۢ بَغَتۡ إِحۡدَىٰهُمَا عَلَى ٱلۡأُخۡرَىٰ فَقَٰتِلُواْ ٱلَّتِي تَبۡغِي حَتَّىٰ تَفِيٓءَ إِلَىٰٓ أَمۡرِ ٱللَّهِۚ فَإِن فَآءَتۡ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَهُمَا بِٱلۡعَدۡلِ وَأَقۡسِطُوٓاْۖ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٩ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ إِخۡوَةٞ فَأَصۡلِحُواْ بَيۡنَ أَخَوَيۡكُمۡۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَسۡخَرۡ قَوۡمٞ مِّن قَوۡمٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُونُواْ خَيۡرٗا مِّنۡهُمۡ وَلَا نِسَآءٞ مِّن نِّسَآءٍ عَسَىٰٓ أَن يَكُنَّ خَيۡرٗا مِّنۡهُنَّۖ وَلَا تَلۡمِزُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ وَلَا تَنَابَزُواْ بِٱلۡأَلۡقَٰبِۖ بِئۡسَ ٱلِٱسۡمُ ٱلۡفُسُوقُ بَعۡدَ ٱلۡإِيمَٰنِۚ وَمَن لَّمۡ يَتُبۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ١١﴾
۵- و اگر آنان صبر کنند تا نزدشان درآیی، قطعاً این کار نزد الله برایشان بهتر است؛ زیرا الله به آنان امر کرده که به تو احترام بگذراند، و الله نسبت به گناهان و بیادبیهایی که جاهلانه از آنان سر زده است بسیار آمرزنده، و نسبت به آنان مهربان است که کیفرشان را به تعجیل نینداخته است.
۶- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! اگر فاسقی خبری نزدتان آورد، قبل از تصدیق و نقل خبرش، دربارۀ آن تحقیق کنید تا از صحتش آگاه شوید؛ که مبادا بر قومی پاک و بیگناه، جنایتی برسانید، آنگاه از کارتان پشیمان شوید.
۷- و بدانید که رسول الله میان شما قرار دارد پس در برابر وی مؤدب باشید؛ زیرا او به آنچه مصلحت شما در آن است از خودتان آگاهتر است، و برایتان خیر میخواهد، در حالی که گاهی خودتان شر و زیانی را برای خویش میخواهید که رسول در مورد آن با شما موافق نیست، اگر در بسیاری از اموری که به او پیشنهاد میدهید از شما اطاعت کند قطعاً به مشقت میافتید، اما الله ایمان را نزد شما دوستداشتنی قرار داد و آن در دلهایتان بیاراست، پس ایمان آوردید، و کفر به الله و خروج از طاعتش و معصیت خویش را نزد شما ناپسند قرار داد، اینان که صفات مذکور را دارند همان یافتگان و روندگانِ راه حق هستند.
۸- و این خیری که برایشان حاصل شد بخشش و نعمتی از جانب الله بر آنان است. و الله از کسی که شکر نعمتهایش را به جای میآورد آگاه است، و در تدبیر امور مخلوقاتش آگاه است.
۹- و – ای مؤمنان- اگر دو گروه مؤمن با یکدیگر جنگیدند با دعوت آنان به داوربودنِ کتاب الله و سنت رسولش و راضیشدن به حکم این دو، میانشان سازش برقرار کنید، و اگر یکی از آن دو گروه تجاوز کرد و این دعوت را نپذیرفت، با گروه متجاوز بجنگید تا به حکم الله و رسولش بازگردد، پس اگر به این حکم بازگشت میان آن دو با عدالت و انصاف سازش برقرار کنید، و در حکم خویش عدالت را رعایت کنید؛ یعنی در احکامی که صادر میکنید از حکم الله و حکم رسولش نگذرید؛ زیرا الله کسانی را که عادلانه حکم میکنند و به انصاف میان مخلوقاتش به داوری میپردازند دوست دارد. در این آیه صفت محبت حقیقی برای الله، آنگونه که سزاوار جلال او سبحانه باشد اثبات شده است.
۱۰- به راستی که مؤمنان برادر دینی یکدیگرند، پس میان برادران خویش که در حال پیکار با هم هستند سازش برقرار کنید، و در تمام امورتان از الله بترسید، تا مورد رحمت قرار گیرید.
۱۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! نباید قومی مؤمن، قومی مؤمن را مسخره کند؛ شاید قومی که مسخره میشوند نزد الله از مسخرهکنندگان بهتر باشند، و نباید زنانی مؤمن، زنان مؤمن دیگری را مسخره کنند؛ شاید زنانی که مسخره میشوند نزد الله از زنان مسخرهکننده بهتر باشند، و از یکدیگر عیب مگیرید، و القابی ناپسند را برای یکدیگر نگذارید، فسوق؛ یعنی تسمخر و عیبگذاشتن و لقبنهادن بر یکدیگر صفت و کار بسیار بدی است، پس از اینکه وارد اسلام شدید و آن را فهمیدید، و کسانی که از این تمسخر و عیبگذاری و لقبنهادن و فسوق توبه نکنند، آنان همان کسانی هستند که با ارتکاب این امور ممنوع بر خویشتن ستم کردهاند.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱجۡتَنِبُواْ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلظَّنِّ إِنَّ بَعۡضَ ٱلظَّنِّ إِثۡمٞۖ وَ لَا تَجَسَّسُواْ وَلَا يَغۡتَب بَّعۡضُكُم بَعۡضًاۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمۡ أَن يَأۡكُلَ لَحۡمَ أَخِيهِ مَيۡتٗا فَكَرِهۡتُمُوهُۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٞ رَّحِيمٞ١٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ١٣ ۞قَالَتِ ٱلۡأَعۡرَابُ ءَامَنَّاۖ قُل لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ وَلَٰكِن قُولُوٓاْ أَسۡلَمۡنَا وَلَمَّا يَدۡخُلِ ٱلۡإِيمَٰنُ فِي قُلُوبِكُمۡۖ وَإِن تُطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ لَا يَلِتۡكُم مِّنۡ أَعۡمَٰلِكُمۡ شَيًۡٔاۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٤ إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ثُمَّ لَمۡ يَرۡتَابُواْ وَجَٰهَدُواْ بِأَمۡوَٰلِهِمۡ وَأَنفُسِهِمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّٰدِقُونَ١٥ قُلۡ أَتُعَلِّمُونَ ٱللَّهَ بِدِينِكُمۡ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۚ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١٦ يَمُنُّونَ عَلَيۡكَ أَنۡ أَسۡلَمُواْۖ قُل لَّا تَمُنُّواْ عَلَيَّ إِسۡلَٰمَكُمۖ بَلِ ٱللَّهُ يَمُنُّ عَلَيۡكُمۡ أَنۡ هَدَىٰكُمۡ لِلۡإِيمَٰنِ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ١٧ إِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ غَيۡبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٨﴾
۱۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده، و به شریعت او تعالی عمل کردهاید! از بسیاری بدگمانیها به مؤمنان بپرهیزید؛ زیرا برخی از آنها گناه هستند، و در جستجوی عیوب مسلمانان نباشید، و نباید یکی از شما دیگری را پشت سرش به سخنی که نمیپسندد یاد کند، آیا یکی از شما دوست دارد که گوشت برادر مردۀ خویش را بخورد؟! اما شما از این کار کراهت دارید، پس از غیبت برادر خویش نیز اکراه داشته باشید. و در آنچه که الله شما را به آن امر و در آنچه شما را از آن نهی کرده است از او تعالی بترسید. به راستی که الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار بخشنده و مهربان است.
۱۳- ای مردم! به راستی که شما را از یک پدر؛ یعنی آدم، و یک مادر؛ یعنی حواء آفریدیم، پس از نظر نسبی هیچ فضیلتی میان شما نیست، و شما را از طریق زاد و ولد به صورت ملتها و قبایل مختلفی قرار دادیم؛ تا یکدیگر را بشناسید، قطعاً گرامیترین شما نزد الله باتقواترین شماست، به راستی که الله به پرهیزگاران، دانا و آگاه است.
۱۴- بادیهنشینان گفتند: به الله و رسولش ایمان کامل آوردیم. – ای پیامبر- به آنان بگو: ادعا نکنید که ایمان کامل آوردهاید، بلکه بگویید: تسلیم شدیم، و ایمان هنوز در دلهایتان وارد نشده است، و اگر از الله و رسولش فرمانبرداری کنید، ذرهای از پاداش اعمالتان نمیکاهد. همانا الله نسبت به کسانی که از گناهانشان توبه کنند بسیار آمرزنده و مهربان است. این آیه کسانی را سرزنش میکند که ایمان و پیروی از سنت را بر زبان میآورند، اما اعمالشان بر خلاف این امر گواهی میدهد.
۱۵- مؤمنان واقعی کسانی هستند که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاند، سپس در ایمان خویش تردیدی به خود راه ندادهاند، و اموال گرانبها و جانهایشان را در جهاد در راه الله و طاعت و خشنودی او تعالی بخشیدهاند، اینانند که ایمان راستین آوردهاند.
۱۶- - ای پیامبر- به این بادیهنشینان بگو: آیا الله را از دینتان و آنچه در دل دارید باخبر میکنید، در حالی که الله از تمام آنچه در آسمانها، و آنچه در زمین است آگاهی دارد؟! و او تعالی بر هر چیزی داناست، و ایمان یا کفر، و نیکوکاری یا تبهکاریای که در دلهایتان است بر او پوشیده نمیماند.
۱۷- - ای پیامبر- این بادیهنشینان بر تو منت میگذارند که اسلام آورده و از تو پیروی کرده و به تو یاری رساندهاند، به آنان بگو: با ورود خویش به اسلام بر من منت ننهید؛ زیرا سود این کار فقط به خودتان بازمیگردد، بلکه در این امر منت الله بر شماست که شما را به ایمانآوردن به خود و رسولش توفیق داد، اگر در ایمان خویش راستگو هستید.
۱۸- قطعاً الله امور نهان آسمانها و امور نهان زمین را میداند، و ذرهای از آن بر او پوشیده نمیماند، و الله به اعمالتان بیناست و شما را در قبال آن جزا میدهد، اگر خیر باشد جزای خیر و اگر شر باشد جزای شر.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قٓۚ وَٱلۡقُرۡءَانِ ٱلۡمَجِيدِ١ بَلۡ عَجِبُوٓاْ أَن جَآءَهُم مُّنذِرٞ مِّنۡهُمۡ فَقَالَ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا شَيۡءٌ عَجِيبٌ٢ أَءِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗاۖ ذَٰلِكَ رَجۡعُۢ بَعِيدٞ٣ قَدۡ عَلِمۡنَا مَا تَنقُصُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۡهُمۡۖ وَعِندَنَا كِتَٰبٌ حَفِيظُۢ٤ بَلۡ كَذَّبُواْ بِٱلۡحَقِّ لَمَّا جَآءَهُمۡ فَهُمۡ فِيٓ أَمۡرٖ مَّرِيجٍ٥ أَفَلَمۡ يَنظُرُوٓاْ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَوۡقَهُمۡ كَيۡفَ بَنَيۡنَٰهَا وَزَيَّنَّٰهَا وَمَا لَهَا مِن فُرُوجٖ٦ وَٱلۡأَرۡضَ مَدَدۡنَٰهَا وَأَلۡقَيۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ وَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوۡجِۢ بَهِيجٖ٧ تَبۡصِرَةٗ وَذِكۡرَىٰ لِكُلِّ عَبۡدٖ مُّنِيبٖ٨ وَنَزَّلۡنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ مُّبَٰرَكٗا فَأَنۢبَتۡنَا بِهِۦ جَنَّٰتٖ وَحَبَّ ٱلۡحَصِيدِ٩ وَٱلنَّخۡلَ بَاسِقَٰتٖ لَّهَا طَلۡعٞ نَّضِيدٞ١٠ رِّزۡقٗا لِّلۡعِبَادِۖ وَأَحۡيَيۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّيۡتٗاۚ كَذَٰلِكَ ٱلۡخُرُوجُ١١ كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ وَأَصۡحَٰبُ ٱلرَّسِّ وَثَمُودُ١٢ وَعَادٞ وَفِرۡعَوۡنُ وَإِخۡوَٰنُ لُوطٖ١٣ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡأَيۡكَةِ وَقَوۡمُ تُبَّعٖۚ كُلّٞ كَذَّبَ ٱلرُّسُلَ فَحَقَّ وَعِيدِ١٤ أَفَعَيِينَا بِٱلۡخَلۡقِ ٱلۡأَوَّلِۚ بَلۡ هُمۡ فِي لَبۡسٖ مِّنۡ خَلۡقٖ جَدِيدٖ١٥﴾
۱- ﴿قٓۚ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
الله به قرآن ارزشمند و بزرگ و محترم سوگند یاد فرمود.
۲- بلکه تکذیبکنندگانِ رسول، از این امر در شگفت هستند که رسولی انذاردهنده از میان خودشان نزدشان بیاید و آنان را از عذاب الله بترساند، پس کافران به الله و رسولش گفتند: این امری بعید و شگفت است!
۳- آیا پس از اینکه مردیم و خاک شدیم چگونه بازگشت امکان دارد؟! وقوع این بازگشت بعید است.
۴- قطعاً آنچه را که زمین از بدنهایشان کم میکند و از بین میبرد دانستهایم، و کتابی داریم که تمام آنچه را که در زندگی و پس از مرگشان بر آنان میگذرد نگه میدارد و از هر گونه تغییر و تبدیلی محفوظ است.
۵- بلکه این مشرکان قرآن را وقتی نزدشان آمد تکذیب کردند، و چنان حال پریشان و مضطربی دارند، که بر هیچ چیز ثابت نمیمانند، و هیچ قرار و آسایشی ندارند.
۶- آیا وقتی که رستاخیز را انکار کردند غافل ماندهاند و به آسمان بالای سرشان ننگریستهاند، که چگونه آن را با کرانههایی مسطح، و بنایی ثابت ساختهایم، و آن را با ستارگان آراستهایم، و هیچ ترک و شکافی در آن وجود ندارد؛ یعنی از تفاوت و عیوب سالم است؟!
۷- و زمین را گستراندیم و فرش کردیم، و کوههایی ثابت در آن قرار دادیم؛ تا ساکنانش را نلرزاند، و از هر صنف از گیاهان زیبا و سودمند که بیننده را به وجد میآورد در آن رویانیدیم.
۸- الله آسمانها و زمین و نشانههای بزرگی را که در این دو وجود دارد آفرید تا عبرتی باشد که با آن از کوری جهل، بینایی حاصل میشود، و یادآوری باشد برای هر بندهای که فرمانبردار و ترسان و بیمناک، و بسیار بازگشتکننده به سوی الله است.
۹- و از آسمان آبی بسیار سودمند فرو فرستادیم، آنگاه با آن آب، باغهایی پُردرخت، و دانههای زراعت دروشدنی رویانیدیم.
۱۰- و درختان بلند خرما، که شکوفههایی متراکم بر روی هم دارند رویانیدیم.
۱۱- این موارد را برای روزی بندگان رویانیدیم تا بر اساس نیازشان از آنها بخورند، و با این آبی که از آسمان فرو فرستادیم زمینی خشک و بیروح را که هیچ کشت و گیاهی نداشت زنده گردانیدیم، همانگونه که با این آب زمین مرده را زنده کردیم، روز قیامت شما را پس از مرگ زنده درمیآوریم.
۱۲- ۱۴- قبل از این مشرکان قریش، قوم نوح و اصحاب چاه، و ثمود، و عاد و فرعون و قوم لوط، و اصحاب أیکه؛ قوم شعیب و قوم تُبَّع حِمیَری تکذیب کردند، تمام این اقوام رسولانشان را تکذیب کردند، پس وعدهای را که الله به سبب کفرشان آنان را با آن تهدید کرده بود بر آنان واقع شد.
۱۵- آیا از آوردن آفرینش نخستین که هیچ چیز نبود ناتوان ماندهایم، تا از آفرینش دوبارۀ آنان پس از اینکه نابود شدند ناتوان شویم؟! این کار ما را ناتوان نمیکند، بلکه بر این کار تواناییم، اما آنان در مورد رستاخیز و زنده شدن مردگان در قیامت سرگردان و مردد هستند.
﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ وَنَعۡلَمُ مَا تُوَسۡوِسُ بِهِۦ نَفۡسُهُۥۖ وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ١٦ إِذۡ يَتَلَقَّى ٱلۡمُتَلَقِّيَانِ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ قَعِيدٞ١٧ مَّا يَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَيۡهِ رَقِيبٌ عَتِيدٞ١٨ وَجَآءَتۡ سَكۡرَةُ ٱلۡمَوۡتِ بِٱلۡحَقِّۖ ذَٰلِكَ مَا كُنتَ مِنۡهُ تَحِيدُ١٩ وَنُفِخَ فِي ٱلصُّورِۚ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡوَعِيدِ٢٠ وَجَآءَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّعَهَا سَآئِقٞ وَشَهِيدٞ٢١ لَّقَدۡ كُنتَ فِي غَفۡلَةٖ مِّنۡ هَٰذَا فَكَشَفۡنَا عَنكَ غِطَآءَكَ فَبَصَرُكَ ٱلۡيَوۡمَ حَدِيدٞ٢٢ وَقَالَ قَرِينُهُۥ هَٰذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ٢٣ أَلۡقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٖ٢٤ مَّنَّاعٖ لِّلۡخَيۡرِ مُعۡتَدٖ مُّرِيبٍ٢٥ ٱلَّذِي جَعَلَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ فَأَلۡقِيَاهُ فِي ٱلۡعَذَابِ ٱلشَّدِيدِ٢٦ ۞قَالَ قَرِينُهُۥ رَبَّنَا مَآ أَطۡغَيۡتُهُۥ وَلَٰكِن كَانَ فِي ضَلَٰلِۢ بَعِيدٖ٢٧ قَالَ لَا تَخۡتَصِمُواْ لَدَيَّ وَقَدۡ قَدَّمۡتُ إِلَيۡكُم بِٱلۡوَعِيدِ٢٨ مَا يُبَدَّلُ ٱلۡقَوۡلُ لَدَيَّ وَمَآ أَنَا۠ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ٢٩ يَوۡمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ ٱمۡتَلَأۡتِ وَتَقُولُ هَلۡ مِن مَّزِيدٖ٣٠ وَأُزۡلِفَتِ ٱلۡجَنَّةُ لِلۡمُتَّقِينَ غَيۡرَ بَعِيدٍ٣١ هَٰذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٖ٣٢ مَّنۡ خَشِيَ ٱلرَّحۡمَٰنَ بِٱلۡغَيۡبِ وَجَآءَ بِقَلۡبٖ مُّنِيبٍ٣٣ ٱدۡخُلُوهَا بِسَلَٰمٖۖ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡخُلُودِ٣٤ لَهُم مَّا يَشَآءُونَ فِيهَا وَلَدَيۡنَا مَزِيدٞ٣٥﴾
۱۶- و به تحقیق که ما انسان را آفریدهایم، و از افکاری که به فکرش خطور میکند آگاه هستیم، و ما از رگ گردنش که به قلب متصل است به او نزدیکتریم.
۱۷- آنگاه که دو فرشتۀ مراقب در سمت راست و چپ او، اعمالش را مینویسند. فرشتهای که در سمت راست مراقب است نیکیها، و فرشتهای که در سمت چپ مراقب است بدیها را مینویسد.
۱۸- هیچ سخنی را به زبان نمیآورد مگر اینکه فرشتهای نزدش حاضر است که مراقب سخنش است و آن را مینویسد، و این فرشته به همین منظور آماده شده است.
۱۹- و شدت و سختی مرگ با حقیقتی که قطعی است و هیچ راه گریزی ندارد سررسید، - ای انسان - این همان چیزی است که از آن کناره میگرفتی و میگریختی.
۲۰- و برای بار دوم در «صور» دمیده میشود، این دمیدن در روزی است که وعدهای را که الله کافران را با آن تهدید کرده است رخ میدهد.
۲۱- و هر کسی در حالی میآید که دو فرشته همراه او هستند، یکی او را به سوی محشر راهنمایی میکند، و دیگری دربارۀ اعمال خیر و شری که در دنیا انجام داده است بر او گواهی میدهد.
۲۲- ای انسان! قطعاً از این وضعیتی که امروز میبینی سخت غافل بودی، ولی ما پردهای را که قلبت را پوشانده بود از تو برداشتیم، در نتیجه دیگر غافل نیستی، و امروز چشمانت در آنچه که مشاهده میکنی تیز و قوی است.
۲۳- و فرشتۀ نویسنده و گواهیدهندۀ بر او، میگوید: این است دفتر اعمالش که نزد من آماده و محفوظ و حاضر است.
۲۴- ۲۶- و الله پس از اینکه به حق میان مخلوقات داوری میکند به این دو فرشتۀ راهنما و گواه میگوید: هر ناسپاس، و بسیار کافر و تکذیبکنندۀ الله، و مخالف حقی را در جهنم بیفکنید، کسی که از ادای حقوقی که در مالش بر عهدۀ او بوده بسیار بخل ورزیده، بر بندگان و حدود الهی بسیار ستم روا داشته، و در وعد و وعیدهای او تعالی بسیار شک داشته است، آن کسی که به الله شرک ورزیده؛ یعنی همراه الله معبودی دیگر از میان مخلوقاتش را عبادت کرده است، پس او را در عذاب سخت جهنم بیفکنید.
۲۷- شیطانی که در دنیا همنشین او بوده میگوید: ای پروردگار ما! من او را گمراه نکردم، بلکه در گمراهی دوری از راه هدایت بود.
۲۸- الله تعالی میفرماید: امروز در جایگاه جزا و حساب نزد من با یکدیگر نزاع نکنید؛ که این کار هیچ فایدهای ندارد، و من در دنیا تهدیدِ شَدید برای کسی که به من کفر ورزد و از من نافرمانی کند را فرستاده بودم.
۲۹- سخن من تغییر نمیپذیرد، و هیچ کس را به گناه دیگری عذاب نمیکنم؛ یعنی هر کس را فقط به سزای گناه خودش و آن هم پس از اینکه حجت بر او اقامه شد عذاب میکنم.
۳۰- - ای رسول- آنگاه را برای قومت به یاد آور که روز قیامت به جهنم میگوییم: آیا پُر شدی؟ و جهنم پاسخ میدهد: آیا جنها و انسانهای دیگری هم هست؟ سپس پروردگار – جل جلاله- قدمش را در آن قرار میدهد، آنگاه اطراف جهنم بر روی یکدیگر جمع میشود، و میگوید: بس است بس است، به راستی که پر شدم و دیگر جا ندارم.
۳۱- و بهشت به پرهیزگاران نزدیک میشود و فاصلۀ چندانی با آنان ندارد، آنگاه برای افزودهشدن بر شادیشان آن را مشاهده میکنند.
۳۲، ۳۳- به آنان گفته میشود: - ای پرهیزگاران- این همان چیزی است که به آن وعده داده میشدید برای هر کسی که از گناهانش توبه کند، و بر تمام فرایض و طاعاتی که او را به پروردگارش نزدیک میسازد مراقبت کند، کسی که در دنیا از الله بترسد و در روز قیامت با قلبی توبهکننده از گناهانش با او تعالی دیدار کند.
۳۴- و به این مؤمنان گفته میشود: با نجات از آفات و بدیها، و ایمن از تمام امور ناگوار، وارد بهشت شوید، این همان روز جاودانگی و همیشگی است.
۳۵- هر آنچه که این مؤمنان میخواهند در بهشت برایشان فراهم است، و افزون بر آنچه به آنان بخشیدهایم نعمتهای دیگری هم نزد ما وجود دارد، که بزرگترین آنها نگریستن به وجه گرامی الله است.
﴿وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هُمۡ أَشَدُّ مِنۡهُم بَطۡشٗا فَنَقَّبُواْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ هَلۡ مِن مَّحِيصٍ٣٦ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَذِكۡرَىٰ لِمَن كَانَ لَهُۥ قَلۡبٌ أَوۡ أَلۡقَى ٱلسَّمۡعَ وَهُوَ شَهِيدٞ٣٧ وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ وَمَا مَسَّنَا مِن لُّغُوبٖ٣٨ فَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ قَبۡلَ طُلُوعِ ٱلشَّمۡسِ وَقَبۡلَ ٱلۡغُرُوبِ٣٩ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡهُ وَأَدۡبَٰرَ ٱلسُّجُودِ٤٠ وَٱسۡتَمِعۡ يَوۡمَ يُنَادِ ٱلۡمُنَادِ مِن مَّكَانٖ قَرِيبٖ٤١ يَوۡمَ يَسۡمَعُونَ ٱلصَّيۡحَةَ بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلۡخُرُوجِ٤٢ إِنَّا نَحۡنُ نُحۡيِۦ وَنُمِيتُ وَإِلَيۡنَا ٱلۡمَصِيرُ٤٣ يَوۡمَ تَشَقَّقُ ٱلۡأَرۡضُ عَنۡهُمۡ سِرَاعٗاۚ ذَٰلِكَ حَشۡرٌ عَلَيۡنَا يَسِيرٞ٤٤ نَّحۡنُ أَعۡلَمُ بِمَا يَقُولُونَۖ وَمَآ أَنتَ عَلَيۡهِم بِجَبَّارٖۖ فَذَكِّرۡ بِٱلۡقُرۡءَانِ مَن يَخَافُ وَعِيدِ٤٥﴾
۳۶- و قبل از این مشرکان قریش امتهای زیادی را نابود کردیم که نیرو و ابهت بیشتری از اینان داشتند، و در شهرها گشتند و هر راهی را پیمودند؛ تا راه فراری از هلاکت بجویند، مگر وقتی که عذاب الهی آنان را فرا گرفت راه گریزی از آن وجود داشت؟!
۳۷- قطعاً این نابودی امتهای پیشین، مایۀ پند و اندرز است برای صاحب قلبی که با آن میاندیشد، یا با حضور قلب و بدون غفلت و فراموشی گوش فرا میدهد.
۳۸- و به تحقیق که ما آسمانهای هفتگانه و زمین و تمام مخلوقاتی را که در میان این دو وجود دارد در شش روز آفریدهایم، و این کار ذرهای رنج و خستگی به ما نرساند. این قدرت بزرگ، به طریق اولی به توانایی او سبحانه بر زندهگردانیدن مردگان دلالت دارد.
۳۹، ۴۰- پس – ای رسول- در برابر سخنان تکذیبکنندگان شکیبایی کن، و برای پروردگارت در حالی که او را ستایش میکنی نماز فجر را قبل از طلوع خورشید برپا دار، و نماز عصر را قبل از غروب خورشید بگزار. و پارهای از شب نماز بگزار، و پس از نمازها تسبیح پروردگارت را بگو.
۴۱، ۴۲- و – ای رسول- به روزی که فرشته با دمیدن در «صور» از مکانی نزدیک ندا میدهد گوش فرا بده. روزی که مخلوقات صدای رستاخیز را به حقیقتی که هیچ شک و تردیدی در آن نیست میشنوند، آن روز، روزِ خروج مردگان از قبرهایشان است.
۴۳، ۴۴- قطعاً ما هستیم که مخلوقات را در دنیا زنده میکنیم و میمیرانیم، و بازگشت همگی آنان در روز قیامت برای حساب و جزا فقط به سوی ماست، روزی که زمین به شدت از مردگانی که در آن دفن شدهاند جدا شده و میشکافد، و شتابان به سوی فراخواننده [به سوی محشر] درمیآیند، این گردآوردن در جایگاه حساب، برای ما سهل و آسان است.
۴۵- ما به افترای بر الله و تکذیب آیاتش که این مشرکان میگویند آگاهتر هستیم، و – ای رسول- تو بر آنان مسلط و مراقب نیستی؛ تا آنان را بر ایمان مجبور سازی، و فقط به عنوان مبلغ مبعوث شدهای، پس با قرآن هر کس را که از تهدید من میترسد پند بده؛ زیرا کسی که از تهدید نمیترسد پند نمیگیرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلذَّٰرِيَٰتِ ذَرۡوٗا١ فَٱلۡحَٰمِلَٰتِ وِقۡرٗا٢ فَٱلۡجَٰرِيَٰتِ يُسۡرٗا٣ فَٱلۡمُقَسِّمَٰتِ أَمۡرًا٤ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٞ٥ وَإِنَّ ٱلدِّينَ لَوَٰقِعٞ٦﴾
۱- ۶- الله تعالی به بادهایی که خاک را برافراشته و پراکنده میکنند سوگند یاد فرمود، و به ابرهایی که آب فراوانی حمل میکنند، و به کشتیهایی که به سهولت و آسانی در دریاها روانند، و به فرشتگانی که امر الله در میان مخلوقاتش را تقسیم میکنند. که قطعاً – ای مردم- رستاخیز و حسابی که به آن وعده داده میشوید حقیقتی یقینی است، و حساب و پاداش بر اعمال بدون تردید واقع میشود.
﴿وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلۡحُبُكِ٧ إِنَّكُمۡ لَفِي قَوۡلٖ مُّخۡتَلِفٖ٨ يُؤۡفَكُ عَنۡهُ مَنۡ أُفِكَ٩ قُتِلَ ٱلۡخَرَّٰصُونَ١٠ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي غَمۡرَةٖ سَاهُونَ١١ يَسَۡٔلُونَ أَيَّانَ يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٢ يَوۡمَ هُمۡ عَلَى ٱلنَّارِ يُفۡتَنُونَ١٣ ذُوقُواْ فِتۡنَتَكُمۡ هَٰذَا ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تَسۡتَعۡجِلُونَ١٤ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٍ١٥ ءَاخِذِينَ مَآ ءَاتَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَبۡلَ ذَٰلِكَ مُحۡسِنِينَ١٦ كَانُواْ قَلِيلٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مَا يَهۡجَعُونَ١٧ وَبِٱلۡأَسۡحَارِ هُمۡ يَسۡتَغۡفِرُونَ١٨ وَفِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقّٞ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ١٩ وَفِي ٱلۡأَرۡضِ ءَايَٰتٞ لِّلۡمُوقِنِينَ٢٠ وَفِيٓ أَنفُسِكُمۡۚ أَفَلَا تُبۡصِرُونَ٢١ وَفِي ٱلسَّمَآءِ رِزۡقُكُمۡ وَمَا تُوعَدُونَ٢٢ فَوَرَبِّ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ إِنَّهُۥ لَحَقّٞ مِّثۡلَ مَآ أَنَّكُمۡ تَنطِقُونَ٢٣ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ضَيۡفِ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡمُكۡرَمِينَ٢٤ إِذۡ دَخَلُواْ عَلَيۡهِ فَقَالُواْ سَلَٰمٗاۖ قَالَ سَلَٰمٞ قَوۡمٞ مُّنكَرُونَ٢٥ فَرَاغَ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ فَجَآءَ بِعِجۡلٖ سَمِينٖ٢٦ فَقَرَّبَهُۥٓ إِلَيۡهِمۡ قَالَ أَلَا تَأۡكُلُونَ٢٧ فَأَوۡجَسَ مِنۡهُمۡ خِيفَةٗۖ قَالُواْ لَا تَخَفۡۖ وَبَشَّرُوهُ بِغُلَٰمٍ عَلِيمٖ٢٨ فَأَقۡبَلَتِ ٱمۡرَأَتُهُۥ فِي صَرَّةٖ فَصَكَّتۡ وَجۡهَهَا وَقَالَتۡ عَجُوزٌ عَقِيمٞ٢٩ قَالُواْ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡحَكِيمُ ٱلۡعَلِيمُ٣٠﴾
۷- ۹- و الله تعالی به آسمان که آفرینش زیبایی دارد سوگند یاد فرمود، که شما – ای تکذیبکنندگان- قطعاً دربارۀ این قرآن و رسول، در سخنی متضاد و ضد و نقیض هستید. کسی از قرآن و رسول بازداشته میشود، که به دلیل رویگردانی از دلایل و براهین یقینی الله و در نتیجه هدایتنشدن به خیر، از ایمان به قرآن و رسول بازداشته شده باشد.
۱۰، ۱۱- مرگ بر دروغگویانی که گمانهای ناحقی بردند، همان کسانی که در گرداب کفر و گمراهی غافلند و بر آن مداومت میورزند.
۱۲- این تکذیبکنندگان از روی بعیدشمردن و تکذیب میپرسند: روز حساب و جزا چه زمانی است؟!
۱۳، ۱۴- روز جزا، روزی است که با سوزاندهشدن در آتش عذاب میشوند، و به آنان گفته میشود: عذابتان را که در دنیا خواستار شتاب در نزول آن بودید بچشید.
۱۵، ۱۶- قطعاً کسانی که تقوای الهی را پیشه کردهاند در باغهایی بزرگ و چشمههایی روان هستند، الله تمام نعمتهای مختلفی را که آرزو کردهاند به آنان داده است، شاد و خشنود از این نعمتها آنها را گرفتهاند؛ زیرا قبل از این نعمتها، با انجام اعمال صالح در دنیا نیکوکار بودند.
۱۷، ۱۸- این نیکوکاران زمان اندکی از شب را میخوابیدند، و با فروتنی در برابر پروردگارشان برای او نماز میگزاردند، و در لحظات پایانی شب کمی پیش از صبح، برای گناهانشان از الله آمرزش میطلبیدند.
۱۹- و در اموالشان حقی واجب و مستحب برای نیازمندان گدا و نیازمندانی که گدایی نمیکردند بود.
۲۰- و پندها و دلایل آشکاری در زمین بر قدرتِ آفریدگارِ آن برای یقینکنندگان و تصدیقکنندگان رسولاللهج قرار دارد بر اینکه الله همان معبود بر حق و بدون شریک است.
۲۱- و در خودتان دلیلی بر قدرت الله تعالی، و پندهایی وجود دارد که شما را بر یگانگی آفریدگارتان، و بر اینکه هیچ معبودی که سزاوار عبادت باشد جز او ندارید راهنمایی میکند، آیا از آنها غافل ماندهاید، و آنها را نمیبینید که پند بگیرید؟!
۲۲- و در آسمان روزی شما، و خیر و شر و پاداش و عذاب و تمام موارد دیگری که به آن وعده داده میشوید مکتوب و اندازهگیریشده است.
۲۳- الله تعالی به ذات ارجمند خویش سوگند یاد فرمود که آنچه به شما وعده داده است حقیقت دارد، پس همانگونه که در سخنگفتن خویش شک نمیکنید در آن نیز شک نکنید.
۲۴، ۲۵- - ای رسول- آیا خبر مهمانان ابراهیم که آنان را گرامی داشت- این مهمانان از فرشتگان گرامی بودند- به تو رسید آنگاه که در خانهاش بر او وارد شدند، و به او گفتند: سلام، و ابراهیم در پاسخ سلام آنان گفت: سلام علیکم، شما مردمی غریب هستید که نمیشناسم.
۲۶- ۲۸- سپس پنهانی به سوی خانوادهاش رفت، و آهنگ گوسالهای فربه کرد و آن را کشت، و با آتش بریان کرد، سپس آن را در برابرشان گذاشت، و برای دعوت آنان به سوی غذا با نرمی و مهربانی گفت: آیا نمیخورید؟ پس وقتی که دید نمیخورند ترسی از آنان در جان خویش پنهان کرد، به او گفتند: نترس؛ زیرا ما فرستادگان الله هستیم، و به او مژده دادند که همسرش «ساره» فرزندی برایش متولد خواهد کرد که عالم به الله و دینش خواهد بود، این فرزند اسحاق است.
۲۹، ۳۰- وقتی همسر ابراهیم این مژده را از فرشتگان شنید، با تعجب از این امر با فریاد و زدن سیلی به صورتش به آنان روی آورد، و گفت: چگونه میزایم در حالی که پیرزنی عقیم و نازا هستم؟! فرشتگان الله به او گفتند: پروردگارت این خبری را که تو را از آن آگاه کردیم فرموده است، و او بر این کار تواناست، پس تعجبی در قدرتش وجود ندارد. به راستی که او سبحانه و تعالی همان ذات حکیمی است که هر چیز را در جای خودش قرار میدهد، و نسبت به مصالح بندگانش کاملاً آگاه است.
﴿۞قَالَ فَمَا خَطۡبُكُمۡ أَيُّهَا ٱلۡمُرۡسَلُونَ٣١ قَالُوٓاْ إِنَّآ أُرۡسِلۡنَآ إِلَىٰ قَوۡمٖ مُّجۡرِمِينَ٣٢ لِنُرۡسِلَ عَلَيۡهِمۡ حِجَارَةٗ مِّن طِينٖ٣٣ مُّسَوَّمَةً عِندَ رَبِّكَ لِلۡمُسۡرِفِينَ٣٤ فَأَخۡرَجۡنَا مَن كَانَ فِيهَا مِنَ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٣٥ فَمَا وَجَدۡنَا فِيهَا غَيۡرَ بَيۡتٖ مِّنَ ٱلۡمُسۡلِمِينَ٣٦ وَتَرَكۡنَا فِيهَآ ءَايَةٗ لِّلَّذِينَ يَخَافُونَ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَلِيمَ٣٧ وَفِي مُوسَىٰٓ إِذۡ أَرۡسَلۡنَٰهُ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ٣٨ فَتَوَلَّىٰ بِرُكۡنِهِۦ وَقَالَ سَٰحِرٌ أَوۡ مَجۡنُونٞ٣٩ فَأَخَذۡنَٰهُ وَجُنُودَهُۥ فَنَبَذۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٞ٤٠ وَفِي عَادٍ إِذۡ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمُ ٱلرِّيحَ ٱلۡعَقِيمَ٤١ مَا تَذَرُ مِن شَيۡءٍ أَتَتۡ عَلَيۡهِ إِلَّا جَعَلَتۡهُ كَٱلرَّمِيمِ٤٢ وَفِي ثَمُودَ إِذۡ قِيلَ لَهُمۡ تَمَتَّعُواْ حَتَّىٰ حِينٖ٤٣ فَعَتَوۡاْ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهِمۡ فَأَخَذَتۡهُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَهُمۡ يَنظُرُونَ٤٤ فَمَا ٱسۡتَطَٰعُواْ مِن قِيَامٖ وَمَا كَانُواْ مُنتَصِرِينَ٤٥ وَقَوۡمَ نُوحٖ مِّن قَبۡلُۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَوۡمٗا فَٰسِقِينَ٤٦ وَٱلسَّمَآءَ بَنَيۡنَٰهَا بِأَيۡيْدٖ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ٤٧ وَٱلۡأَرۡضَ فَرَشۡنَٰهَا فَنِعۡمَ ٱلۡمَٰهِدُونَ٤٨ وَمِن كُلِّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَا زَوۡجَيۡنِ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ٤٩ فَفِرُّوٓاْ إِلَى ٱللَّهِۖ إِنِّي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٥٠ وَلَا تَجۡعَلُواْ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَۖ إِنِّي لَكُم مِّنۡهُ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٥١﴾
۳۱- ۳۴- ابراهیم به فرشتگان الهی گفت: مأموریت شما چیست و به چه هدفی فرستاده شدهاید؟ گفتند: الله ما را به سوی مردمی که به سبب کفرشان به الله، گناه کردهاند فرستاده است، تا آنان را با سنگهایی از گِل سختشده، که نزد پروردگارت برای این متجاوزان از حد در تبهکاری و عصیان، نشانهگذاری شدهاند، نابود کنیم.
۳۵- سپس مؤمنانی را که در شهر قوم لوط بودند بیرون کردیم.
۳۶- ولی در این شهر آنان جز یک خانواده مسلمان - یعنی خانوادۀ لوط- نیافتیم.
۳۷- و در این شهر، آثاری از عذاب را به نشانۀ قدرت الله تعالی و انتقام او از کافران باقی گذاشتیم تا کسانی که از عذاب دردناک و رنجآور الله میترسند پند بگیرند.
۳۸، ۳۹- و در فرستادن موسی توسط ما با آیات و معجزات آشکار به سوی فرعون و اشراف قوم او، نشانهای است برای کسانی که از عذاب دردناک میترسند. اما فرعون با غرور به نیرو و لشکریانش روی گرداند، و در مورد موسی گفت: او ساحر یا دیوانهای است.
۴۰- پس فرعون و لشکریانش را فرو گرفتیم، و آنان را در دریا افکندیم، و فرعون به سبب کفر و ناسپاسی و تبهکاریاش، سزاوار سرزنش بود.
۴۱، ۴۲- و در قصه و نابودی قبیلۀ عاد، نشانهها و پندهایی است برای کسی که بیندیشد، وقتی بادی را بر آنان فرو فرستادیم که هیچ خیر و برکتی نداشت، و بر هر چیزی که میگذشت آن را پوسیده و ریز ریز شده بر جای میگذاشت.
۴۳، ۴۴- و در قصه و نابودی ثمود، نشانهها و پندهایی است، آنگاه که – توسط پیامبرشان صالح- به آنان گفته شد: قبل از اینکه اجلهایتان به سر رسد سه روز در سرزمین خویش بهرهمند شوید. آنگاه از فرمان پروردگارشان سر باز زدند، پس صاعقۀ عذاب آنان را فرا گرفت، در حالی که با چشمان خویش کیفرشان را میدیدند.
۴۵- و نتوانستند از عذابی که در آن قرار داشتند فرار کنند، و قادر بر دفاع از خودشان نیز نبودند.
۴۶- و به تحقیق که قبل از اینان، قوم نوح را نابود کردهایم؛ زیرا آنان مردمی مخالف با امر الله و خارج از طاعتش بودند.
۴۷- و آسمان را آفریدیم و مستحکم کردیم، و آن را با نیرو و قدرتی بزرگ سقفی برای زمین قرار دادیم، و قطعا ما اطراف و کرانههایش را گستراندیم.
۴۸- و زمین را فرشی برای مخلوقات قرار دادیم تا بر روی آن قرار بگیرند، و با این کار چه گسترندگان خوبی هستیم!
۴۹- و از هر یک از انواع موجودات دو نوع مختلف آفریدیم؛ تا قدرت الله را به یاد آورید، و پند بگیرید.
۵۰- پس – ای مردم- با ایمان به الله و رسولش و پیروی از امر و عمل به طاعتش، از عذاب الله به سوی رحمت او تعالی بگریزید، که من انذاردهندهای آشکار برایتان هستم. هر گاه غم و اندوهی در رسولالله ج پدید میآمد، به نماز روی میآورد، و این کار، فرار به سوی الله است.
۵۱- و معبود دیگری همراه الله قرار ندهید، که من انذاردهندهای آشکار برایتان هستم.
﴿كَذَٰلِكَ مَآ أَتَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِم مِّن رَّسُولٍ إِلَّا قَالُواْ سَاحِرٌ أَوۡ مَجۡنُونٌ٥٢ أَتَوَاصَوۡاْ بِهِۦۚ بَلۡ هُمۡ قَوۡمٞ طَاغُونَ٥٣ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡ فَمَآ أَنتَ بِمَلُومٖ٥٤ وَذَكِّرۡ فَإِنَّ ٱلذِّكۡرَىٰ تَنفَعُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ٥٥ وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ٥٦ مَآ أُرِيدُ مِنۡهُم مِّن رِّزۡقٖ وَمَآ أُرِيدُ أَن يُطۡعِمُونِ٥٧ إِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلرَّزَّاقُ ذُو ٱلۡقُوَّةِ ٱلۡمَتِينُ٥٨ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوبٗا مِّثۡلَ ذَنُوبِ أَصۡحَٰبِهِمۡ فَلَا يَسۡتَعۡجِلُونِ٥٩ فَوَيۡلٞ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن يَوۡمِهِمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٦٠﴾
۵۲- همانگونه که قریش پیامبر خویش محمدج را تکذیب کردند، و گفتند: او شاعر یا ساحر یا دیوانهای است، امتهایی که پیش از قریش رسولانشان را تکذیب کردند نیز مرتکب این امر شدند، پس الله خشم خویش را به آنان رساند.
۵۳- آیا پیشینیان و متأخران یکدیگر را به تکذیب رسول سفارش کردهاند که همگی این سخن را میگویند؟! بلکه آنان مردمی سرکش هستند که دلها و اعمالشان با کفر و طغیان شبیه به هم شده است، پس متأخران نیز همانند متقدمان این سخن را گفتند.
۵۴- پس – ای رسول- از مشرکان روی بگردان، تا امر و فرمان الهی در مورد آنان به تو برسد، و تو از جانب هیچ کس قابل سرزنش نیستی، چون آنچه را که به آن رسالت یافتی ابلاغ کردهای.
۵۵- ولی – ای رسول- در کنار رویگردانی از آنان، و عدم توجه به خوارگردانیدن آنان، بر دعوت به سوی الله، و اندرزدادن به کسانی که به سوی آنان فرستاده شدهای ادامه بده؛ زیرا صاحبان دلهای مؤمن از یادآوری و اندرز سود میبرند، افزون بر اینکه این امر حجت را بر رویگردانان اقامه میکند.
۵۶- و فقط برای هدفی والا؛ یعنی فقط عبادت ذات یگانه و بیشریک من، جن و انس را آفریدم و تمام رسولان را فرستادم.
۵۷- از آنان روزی نمیخواهم، و از آنان نمیخواهم که به من غذا بدهند؛ زیرا خودم روزیدهنده و بخشنده هستم. او سبحانه به مخلوقات نیاز ندارد، بلکه مخلوقات هستند که در تمام حالات خویش به او نیازمندند؛ زیرا او تعالی آفریدگار و روزیدهنده و بینیاز از آنان است.
۵۸- فقط الله روزیدهندۀ مخلوقاتش، و عهدهدار خوراکیهایشان است، ذات نیرومند استواری است که هرگز مقهور و مغلوب نمیشود؛ زیرا تمام قدرت و نیروها از آنِ اوست.
۵۹- پس برای کسانی که با تکذیب رسول، ستم کردهاند سهمی از عذاب الله است که بر آنان نازل میشود مانند سهم یاران قبلی آنان که از بین رفتند، پس نباید خواستار تعجیل در نزول آن باشند، چون بدون تردید آنان را فرا میگیرد.
۶۰- پس نابودی و بدبختی باد بر کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدند، از روز قیامت که به فروفرستاده شدن عذاب بر آنان در آن روز وعده داده میشوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلطُّورِ١ وَكِتَٰبٖ مَّسۡطُورٖ٢ فِي رَقّٖ مَّنشُورٖ٣ وَٱلۡبَيۡتِ ٱلۡمَعۡمُورِ٤ وَٱلسَّقۡفِ ٱلۡمَرۡفُوعِ٥ وَٱلۡبَحۡرِ ٱلۡمَسۡجُورِ٦ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَٰقِعٞ٧ مَّا لَهُۥ مِن دَافِعٖ٨ يَوۡمَ تَمُورُ ٱلسَّمَآءُ مَوۡرٗا٩ وَتَسِيرُ ٱلۡجِبَالُ سَيۡرٗا١٠ فَوَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١١ ٱلَّذِينَ هُمۡ فِي خَوۡضٖ يَلۡعَبُونَ١٢ يَوۡمَ يُدَعُّونَ إِلَىٰ نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا١٣ هَٰذِهِ ٱلنَّارُ ٱلَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ١٤﴾
۱-۶- الله به طور، همان کوهی که او تعالی بر روی آن با موسی سخن گفت، و به کتابی نوشتهشده - یعنی قرآن- در صحیفههای سرگشاده، و به خانهای در آسمان که فرشتگان ارجمند با طواف همیشگی خویش بر گِردش آن را آباد دارند، و به سقف برافراشته؛ یعنی آسمان دنیا، و به دریای پر و مملو از آب سوگند یاد فرمود.
۷- ۱۰- که – ای رسول- قطعاً عذاب پروردگارت بر کافران واقع میشود، هیچ بازدارندهای ندارد که جلوی وقوع آن را بگیرد، روزی که آسمان تکان میخورد آنگاه نظم و سامانش به هم میریزد و اجزایش به جنبش درمیآیند، این امر در پایان زندگی دنیاست، و کوهها از جای خویش کنده میشوند، و همانند ابرها به حرکت درمیآیند.
۱۱، ۱۲- پس در این روز هلاکت و نابودی بر تکذیبکنندگانی واقع میشود که در باطل غوطهور و سرگرم هستند، و دینشان را به تمسخر و بازی میگیرند.
۱۳، ۱۴- روزی که این تکذیبکنندگان به زور و خواری به سوی آتش جهنم رانده میشوند، و از روی توبیخ به آنان گفته میشود: این همان آتشی است که آن را تکذیب میکردید.
﴿أَفَسِحۡرٌ هَٰذَآ أَمۡ أَنتُمۡ لَا تُبۡصِرُونَ١٥ ٱصۡلَوۡهَا فَٱصۡبِرُوٓاْ أَوۡ لَا تَصۡبِرُواْ سَوَآءٌ عَلَيۡكُمۡۖ إِنَّمَا تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٦ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَنَعِيمٖ١٧ فَٰكِهِينَ بِمَآ ءَاتَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ وَوَقَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ١٨ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ١٩ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ سُرُرٖ مَّصۡفُوفَةٖۖ وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِينٖ٢٠ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَٱتَّبَعَتۡهُمۡ ذُرِّيَّتُهُم بِإِيمَٰنٍ أَلۡحَقۡنَا بِهِمۡ ذُرِّيَّتَهُمۡ وَمَآ أَلَتۡنَٰهُم مِّنۡ عَمَلِهِم مِّن شَيۡءٖۚ كُلُّ ٱمۡرِيِٕۢ بِمَا كَسَبَ رَهِينٞ٢١ وَأَمۡدَدۡنَٰهُم بِفَٰكِهَةٖ وَلَحۡمٖ مِّمَّا يَشۡتَهُونَ٢٢ يَتَنَٰزَعُونَ فِيهَا كَأۡسٗا لَّا لَغۡوٞ فِيهَا وَلَا تَأۡثِيمٞ٢٣ ۞وَيَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ غِلۡمَانٞ لَّهُمۡ كَأَنَّهُمۡ لُؤۡلُؤٞ مَّكۡنُونٞ٢٤ وَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَسَآءَلُونَ٢٥ قَالُوٓاْ إِنَّا كُنَّا قَبۡلُ فِيٓ أَهۡلِنَا مُشۡفِقِينَ٢٦ فَمَنَّ ٱللَّهُ عَلَيۡنَا وَوَقَىٰنَا عَذَابَ ٱلسَّمُومِ٢٧ إِنَّا كُنَّا مِن قَبۡلُ نَدۡعُوهُۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡبَرُّ ٱلرَّحِيمُ٢٨ فَذَكِّرۡ فَمَآ أَنتَ بِنِعۡمَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٖ وَلَا مَجۡنُونٍ٢٩ أَمۡ يَقُولُونَ شَاعِرٞ نَّتَرَبَّصُ بِهِۦ رَيۡبَ ٱلۡمَنُونِ٣٠ قُلۡ تَرَبَّصُواْ فَإِنِّي مَعَكُم مِّنَ ٱلۡمُتَرَبِّصِينَ٣١﴾
۱۵، ۱۶- آیا این عذابی که مشاهده میکنید سحر است یا شما آن را نمیبینید؟! گرمای این آتش را بچشید، پس اگر در برابر درد و سختی آن شکیبایی کنید، یا بر آن شکیبایی نکنید، عذاب هرگز بر شما تخفیف داده نخواهد شد، و هرگز از آن بیرون آورده نمیشوید، چه صبر کنید چه صبر نکنید؛ زیرا شما فقط جزای کارهایی را میبینید که در دنیا انجام میدادید.
۱۷، ۱۸- به راستی که پرهیزگاران در بهشتها و نعمتهای زیادی هستند که پایان نمییابد، از انواع نعمتهای لذیذ و گوناگونی که الله به آنان بخشیده است لذت میبرند، و الله آنان را از آتش جهنم نجات داده است.
۱۹، ۲۰- به پاداش اعمال صالحی که در دنیا انجام دادهاید بخورید گوارایتان باد، و بنوشید نوش جانتان باد. بر تختهایی ردیف هم تکیه زدهاند، و زنانی سفید و درشتچشم و زیبا را به ازدواج آنان درآوردهایم.
۲۱- و کسانی که ایمان آوردهاند و فرزندانشان در ایمان از آنان پیروی کردهاند، فرزندانشان را در منازل بهشتیشان به آنان ملحق میکنیم، هر چند اعمال پدرانشان را کسب نکرده باشند؛ تا چشم پدران به حضور فرزندان نزد آنان در منازلشان روشن شود؛ یعنی آنان را به بهترین حالت کنار هم جمع میکنیم، و ذرهای از پاداش اعمالشان نمیکاهیم. هر انسانی در گروِ عمل خودش است و ذرهای از اعمال دیگری را به دوش نمیکشد.
۲۲، ۲۳- و افزون بر نعمتهای مذکور، میوهها و گوشتهایی خوشایند و دوستداشتنی به آنان دادهایم، یکی از این نعمتها این است که در بهشت جامی از خمر از یکدیگر میگیرند، و هر یک از آنان به همنشین خویش میدهد؛ تا با این کار سُرور و شادمانیشان کامل شود، این شراب بر خلاف شراب دنیا، عقل فرد نوشنده را از بین نمیبرد، و در اثر آن، بیهودهگویی و سخنی که باعث گناه یا معصیت گردد حاصل نمیشود.
۲۴- و پسرانی که برای خدمت آنان آماده شدهاند بر گردشان میگردند، که از لحاظ درخشندگی و سفیدی و هماهنگی و آراستگی گویی مروارید حفاظتشده در صدفهایش است.
۲۵- ۲۸- و بهشتیان به یکدیگر روی آورده و از بزرگی و سبب آنچه در آن قرار دارند از همدیگر میپرسند، میگویند: به راستی که ما در دنیا - میان خانوادۀ خویش- از پروردگارمان بیم داشتیم، و از عذاب و کیفرش در روز قیامت میترسیدیم. پس الله با هدایت و توفیق بر ما منت بخشید، و ما را از عذاب بینهایت سوزان جهنم نجات داد. همانا ما قبلاً فقط به سوی او که هیچ کس را با او شریک قرار نمیدادیم تضرع و زاری میکردیم که ما را از گرمای جهنم نجات داده و به نعمتها برساند، او تعالی نیز دعایمان را اجابت فرمود و خواستۀمان را به ما بخشید؛ زیرا او بسیار بخشنده و مهربان است. یکی از مظاهر نیکی و رحمت او تعالی این است که خشنودی خویش و بهشت را به ما بخشید، و ما را از خشم خود و جهنم نجات داد.
۲۹- پس – ای رسول- کسانی را که به سویشان فرستاده شدهای با قرآن اندرز بده؛ زیرا تو به سبب اینکه الله نبوت و برتری عقلی را به تو بخشیده است نه کاهنی هستی که بدون علم از غیب خبر میدهد، و نه دیوانهای هستی که نمیداند چه میگوید؛ یعنی بر خلاف آنچه مخالفان ادعا میکنند هستی.
۳۰، ۳۱- - ای رسول- یا این تکذیبکنندگان در مورد تو میگویند: او شاعری است که انتظار میبریم مرگش فرا رسد؟ به آنان بگو: مرگم را انتظار برید، من نیز همراه شما منتظر فرود عذاب بر شما هستم، و خواهید دید سرانجام از آنِ چه کسی خواهد بود.
﴿أَمۡ تَأۡمُرُهُمۡ أَحۡلَٰمُهُم بِهَٰذَآۚ أَمۡ هُمۡ قَوۡمٞ طَاغُونَ٣٢ أَمۡ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُۥۚ بَل لَّا يُؤۡمِنُونَ٣٣ فَلۡيَأۡتُواْ بِحَدِيثٖ مِّثۡلِهِۦٓ إِن كَانُواْ صَٰدِقِينَ٣٤ أَمۡ خُلِقُواْ مِنۡ غَيۡرِ شَيۡءٍ أَمۡ هُمُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٣٥ أَمۡ خَلَقُواْ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۚ بَل لَّا يُوقِنُونَ٣٦ أَمۡ عِندَهُمۡ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمۡ هُمُ ٱلۡمُصَۜيۡطِرُونَ٣٧ أَمۡ لَهُمۡ سُلَّمٞ يَسۡتَمِعُونَ فِيهِۖ فَلۡيَأۡتِ مُسۡتَمِعُهُم بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٍ٣٨ أَمۡ لَهُ ٱلۡبَنَٰتُ وَلَكُمُ ٱلۡبَنُونَ٣٩ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ أَجۡرٗا فَهُم مِّن مَّغۡرَمٖ مُّثۡقَلُونَ٤٠ أَمۡ عِندَهُمُ ٱلۡغَيۡبُ فَهُمۡ يَكۡتُبُونَ٤١ أَمۡ يُرِيدُونَ كَيۡدٗاۖ فَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ هُمُ ٱلۡمَكِيدُونَ٤٢ أَمۡ لَهُمۡ إِلَٰهٌ غَيۡرُ ٱللَّهِۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٤٣ وَإِن يَرَوۡاْ كِسۡفٗا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ سَاقِطٗا يَقُولُواْ سَحَابٞ مَّرۡكُومٞ٤٤ فَذَرۡهُمۡ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي فِيهِ يُصۡعَقُونَ٤٥ يَوۡمَ لَا يُغۡنِي عَنۡهُمۡ كَيۡدُهُمۡ شَيۡٔٗا وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ٤٦ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ عَذَابٗا دُونَ ذَٰلِكَ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ٤٧ وَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعۡيُنِنَاۖ وَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ٤٨ وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَسَبِّحۡهُ وَإِدۡبَٰرَ ٱلنُّجُومِ٤٩﴾
۳۲- بلکه آیا عقلهای این تکذیبکنندگان آنان را به این سخن متناقض امر میکند؟! زیرا صفت کهانت و شعر و جنون در یک لحظه با هم جمع نمیشوند، بلکه آنان مردمی هستند که در سرکشی از حد گذشتهاند.
۳۳- یا این مشرکان میگویند: محمد قرآن را از نزد خودش ساخته است؟! بلکه آنان ایمان نمیآورند؛ زیرا اگر ایمان آورده بودند این سخنان را نمیگفتند.
۳۴- پس اگر در این ادعایشان که محمدج قرآن را ساخته است صادق هستند، کلامی مانند آن را بیاورند.
۳۵- آیا این مشرکان بدون آفریدگار و پدیدآوری آفریده شدهاند، یا آنان خود آفریدگار خویش هستند؟! هر دوی این امر باطل و محال است. به این ترتیب، یقین حاصل میشود که الله سبحانه همان ذاتی است که آنان را آفریده، و فقط اوست که شایستگی عبادت را دارد و هیچ کس جز او این صلاحیت را ندارد.
۳۶- آیا آسمانها و زمین را آنان به این طرز ابتکاری و شگفت آفریدهاند؟! بلکه به عذاب الله یقین ندارند، و آنان مشرک هستند.
۳۷- آیا گنجینههای پروردگارت نزد آنان است که در آنها تصرف کنند، یا با زور و غلبه، بر مخلوقات الله مسلط و غالب هستند؟! امر اینگونه نیست، بلکه آنان ناتوان و ضعیف هستند.
۳۸- آیا نردبانی به سوی آسمان دارند که در آن به وحی گوش میدهند که آنچه بر آن هستند حق است؟! پس هر کس که ادعا میکند به این وحی گوش داده است دلیلی آشکار برای صدق ادعایش بیاورد.
۳۹- آیا چنانکه به دروغ و افترا ادعا میکنید، دختران از آنِ الله سبحانه و پسران برای شما هستند؟!
۴۰- بلکه - ای رسول- آیا در قبال تبلیغ رسالت، مزدی از این مشرکان میخواهی، که به سبب التزام به غرامتی که از آنان طلب میکنی در سختی و مشقت هستند؟!
۴۱- یا علم غیب دارند که آن را برای مردم مینویسند و آنان را از آن باخبر میسازند؟ امر اینگونه نیست؛ زیرا در آسمانها و زمین فقط الله غیب را میداند.
۴۲- بلکه میخواهند به رسولالله جو مؤمنان نیرنگ بزنند، اما مکر و نیرنگ کافران به خودشان بازمیگردد.
۴۳- آیا آنان معبودی سزاوار عبادت جز الله دارند؟! الله از آنچه با او شریک قرار میدهند منزه و پاک است؛ زیرا نه در فرمانروایی، و نه در یگانگی و عبادت هیچ شریکی ندارد.
۴۴- و اگر این مشرکان پارهای از آسمان که عذاب را بر آنان فرود میآورد ببینند، از تکذیب خویش بازنمیگردند، و خواهند گفت: این ابری متراکم و چندلایه است.
۴۵- پس – ای رسول- این مشرکان را واگذار تا به روزی که در آن نابود میشوند؛ یعنی روز قیامت برسند.
۴۶- و در آن روز، نیرنگشان ذرهای از عذاب الله را از آنان برطرف نمیکند، و هیچ یاوری در برابر عذاب الهی به آنان یاری نمیرساند.
۴۷- و قطعاً این ستمکاران قبل از عذاب روز قیامت، در دنیا با قتل و اسارت و عذاب برزخ و سایر کیفرها مجازات میشوند، اما بیشتر آنان این موضوع را نمیدانند.
۴۸، ۴۹- و – ای رسول- در برابر حکم و فرمان پروردگارت در رسالتی که بر دوش تو گذاشته است، و در برابر آزارهایی که از قومت به تو میرسد شکیبایی کن، که تو در دیدگاه و حفاظت و عنایت ما هستی، و به ستایش پروردگارت هنگامی که به سوی نماز بلند میشوی، و آنگاه که از خواب برمیخیزی تسبیح بگو، و بخشی از شب، پروردگارت را تسبیح بگو و بزرگ شمار، و برایش نماز بگزار، و این کار را هنگام نماز صبح آنگاه که ستارگان پشت میکنند انجام بده.
در این آیه، صفت داشتن دو چشم برای الله تعالی آنگونه که سزاوارش باشد، بدون تشبیه به مخلوقاتش یا مشخصکردن کیفیت ذاتش اثبات شده است. او پاک و منزه است و تمام حمد و ستایشها از آنِ اوست. چنانکه این امر با سنت نیز ثابت شده، و سلف صالح امت بر آن اجماع دارند. لفظ [اعین] نیز در اینجا به قصد تعظیم با صیغۀ جمع آمده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلنَّجۡمِ إِذَا هَوَىٰ١ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمۡ وَمَا غَوَىٰ٢ وَمَا يَنطِقُ عَنِ ٱلۡهَوَىٰٓ٣ إِنۡ هُوَ إِلَّا وَحۡيٞ يُوحَىٰ٤ عَلَّمَهُۥ شَدِيدُ ٱلۡقُوَىٰ٥ ذُو مِرَّةٖ فَٱسۡتَوَىٰ٦ وَهُوَ بِٱلۡأُفُقِ ٱلۡأَعۡلَىٰ٧ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّىٰ٨ فَكَانَ قَابَ قَوۡسَيۡنِ أَوۡ أَدۡنَىٰ٩ فَأَوۡحَىٰٓ إِلَىٰ عَبۡدِهِۦ مَآ أَوۡحَىٰ١٠ مَا كَذَبَ ٱلۡفُؤَادُ مَا رَأَىٰٓ١١ أَفَتُمَٰرُونَهُۥ عَلَىٰ مَا يَرَىٰ١٢ وَلَقَدۡ رَءَاهُ نَزۡلَةً أُخۡرَىٰ١٣ عِندَ سِدۡرَةِ ٱلۡمُنتَهَىٰ١٤ عِندَهَا جَنَّةُ ٱلۡمَأۡوَىٰٓ١٥ إِذۡ يَغۡشَى ٱلسِّدۡرَةَ مَا يَغۡشَىٰ١٦ مَا زَاغَ ٱلۡبَصَرُ وَمَا طَغَىٰ١٧ لَقَدۡ رَأَىٰ مِنۡ ءَايَٰتِ رَبِّهِ ٱلۡكُبۡرَىٰٓ١٨ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱللَّٰتَ وَٱلۡعُزَّىٰ١٩ وَمَنَوٰةَ ٱلثَّالِثَةَ ٱلۡأُخۡرَىٰٓ٢٠ أَلَكُمُ ٱلذَّكَرُ وَلَهُ ٱلۡأُنثَىٰ٢١ تِلۡكَ إِذٗا قِسۡمَةٞ ضِيزَىٰٓ٢٢ إِنۡ هِيَ إِلَّآ أَسۡمَآءٞ سَمَّيۡتُمُوهَآ أَنتُمۡ وَءَابَآؤُكُم مَّآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بِهَا مِن سُلۡطَٰنٍۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَمَا تَهۡوَى ٱلۡأَنفُسُۖ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مِّن رَّبِّهِمُ ٱلۡهُدَىٰٓ٢٣ أَمۡ لِلۡإِنسَٰنِ مَا تَمَنَّىٰ٢٤ فَلِلَّهِ ٱلۡأٓخِرَةُ وَٱلۡأُولَىٰ٢٥ ۞وَكَم مِّن مَّلَكٖ فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ لَا تُغۡنِي شَفَٰعَتُهُمۡ شَيًۡٔا إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ أَن يَأۡذَنَ ٱللَّهُ لِمَن يَشَآءُ وَيَرۡضَىٰٓ٢٦﴾
۱- ۴- الله سبحانه و تعالی به ستارگان آنگاه که پنهان شوند سوگند یاد فرمود که محمد، رسول الله از راه هدایت و حق منحرف نشده، و از راه راست خارج نشده است، بلکه در اوج استقامت و اعتدال و راستی و درستی است، و از سر هوس سخن نمیگوید. قرآن و سنت جز وحیی از جانب الله به سوی پیامبرش محمدج نیست.
۵- ۱۱- فرشتهای بسیار نیرومند و خوشسیما - یعنی جبرئیل- به محمدج آموخت، فرشتهای که بر صورت واقعی خودش در افق برتر - یعنی افق خورشید هنگامی که طلوع میکند- در برابر رسولالله جآشکار شد و ایستاد، آنگاه جبرئیل به رسولالله نزدیک، و نزدیکتر شد، تا جایی که نزدیکی او به پیامبرج به اندازۀ دو کمان یا کمتر رسید. آنگاه الله سبحانه و تعالی آنچه را به واسطۀ جبرئیل وحی کرد به سوی بندهاش محمدج وحی کرد. و قلب پیامبرج آنچه را که چشمش دید تکذیب نکرد.
۱۲- ۱۸- آیا محمدج را تکذیب میکنید، و در آنچه از آیات پروردگارش که دیده و مشاهده کرده است با او مجادله میکنید؟! و به تحقیق که محمدج جبرئیل را بر صورت واقعیاش باری دیگر دیده است، کنار سدره المنتهی- درخت سدر- که در آسمان هفتم قرار دارد، و هر آنچه از زمین بالا برده میشود و هر آنچه از بالایش فرود آورده میشود به آن میرسد، جنةالمأوی که به پرهیزگاران وعده داده شده است در کنار این درخت است. آنگاه که چیز بزرگی سدره را به امر الله میپوشاند که فقط الله توصیف آن را میداند. و پیامبرج در چنان ثبات و طاعت بزرگی بود که چشمش به راست و چپ منحرف نشد، و از آنچه به دیدنش امر شده بود تجاوز نکرد. قطعاً محمدج در شب معراج بهشت و جهنم و برخی دیگر از آیات بزرگ پروردگارش را که بر قدرت و عظمت او تعالی دلالت دارند دید.
۱۹، ۲۰- پس – ای مشرکان- به من خبر دهید این نمادهایی را که به جای الله عبادت میکنید: لات و عزی. و منات، سومین آنها؛ آیا سود یا زیان میرسانند تا شریکانی برای الله باشند؟!
۲۱- ۲۳- آیا پسر را که میپسندید برای خودتان قرار میدهید، و به زعم خویش، دختر را که برای خودتان نمیپسندید برای الله قرار میدهید؟! در این صورت، تقسیمی ستمکارانه است. این نمادها نیستند جز نامهایی که هیچ یک از صفات کمال را ندارند، اینها فقط نامهایی هستند که شما و پدرانتان به مقتضای هوسهای باطلتان آنها را نامگذاری کردهاید، و الله هیچ دلیلی را در مورد آنها نفرستاده است که ادعای شما در مورد آنها را تصدیق کند. این مشرکان فقط از گمان، و هوای نفسشان که از فطرت سلیم منحرف شده است پیروی میکنند، در حالی که آنچه مایۀ هدایتشان است از جانب پروردگارشان بر زبان پیامبرج برایشان آمده است، اما از آن سود نبردهاند.
۲۴، ۲۵- شفاعت این معبودها که انسان آرزو میکند یا سایر اموری که نفس او میخواهد برایش نیست؛ زیرا امر دنیا و آخرت فقط از آنِ الله است.
۲۶- و شفاعت فرشتگان زیادی در آسمانها با وجود مقام و جایگاه والایی که دارند ذرهای فایده نمیرساند، مگر پس از اینکه الله اجازۀ شفاعت را به آنان بدهد، و از کسی که برایش شفاعت میشود خشنود باشد.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ لَيُسَمُّونَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ تَسۡمِيَةَ ٱلۡأُنثَىٰ٢٧ وَمَا لَهُم بِهِۦ مِنۡ عِلۡمٍۖ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّۖ وَإِنَّ ٱلظَّنَّ لَا يُغۡنِي مِنَ ٱلۡحَقِّ شَيۡٔٗا٢٨ فَأَعۡرِضۡ عَن مَّن تَوَلَّىٰ عَن ذِكۡرِنَا وَلَمۡ يُرِدۡ إِلَّا ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا٢٩ ذَٰلِكَ مَبۡلَغُهُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِمَنِ ٱهۡتَدَىٰ٣٠ وَلِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ لِيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَسَٰٓـُٔواْ بِمَا عَمِلُواْ وَيَجۡزِيَ ٱلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ بِٱلۡحُسۡنَى٣١ ٱلَّذِينَ يَجۡتَنِبُونَ كَبَٰٓئِرَ ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡفَوَٰحِشَ إِلَّا ٱللَّمَمَۚ إِنَّ رَبَّكَ وَٰسِعُ ٱلۡمَغۡفِرَةِۚ هُوَ أَعۡلَمُ بِكُمۡ إِذۡ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَإِذۡ أَنتُمۡ أَجِنَّةٞ فِي بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمۡۖ فَلَا تُزَكُّوٓاْ أَنفُسَكُمۡۖ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَنِ ٱتَّقَىٰٓ٣٢ أَفَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي تَوَلَّىٰ٣٣ وَأَعۡطَىٰ قَلِيلٗا وَأَكۡدَىٰٓ٣٤ أَعِندَهُۥ عِلۡمُ ٱلۡغَيۡبِ فَهُوَ يَرَىٰٓ٣٥ أَمۡ لَمۡ يُنَبَّأۡ بِمَا فِي صُحُفِ مُوسَىٰ٣٦ وَإِبۡرَٰهِيمَ ٱلَّذِي وَفَّىٰٓ٣٧ أَلَّا تَزِرُ وَازِرَةٞ وِزۡرَ أُخۡرَىٰ٣٨ وَأَن لَّيۡسَ لِلۡإِنسَٰنِ إِلَّا مَا سَعَىٰ٣٩ وَأَنَّ سَعۡيَهُۥ سَوۡفَ يُرَىٰ٤٠ ثُمَّ يُجۡزَىٰهُ ٱلۡجَزَآءَ ٱلۡأَوۡفَىٰ٤١ وَأَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ ٱلۡمُنتَهَىٰ٤٢ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَضۡحَكَ وَأَبۡكَىٰ٤٣ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَمَاتَ وَأَحۡيَا٤٤﴾
۲۷، ۲۸- کسانی از کافران عرب که زندگی آخرت را تصدیق نکرده، و برایش تلاش نمیکنند، چون از روی جهل اعتقاد دارند که فرشتگان، مؤنث و دختران الله هستند، قطعاً آنان را به نام دختران نامگذاری میکنند. و هیچ دانش صحیحی در این کار ندارند که سخنشان را تصدیق کند، و فقط از گمان پیروی میکنند که هیچ سودی نمیرساند، و هرگز نمیتواند به جای حق بنشیند.
۲۹، ۳۰- پس از کسی که به یاد ما - یعنی قرآن- پشت کرده، و جز زندگی دنیا را نمیخواهد روی بگردان. این چیزی که بر آن است منتها و نهایت علم اوست. قطعاً پروردگار تو به کسی که از راه هدایت منحرف شده، و به کسی که راه یافته و راه اسلام را پیموده، داناتر است.
در اینجا افراد نافرمانی که از عمل به کتاب الله، و سنت رسولش روی گرداندهاند، و هوای نفس و بهره دنیا را بر آخرت ترجیح دادهاند به شدت تهدید شدهاند.
۳۱، ۳۲- و فرمانروایی تمام آنچه در آسمانها و زمین وجود دارد فقط از آنِ الله سبحانه و تعالی است؛ تا کسانی را که مرتکب اعمال بد شدهاند به کیفری که سزاوارش هستند مجازات کند، و نیکوکاران را به بهشت پاداش دهد، همان کسانی که از گناهان کبیره و معصیتهای زشت دوری میکنند، جز گناهان صغیرهای که صاحبش بر آنها اصرار نمیورزد، یا بنده به ندرت به سبب آنها سرزنش میشود؛ زیرا الله این گناهان را به شرط انجام واجبات و ترک محرمات، برایشان میبخشد و بر آنان میپوشاند، به راستی که پروردگار تو آمرزشی گسترده دارد، او سبحانه به احوال شما آگاهتر است آنگاه که پدرتان آدم را از خاک آفرید، و آنگاه که به صورت جنین در شکمهای مادرانتان بودید، پس با ستایش و توصیف خویش به داشتن تقوا، خودتان را پاک مشمارید؛ زیرا او تعالی به آن دسته از بندگانش که از عذابش میترسند و از او نافرمانی نمیکنند داناتر است.
۳۳، ۳۴- پس- ای رسول- آیا کسی را که از طاعت الله روی گرداند و بخش اندکی از مالش را بخشید، سپس از بخشش دست کشید و کار نیکش را قطع کرد دیدی؟
۳۵- آیا این کس که عطایش را قطع کرد علم غیب دارد بر اینکه مالی که در دست دارد تمام خواهد شد، و این کار را آشکارا میبیند، که از کار نیکش دست کشید؟! امر اینگونه نیست، بلکه فقط از روی بخل و آزمندی، از صدقه و معروف و نیکی و بخشش خودداری کرد.
۳۶، ۳۷- یا به آنچه در کتابهای تورات و صحیفههای ابراهیم که آنچه را به آن فرمان یافته بود اجرا و ابلاغ کرد خبر نیافته است؟
۳۸، ۳۹- که هیچ کس گناه دیگری را برنمیدارد، و گناه او را نیز هیچ کس به دوش نمیکشد، و اینکه برای انسان جز پاداش عملی که خودش انجام داده، نیست.
۴۰- و اینکه برای بزرگداشت نیکوکار و توبیخ بدکار، تلاش او در روز آخرت دیده خواهد شد، و نیکی او از بدیاش مشخص میگردد.
۴۱، ۴۲- آنگاه انسان جزای کامل تمام اعمالش را میگیرد، و اینکه – ای رسول- پایان تمام مخلوقات پروردگارت در روز قیامت به سوی اوست.
۴۳- و او سبحانه و تعالی است که هر کس را بخواهد در دنیا شاد گرداند میخنداند، و هر کس را که بخواهد غمگین سازد میگریاند.
۴۴- و هموست ذاتی که مرگ هر یک از مخلوقاتش را که اراده کند او را میمیراند، و زندگی هر یک از آنان را که اراده کند او را زنده میگرداند؛ یعنی او سبحانه در زندهگردانیدن و میراندن یگانه و تنهاست.
﴿وَأَنَّهُۥ خَلَقَ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰ٤٥ مِن نُّطۡفَةٍ إِذَا تُمۡنَىٰ٤٦ وَأَنَّ عَلَيۡهِ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأُخۡرَىٰ٤٧ وَأَنَّهُۥ هُوَ أَغۡنَىٰ وَأَقۡنَىٰ٤٨ وَأَنَّهُۥ هُوَ رَبُّ ٱلشِّعۡرَىٰ٤٩ وَأَنَّهُۥٓ أَهۡلَكَ عَادًا ٱلۡأُولَىٰ٥٠ وَثَمُودَاْ فَمَآ أَبۡقَىٰ٥١ وَقَوۡمَ نُوحٖ مِّن قَبۡلُۖ إِنَّهُمۡ كَانُواْ هُمۡ أَظۡلَمَ وَأَطۡغَىٰ٥٢ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَةَ أَهۡوَىٰ٥٣ فَغَشَّىٰهَا مَا غَشَّىٰ٥٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكَ تَتَمَارَىٰ٥٥ هَٰذَا نَذِيرٞ مِّنَ ٱلنُّذُرِ ٱلۡأُولَىٰٓ٥٦ أَزِفَتِ ٱلۡأٓزِفَةُ٥٧ لَيۡسَ لَهَا مِن دُونِ ٱللَّهِ كَاشِفَةٌ٥٨ أَفَمِنۡ هَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ تَعۡجَبُونَ٥٩ وَتَضۡحَكُونَ وَلَا تَبۡكُونَ٦٠ وَأَنتُمۡ سَٰمِدُونَ٦١ فَٱسۡجُدُواْۤ لِلَّهِۤ وَٱعۡبُدُواْ۩٦٢﴾
۴۵، ۴۶- و اینکه او تعالی دو گونه: نر و ماده از انسان و حیوان را از نطفهای که در رحم ریخته میشود آفرید.
۴۷- و اینکه- ای رسول- بازگردانیدن آفرینش آنان پس از مرگشان؛ یعنی آفرینش دیگر در روز قیامت، بر عهدۀ پروردگارت است.
۴۸- و هموست ذاتی که هر یک از مخلوقاتش را که بخواهد با مال ثروتمند میگرداند، و مال را به ملکیت آنان درمیآورد و به این امر برایشان راضی میشود.
۴۹- و اینکه او سبحانه و تعالی پروردگار شِعری است؛ همان ستارۀ درخشانی که برخی از اهل جاهلیت آن را به جای الله عبادت میکردند.
۵۰- ۵۴- و او سبحانه و تعالی است که عاد نخستین؛ یعنی قوم هود، و ثمود؛ قوم صالح را نابود کرد، به گونهای که هیچ یک از آنان باقی نماند، و پیش از آنان قوم نوح را نابود کرد. اینان از مردم پس از خویش سرکشتر و کافرتر بودند. و الله شهرهای قوم لوط را بر سرشان واژگون، و آنها را زیر و رو کرد، آنگاه با سنگهایی که به صورت پیاپی مانند باران بر آنان نازل میشد شهرهایشان را پوشاند.
۵۵ – پس- ای انسان- به کدام یک از نعمتهای پروردگارت که به تو ارزانی داشته است تردید میکنی؟!
۵۶- این محمدج، به حقیقتی که پیامبران قبل از او نیز انذار دادند انذار میدهد، پس پیامبر نوآوری نیست.
۵۷، ۵۸- زمان قیامت نزدیک شده است، در این صورت هیچ کس جز الله نمیتواند آن را بازگرداند، و هیچ کس جز الله از زمان وقوع آن آگاهی ندارد.
۵۹- ۶۲- پس – ای مشرکان- آیا در مورد این قرآن تعجب میکنید که صحیح باشد، و از روی تمسخر و استهزا بر آن میخندید، و از ترس تهدیدهایش نمیگریید، در حالی که از آن غافل و رویگردان هستید؟! پس فقط برای الله سجده کنید و خالصانه او را عبادت کنید، و امورتان را به او واگذارید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡتَرَبَتِ ٱلسَّاعَةُ وَٱنشَقَّ ٱلۡقَمَرُ١ وَإِن يَرَوۡاْ ءَايَةٗ يُعۡرِضُواْ وَيَقُولُواْ سِحۡرٞ مُّسۡتَمِرّٞ٢ وَكَذَّبُواْ وَٱتَّبَعُوٓاْ أَهۡوَآءَهُمۡۚ وَكُلُّ أَمۡرٖ مُّسۡتَقِرّٞ٣ وَلَقَدۡ جَآءَهُم مِّنَ ٱلۡأَنۢبَآءِ مَا فِيهِ مُزۡدَجَرٌ٤ حِكۡمَةُۢ بَٰلِغَةٞۖ فَمَا تُغۡنِ ٱلنُّذُرُ٥ فَتَوَلَّ عَنۡهُمۡۘ يَوۡمَ يَدۡعُ ٱلدَّاعِ إِلَىٰ شَيۡءٖ نُّكُرٍ٦﴾
۱- قیامت نزدیک گشت، و ماه به دو نیمه تقسیم شد، آنگاه که کافران «مکه» از پیامبرج خواستند که نشانهای به آنان نشان دهد، که ایشان از الله خواست، و این آیه را به آنان نشان داد.
۲- و اگر مشرکان دلیل و برهانی بر راستگویی محمدج ببینند با تکذیب و انکار، از ایمان و تصدیق آن روی میگردانند، و پس از آشکارشدن دلیل میگویند: این سحری باطل و رفتنی و نابودشدنی است که دوامی ندارد.
۳- و پیامبرج را تکذیب کردند، و از گمراهی خویش و تکذیبی که هوسهایشان آنان را به آن فراخواند پیروی کردند، و هر امر خیر یا شری در روز قیامت هنگام ظهور پاداش و عذاب بر مستحق خویش واقع میشود.
۴- و قطعا سرگذشت امتهایی که رسولانشان را تکذیب کردند و عذابی که به آنان رسید، و پندهایی که به قدر کافی مایۀ بازداشتن کافران قریش از کفر و گمراهیشان در این اخبار موجود است به آنان رسیده است.
۵- این قرآن که نزدشان آمده است حکمتی بزرگ و کامل است، پس انذارها چه سودی به حال مردمی که از آنها روی گرداندند و آنها را تکذیب کردند میرساند؟!
۶- پس – ای رسول- از آنان روی بگردان، و منتظر روزی بزرگ برایشان باش. روزی که فرشته با دمیدن خویش در «صور» به سوی امری بسیار سخت و وحشتناک - یعنی جایگاه حساب- فرا میخواند.
﴿خُشَّعًا أَبۡصَٰرُهُمۡ يَخۡرُجُونَ مِنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ كَأَنَّهُمۡ جَرَادٞ مُّنتَشِرٞ٧ مُّهۡطِعِينَ إِلَى ٱلدَّاعِۖ يَقُولُ ٱلۡكَٰفِرُونَ هَٰذَا يَوۡمٌ عَسِرٞ٨ ۞كَذَّبَتۡ قَبۡلَهُمۡ قَوۡمُ نُوحٖ فَكَذَّبُواْ عَبۡدَنَا وَقَالُواْ مَجۡنُونٞ وَٱزۡدُجِرَ٩ فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنِّي مَغۡلُوبٞ فَٱنتَصِرۡ١٠ فَفَتَحۡنَآ أَبۡوَٰبَ ٱلسَّمَآءِ بِمَآءٖ مُّنۡهَمِرٖ١١ وَفَجَّرۡنَا ٱلۡأَرۡضَ عُيُونٗا فَٱلۡتَقَى ٱلۡمَآءُ عَلَىٰٓ أَمۡرٖ قَدۡ قُدِرَ١٢ وَحَمَلۡنَٰهُ عَلَىٰ ذَاتِ أَلۡوَٰحٖ وَدُسُرٖ١٣ تَجۡرِي بِأَعۡيُنِنَا جَزَآءٗ لِّمَن كَانَ كُفِرَ١٤ وَلَقَد تَّرَكۡنَٰهَآ ءَايَةٗ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ١٥ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ١٦ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ١٧ كَذَّبَتۡ عَادٞ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ١٨ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ رِيحٗا صَرۡصَرٗا فِي يَوۡمِ نَحۡسٖ مُّسۡتَمِرّٖ١٩ تَنزِعُ ٱلنَّاسَ كَأَنَّهُمۡ أَعۡجَازُ نَخۡلٖ مُّنقَعِرٖ٢٠ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ٢١ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٢٢ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ بِٱلنُّذُرِ٢٣ فَقَالُوٓاْ أَبَشَرٗا مِّنَّا وَٰحِدٗا نَّتَّبِعُهُۥٓ إِنَّآ إِذٗا لَّفِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٍ٢٤ أَءُلۡقِيَ ٱلذِّكۡرُ عَلَيۡهِ مِنۢ بَيۡنِنَا بَلۡ هُوَ كَذَّابٌ أَشِرٞ٢٥ سَيَعۡلَمُونَ غَدٗا مَّنِ ٱلۡكَذَّابُ ٱلۡأَشِرُ٢٦ إِنَّا مُرۡسِلُواْ ٱلنَّاقَةِ فِتۡنَةٗ لَّهُمۡ فَٱرۡتَقِبۡهُمۡ وَٱصۡطَبِرۡ٢٧﴾
۷، ۸- در حالی که چشمانشان خوار و ذلیل است، از قبرهایشان خارج میشوند گویی در پراکندگی و حرکت سریع برای حساب، ملخهایی پراکنده در کرانهها هستند، و به سوی آنچه به آن فراخوانده شدهاند میشتابند، کافران میگویند: امروز بسیار دشوار و دهشتناک است.
۹- - ای رسول- پیش از قوم تو، قوم نوح تکذیب کردند، یعنی بندۀ ما نوح را تکذیب کردند، و گفتند: او دیوانهای است، و با تهدید به انواع آزارها، در صورتی که از دعوتش دست نکشد بر او بانگ زدند.
۱۰- پس نوح اینگونه پروردگارش را خواند که من از مقاومت در برابر اینان ناتوانم، پس به کیفری از جانب خویش به سزای اینکه به تو کفر ورزیدند مرا یاری کن.
۱۱، ۱۲- آنگاه دعایش را اجابت کردیم، درهای آسمان را به آبی فراوان و جوشان گشودیم، و زمین را با چشمههایی جاری و روان از آب شکافتیم، آنگاه به سزای شرکشان، برای نابودی آنان که الله برایشان مقدر کرده بود آب آسمان و آب زمین به هم پیوستند.
۱۳، ۱۴- و نوح و همراهیانش را بر کشتیای دارای تختهها و میخهایی که با آنها محکم شده بود سوار کردیم، این کشتی در دیدگاه و حفاظت ما حرکت میکرد، و تکذیبکنندگان را به سزای کفرشان و برای گرفتن انتقام نوح غرق کردیم.
این آیه بر اثبات صفت دو چشم برای الله سبحانه و تعالی، آنگونه که سزاوار ذاتش است دلالت دارد.
۱۵، ۱۶- و به راستی که قصۀ نوح همراه قومش را اندرز و دلیلی بر قدرت خویش برای کسانی که پس از نوح میآیند به جای گذاشتیم؛ تا از عذابی که به این امت که به پروردگارشان کفر ورزیدند رسید پند و اندرز برگیرند، و آیا پندگیرندهای هست که از آن پند بگیرد؟! پس عذاب و هشدارهای من برای کسانی که به من کفر ورزیدند و رسولانم را تکذیب کردند، اما از آنچه آورده شد پند نگرفتند، چگونه بود؟! قطعاً بسیار سخت و دردناک بود.
۱۷- و به تحقیق که لفظ قرآن را برای تلاوت و حفظ، و معانی آن را برای فهم و تدبر، برای کسی که بخواهد پند و عبرت بگیرد آسان کردهایم، پس آیا کسی هست که از آن پند بگیرد؟!
۱۸- قبیلۀ عاد هود را تکذیب کرد، پس عذاب من بر آنان به سزای کفرشان، و هشدارهای من بر تکذیب رسولانشان، و ایمان نیاوردن به آن، چگونه بود؟! قطعاً بسیار سخت و دردناک بود.
۱۹، ۲۰- به راستی که ما بادی بسیار سرد در روزی که به سبب عذاب و هلاکت مستمر بر آنان برایشان منحوس بود بر آنان فرستادیم، که مردم را از زمین برمیکند، و چنان آنان را بر سرهایشان میافکند که گردنهایشان میشکست، و سرهایشان را از تنهایشان جدا میکرد، و آنان را همانند درخت خرمایی که از ریشه کنده شده باشد بر جای میگذاشت.
۲۱- پس عذاب و هشدارهایم برای کسانی که به من کفر ورزیدند، و رسولانم را تکذیب کردند و به آنان ایمان نیاوردند چگونه بود؟! به راستی که بسیار سخت و دردناک بود.
۲۲- و به تحقیق که لفظ قرآن را برای تلاوت و حفظ، و معانی آن را برای فهم و تدبر، برای کسی که بخواهد پند و عبرت بگیرد آسان کردهایم، پس آیا کسی هست که از آن پند بگیرد؟!
۲۳، ۲۴- قبیلۀ ثمود- قوم صالح- آیاتی را که با آنها انذار داده شدند تکذیب کردند و گفتند: آیا تنها یک انسان از جنس خودمان را پیروی کنیم در حالی که ما گروه بزرگی هستیم و او یک نفر است؟! قطعاً در این حالت، از راه راست و درست دور و دیوانه خواهیم بود.
۲۵، ۲۶- آیا از میان ما، وحی فقط بر او یک نفر نازل شده و نبوت فقط به او اختصاص داده شده است؟! بلکه او بسیار دروغگو و متکبر است. هنگام نزول عذاب در دنیا بر آنان - یعنی در روز قیامت- خواهند دانست که دروغگوی متکبر کیست؟
۲۷- به راستی که ما مادهشتری را که درخواست کردند برای آزمایش آنان از صخره درآوردیم، پس – ای صالح- منتظر عذابی که آنان را فرامیگیرد باش، و در دعوت خویش به آنان و آزارهایی که به تو میرسانند شکیبایی کن.
﴿وَنَبِّئۡهُمۡ أَنَّ ٱلۡمَآءَ قِسۡمَةُۢ بَيۡنَهُمۡۖ كُلُّ شِرۡبٖ مُّحۡتَضَرٞ٢٨ فَنَادَوۡاْ صَاحِبَهُمۡ فَتَعَاطَىٰ فَعَقَرَ٢٩ فَكَيۡفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٠ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ صَيۡحَةٗ وَٰحِدَةٗ فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ٱلۡمُحۡتَظِرِ٣١ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٣٢ كَذَّبَتۡ قَوۡمُ لُوطِۢ بِٱلنُّذُرِ٣٣ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا عَلَيۡهِمۡ حَاصِبًا إِلَّآ ءَالَ لُوطٖۖ نَّجَّيۡنَٰهُم بِسَحَرٖ٣٤ نِّعۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَاۚ كَذَٰلِكَ نَجۡزِي مَن شَكَرَ٣٥ وَلَقَدۡ أَنذَرَهُم بَطۡشَتَنَا فَتَمَارَوۡاْ بِٱلنُّذُرِ٣٦ وَلَقَدۡ رَٰوَدُوهُ عَن ضَيۡفِهِۦ فَطَمَسۡنَآ أَعۡيُنَهُمۡ فَذُوقُواْ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٧ وَلَقَدۡ صَبَّحَهُم بُكۡرَةً عَذَابٞ مُّسۡتَقِرّٞ٣٨ فَذُوقُواْ عَذَابِي وَنُذُرِ٣٩ وَلَقَدۡ يَسَّرۡنَا ٱلۡقُرۡءَانَ لِلذِّكۡرِ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٤٠ وَلَقَدۡ جَآءَ ءَالَ فِرۡعَوۡنَ ٱلنُّذُرُ٤١ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذۡنَٰهُمۡ أَخۡذَ عَزِيزٖ مُّقۡتَدِرٍ٤٢ أَكُفَّارُكُمۡ خَيۡرٞ مِّنۡ أُوْلَٰٓئِكُمۡ أَمۡ لَكُم بَرَآءَةٞ فِي ٱلزُّبُرِ٤٣ أَمۡ يَقُولُونَ نَحۡنُ جَمِيعٞ مُّنتَصِرٞ٤٤ سَيُهۡزَمُ ٱلۡجَمۡعُ وَيُوَلُّونَ ٱلدُّبُرَ٤٥ بَلِ ٱلسَّاعَةُ مَوۡعِدُهُمۡ وَٱلسَّاعَةُ أَدۡهَىٰ وَأَمَرُّ٤٦ إِنَّ ٱلۡمُجۡرِمِينَ فِي ضَلَٰلٖ وَسُعُرٖ٤٧ يَوۡمَ يُسۡحَبُونَ فِي ٱلنَّارِ عَلَىٰ وُجُوهِهِمۡ ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ٤٨ إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ٤٩﴾
۲۸- و به آنان خبر بده که آب میان قوم تو و این مادهشتر تقسیم شده است؛ روزی برای مادهشتر، و روزی برای آنان، در هر نوبتی کسی حضور مییابد که سهم اوست، و کسی که سهمش نیست منع میشود.
۲۹، ۳۰- پس رفیقشان را برای تحریک بر مجروحساختن مادهشتر صدا زدند، او نیز شتر را با دستش گرفت و آن را کُشت، آنگاه آنان را مجازات کردم، پس عذاب من بر آنان به سزای کفرشان، و هشدارهایم برای کسانی که از رسولانم نافرمانی کردند چگونه بود؟! به راستی که بسیار سخت و دردناک بود.
۳۱- در حقیقت ما جبرئیل را بر آنان فرستادیم، که یک بار بر آنان فریاد برآورد، به ناگاه همگی نابود شدند، و مانند زراعت خشک و به سرعت شکنندهای که چوپان برای حفاظت دامهایش حصاری از آن میسازد درآمدند.
۳۲- و به تحقیق که لفظ قرآن را برای تلاوت و حفظ، و معانی آن را برای فهم و تدبر، برای کسی که بخواهد پند و عبرت بگیرد آسان کردهایم، پس آیا کسی هست که از آن پند بگیرد؟!
۳۳- قوم لوط آیات الهی را که با آنها انذار داده شدند تکذیب کردند.
۳۴، ۳۵- به راستی که ما بادی شدید که سنگها را بر رویشان میافکند بر آنان فرستادیم، جز خانوادۀ لوط، که به نعمتی از جانب خویش، آنان را از عذاب در آخر شب نجات دادیم. همانگونه که به لوط و خانوادهاش پاداش و نعمت دادیم، و آنان را از عذاب خویش رهانیدیم، به هر کس که به ما ایمان آورد و از ما سپاسگزاری کند پاداش میدهیم.
۳۶- و به تحقیق که لوط قومش را از قدرت و عذاب الله ترساند، اما به او گوش ندادند، بلکه در این امر تردید، و او را تکذیب کردند.
۳۷- و همانا از او خواستند با فرشتگانی که مهمانش بودند عمل فاحشه انجام دهند، بنابراین نور چشمانشان را چنان ربودیم که هیچ چیز ندیدند، و به آنان گفته شد: عذاب و هشدارم را که لوط، شما را از آن ترساند بچشید.
۳۸، ۳۹- و به تحقیق که صبحگاه عذابی پایدار و مستمر آنان را فرا گرفت تا اینکه به عذاب آخرت درآمدند، این عذاب سنگسارشدنشان و زیر و رو شدن شهرهایشان بود، آنگاه به آنان گفته شد: عذاب من را که به سزای کفر و تکذیبتان بر شما فرو فرستادم، و نتیجه هشدارم را که لوط با آن شما را ترساند بچشید.
۴۰- و به تحقیق که لفظ قرآن را برای تلاوت و حفظ، و معانی آن را برای فهم و تدبر، برای کسی که بخواهد پند و عبرت بگیرد آسان کردهایم، پس آیا کسی هست که از آن پند بگیرد؟!
۴۱- و مسلماً هشدار ما به کیفر پیروان و قوم فرعون به سزای کفرشان به آنان رسید.
۴۲- تمام دلایل ما را که بر یگانگی ما و نبوت پیامبرانمان دلالت دارد تکذیب کردند، پس آنان را به عذاب ذات شکستناپذیری که هرگز مغلوب نمیشود، و بر هر چیزی که بخواهد تواناست، آنان را مجازات کردیم.
۴۳- - ای گروه قریش- آیا کافرانِ شما از افراد مذکور که به سبب تکذیبشان نابود شدند بهترند، یا اماننامهای در کتابهای نازلشده بر پیامبران مبنی بر اینکه از کیفر سالم میمانید دارید؟!
۴۴- بلکه آیا کافران «مکه» میگویند: ما هوشیار و صاحبنظر و متحد هستیم؛ یعنی گروهی فاتح و غالب هستیم که هر کسی بخواهد آسیبی به ما برساند بر ما چیره نمیشود؟!
۴۵- به زودی جمع کافران «مکه» در برابر مؤمنان در هم خواهد شکست، و پشت خواهند کرد، این امر در روز «بدر» رخ داده است.
۴۶- و قیامت موعدشان است که در آن به کیفری که سزاوارش هستند مجازات میشوند، و قیامت بزرگتر و سختتر است از عذابی که روز «بدر» به آنان رسید.
۴۷، ۴۸- قطعاً مجرمان در گمراهی از حق، و رنج و عذاب هستند. روزی که بر صورتهایشان در آتش کشیده میشوند، و به آنان گفته میشود: سختی عذاب جهنم را بچشید.
۴۹- مسلماً ما هر چیزی را به مقداری که اندازهگیری و حکم کردهایم، و بر اساس علم و نوشتن خویش در لوح محفوظ، آفریدهایم.
﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وَٰحِدَةٞ كَلَمۡحِۢ بِٱلۡبَصَرِ٥٠ وَلَقَدۡ أَهۡلَكۡنَآ أَشۡيَاعَكُمۡ فَهَلۡ مِن مُّدَّكِرٖ٥١ وَكُلُّ شَيۡءٖ فَعَلُوهُ فِي ٱلزُّبُرِ٥٢ وَكُلُّ صَغِيرٖ وَكَبِيرٖ مُّسۡتَطَرٌ٥٣ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي جَنَّٰتٖ وَنَهَرٖ٥٤ فِي مَقۡعَدِ صِدۡقٍ عِندَ مَلِيكٖ مُّقۡتَدِرِۢ٥٥﴾
۵۰- و فرمان ما به چیزی آنگاه که آن را اراده کنیم نیست جز اینکه یک کلمه میگوییم: کُن - یعنی باش-، و به ناگاه در یک چشم بههمزدنی به وجود میآید.
۵۱- و به تحقیق که از امتهای گذشته امثال شما در کفر را نابود کردهایم، پس آیا پندگیرندهای هست که از کیفر و عذابی که به آنان رسید پند بگیرد؟!
۵۲- و هر کار خیر یا شری که امثال گذشتۀ شما انجام دادهاند در کتابهایی که فرشتگان نگهبان نوشتهاند مکتوب است.
۵۳- و تمام اعمال کوچک و بزرگشان در نامههایی نوشتهشده است، و در قبال آن جزا داده خواهند شد.
۵۴- به راستی که روز قیامت پرهیزگاران در باغهایی بزرگ، و رودهایی وسیع قرار دارند.
۵۵- در مجلس راستینی که هیچ لغو و گناهی در آن نیست، نزد الله فرمانروای بزرگ که مالک همه چیز است، و او تبارک و تعالی بر هر چیزی کاملاً تواناست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلرَّحۡمَٰنُ١ عَلَّمَ ٱلۡقُرۡءَانَ٢ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ٣ عَلَّمَهُ ٱلۡبَيَانَ٤ ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ بِحُسۡبَانٖ٥ وَٱلنَّجۡمُ وَٱلشَّجَرُ يَسۡجُدَانِ٦ وَٱلسَّمَآءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ ٱلۡمِيزَانَ٧ أَلَّا تَطۡغَوۡاْ فِي ٱلۡمِيزَانِ٨ وَأَقِيمُواْ ٱلۡوَزۡنَ بِٱلۡقِسۡطِ وَلَا تُخۡسِرُواْ ٱلۡمِيزَانَ٩ وَٱلۡأَرۡضَ وَضَعَهَا لِلۡأَنَامِ١٠ فِيهَا فَٰكِهَةٞ وَٱلنَّخۡلُ ذَاتُ ٱلۡأَكۡمَامِ١١ وَٱلۡحَبُّ ذُو ٱلۡعَصۡفِ وَٱلرَّيۡحَانُ١٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٣ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِن صَلۡصَٰلٖ كَٱلۡفَخَّارِ١٤ وَخَلَقَ ٱلۡجَآنَّ مِن مَّارِجٖ مِّن نَّارٖ١٥ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٦ رَبُّ ٱلۡمَشۡرِقَيۡنِ وَرَبُّ ٱلۡمَغۡرِبَيۡنِ١٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ١٨﴾
۱، ۲- ذات رحمان قرآن را با سادهکردن تلاوت و حفظ و فهم معانیاش به انسان آموخت.
۳، ۴- انسان را آفرید. و برای گذاشتن تفاوت میان او با دیگر مخلوقات، به وی آموخت که چگونه آنچه را در ضمیر خویش دارد بیان کند.
۵- خورشید و ماه از پی یکدیگر به حساب پایداری که هیچ تغییر و اختلالی در آن نیست حرکت میکنند.
۶- و ستارگانی که در آسمان هستند یا گیاهانی که بدون ساقه از زمین برمیآیند، و درختان ساقهدارِ زمین، پروردگارشان را میشناسند و برای او سجده میکنند، و در مصالح و منافع بندگان که آنها را بر این کار رام کرده است از او فرمان میبرند.
۷- و آسمان را بر فراز زمین بالا برد، و عدالت را که به آن فرمان داد و آن را برای بندگانش تشریع کرد در زمین استوار کرد.
۸، ۹- تا به کسی که برایش وزن میکنید ستم و خیانت روا ندارید، و ترازو را با عدالت برپا دارید، و آنگاه که برای مردم وزن میکنید از ترازو نکاهید.
۱۰- ۱۲- و زمین را نهاد و گستراند تا مخلوقات بر روی آن قرار گیرند. میوهها و نخلهایی دارای غلاف که بار درخت در آن قرار میگیرد، و دانههایی پوستدار برای روزی شما و دامهایتان، و هر گیاه خوشبویی در زمین وجود دارد.
۱۳- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای دینی و دنیوی پروردگارتان را تکذیب میکنید؟! چه زیبا بود پاسخ جنیان آنگاه که پیامبرج این سوره را بر آنان تلاوت کرد، که هر گاه این آیه را میخواند، میگفتند: «ای پروردگار ما! هیچ یک از نعمتهایت را تکذیب نمیکنیم، پس ستایش از آنِ توست»، سزاوار است که بنده نیز هر گاه نعمتها و برکتهای الله برایش خوانده میشود، به آنها اقرار کند، و شکر و ستایش الله را به خاطر آنها به جای آورد.
۱۴، ۱۵- پدر انسانها - یعنی آدم- را از گِلی خشک مانند سفال آفرید، و ابلیس را که از جنیان است از زبانۀ در هم آمیختۀ آتش آفرید.
۱۶- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۱۷- او سبحانه و تعالی پروردگار دو محل برآمدن خورشید در زمستان و تابستان، و پروردگار دو محل فروشدن خورشید در این دو فصل است؛ یعنی تمام این محلها تحت تدبیر و ربوبیت اوست.
۱۸- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
﴿مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَيۡنِ يَلۡتَقِيَانِ١٩ بَيۡنَهُمَا بَرۡزَخٞ لَّا يَبۡغِيَانِ٢٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢١ يَخۡرُجُ مِنۡهُمَا ٱللُّؤۡلُؤُ وَٱلۡمَرۡجَانُ٢٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٣ وَلَهُ ٱلۡجَوَارِ ٱلۡمُنشََٔاتُ فِي ٱلۡبَحۡرِ كَٱلۡأَعۡلَٰمِ٢٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٥ كُلُّ مَنۡ عَلَيۡهَا فَانٖ٢٦ وَيَبۡقَىٰ وَجۡهُ رَبِّكَ ذُو ٱلۡجَلَٰلِ وَٱلۡإِكۡرَامِ٢٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٢٨ يَسَۡٔلُهُۥ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ٢٩ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٠ سَنَفۡرُغُ لَكُمۡ أَيُّهَ ٱلثَّقَلَانِ٣١ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٢ يَٰمَعۡشَرَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ إِنِ ٱسۡتَطَعۡتُمۡ أَن تَنفُذُواْ مِنۡ أَقۡطَارِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ فَٱنفُذُواْۚ لَا تَنفُذُونَ إِلَّا بِسُلۡطَٰنٖ٣٣ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٤ يُرۡسَلُ عَلَيۡكُمَا شُوَاظٞ مِّن نَّارٖ وَنُحَاسٞ فَلَا تَنتَصِرَانِ٣٥ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٦ فَإِذَا ٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ فَكَانَتۡ وَرۡدَةٗ كَٱلدِّهَانِ٣٧ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٣٨ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسَۡٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ٣٩ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٠ يُعۡرَفُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ بِسِيمَٰهُمۡ فَيُؤۡخَذُ بِٱلنَّوَٰصِي وَٱلۡأَقۡدَامِ٤١﴾
۱۹، ۲۰- الله آب دو دریای- شور و شیرین- را به گونهای در کنار یکدیگر قرار داد، که در دید چشم هیچ فاصلهای میان آن دو نیست، اما با این وجود مانعی میانشان است، که باعث میشود یکی از آنها بر دیگری طغیان نکند، و خصوصیاتش را از بین نبرد، بلکه با اینکه هر دو دریا با هم برخورد میکنند اما دریای شیرین شیرین، و دریای شور شور میماند.
۲۱- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۲۲- به قدرت الله از هر دو دریا مرواریدهای بزرگ و کوچک استخراج میشود.
۲۳- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۲۴- و مالکیت تسخیر کشتیهای بزرگی که برای منافع مردم در دریاها روانند، و ارتفاع بلند و بادبانهایی چون کوهها دارند فقط از آنِ او تعالی است.
۲۵- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۲۶، ۲۷- تمام مخلوقاتی که بر روی زمین هستند بدون تردید نابود میشوند، و وجه پروردگارت که صاحب عظمت و کبریاء و بخشش و کرم است باقی میماند. در این آیه صفت وجه برای الله تعالی آنگونه که سزاوارش باشد، و بدون تشبیه و تکییف اثبات شده است.
۲۸- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۲۹، ۳۰- تمام کسانی که در آسمانها و زمین هستند نیازهایشان را از او میخواهند؛ یعنی هیچ یک از آنها از او بینیاز نیست. او تعالی هر روز به کاری میپردازد: عزت میدهد و خوار میگرداند، میبخشد و محروم میکند. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۳۱، ۳۲- - ای گروه انس و جن- به زودی به حساب شما خواهیم پرداخت و جزای اعمالی را که در دنیا انجام دادهاید به شما خواهیم داد، آنگاه گنهکاران را عذاب میکنیم، و به فرمانبرداران پاداش میدهیم. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۳۳، ۳۴- ای گروه جن و انس! اگر میتوانید با فرار از کرانههای آسمانها و زمین رخنهای برای گریز از فرمان و حکم الله برای خودتان ایجاد کنید پس این کار را انجام دهید، و هرگز قادر بر این کار نخواهید بود جز به نیرو و حجت و فرمانی از جانب الله تعالی، و چگونه این امکان برایتان وجود دارد، در حالی که مالک هیچ سود و زیانی برای خود نیستید؟! پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۳۵، ۳۶- ای گروه جن و انس! زبانهای از آتش، و مس مذاب بر سرتان ریخته میشود، آنگاه نمیتوانید به یکدیگر یاری رسانید. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۳۷، ۳۸- پس آنگاه که آسمان در روز قیامت بر اثر سختی امر و هول و هراس آن روز بشکافد و پراکنده شود، و مانند روغن گل سرخ، و مانند روغن جوشیده و سرب مذاب، قرمز شود. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۳۹، ۴۰- در آن روز فرشتگان از انسانها و جنیان گنهکار در مورد گناهانشان نمیپرسند. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۴۱- فرشتگان، گنهکاران را با نشانههایشان میشناسند، آنگاه موی جلوی سر و پاهایشان را میگیرند، و آنان را در جهنم میافکنند.
﴿فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٢ هَٰذِهِۦ جَهَنَّمُ ٱلَّتِي يُكَذِّبُ بِهَا ٱلۡمُجۡرِمُونَ٤٣ يَطُوفُونَ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَ حَمِيمٍ ءَانٖ٤٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٥ وَلِمَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ جَنَّتَانِ٤٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٧ ذَوَاتَآ أَفۡنَانٖ٤٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٤٩ فِيهِمَا عَيۡنَانِ تَجۡرِيَانِ٥٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥١ فِيهِمَا مِن كُلِّ فَٰكِهَةٖ زَوۡجَانِ٥٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٣ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ فُرُشِۢ بَطَآئِنُهَا مِنۡ إِسۡتَبۡرَقٖۚ وَجَنَى ٱلۡجَنَّتَيۡنِ دَانٖ٥٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٥ فِيهِنَّ قَٰصِرَٰتُ ٱلطَّرۡفِ لَمۡ يَطۡمِثۡهُنَّ إِنسٞ قَبۡلَهُمۡ وَلَا جَآنّٞ٥٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٧ كَأَنَّهُنَّ ٱلۡيَاقُوتُ وَٱلۡمَرۡجَانُ٥٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٥٩ هَلۡ جَزَآءُ ٱلۡإِحۡسَٰنِ إِلَّا ٱلۡإِحۡسَٰنُ٦٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦١ وَمِن دُونِهِمَا جَنَّتَانِ٦٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٣ مُدۡهَآمَّتَانِ٦٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٥ فِيهِمَا عَيۡنَانِ نَضَّاخَتَانِ٦٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٧ فِيهِمَا فَٰكِهَةٞ وَنَخۡلٞ وَرُمَّانٞ٦٨ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٦٩﴾
۴۲- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۴۳، ۴۴- و به این گنهکاران - از روی توبیخ و تحقیر- گفته میشود: این همان جهنمی است که مجرمان در دنیا آن را تکذیب میکردند: گاهی در آتش سوزان عذاب میشوند، و گاهی از حمیم که نوشیدنی بسیار داغ و سوزانی است و رودهها و سایر اعضای درونی بدن را میسوزاند، نوشانیده میشوند.
۴۵- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۴۶- و برای هر یک از بندگان انسی و جنی الله که تقوایش را پیشه کند، و از ایستادن در برابر او تعالی بترسد؛ یعنی از او اطاعت کند و از نافرمانی او دست بکشد، دو باغ است.
۴۷- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۴۸- و این دو باغ شاخههایی دارای میوهها و ثمرهای تر و تازه دارند.
۴۹- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۵۰- در این دو باغ دو چشمه آب وجود دارد که در میانشان جاری است.
۵۱- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۵۲- در این دو باغ از هر نوع میوهای دو گونه است.
۵۳- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۵۴- و برای کسانی که از مقام پروردگارشان ترسیدهاند دو باغ است که در آنها بهرهمند میشوند، بر فرشهایی که آستری آنها از ابریشم کلفت است تکیه زدهاند، و میوههای این دو باغ به آنان نزدیک و قابل دسترس است.
۵۵- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۵۶- بر روی این فرشها زنانی هستند که فقط به شوهرانشان چشم دوختهاند، چنان به شوهرانشان وابسته هستند که به دیگران نمینگرند، و قبل از شوهرانشان هیچ انس و جنی با آنان نزدیکی نکرده است.
۵۷- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۵۸- این زنان زیبای بهشتی از نظر زیبایی و درخشندگی گویی یاقوت و مرجانند.
۵۹- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۶۰، ۶۱- آیا جزای کسی که در دنیا نیکوکاری کند جز این است که با اعطای بهشت در آخرت به او نیکی شود؟! پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۶۲، ۶۳- و غیر از دو باغ مذکور دو باغ دیگر است. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۶۴، ۶۵- این دو باغ به رنگ سبز هستند، و سبزیشان چنان شدت یافته که متمایل به سیاه شده است. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۶۶، ۶۷- در این دو باغ دو چشمه هستند که آب زیادی فوران میکنند و قطع نمیشوند. پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۶۸- در این دو باغ انواع میوهها و درختان نخل و انار است.
۶۹- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
﴿فِيهِنَّ خَيۡرَٰتٌ حِسَانٞ٧٠ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧١ حُورٞ مَّقۡصُورَٰتٞ فِي ٱلۡخِيَامِ٧٢ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٣ لَمۡ يَطۡمِثۡهُنَّ إِنسٞ قَبۡلَهُمۡ وَلَا جَآنّٞ٧٤ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٥ مُتَّكِِٔينَ عَلَىٰ رَفۡرَفٍ خُضۡرٖ وَعَبۡقَرِيٍّ حِسَانٖ٧٦ فَبِأَيِّ ءَالَآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ٧٧ تَبَٰرَكَ ٱسۡمُ رَبِّكَ ذِي ٱلۡجَلَٰلِ وَٱلۡإِكۡرَامِ٧٨﴾
۷۰- در این چهار باغ زنانی خوشاخلاق و زیبارو هستند.
۷۱- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۷۲- حورانی پردهنشین و محفوظ در خیمهها.
۷۳- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۷۴- قبل از شوهران این حوران هیچ انسان و جنی با آنان نزدیکی نکرده است.
۷۵- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۷۶- بر بالشتهایی پوشیدهشده با روپوش سبز، و فرشهایی شگفت با ساختی عالی در نهایت زیبایی تکیه زدهاند.
۷۷- پس – ای گروه جن و انس- کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را تکذیب میکنید؟!
۷۸- نام پروردگارت برکت فراوان و خیر زیادی دارد، ذاتی که دارای شُکوه و عظمت آشکار، بزرگی کامل، و احسان و بخشش به دوستانش است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا وَقَعَتِ ٱلۡوَاقِعَةُ١ لَيۡسَ لِوَقۡعَتِهَا كَاذِبَةٌ٢ خَافِضَةٞ رَّافِعَةٌ٣ إِذَا رُجَّتِ ٱلۡأَرۡضُ رَجّٗا٤ وَبُسَّتِ ٱلۡجِبَالُ بَسّٗا٥ فَكَانَتۡ هَبَآءٗ مُّنۢبَثّٗا٦ وَكُنتُمۡ أَزۡوَٰجٗا ثَلَٰثَةٗ٧ فَأَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ٨ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ٩ وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلسَّٰبِقُونَ١٠ أُوْلَٰٓئِكَ ٱلۡمُقَرَّبُونَ١١ فِي جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ١٢ ثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ وَقَلِيلٞ مِّنَ ٱلۡأٓخِرِينَ١٤ عَلَىٰ سُرُرٖ مَّوۡضُونَةٖ١٥ مُّتَّكِِٔينَ عَلَيۡهَا مُتَقَٰبِلِينَ١٦﴾
۱-۳- آنگاه که قیامت برپا شود، هیچ کس نیست که برپایی آن را تکذیب کند، پایینآورندۀ دشمنان الله در جهنم، و بالابرندۀ دوستان او تعالی در بهشت است.
۴- ۶- آنگاه که زمین با تکان سختی لرزانده شود و کوهها به شدت متلاشی و ریز ریز شوند، و بر اثر متلاشیشدن به گرد و خاکی پراکنده در فضا که باد آنها را به هر سو برد تبدیل شوند.
۷- و – ای مردم- شما در آن روز سه گروه میشوید:
۸، ۹- یاران دستراست که ساکن مقام والا هستند، چه جایگاه بالا و بزرگی دارند!! و یاران دستچپ که ساکن مقام پست هستند، چه حال بدی دارند!!
۱۰- ۱۲- و پیشیگیرندگان در انجام کارهای نیک در دنیا همانان در آخرت پیشیگیرندگان به سوی درجات در آخرت هستند، اینان همان مقربان نزد الله هستند، که پروردگارشان آنان را وارد بهشتهای پر نعمت میکند.
۱۳-۱۶- گروه بزرگی از نخستینیان این امت و غیر آنان از امتهای دیگر، و اندکی از متأخران این امت بر تختهایی بافتهشده از طلا در آن وارد میشوند، و در حالی که رو در روی یکدیگر قرار دارند بر این تختها تکیهزده هستند.
﴿يَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ١٧ بِأَكۡوَابٖ وَأَبَارِيقَ وَكَأۡسٖ مِّن مَّعِينٖ١٨ لَّا يُصَدَّعُونَ عَنۡهَا وَلَا يُنزِفُونَ١٩ وَفَٰكِهَةٖ مِّمَّا يَتَخَيَّرُونَ٢٠ وَلَحۡمِ طَيۡرٖ مِّمَّا يَشۡتَهُونَ٢١ وَحُورٌ عِينٞ٢٢ كَأَمۡثَٰلِ ٱللُّؤۡلُوِٕ ٱلۡمَكۡنُونِ٢٣ جَزَآءَۢ بِمَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢٤ لَا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوٗا وَلَا تَأۡثِيمًا٢٥ إِلَّا قِيلٗا سَلَٰمٗا سَلَٰمٗا٢٦ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡيَمِينِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلۡيَمِينِ٢٧ فِي سِدۡرٖ مَّخۡضُودٖ٢٨ وَطَلۡحٖ مَّنضُودٖ٢٩ وَظِلّٖ مَّمۡدُودٖ٣٠ وَمَآءٖ مَّسۡكُوبٖ٣١ وَفَٰكِهَةٖ كَثِيرَةٖ٣٢ لَّا مَقۡطُوعَةٖ وَلَا مَمۡنُوعَةٖ٣٣ وَفُرُشٖ مَّرۡفُوعَةٍ٣٤ إِنَّآ أَنشَأۡنَٰهُنَّ إِنشَآءٗ٣٥ فَجَعَلۡنَٰهُنَّ أَبۡكَارًا٣٦ عُرُبًا أَتۡرَابٗا٣٧ لِّأَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٣٨ ثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأَوَّلِينَ٣٩ وَثُلَّةٞ مِّنَ ٱلۡأٓخِرِينَ٤٠ وَأَصۡحَٰبُ ٱلشِّمَالِ مَآ أَصۡحَٰبُ ٱلشِّمَالِ٤١ فِي سَمُومٖ وَحَمِيمٖ٤٢ وَظِلّٖ مِّن يَحۡمُومٖ٤٣ لَّا بَارِدٖ وَلَا كَرِيمٍ٤٤ إِنَّهُمۡ كَانُواْ قَبۡلَ ذَٰلِكَ مُتۡرَفِينَ٤٥ وَكَانُواْ يُصِرُّونَ عَلَى ٱلۡحِنثِ ٱلۡعَظِيمِ٤٦ وَكَانُواْ يَقُولُونَ أَئِذَا مِتۡنَا وَكُنَّا تُرَابٗا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبۡعُوثُونَ٤٧ أَوَ ءَابَآؤُنَا ٱلۡأَوَّلُونَ٤٨ قُلۡ إِنَّ ٱلۡأَوَّلِينَ وَٱلۡأٓخِرِينَ٤٩ لَمَجۡمُوعُونَ إِلَىٰ مِيقَٰتِ يَوۡمٖ مَّعۡلُومٖ٥٠﴾
۱۷- ۱۹- برای خدمت به آنان پسرانی که نه سالخورده میشوند و نه میمیرند، پیالهها و کوزهها و جامهایی از خمر جاری در بهشت که نه بر اثر نوشیدن آن دچار سردرد میشوند، و نه عقلشان را تباه میسازد، بر گردشان میچرخانند.
۲۰- ۲۴- و این پسران میوههایی که اختیار کنند، و گوشت پرنده از آنچه به آن تمایل دارند بر گردشان میگردانند. و زنانی گشادهچشم دارند، که از نظر درخشندگی و زیبایی گویی مانند مروارید محافظتشده در صدف هستند؛ اینها پاداشی برای آنان در قبال اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادند است.
۲۵، ۲۶- در بهشت نه سخن باطلی میشنوند، و نه سخنی که به سبب شنیدن آن گنهکار شوند، جز سخنی سالم از این عیوب، و سلام به یکدیگر چیز دیگری را نمیشنوند.
۲۷- ۳۴- و یاران دستراست، چه جایگاه و پاداش بزرگی دارند!! در درخت سدری بدون خار و در درختان موز انبوهی که شاخههایشان در یکدیگر فرو رفته است، و سایۀ پایداری که پایان نمییابد، و آب روانی که نمیایستد، و میوههای فراوانی که هرگز تمام نمیشود و از آنان قطع نمیشود، و هیچ چیز مانع آنان از این میوهها نمیشود، و فرشهایی برافراشته بر روی تختها، هستند.
۳۵- ۳۸- به راستی که ما زنان اهل بهشت را به روشی غیر از روشی که در دنیا بودند پدید آوردیم؛ یعنی پدیدآوردنی کامل که فنا نمیپذیرد، و آنان را دوشیزه، شوهردوست، و هم سن و سال قرار دادیم. آنان را برای یاران دستراست آفریدیم.
۳۹، ۴۰- و آنان گروه بزرگی از پیشینیان، و گروه بزرگی از متأخران هستند.
۴۱- ۴۴- و یاران دستچپ، چه حال و جزای بدی دارند!! در میان بادهایی بسیار سوزان از گرمای آتش جهنم که نفسهایشان را میگیرد، و آبی بسیار داغ که میجوشد، و در سایۀ دود بسیار سیاهی، که نه نسیم خنکی دارد، و نه منظر نیکویی.
۴۵- به راستی که آنان در دنیا از حرام برخوردار میشدند، و از آنچه رسولان نزدشان آوردند روی میگرداندند.
۴۶- و بر کفر و شرکورزیدن به الله و نافرمانی از او پایدار بودند، و نیت توبه از این کار را نداشتند.
۴۷- و برای انکار رستاخیز میگفتند: آیا پس از اینکه مُردیم و خاک و استخوانهایی پوسیده شدیم برانگیخته میشویم؟! این سخن را برای بعیدشمردن و تکذیب رستاخیز میگفتند.
۴۸- آیا ما و پدران نخستین ما که تبدیل به خاک و در زمین پراکنده شدهاند برانگیخته میشویم؟!
۴۹، ۵۰- - ای رسول- به آنان بگو: قطعاً آدمیزادهای نخستین و متاخر در روز مشخصی؛ یعنی روز قیامت گرد آورده خواهند شد.
﴿ثُمَّ إِنَّكُمۡ أَيُّهَا ٱلضَّآلُّونَ ٱلۡمُكَذِّبُونَ٥١ لَأٓكِلُونَ مِن شَجَرٖ مِّن زَقُّومٖ٥٢ فَمَالُِٔونَ مِنۡهَا ٱلۡبُطُونَ٥٣ فَشَٰرِبُونَ عَلَيۡهِ مِنَ ٱلۡحَمِيمِ٥٤ فَشَٰرِبُونَ شُرۡبَ ٱلۡهِيمِ٥٥ هَٰذَا نُزُلُهُمۡ يَوۡمَ ٱلدِّينِ٥٦ نَحۡنُ خَلَقۡنَٰكُمۡ فَلَوۡلَا تُصَدِّقُونَ٥٧ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تُمۡنُونَ٥٨ ءَأَنتُمۡ تَخۡلُقُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡخَٰلِقُونَ٥٩ نَحۡنُ قَدَّرۡنَا بَيۡنَكُمُ ٱلۡمَوۡتَ وَمَا نَحۡنُ بِمَسۡبُوقِينَ٦٠ عَلَىٰٓ أَن نُّبَدِّلَ أَمۡثَٰلَكُمۡ وَنُنشِئَكُمۡ فِي مَا لَا تَعۡلَمُونَ٦١ وَلَقَدۡ عَلِمۡتُمُ ٱلنَّشۡأَةَ ٱلۡأُولَىٰ فَلَوۡلَا تَذَكَّرُونَ٦٢ أَفَرَءَيۡتُم مَّا تَحۡرُثُونَ٦٣ ءَأَنتُمۡ تَزۡرَعُونَهُۥٓ أَمۡ نَحۡنُ ٱلزَّٰرِعُونَ٦٤ لَوۡ نَشَآءُ لَجَعَلۡنَٰهُ حُطَٰمٗا فَظَلۡتُمۡ تَفَكَّهُونَ٦٥ إِنَّا لَمُغۡرَمُونَ٦٦ بَلۡ نَحۡنُ مَحۡرُومُونَ٦٧ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱلۡمَآءَ ٱلَّذِي تَشۡرَبُونَ٦٨ ءَأَنتُمۡ أَنزَلۡتُمُوهُ مِنَ ٱلۡمُزۡنِ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡمُنزِلُونَ٦٩ لَوۡ نَشَآءُ جَعَلۡنَٰهُ أُجَاجٗا فَلَوۡلَا تَشۡكُرُونَ٧٠ أَفَرَءَيۡتُمُ ٱلنَّارَ ٱلَّتِي تُورُونَ٧١ ءَأَنتُمۡ أَنشَأۡتُمۡ شَجَرَتَهَآ أَمۡ نَحۡنُ ٱلۡمُنشُِٔونَ٧٢ نَحۡنُ جَعَلۡنَٰهَا تَذۡكِرَةٗ وَمَتَٰعٗا لِّلۡمُقۡوِينَ٧٣ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٧٤ ۞فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَوَٰقِعِ ٱلنُّجُومِ٧٥ وَإِنَّهُۥ لَقَسَمٞ لَّوۡ تَعۡلَمُونَ عَظِيمٌ٧٦﴾
۵۱- ۵۵- آنگاه شما ای گمراهان از راه هدایت و ای تکذیبکنندگان وعده و وعیدهای الله! قطعاً از درختی از زقوم، که بدترین و پلیدترین درخت است خواهید خورد، و از گرسنگی زیاد، شکمهایتان را از آن پر خواهید کرد، و بر روی آن از آب بینهایت سوزان که تشنگی را برطرف نمیکند مینوشید، و همانند آبنوشیدن شتری که به سبب بیماری تشنگیاش رفع نمیشود، به کثرت از آن مینوشید.
۵۶- این عذابی که به شما میرسد بخشی از توشهای است که روز قیامت برایتان آماده شده است. در اینجا مورد توبیخ و تمسخر قرار گرفتهاند.
۵۷- - ای مردم- ما شما را در حالی که هیچ چیز نبودید آفریدیم، پس آیا رستاخیز را تصدیق نمیکنید؟!
۵۸، ۵۹- آیا نطفههایی را که در رَحِمهای زنانتان میافکنید دیدهاید، آیا شما آن را به انسان تبدیل میکنید یا ما آفریدگاریم؟!
۶۰، ۶۱- ما هستیم که مرگ را میان شما مقدر کردهایم، و ما ناتوان نیستیم بر اینکه آفرینش شما را در روز قیامت تغییر دهیم، و شما را در صفات و احوالی که برایتان ناشناس است پدید آوریم.
۶۲- و در حقیقت دانستهاید که بار اول که هیچ چیز نبودید الله شما را پدید آورد، پس آیا قدرت الله را بر اینکه بار دیگر شما را بیافریند به یاد نمیآورید؟!
۶۳- ۶۷- آیا کِشتی را که در زمین میکارید دیدهاید؟ آیا شما هستید که آن را در زمین میرویانید، یا ما هستیم که آن را در زمین مستقر میکنیم و میرویانیم؟! اگر بخواهیم آن کِشت را خشکیده و متلاشیشده قرار میدهیم، که به هیچ عنوان قابل خوردن نباشد، آنگاه از آنچه به آن رسیده است شگفتزده میشوید، و میگویید: به راستی که ما زیان و عذاب دیدهایم. بلکه ما از روزی محروم هستیم.
۶۸، ۶۹- آیا آبی را که برای زندهماندن مینوشید دیدهاید؟! آیا شما آن را از ابر به درون زمین فرو فرستادید، یا ما هستیم که آن را رحمتی برای شما نازل کردیم؟!
۷۰- اگر بخواهیم این آب را بسیار شور قرار میدهیم، که هرگز قابل آشامیدن و آبیاری نباشد، پس آیا از پروردگارتان در قبال اینکه آب شیرین را برای فایدۀ شما فرو میفرستد سپاسگزاری نمیکنید؟!
۷۱، ۷۲- آیا آتشی را که برمیافروزید دیدهاید؟! آیا شما هستید که درختی را که آتش از آن افروخته میشود پدید آوردهاید، یا ما هستیم که آن را پدید آوردهایم؟!
۷۳- ما این آتشی را که برمیافروزید به منظور یادآوریِ آتش جهنم به شما و برای منفعت مسافران قرار دادیم.
۷۴- پس – ای پیامبر- پروردگار عظیم خویش را که صاحب اسماء و صفات کامل، و احسان و نیکیهای فراوان است منزه بدان.
۷۵، ۷۶- الله به محلهای فرود ستارگان در آسمان سوگند یاد فرمود، و به راستی که این سوگند اگر ارزش آن را بدانید بسیار بزرگ است.
﴿إِنَّهُۥ لَقُرۡءَانٞ كَرِيمٞ٧٧ فِي كِتَٰبٖ مَّكۡنُونٖ٧٨ لَّا يَمَسُّهُۥٓ إِلَّا ٱلۡمُطَهَّرُونَ٧٩ تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٨٠ أَفَبِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِ أَنتُم مُّدۡهِنُونَ٨١ وَتَجۡعَلُونَ رِزۡقَكُمۡ أَنَّكُمۡ تُكَذِّبُونَ٨٢ فَلَوۡلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلۡحُلۡقُومَ٨٣ وَأَنتُمۡ حِينَئِذٖ تَنظُرُونَ٨٤ وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنكُمۡ وَلَٰكِن لَّا تُبۡصِرُونَ٨٥ فَلَوۡلَآ إِن كُنتُمۡ غَيۡرَ مَدِينِينَ٨٦ تَرۡجِعُونَهَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٨٧ فَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ٨٨ فَرَوۡحٞ وَرَيۡحَانٞ وَجَنَّتُ نَعِيمٖ٨٩ وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٩٠ فَسَلَٰمٞ لَّكَ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡيَمِينِ٩١ وَأَمَّآ إِن كَانَ مِنَ ٱلۡمُكَذِّبِينَ ٱلضَّآلِّينَ٩٢ فَنُزُلٞ مِّنۡ حَمِيمٖ٩٣ وَتَصۡلِيَةُ جَحِيمٍ٩٤ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ حَقُّ ٱلۡيَقِينِ٩٥ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٩٦﴾
۷۷- ۷۹- قطعاً این قرآن که آن را بر محمدج فرو فرستاد قرآنی دارای منافعی بزرگ، خیر فراوان، و علمی زیاد است، و در کتابی حفاظتشده و پنهان از چشمان مردم، که در دستان فرشتگان است قرار دارد. قرآن را جز فرشتگان گرامی که الله آنان را از آفات و گناهان پاک گردانیده، و نیز کسانی که از شرک و جنابت و حدث پاک هستند لمس نمیکنند.
۸۰- و این قرآن کریم از جانب پروردگار جهانیان نازل شده است، پس حقیقتی است که هیچ تردیدی در آن راه ندارد.
۸۱- پس – ای مشرکان- آیا شما این قرآن را تکذیب میکنید؟!
۸۲- و به جای اینکه در قبال نعمتهایی که الله به شما ارزانی داشته از او تعالی سپاسگزاری کنید آنها را تکذیب میکنید، و کفر میورزید؟!
در اینجا کار کسی که در مورد قرآن سهلانگاری میکند و به دعوتش اهمیتی نمیدهد رد شده است.
۸۳- ۸۵- پس آیا آنگاه که نفس یکی از شما هنگام جانکندن به گلوگاه برسد، و شما حضور دارید و به او مینگرید، میتوانید روح او را در جسدش نگهدارید؟! هرگز قادر بر انجام این کار نیستید، و ما با فرشتگان خویش از شما به او نزدیکتریم، اما شما این فرشتگان را نمیبینید.
۸۶، ۸۷- و اگر در قبال اعمالتان مورد محاسبه قرار نمیگیرید و جزا داده نمیشوید میتوانید روح را به بدن بازگردانید، اگر راست میگویید؟! هرگز قادر بر این کار نخواهید بود.
۸۸، ۸۹- اما اگر میت از پیشیگیرندگان [به نیکیها] و مقربان باشد، هنگام مرگ رحمتی گسترده و شادی و سُرور و آنچه میپسندد، و در آخر بهشت جاویدان و پرنعمت دارد.
۹۰، ۹۱- و اما اگر از یاران دستراستی باشد، به او گفته میشود: به سبب اینکه از یاران دستراستی بودی، سلامتی و امنیت برای توست.
۹۲- ۹۴- ولی اگر میت از تکذیبکنندگانِ رستاخیز و گمراهان از راه راست باشد، با شراب جوشان و بینهایت داغ جهنم، و آتشی که با آن سوزانده میشود و از عذاب سختش رنج میبرد، پذیرایی میشود.
۹۵، ۹۶- - ای رسول- قطعاً این امر که آن را برایت حکایت کردیم همان حقیقتی یقینی است که هیچ تردیدی در آن وجود ندارد، پس به نام پروردگار بزرگ خویش تسبیح بگو، و او را از سخنان ستمکاران و منکران پاک و منزه بدان، و الله از آنچه که میگویند بسیار برتر و منزه است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ٢ هُوَ ٱلۡأَوَّلُ وَٱلۡأٓخِرُ وَٱلظَّٰهِرُ وَٱلۡبَاطِنُۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٣﴾
۱- تمام مخلوقات الله در آسمانها و زمین، او تعالی را به پاکی و قداست میستایند، و او بر مخلوقاتش شکستناپذیر، و در تدبیر امورشان حکیم است.
۲- فرمانروایی آسمانها و زمین و آنچه در آنها وجود دارد فقط از آنِ اوست، و او مالک و متصرف در مخلوقاتش است، زنده میکند و میمیراند، و او تعالی بر هر چیزی تواناست، چیزی را که اراده کند برایش غیر ممکن نیست، پس آنچه خواسته موجود شده، و آنچه نخواسته موجود نشده است.
۳- او ذات اولی است که هیچ چیز پیش از او نبوده است، و آخری است که هیچ چیز پس از او نیست، و او ظاهری است که هیچ چیز فوق او نیست، و باطنی است که هیچ چیز پایینتر از او نیست، و هیچ امر نهانی نه در زمین و نه در آسمان بر او پوشیده نمیماند، و از همه چیز آگاه است.
﴿هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٖ ثُمَّ ٱسۡتَوَىٰ عَلَى ٱلۡعَرۡشِۖ يَعۡلَمُ مَا يَلِجُ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَمَا يَخۡرُجُ مِنۡهَا وَمَا يَنزِلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ وَمَا يَعۡرُجُ فِيهَاۖ وَهُوَ مَعَكُمۡ أَيۡنَ مَا كُنتُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٤ لَّهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرۡجَعُ ٱلۡأُمُورُ٥ يُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَيُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۚ وَهُوَ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٦ ءَامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَأَنفِقُواْ مِمَّا جَعَلَكُم مُّسۡتَخۡلَفِينَ فِيهِۖ فَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَأَنفَقُواْ لَهُمۡ أَجۡرٞ كَبِيرٞ٧ وَمَا لَكُمۡ لَا تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلرَّسُولُ يَدۡعُوكُمۡ لِتُؤۡمِنُواْ بِرَبِّكُمۡ وَقَدۡ أَخَذَ مِيثَٰقَكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ٨ هُوَ ٱلَّذِي يُنَزِّلُ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦٓ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖ لِّيُخۡرِجَكُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ بِكُمۡ لَرَءُوفٞ رَّحِيمٞ٩ وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تُنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ لَا يَسۡتَوِي مِنكُم مَّنۡ أَنفَقَ مِن قَبۡلِ ٱلۡفَتۡحِ وَقَٰتَلَۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَعۡظَمُ دَرَجَةٗ مِّنَ ٱلَّذِينَ أَنفَقُواْ مِنۢ بَعۡدُ وَقَٰتَلُواْۚ وَكُلّٗا وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١٠ مَّن ذَا ٱلَّذِي يُقۡرِضُ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا فَيُضَٰعِفَهُۥ لَهُۥ وَلَهُۥٓ أَجۡرٞ كَرِيمٞ١١﴾
۴- او ذاتی است که آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد را در شش روز آفرید، سپس آنگونه که سزاوار جلال اوست بر عرش خویش که بالای تمام مخلوقاتش است بالا رفت و ارتفاع گرفت، از بذر و باران و سایر مواردی که وارد زمین میشود، و از گیاه و کشتزار و میوههایی که از آن بیرون میآید، و از باران و غیر آن که از آسمان فرود میآید، و از فرشتگان و اعمال که در آسمان بالا میرود آگاه است، هر کجا که باشید با علم خویش همراه شماست، و الله اعمالتان را میبیند و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۵- فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ اوست، و امور مخلوقات در آخرت فقط به سوی او تعالی بازگردانیده میشود، و آنان را در قبال اعمالشان جزا خواهد داد.
۶- آنچه از لحظات شب که کاسته میشود در روز در میآورد و بر آن میافزاید، و آنچه از لحظات روز که کاسته میشود در شب درمیآورد و بر شب میافزاید، و او سبحانه از رازها و از آنچه سینهها پنهان میدارند آگاه است، و هیچ امر نهانی از این موارد بر او پوشیده نمیماند.
۷- به الله، و به رسولش ایمان آورید، و از مالی که الله به شما روزی داده و شما را در آن جانشین قرار داده است انفاق کنید؛ زیرا کسانی از میان شما که به الله ایمان آورده، و از اموالشان انفاق کردهاند، پاداش بزرگی دارند.
۸- و چه عذری دارید که یگانگی الله را تصدیق نمیکنید، و به شریعتش عمل نمیکنید، در حالی که رسول شما را به این کار فرامیخواند، و الله بر این امر از شما پیمان گرفته است، اگر به الله که آفریدگارتان است ایمان دارید؟!
۹- او همان ذاتی است که آیاتی مفصل و روشن از قرآن بر بندهاش محمدج فرو میفرستد؛ تا با آن شما را از تاریکیهای کفر به سوی نور ایمان درآورد، و به راستی که الله با بیرونآوردن شما از تاریکیها به سوی نور، در دنیا و آخرت به رحمتی گسترده به شما مهربانی میکند، و بهترین جزا را به شما میدهد.
۱۰- و چه چیزی شما را از انفاق در راه الله بازمیدارد؟! در حالی که میراث آسمانها و زمین از آنِ الله است و تمام آنچه را که در آنها وجود دارد به ارث میبرد، و هیچ کس مالک هیچ چیز در آسمانها و زمین باقی نمیماند. از میان شما کسی که قبل از فتح «مکه» انفاق کرد و با کافران جنگید، [با دیگران] یکسان نیستند، اینان درجۀ بالاتری نزد الله دارند از کسانی که بعد از فتح در راه الله انفاق کردند و با کافران جنگیدند؛ و الله به هر دو گروه، بهشت را وعده داده است، و الله به اعمالتان بسیار داناست، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آنها جزا خواهد داد.
۱۱- کیست که با رضایت قلبی بدون منت و آزاری در راه الله انفاق کند، تا پروردگارش بر مزد و پاداش او بیفزاید، و پاداشی گرامی - یعنی بهشت- برایش باشد؟!
﴿يَوۡمَ تَرَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ يَسۡعَىٰ نُورُهُم بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَبِأَيۡمَٰنِهِمۖ بُشۡرَىٰكُمُ ٱلۡيَوۡمَ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٢ يَوۡمَ يَقُولُ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ وَٱلۡمُنَٰفِقَٰتُ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱنظُرُونَا نَقۡتَبِسۡ مِن نُّورِكُمۡ قِيلَ ٱرۡجِعُواْ وَرَآءَكُمۡ فَٱلۡتَمِسُواْ نُورٗاۖ فَضُرِبَ بَيۡنَهُم بِسُورٖ لَّهُۥ بَابُۢ بَاطِنُهُۥ فِيهِ ٱلرَّحۡمَةُ وَظَٰهِرُهُۥ مِن قِبَلِهِ ٱلۡعَذَابُ١٣ يُنَادُونَهُمۡ أَلَمۡ نَكُن مَّعَكُمۡۖ قَالُواْ بَلَىٰ وَلَٰكِنَّكُمۡ فَتَنتُمۡ أَنفُسَكُمۡ وَتَرَبَّصۡتُمۡ وَٱرۡتَبۡتُمۡ وَغَرَّتۡكُمُ ٱلۡأَمَانِيُّ حَتَّىٰ جَآءَ أَمۡرُ ٱللَّهِ وَغَرَّكُم بِٱللَّهِ ٱلۡغَرُورُ١٤ فَٱلۡيَوۡمَ لَا يُؤۡخَذُ مِنكُمۡ فِدۡيَةٞ وَلَا مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْۚ مَأۡوَىٰكُمُ ٱلنَّارُۖ هِيَ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٥ ۞أَلَمۡ يَأۡنِ لِلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَن تَخۡشَعَ قُلُوبُهُمۡ لِذِكۡرِ ٱللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ ٱلۡحَقِّ وَلَا يَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ مِن قَبۡلُ فَطَالَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡأَمَدُ فَقَسَتۡ قُلُوبُهُمۡۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ١٦ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ يُحۡيِ ٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۚ قَدۡ بَيَّنَّا لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ١٧ إِنَّ ٱلۡمُصَّدِّقِينَ وَٱلۡمُصَّدِّقَٰتِ وَأَقۡرَضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا يُضَٰعَفُ لَهُمۡ وَلَهُمۡ أَجۡرٞ كَرِيمٞ١٨﴾
۱۲- روزی که مردان و زنان مؤمن را میبینی که نور آنان به اندازۀ اعمالشان، بر روی صراط از جلو و سمت راستشان پیش میرود، و به آنان گفته میشود: امروز مژده باد به شما ورود به بهشتهایی پهناور که نهرها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، و هرگز از آنها خارج نمیشوید، این پاداش همان رستگاری بزرگ در آخرت برایتان است.
۱۳- روزی که مردان و زنان منافق بر روی صراط به کسانی که ایمان آوردهاند میگویند: به ما مهلت دهید تا مقداری از نورتان روشنایی برگیریم، سپس فرشتگان – از روی تمسخر- به آنان میگویند: به پشت سرتان بازگردید و نور بخواهید، آنگاه میان آنان دیواری زده میشود، و آن دیوار دری دارد، که در داخل آن که به سمت مؤمنان است رحمت، و در بیرون آن که به سمت منافقان است عذاب قرار دارد.
۱۴- منافقان اینگونه به مؤمنان ندا میزنند: مگر در دنیا همراه شما نبودیم، و همانند شما شعایر دین را به جای نمیآوردیم؟! مؤمنان به آنان میگویند: آری، شما در ظاهر با ما بودید، اما خود را با نفاق و گناهان نابود کردید، و منتظر مرگ پیامبرج و نزول بلاها بر مؤمنان بودید، در رستاخیزِ پس از مرگ تردید کردید، و آرزوهای دروغینتان شما را فریفت، و در همین حال ماندید تا مرگ به سراغتان آمد، و شیطان شما را دربارۀ الله فریب داد.
۱۵- پس – ای منافقان- امروز فدیهای از هیچ یک از شما پذیرفته نمیشود، تا خود را با آن از عذاب الهی برهاند، و از کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدند نیز فدیهای گرفته نمیشود. مقصد همگی شما آتش جهنم است، که از هر منزلی برایتان سزاوارتر است، و مقصد بدی است.
۱۶- آیا برای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و از هدایتش پیروی کردهاند، زمان آن نرسیده است که دلهایشان با یاد الله و شنیدن قرآن نرم گردد، و در سنگدلی مانند یهود و نصاری که قبل از اینان به آنان کتاب داده شد نباشند، که زمان بر آنان طولانی شد، و کلام الهی را تغییر دادند، و به این سبب دلهایشان سخت گردید، و بسیاری از آنان از طاعت الله خارج هستند؟! در این آیه بر نرمی و خشوع برای الله سبحانه هنگام شنیدن کتاب و حکمتی که نازل کرده است، و پرهیز از شبیهشدن به یهودیان و نصاری در سنگدلی و خروج از طاعت الله تشویق شده است.
۱۷- بدانید که الله سبحانه و تعالی زمین را پس از مرگش، با باران زنده میگرداند، و گیاهان را درمیآورد، الله همچنین بر زندهگردانیدن مردگان در روز قیامت تواناست، و همو ذاتی است که بر نرمکردن دلهایتان پس از سختبودنش تواناست. دلایل قدرت خویش را برایتان بیان کردهایم؛ تا بیندیشید و پند بگیرید.
۱۸- به راستی که مردان و زنان صدقهدهنده از اموالشان، که با رضایت قلبی در جستجوی خشنودی الله انفاق میکنند، بر پاداش این کارشان افزوده میشود، و برتر از آن، پاداشی بزرگ - یعنی بهشت- دارند.
﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَۖ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمۡ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ وَنُورُهُمۡۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَحِيمِ١٩ ٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَا لَعِبٞ وَلَهۡوٞ وَزِينَةٞ وَتَفَاخُرُۢ بَيۡنَكُمۡ وَتَكَاثُرٞ فِي ٱلۡأَمۡوَٰلِ وَٱلۡأَوۡلَٰدِۖ كَمَثَلِ غَيۡثٍ أَعۡجَبَ ٱلۡكُفَّارَ نَبَاتُهُۥ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَىٰهُ مُصۡفَرّٗا ثُمَّ يَكُونُ حُطَٰمٗاۖ وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابٞ شَدِيدٞ وَمَغۡفِرَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٞۚ وَمَا ٱلۡحَيَوٰةُ ٱلدُّنۡيَآ إِلَّا مَتَٰعُ ٱلۡغُرُورِ٢٠ سَابِقُوٓاْ إِلَىٰ مَغۡفِرَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ وَجَنَّةٍ عَرۡضُهَا كَعَرۡضِ ٱلسَّمَآءِ وَٱلۡأَرۡضِ أُعِدَّتۡ لِلَّذِينَ ءَامَنُواْ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦۚ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢١ مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ إِلَّا فِي كِتَٰبٖ مِّن قَبۡلِ أَن نَّبۡرَأَهَآۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٢٢ لِّكَيۡلَا تَأۡسَوۡاْ عَلَىٰ مَا فَاتَكُمۡ وَلَا تَفۡرَحُواْ بِمَآ ءَاتَىٰكُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخۡتَالٖ فَخُورٍ٢٣ ٱلَّذِينَ يَبۡخَلُونَ وَيَأۡمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلۡبُخۡلِۗ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٢٤﴾
۱۹- و کسانی که به الله و رسولانش بدون اینکه میان هیچ یک از آنان تفاوت بگذارند ایمان آوردهاند، اینان همان راستانی هستند که تصدیقشان به آنچه رسولان آوردهاند در اعتقاد و قول و عمل کامل شده است، و گواهانی نزد پروردگارشان هستند که پاداش بزرگی نزد الله، و نور زیادی در روز قیامت دارند، و کسانی که کفر ورزیده، و دلایل و حجتهایمان را تکذیب کردهاند، اینان ساکنان جهنم هستند، که هیچ مزد و نوری ندارند.
۲۰- - ای مردم- بدانید که زندگی دنیا فقط سرگرمی و بازیچهای است که بدنها با آن بازی میکنند و دلها به آن سرگرم میشوند، و زیوری است که با آن آراستگی میگیرید، و مایۀ فخرفروشی با کالاهایش میان شماست، و نازیدنی است به اموال و فرزندان زیاد؛ مانند بارانی است که گیاهش کشاورزان را به شگفت آورَد، سپس طولی نکشد که این گیاه خشک گردد، آنگاه آن را پس از سرسبزبودنش زرد میبینی، سپس به قطعات خشک و ریز و درهمشکستهای تبدیل میشود. و در آخرت عذاب سختی برای کافران، و آمرزشی از جانب الله و خشنودیِ او تعالی برای مؤمنان است. و زندگی دنیا برای کسی که با از یادبردن آخرت برای دنیا بکوشد چیزی جز کالایی فریبنده نیست.
۲۱- - ای مردم- در تلاش به سوی توبۀ نصوح و دوری از گناهان که اسباب آمرزش هستند از یکدیگر پیشی بگیرید، تا به آمرزشی از جانب پروردگارتان و بهشتی که پهنایش مانند پهنای آسمان و زمین است، و برای کسانی که الله را یگانه قرار داده و از رسولانش پیروی کردهاند آماده شده است، پاداش داده شوید، این بخشش الله است که آن را برای هر یک از مخلوقاتش که بخواهد عطا میکند، پس بهشت جز به رحمت و بخشش الله، و عمل صالح به دست نمیآید. و الله سبحانه بخشش و عطایی بزرگ و گسترده بر بندگان مؤمن خویش دارد.
۲۲- - ای مردم- هیچ مصیبتی نه در زمین و نه در خودتان از بیماریها و گرسنگی و ناخوشیها به شما نمیرسد مگر اینکه قبل از آفرینش مخلوقات، در لوح محفوظ ثبت شده است. قطعاً این کار بر الله آسان است.
۲۳، ۲۴- – ای مردم- این امر به سبب آن است که بر آنچه از دنیا از دست دادهاید اندوهگین نشوید، و به نعمتهایی که به شما عطا کرده است بیش از حد شاد و سرمست نگردید. به راستی که الله هیچ متکبری را که با آنچه از دنیا به او داده شده است بر دیگران فخرفروشی میکند دوست ندارد. این متکبران همان کسانی هستند که در اموالشان بخل میورزند، و آن را در راه الله هزینه نمیکنند، و با آراستن بخل به مردم، آنان را به آن امر میکنند. و هر کس از طاعت الله روی گرداند فقط به خودش زیان میرساند، و هیچ زیانی به الله نخواهد رساند؛ زیرا الله از مخلوقاتش بینیاز است، و ذات ستودهشدهای است که تمام صفات نیکو و کامل، و کارهای زیبا که سزاوار است بر آنها ستایش شود، از آنِ اوست.
﴿لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَنزَلۡنَا ٱلۡحَدِيدَ فِيهِ بَأۡسٞ شَدِيدٞ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥ وَرُسُلَهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٞ٢٥ وَلَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا نُوحٗا وَإِبۡرَٰهِيمَ وَجَعَلۡنَا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا ٱلنُّبُوَّةَ وَٱلۡكِتَٰبَۖ فَمِنۡهُم مُّهۡتَدٖۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٢٦ ثُمَّ قَفَّيۡنَا عَلَىٰٓ ءَاثَٰرِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيۡنَا بِعِيسَى ٱبۡنِ مَرۡيَمَ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡإِنجِيلَۖ وَجَعَلۡنَا فِي قُلُوبِ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ رَأۡفَةٗ وَرَحۡمَةٗۚ وَرَهۡبَانِيَّةً ٱبۡتَدَعُوهَا مَا كَتَبۡنَٰهَا عَلَيۡهِمۡ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ رِضۡوَٰنِ ٱللَّهِ فَمَا رَعَوۡهَا حَقَّ رِعَايَتِهَاۖ فََٔاتَيۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنۡهُمۡ أَجۡرَهُمۡۖ وَكَثِيرٞ مِّنۡهُمۡ فَٰسِقُونَ٢٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَءَامِنُواْ بِرَسُولِهِۦ يُؤۡتِكُمۡ كِفۡلَيۡنِ مِن رَّحۡمَتِهِۦ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ نُورٗا تَمۡشُونَ بِهِۦ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٢٨ لِّئَلَّا يَعۡلَمَ أَهۡلُ ٱلۡكِتَٰبِ أَلَّا يَقۡدِرُونَ عَلَىٰ شَيۡءٖ مِّن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَأَنَّ ٱلۡفَضۡلَ بِيَدِ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٢٩﴾
۲۵- به تحقیق که رسولانمان را با حجتهای آشکار فرستادیم، و کتاب احکام و شرایع را همراه آنان نازل کردیم، و میزان را فرو فرستادیم؛ تا مردم انصاف را میان یکدیگر برپا دارند، و آهن را که نیرویی سخت و منافع گوناگونی برای مردم دارد برایشان نازل کردیم، و به این هدف که الله آشکارا برای مردم معلوم بدارد چه کسی در نهان به دین و رسولانش یاری میرساند. به راستی که الله ذات نیرومند و شکستناپذیری است که هرگز شکست نمیخورد و مغلوب نمیشود.
۲۶- و به تحقیق که نوح و ابراهیم را به سوی قومشان فرستادیم، و نبوت و کتابهای نازلشده را در میان فرزندان آن دو قرار دادیم، برخی از فرزندان آن دو به راه راست هدایت یافتند، و بسیاری از آنان خارج از طاعت الله هستند.
۲۷- سپس به دنبال نوح و ابراهیم، رسولانمان را پیاپی با دلیلهای آشکار فرستادیم، و در پی آنان عیسی پسر مریم را فرستادیم، و انجیل را به او عطا کردیم، و در دلهای کسانی که در دینش از او پیروی کردند رأفت و مهربانی قرار دادیم، که یکدیگر را دوست داشتند و به یکدیگر مهربانی میکردند، و با غلو در عبادت، رهبانیت را ابداع کردند، که ما این کار را بر آنان فرض نکرده بودیم، بلکه از جانب خودشان، خود را به آن ملزم کردند، قصدشان از این کار خشنودی الله بود، اما آنگونه که سزاوار است آن را برپا نداشتند، آنگاه پاداش کسانی از آنان را که به الله و رسولانش ایمان آوردند بر اساس ایمانشان عطا کردیم، و بسیاری از آنان از طاعت الله خارج هستند و پیامبرش محمدج را تکذیب میکنند.
۲۸- ای کسانی که ایمان آوردهاید! اوامر الهی را اجرا و نواهی او را ترک کنید، و به رسولش ایمان آورید، تا از رحمت خویش دوچندان به شما عطا کند، و نوری برایتان قرار دهد که با آن راه یابید، و گناهانتان را برایتان بیامرزد، و الله سبحانه نسبت به بندگانش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۲۹- الله تعالی تمام این موارد را به شما عطا کرد؛ تا اهل کتاب که به محمدج ایمان نیاوردهاند بدانند که آنان بر ذرهای از بخشش الله توانا نیستند که آن را برای خودشان به دست آورند یا به دیگران ببخشند، و تا بدانند که تمام بخششها فقط به دست الله سبحانه است که آن را برای هر یک از بندگانش که بخواهد عطا میکند، و الله دارای بخشش و عطایی بزرگ و گسترده برای مخلوقاتش است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قَدۡ سَمِعَ ٱللَّهُ قَوۡلَ ٱلَّتِي تُجَٰدِلُكَ فِي زَوۡجِهَا وَتَشۡتَكِيٓ إِلَى ٱللَّهِ وَٱللَّهُ يَسۡمَعُ تَحَاوُرَكُمَآۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٌ١ ٱلَّذِينَ يُظَٰهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَآئِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَٰتِهِمۡۖ إِنۡ أُمَّهَٰتُهُمۡ إِلَّا ٱلَّٰٓـِٔي وَلَدۡنَهُمۡۚ وَإِنَّهُمۡ لَيَقُولُونَ مُنكَرٗا مِّنَ ٱلۡقَوۡلِ وَزُورٗاۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٞ٢ وَٱلَّذِينَ يُظَٰهِرُونَ مِن نِّسَآئِهِمۡ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُواْ فَتَحۡرِيرُ رَقَبَةٖ مِّن قَبۡلِ أَن يَتَمَآسَّاۚ ذَٰلِكُمۡ تُوعَظُونَ بِهِۦۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٣ فَمَن لَّمۡ يَجِدۡ فَصِيَامُ شَهۡرَيۡنِ مُتَتَابِعَيۡنِ مِن قَبۡلِ أَن يَتَمَآسَّاۖ فَمَن لَّمۡ يَسۡتَطِعۡ فَإِطۡعَامُ سِتِّينَ مِسۡكِينٗاۚ ذَٰلِكَ لِتُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۚ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۗ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ٤ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحَآدُّونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ كُبِتُواْ كَمَا كُبِتَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ وَقَدۡ أَنزَلۡنَآ ءَايَٰتِۢ بَيِّنَٰتٖۚ وَلِلۡكَٰفِرِينَ عَذَابٞ مُّهِينٞ٥ يَوۡمَ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ جَمِيعٗا فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوٓاْۚ أَحۡصَىٰهُ ٱللَّهُ وَنَسُوهُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٦﴾
۱- همانا الله سخن خَوله دختر ثعلبه را شنید که در مورد شوهرش أوس بن صامت، و اینکه شوهرش او را ظهار کرده بود؛ یعنی به او گفته بود: «أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي»؛ «تو بر من - در حرمت نکاح - چون پشت مادرم هستی»، با تو گفتگو، و به درگاه الله نیایش میکرد تا او را از غم برهاند، و الله سخنان و گفتگوهای شما را میشنود. به راستی که الله تمام سخنان را میشنود، هر چیزی را میبیند، و هیچ امر نهانی بر او پنهان نمیماند.
۲- کسانی از شما که زنانشان را ظهار میکنند؛ اینگونه که مرد به همسرش میگوید: «تو بر من چون پشت مادرم هستی» - یعنی در حرمت نکاح-، از الله نافرمانی و با شریعت مخالفت کردهاند؛ زیرا همسران آنان در واقع مادرانشان نیستند، و فقط همسرانشان هستند، بلکه مادرانشان فقط کسانی هستند که آنان را زادهاند. و این ظهارکنندگان قطعاً سخنی دروغ و بسیار زشت که هیچ صحتی ندارد گفتهاند. و به راستی که الله بسیار بخشنده و آمرزنده است برای کسی که برخی مخالفتها از جانب او سر زند، آنگاه با توبۀ نصوح آنها را جبران کند.
۳- و کسانی که زنانشان را از طریق ظهار بر خود حرام میکنند، سپس از سخنشان بازمیگردند و بر نزدیکی با همسرانشان تصمیم میگیرند، در این حالت شوهر ظهارکننده باید کفارۀ تحریم بپردازد، که عبارت است از آزادکردن برده یا کنیزی مؤمن قبل از اینکه با همسرش که او را ظهار کرده است نزدیکی کند. ای مؤمنان! این حکم الله است – در مورد کسی که همسرش را ظهار کرده است- که به آن پند داده میشوید؛ تا در ظهار و سخن ناحق گرفتار نشوید، و اگر در این امر قرار گرفتید کفاره بپردازید، و برای اینکه به آن بازنگردید، و ذرهای از اعمالتان بر الله پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا میدهد.
۴- و اگر کسی بردهای نیافت تا آن را آزاد کند، باید پیش از اینکه با همسرش که او را ظهار کرده است جماع کند دو ماه متوالی روزه بگیرد، و هر کس به سبب عذر شرعی، توانایی دو ماه روزهگرفتن پیاپی را ندارد، باید شصت مسکین را- از کسانی که مالک مالی نیستند که برایشان کافی باشد و نیازشان را برطرف سازد- با طعام سیر کند، این احکام ظهار را که برایتان بیان کردیم به این هدف است تا الله را تصدیق کنید و از رسولش پیروی و به آنچه الله تشریع کرده است عمل کنید، و کاری را که در جاهلیت خویش انجام میدادید رها کنید، این احکام همان اوامر و حدود الله هستند پس از آنها نگذرید، و کسانی که آنها را انکار کنند عذابی دردناک دارند.
۵- در حقیقت کسانی که با الله و رسولش دشمنی میکنند و با امرشان مخالفت میورزند خوار و ذلیل خواهند شد، چنانکه پیش از آنان، امتهایی که با الله و رسولانش دشمنی کردند خوار و ذلیل شدند، و به تحقیق که آیات روشنی را که دلالت میکنند شریعت و حدود الله حق است نازل کردهایم، و کسانی که این آیات را انکار میکنند عذابی خوارکننده در جهنم دارند.
۶- و – ای رسول- روز قیامت را به یاد آور، روزی که الله تمام مردگان را برمیانگیزاند و همگی را در یک میدان گرد میآورد، آنگاه آنان را از هر خیر و شری که انجام دادهاند آگاه میکند، الله اعمالشان را برشمرده و در لوح محفوظ ثبت کرده، و در نامههای اعمالشان بر آنان نگهداری کرده است، در حالی که خود آنان اعمالشان را فراموش کردهاند. و الله شاهد همه چیز است، و هیچ چیز بر او تعالی پوشیده نمیماند.
﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ مَا يَكُونُ مِن نَّجۡوَىٰ ثَلَٰثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمۡ وَلَا خَمۡسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمۡ وَلَآ أَدۡنَىٰ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمۡ أَيۡنَ مَا كَانُواْۖ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ٧ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ نُهُواْ عَنِ ٱلنَّجۡوَىٰ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُواْ عَنۡهُ وَيَتَنَٰجَوۡنَ بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَمَعۡصِيَتِ ٱلرَّسُولِۖ وَإِذَا جَآءُوكَ حَيَّوۡكَ بِمَا لَمۡ يُحَيِّكَ بِهِ ٱللَّهُ وَيَقُولُونَ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ لَوۡلَا يُعَذِّبُنَا ٱللَّهُ بِمَا نَقُولُۚ حَسۡبُهُمۡ جَهَنَّمُ يَصۡلَوۡنَهَاۖ فَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا تَنَٰجَيۡتُمۡ فَلَا تَتَنَٰجَوۡاْ بِٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِ وَمَعۡصِيَتِ ٱلرَّسُولِ وَتَنَٰجَوۡاْ بِٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ إِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٩ إِنَّمَا ٱلنَّجۡوَىٰ مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ لِيَحۡزُنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَيۡسَ بِضَآرِّهِمۡ شَيًۡٔا إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٠ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا قِيلَ لَكُمۡ تَفَسَّحُواْ فِي ٱلۡمَجَٰلِسِ فَٱفۡسَحُواْ يَفۡسَحِ ٱللَّهُ لَكُمۡۖ وَإِذَا قِيلَ ٱنشُزُواْ فَٱنشُزُواْ يَرۡفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ دَرَجَٰتٖۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ١١﴾
۷- مگر ندانستهای که الله از آنچه در آسمانها و زمین است آگاهی دارد؟! هیچ سخن محرمانهای میان سه نفر از مخلوقاتش نیست مگر اینکه الله با علم و احاطۀ خویش چهارمیِ آنان است، و هیچ سخن محرمانهای میان پنج نفر نیست مگر او سبحانه ششمینِ آنان است، و نه کمتر از این افراد و نه بیشتر از آنهاست مگر اینکه با علم خویش با آنان است هر کجا که باشند، و ذرهای از کارشان بر او پوشیده نمیماند، و او تعالی در روز قیامت آنان را از تمام امور خیر و شری که انجام دادهاند باخبر میسازد و در قبال اعمالشان به آنان جزا میدهد. به راستی که الله از هر چیزی داناست، و هیچ امر نهانی بر او پوشیده نمیماند.
۸- - ای رسول- آیا ندیدی یهودیانی را که از نجوایی که باعث ایجاد شک در نفس مؤمنان میشود نهی شدهاند، اما به آنچه از آن نهی شدهاند بازمیگردند، و به کاری که گناه و دشمنی و مخالفت با امر رسول است، میان یکدیگر نجوا میکنند؟! و – ای رسول- این یهودیان هر گاه برای کاری نزد تو میآیند به روشی که الله برایت سلام قرار نداده، به تو سلام میدهند؛ یعنی میگویند: (السَّامُ عَلَيْكَ: مرگ بر تو) و در میان یکدیگر میگویند: اگر محمدج واقعاً رسول است چرا الله به سبب آنچه به او میگوییم ما را عذاب نمیکند. جهنم برایشان کافی است که وارد آن میشوند، و از گرمایش رنج میبرند، و چه بازگشتگاه بدی است!
۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! هر گاه به صورت پنهانی میان یکدیگر نجوا کردید، به سخنانی که متضمن گناه یا ستم بر دیگران، یا نافرمانی با امر رسول است با یکدیگر نجوا نکنید، و در آنچه که خیر و طاعت و نیکوکاری در آن است با یکدیگر نجوا کنید، و از الله با اجرای اوامر و ترک نواهی او بترسید؛ زیرا بازگشت شما با تمام اعمال و سخنانتان که الله آنها را برایتان برشمرده است فقط به سوی اوست، و در قبال آنها به شما جزا میدهد.
۱۰- جز این نیست که نجوای مشتمل بر گناه و ستم از وسوسۀ شیطان است، که آن را میآراید و حمل میکند؛ تا غم و اندوه را بر دلهای مؤمنان وارد کند، اما جز به مشیت و ارادۀ الله تعالی، ذرهای به مؤمنان زیان نمیرساند، و مؤمنان باید تمام امورشان را به الله واگذار کنند..
۱۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! هر گاه از شما خواسته شود در مجالس برای یکدیگر جا بازکنید این کار را انجام دهید، تا الله در دنیا و آخرت برایتان گشایش دهد، و – ای مؤمنان- هر گاه از شما خواسته شود به منظور کاری که خیری در آن است از محل نشستن خویش برخیزید این کار را انجام دهید، که الله سبحانه جایگاه مؤمنان مخلص شما، و جایگاه علما را تا درجات زیادی از لحاظ پاداش و مقامها و منازل بهشت بالا میبرد، و الله به آنچه انجام میدهید بسیار داناست، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
در این آیه جایگاه و فضیلت علما بزرگ داشته شده، و درجاتشان بالا برده شده است.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نَٰجَيۡتُمُ ٱلرَّسُولَ فَقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيۡ نَجۡوَىٰكُمۡ صَدَقَةٗۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ لَّكُمۡ وَأَطۡهَرُۚ فَإِن لَّمۡ تَجِدُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٢ ءَأَشۡفَقۡتُمۡ أَن تُقَدِّمُواْ بَيۡنَ يَدَيۡ نَجۡوَىٰكُمۡ صَدَقَٰتٖۚ فَإِذۡ لَمۡ تَفۡعَلُواْ وَتَابَ ٱللَّهُ عَلَيۡكُمۡ فَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٣ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ تَوَلَّوۡاْ قَوۡمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِم مَّا هُم مِّنكُمۡ وَلَا مِنۡهُمۡ وَيَحۡلِفُونَ عَلَى ٱلۡكَذِبِ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ١٤ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدًاۖ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ١٥ ٱتَّخَذُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ جُنَّةٗ فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ فَلَهُمۡ عَذَابٞ مُّهِينٞ١٦ لَّن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيًۡٔاۚ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ١٧ يَوۡمَ يَبۡعَثُهُمُ ٱللَّهُ جَمِيعٗا فَيَحۡلِفُونَ لَهُۥ كَمَا يَحۡلِفُونَ لَكُمۡ وَيَحۡسَبُونَ أَنَّهُمۡ عَلَىٰ شَيۡءٍۚ أَلَآ إِنَّهُمۡ هُمُ ٱلۡكَٰذِبُونَ١٨ ٱسۡتَحۡوَذَ عَلَيۡهِمُ ٱلشَّيۡطَٰنُ فَأَنسَىٰهُمۡ ذِكۡرَ ٱللَّهِۚ أُوْلَٰٓئِكَ حِزۡبُ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ أَلَآ إِنَّ حِزۡبَ ٱلشَّيۡطَٰنِ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ١٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحَآدُّونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓ أُوْلَٰٓئِكَ فِي ٱلۡأَذَلِّينَ٢٠ كَتَبَ ٱللَّهُ لَأَغۡلِبَنَّ أَنَا۠ وَرُسُلِيٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٞ٢١﴾
۱۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! هر گاه خواستید درگوشی و پنهانی با رسولاللهج سخن بگویید، قبل از این کار، صدقهای به نیازمندان پیش کنید، این کار به سبب ثوابی که دارد برایتان بهتر، و برای دلهایتان از گناهان پاکیزهتر است، اما اگر چیزی نیافتید که آن را صدقه بدهید گناهی بر شما نیست؛ زیرا الله نسبت به بندگان مؤمن خویش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۳- آیا از فقر به سبب تقدیم صدقه قبل از سخنگفتنِ درگوشی با رسولاللهج ترسیدید؟! پس چون این کار را که به آن فرمان داده شدید انجام ندادید، و الله بر شما بخشید، و ترک آن را به شما اجازه داد، در ادای نماز و پرداخت زکات و طاعت از الله و رسولش در تمام آنچه به آن فرمان یافتهاید استقامت و پایداری ورزید، و الله از اعمال شما کاملا آگاه است، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۴- آیا ندیدهای منافقانی را که یهودیان را به دوستی گرفته و به آنان محبت و دوستی میکنند؟! در واقع، منافقان نه از مسلمانان هستند و نه از یهودیان، و به دروغ سوگند یاد میکنند که مسلمان هستند، و اینکه تو فرستادۀ الله هستی، در حالی که میدانند به سخنانی دروغین سوگند یاد میکنند.
۱۵- الله عذابی کاملا سخت و دردناک برای این منافقان آماده ساخته است، به راستی که آنان بسیار زشت مرتکب نفاق و سوگند دروغ میشدند.
۱۶- منافقان سوگندهای دروغین خویش را سپری در برابر قتل به سبب کفرشان، و برای بازداشتن مسلمانان از پیکار با آنان و گرفتن اموالشان قرار دادند، و به این سبب خودشان و دیگران را از راه الله - یعنی اسلام- بازداشتند، پس به سبب تکبرورزیدن از پذیرش ایمان به الله و رسولش و بازداشتن از راه الله، عذابی خوارکننده در آتش جهنم دارند.
۱۷- نه اموال و نه فرزندان منافقان ذرهای از عذاب الهی را از آنان دفع نخواهد کرد، آنان ساکنان جهنم هستند که وارد آن میشوند و برای همیشه در آنجا میمانند و از آن بیرون نمیآیند. این عذاب برای تمام کسانی است که با سخن یا عمل خویش، مردم را از دین الله بازمیدارد.
۱۸- - ای مؤمنان- روز قیامت الله تمام منافقان را زنده از قبرهایشان برمیانگیزاند، آنگاه سوگند یاد میکنند که مؤمن بودهاند، همانگونه که در دنیا برای شما سوگند یاد میکردند، و گمان میکنند این کار نزد الله برایشان فایده میرساند چنانچه در دنیا نزد مؤمنان برایشان فایده داشت، بدانید که آنان در دروغ به حدی رسیدهاند که هیچ کس دیگری به آن حد نرسیده است.
۱۹- شیطان بر آنان چیره و مسلط شده است، تا آنجا که اوامر الله و عمل به طاعتش را رها کردهاند، آنان حزب و پیروان شیطان هستند. بدانید که حزب شیطان در دنیا و آخرت زیانکارند.
۲۰- قطعاً کسانی که با امر الله و رسولش مخالفت میکنند، در زمرۀ کسانی قرار دارند که در دنیا و آخرت خوار و و ذلیل و شکستخورده هستند.
۲۱- الله در لوح محفوظ نوشته و حکم کرده که قطعاً پیروزی از آنِ او و کتابش و رسولانش و بندگان مؤمنش است. به راستی که الله سبحانه ذات توانایی است که هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد، و در برابر مخلوقاتش شکستناپذیر است.
﴿لَّا تَجِدُ قَوۡمٗا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ يُوَآدُّونَ مَنۡ حَآدَّ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَوۡ كَانُوٓاْ ءَابَآءَهُمۡ أَوۡ أَبۡنَآءَهُمۡ أَوۡ إِخۡوَٰنَهُمۡ أَوۡ عَشِيرَتَهُمۡۚ أُوْلَٰٓئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلۡإِيمَٰنَ وَأَيَّدَهُم بِرُوحٖ مِّنۡهُۖ وَيُدۡخِلُهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَاۚ رَضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ أُوْلَٰٓئِكَ حِزۡبُ ٱللَّهِۚ أَلَآ إِنَّ حِزۡبَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٢٢﴾
۲۲- - ای رسول- هیچ قومی را نمییابی که هم الله و روز آخرت را تصدیق کرده و به آنچه الله برایشان تشریع کرده است عمل کنند، و هم کسانی را که با الله و رسولش دشمنی کرده و با امرشان مخالفت کردهاند به دوستی بگیرند، هر چند پدرانشان، یا پسرانشان، یا برادرانشان، یا خویشاوندانشان باشند، اینان که برای رضای الله دوستی و دشمنی میکنند همان کسانی هستند که الله ایمان را در دلهایشان ثابت گردانیده، و از جانب خویش آنان را به یاری و نیرودادن در برابر دشمنانشان در دنیا تقویت کرده است، و در آخرت آنان را وارد بهشتهایی میکند که رودها از زیر کاخها و درختانش جاری است و برای همیشه در آن میمانند، الله به گونهای از آنان خشنود شده است که دیگر هرگز بر آنان خشم نمیگیرد، و آنان نیز به سبب نعمتها و درجات والایی که پروردگارشان به آنان عطا کرده است، از او تعالی خشنود شدهاند، اینان حزب و دوستان الله هستند، و به سعادت دنیا و آخرت دست یافتهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَخۡرَجَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مِن دِيَٰرِهِمۡ لِأَوَّلِ ٱلۡحَشۡرِۚ مَا ظَنَنتُمۡ أَن يَخۡرُجُواْۖ وَظَنُّوٓاْ أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمۡ حُصُونُهُم مِّنَ ٱللَّهِ فَأَتَىٰهُمُ ٱللَّهُ مِنۡ حَيۡثُ لَمۡ يَحۡتَسِبُواْۖ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ ٱلرُّعۡبَۚ يُخۡرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيۡدِيهِمۡ وَأَيۡدِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ فَٱعۡتَبِرُواْ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ٢ وَلَوۡلَآ أَن كَتَبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمُ ٱلۡجَلَآءَ لَعَذَّبَهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَاۖ وَلَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ عَذَابُ ٱلنَّارِ٣﴾
۱- تمام آنچه در آسمانها و زمین وجود دارند الله را از تمام آنچه که سزاوار او نیست منزه و برتر میدانند، و او ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در تقدیر و تدبیر و کار و تشریع خویش ذات حکیمی است که هر چیز را در جای مناسب خودش قرار میدهد.
۲- او سبحانه همان ذاتی است که کسانی از اهل کتاب؛ یعنی یهود بنونضیر را که نبوت محمدج را انکار کردند، از خانههایشان که پیرامون «مدینه» نزدیک مسلمانان بود بیرون راند، این نخستین اخراج آنان از «جزیره العرب» به سوی «شام» بود. - ای مسلمانان- به سبب نیرومندی و قدرت زیادی که داشتند شما گمان نمیکردید که با این ذلت و خواری از خانههایشان رانده شوند، و خود یهودیان نیز گمان کردند که دژهایشان در برابر عذاب الله از آنان دفاع میکند و هیچ کس بر این دژها توانایی نمییابد، اما چیزی از امر الله آنان را فرا گرفت که به ذهنشان هم خطور نکرده بود، و الله ترس و وحشت شدیدی در دلهایشان افکند، که خانههای آنان به دست خودشان و به دست مؤمنان تخریب میشد، پس ای صاحبان عقلهای سلیم و خردهای برتر! از عذابی که به آنان رسید پند بگیرید.
۳- و اگر الله راندهشدن از خانههایشان را برای آنان ننوشته و حکم نکرده بود، قطعاً با قتل و اسارت آنان را در دنیا عذاب میکرد، و در آخرت عذاب آتش جهنم برایشان است.
﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ شَآقُّواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥۖ وَمَن يُشَآقِّ ٱللَّهَ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٤ مَا قَطَعۡتُم مِّن لِّينَةٍ أَوۡ تَرَكۡتُمُوهَا قَآئِمَةً عَلَىٰٓ أُصُولِهَا فَبِإِذۡنِ ٱللَّهِ وَلِيُخۡزِيَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٥ وَمَآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنۡهُمۡ فَمَآ أَوۡجَفۡتُمۡ عَلَيۡهِ مِنۡ خَيۡلٖ وَلَا رِكَابٖ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُۥ عَلَىٰ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٦ مَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ كَيۡ لَا يَكُونَ دُولَةَۢ بَيۡنَ ٱلۡأَغۡنِيَآءِ مِنكُمۡۚ وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَٱنتَهُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ٧ لِلۡفُقَرَآءِ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ ٱلَّذِينَ أُخۡرِجُواْ مِن دِيَٰرِهِمۡ وَأَمۡوَٰلِهِمۡ يَبۡتَغُونَ فَضۡلٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضۡوَٰنٗا وَيَنصُرُونَ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥٓۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلصَّٰدِقُونَ٨ وَٱلَّذِينَ تَبَوَّءُو ٱلدَّارَ وَٱلۡإِيمَٰنَ مِن قَبۡلِهِمۡ يُحِبُّونَ مَنۡ هَاجَرَ إِلَيۡهِمۡ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمۡ حَاجَةٗ مِّمَّآ أُوتُواْ وَيُؤۡثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ وَلَوۡ كَانَ بِهِمۡ خَصَاصَةٞۚ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ٩﴾
۴- این عذاب- که در دنیا یهود را فراگرفت و عذابی که در آخرت در انتظارشان قرار دارد- به این سبب است که شدیدترین مخالفت را با امر الله و امر رسولش کردند، و با الله و رسولش جنگیدند و در نافرمانی از او تعالی و رسولش کوشیدند، و هر کس با الله و رسولش مخالفت کند به راستی که الله بر او سختکیفر است.
۵- - ای مؤمنان- آنچه از درختان خرما بریدید یا بدون اینکه به آنها بپردازید آنها را ایستاده بر تنههایشان رها کردید، به اجازه و فرمان الله بود؛ و به این هدف بود تا الله کسانی را که از طاعتش خارج شده و با امر و نهیش مخالفت کردند خوار و ذلیل گرداند، آنجا که شما را بر قطع و سوزاندن درختان خرمایشان مسلط کرد.
۶- و شما در تحصیل اموال یهود بنونضیر که الله آنها را به رسولش بخشید بر هیچ اسب و شتری سوار نشدید، اما الله رسولانش را بر هر یک از دشمنانش که بخواهد مسلط میگرداند، آنگاه بدون پیکار تسلیم آنان میشوند، «فَیء» آن دسته از اموال کافران است که به حق و بدون پیکار از آنان گرفته میشود. و الله بر هر چیزی تواناست، و هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد.
۷- آنچه الله از اموال ساکنان این آبادیها بدون سوارشدن به اسب و شتر، به رسولش ارزانی داشت از آنِ الله و رسولش است، که در مصالح عمومی مسلمانان هزینه میشود، و برای خویشاوندان رسولاللهج؛ یعنی بنوهاشم و بنوالمطَّلِب است، و از آنِ ایتام؛ یعنی کودکان فقیری که قبل از سن بلوغ پدرانشان را از دست دادهاند، و برای مساکین؛ یعنی نیازمندانی که مالک چیزی نیستند تا برایشان کافی باشد و نیازشان را برطرف سازد، و برای در راه مانده؛ یعنی مسافر غریبی که توشهاش تمام شده و مالش از او جدا شده است؛ این امر به سبب آن است تا مال فقط میان ثروتمندان دست به دست نشود و فقرا و مساکین از آن محروم نگردند. و هر اندازه که رسول به شما داد، یا هر حکمی که برایتان تشریع کرد، آن را بگیرید، و از آنچه شما را از گرفتن یا انجام آن بازداشت دست بکشید، و از الله با اجرای اوامر، و ترک نواهی او بترسید. قطعاً الله برای کسانی که از او نافرمانی و با امر و نهیش مخالفت کنند سختکیفر است. این آیه بر وجوب عمل به سنت قولی و فعلی و تقریری دلالت دارد.
۸- و بخشی از مالی که الله به رسولش ارزانی داشته است به مهاجران فقیر پرداخت میشود، همان کسانی که کافران «مکه» آنان را به خروج از خانهها و اموالشان مجبور کردند، و از الله میخواهند که روزی در دنیا و رضوان در آخرت را به آنان ببخشد، و دین و رسولالله جرا با جهاد در راه او تعالی یاری میرسانند، اینان همان کسانی هستند که سخن خویش را با عمل تصدیق کردهاند.
۵- و انصار که پیش از هجرت مهاجران در مدینه جای گرفتند و ایمان آوردند، مهاجران را دوست دارند، و با اموال خویش به آنان کمک میکنند، و در فَیء و مال دیگری که به مهاجران داده شود حسادتی نسبت به آنان در جان خویش نمییابند، و مهاجران و نیازمندان را بر خودشان مقدم میدارند، هر چند خودشان فقیر و نیازمند باشند، و هر کس از بخل و نبخشیدن مال اضافه در امان ماند، اینان همان رستگارانی هستند که به خواستۀشان دست یافتهاند.
﴿وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعۡدِهِمۡ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا وَلِإِخۡوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَا تَجۡعَلۡ فِي قُلُوبِنَا غِلّٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٞ رَّحِيمٌ١٠ ۞أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ نَافَقُواْ يَقُولُونَ لِإِخۡوَٰنِهِمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَئِنۡ أُخۡرِجۡتُمۡ لَنَخۡرُجَنَّ مَعَكُمۡ وَلَا نُطِيعُ فِيكُمۡ أَحَدًا أَبَدٗا وَإِن قُوتِلۡتُمۡ لَنَنصُرَنَّكُمۡ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّهُمۡ لَكَٰذِبُونَ١١ لَئِنۡ أُخۡرِجُواْ لَا يَخۡرُجُونَ مَعَهُمۡ وَلَئِن قُوتِلُواْ لَا يَنصُرُونَهُمۡ وَلَئِن نَّصَرُوهُمۡ لَيُوَلُّنَّ ٱلۡأَدۡبَٰرَ ثُمَّ لَا يُنصَرُونَ١٢ لَأَنتُمۡ أَشَدُّ رَهۡبَةٗ فِي صُدُورِهِم مِّنَ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَفۡقَهُونَ١٣ لَا يُقَٰتِلُونَكُمۡ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرٗى مُّحَصَّنَةٍ أَوۡ مِن وَرَآءِ جُدُرِۢۚ بَأۡسُهُم بَيۡنَهُمۡ شَدِيدٞۚ تَحۡسَبُهُمۡ جَمِيعٗا وَقُلُوبُهُمۡ شَتَّىٰۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَوۡمٞ لَّا يَعۡقِلُونَ١٤ كَمَثَلِ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ قَرِيبٗاۖ ذَاقُواْ وَبَالَ أَمۡرِهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١٥ كَمَثَلِ ٱلشَّيۡطَٰنِ إِذۡ قَالَ لِلۡإِنسَٰنِ ٱكۡفُرۡ فَلَمَّا كَفَرَ قَالَ إِنِّي بَرِيٓءٞ مِّنكَ إِنِّيٓ أَخَافُ ٱللَّهَ رَبَّ ٱلۡعَٰلَمِينَ١٦﴾
۱۰- و مؤمنانی که پس از انصار و مهاجران نخستین میآیند میگویند: پروردگارا! گناهانمان را بر ما، و گناهان برادران دینی ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند ببخشای، و در دلهایمان هیچ حسادت و کینهای از هیچ یک از مؤمنان قرار نده، ای پروردگار ما! به راستی که تو با رحمتی گسترده، در دنیا و آخرت بر بندگانت مهربانی میکنی.
آیۀ فوق دلالت دارد بر اینکه مسلمان باید پیشینیان خویش را به نیکی یاد کند، و برایشان دعا کند، صحابۀ رسولالله جرا دوست داشته باشد، و آنان را به نیکی یاد کرده، و از آنان خشنود باشد.
۱۱- مگر به منافقان ننگریستهای، که به برادران کافر خویش از یهودیان بنونضیر میگویند: اگر محمدج و همراهیانش شما را از خانههایتان بیرون راندند قطعا همراه شما خارج میشویم، و هرگز از هیچ کس از ما که بخواهد دست از یاری شما بکشیم یا همراه شما خارج نشویم فرمان نخواهیم برد، و اگر با شما بجنگند قطعا در برابر آنان به شما یاری خواهیم رساند؟! و الله گواهی میدهد که منافقان قطعاً در وعدهای که به یهود بنونضیر دادهاند دروغ میگویند.
۱۲- اگر یهودیان از «مدینه» بیرون رانده شوند منافقان بر خلاف وعدهای که دادهاند همراه آنان خارج نخواهند شد، و اگر با آنان پیکار شود همراه آنان نخواهند جنگید، و اگر همراه آنان بجنگند قطعا شکستخورده پشت و فرار خواهند کرد، آنگاه الله به آنان یاری نمیرساند، بلکه آنان را خوار و ذلیل میگرداند.
۱۳- - ای مؤمنان- قطعاً ترس و هراسی که یهودیان و منافقان در سینههای خویش از شما دارند بزرگتر و شدیدتر از ترس و هراسشان از الله است؛ این امر به سبب آن است که آنان عظمت الله و ایمان به او تعالی را نمیفهمند، و از عذابش نمیترسند.
۱۴- یهودیان به سبب بزدلی و وحشتی که در دلهایشان جای گرفته است، برای پیکار هرگز به صورت دستهجمعی با شما روبرو نمیشوند مگر در دژهای محافظتشده با حصارها و خندقها، یا از پشت دیوارهایی که خود را با آنها میپوشانند، دشمنی آنان با یکدیگر سخت است، گمان میکنی که بر یک کلمه متحد هستند، اما دلهایشان پراکنده است؛ زیرا مردمی هستند که در امر الله نمیاندیشند و در آیات او تعالی تدبر نمیکنند.
۱۵- مَثَل این یهودیان در کیفر الله که آنان را فرا گرفت، مانند مَثَل کافران قریش در روز «بدر»، و یهود بنوقَینُقاع است، آنجا که سرانجامِ بد کفر و دشمنی خویش با رسولالله جرا در دنیا چشیدند، و در آخرت عذابی دردناک و رنجآور دارند.
۱۶- و مَثَل این منافقان در فریفتن یهودیان بر پیکار و وعدهدادن به یاریکردن آنان در برابر رسولاللهج مانند مثل شیطان است آنگاه که کفر را برای انسان بیاراست و او را به آن فراخواند، اما وقتی آدمی کفر ورزید گفت: به راستی که من از تو بیزارم؛ زیرا از الله پروردگار تمام مخلوقات میترسم.
﴿فَكَانَ عَٰقِبَتَهُمَآ أَنَّهُمَا فِي ٱلنَّارِ خَٰلِدَيۡنِ فِيهَاۚ وَذَٰلِكَ جَزَٰٓؤُاْ ٱلظَّٰلِمِينَ١٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَلۡتَنظُرۡ نَفۡسٞ مَّا قَدَّمَتۡ لِغَدٖۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١٨ وَلَا تَكُونُواْ كَٱلَّذِينَ نَسُواْ ٱللَّهَ فَأَنسَىٰهُمۡ أَنفُسَهُمۡۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ١٩ لَا يَسۡتَوِيٓ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ وَأَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۚ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٢٠ لَوۡ أَنزَلۡنَا هَٰذَا ٱلۡقُرۡءَانَ عَلَىٰ جَبَلٖ لَّرَأَيۡتَهُۥ خَٰشِعٗا مُّتَصَدِّعٗا مِّنۡ خَشۡيَةِ ٱللَّهِۚ وَتِلۡكَ ٱلۡأَمۡثَٰلُ نَضۡرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَفَكَّرُونَ٢١ هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۖ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِۖ هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ٢٢ هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِي لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَكَبِّرُۚ سُبۡحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِكُونَ٢٣ هُوَ ٱللَّهُ ٱلۡخَٰلِقُ ٱلۡبَارِئُ ٱلۡمُصَوِّرُۖ لَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٢٤﴾
۱۷- پس پایان کار شیطان و انسانی که از او فرمان برد و کفر ورزید، این است که هر دو در آتش جهنم قرار دارند و برای همیشه در آن میمانند، و این جزا مجازات ستمکارانی است که از حدود الهی میگذرند.
۱۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! از الله بترسید، و با انجام آنچه شما را به آن امر کرده و ترک آنچه شما را از آن نهی کرده است از عذابش بپرهیزید، هر کسی باید بیندیشد که چه اعمالی برای روز قیامت فرستاده است، و در تمام آنچه انجام میدهید و آنچه ترک میکنید از الله بترسید؛ زیرا الله سبحانه آنچه را انجام میدهید میداند، و ذرهای از اعمالتان بر او پوشیده نمیماند، و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
۱۹- و – ای مؤمنان- مانند کسانی نباشید که حق الله را که بر آنان واجب کرده بود ادا نکردند، و به سبب این کار، الله نیز بهره آنان را از اعمال نیکی که آنان را از عذاب روز قیامت نجات میدهد از یادشان برد، اینان همان فاسقان، و خارجشدگان از طاعت الله و طاعت رسولش هستند.
۲۰- جهنمیان عذابشده با بهشتیانِ برخوردار از نعمت یکسان نیستند، بهشتیان به تمام خواستههایشان رسیدهاند، و از هر امر ناخوشایندی نجات یافتهاند.
۲۱- اگر این قرآن را بر یکی از کوهها فرو میفرستادیم، آنگاه وعده و وعیدهایش را میفهمید، قطعاً کوه را با وجود قدرت و صلابت و عظمت زیادش، از ترس الله خوار و ذلیل و متلاشیشده میدیدی. و این مَثَلها را برای مردم میزنیم و توضیح میدهیم؛ تا در قدرت و عظمت الله بیندیشند.
این آیه بر تدبر در قرآن، و فهمیدن معانیاش، و عمل به آن تشویق میکند.
۲۲ ۲۳- اوست الله سبحانه و تعالی، معبود بر حقی که معبودی جز او نیست، دانای نهان و آشکار است، و از آنچه پنهان و آنچه حاضر است آگاهی دارد، او ذات بخشندهای است که رحمتش همه چیز را دربرگرفته، و نسبت به مؤمنان بسیار مهربان است.
۲۳- اوست الله، معبود بر حقی که معبودی جز او نیست، مالک و متصرف بلامانع و بلامنازع همه چیز است، از هر نقصی پاک و منزه است، سالم از تمام عیبهاست، تصدیقکنندۀ رسولان و پیامبرانش با آیات آشکاری است که آنان را با آن فرستاده است، مراقب اعمال تمام مخلوقاتش است، ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، ذات جباری است که بر تمام بندگان چیره است، و تمام مخلوقات در برابر او گردن نهادهاند، ذات متکبری است که کبریاء و عظمت از آنِ اوست. الله تعالی از هر آنچه که در عبادتش با آن شرک میورزند پاک و منزه است.
۲۴- اوست الله سبحانه و تعالی، آفریدگار و تقدیرکنندۀ مخلوقات، ذاتی که آنان را بر اساس حکمت خویش پدید میآورد و ایجاد میکند، نگارندۀ مخلوقاتش آنگونه که میخواهد، بهترین نامها و برترین صفات از آنِ او سبحانه است، تمام آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است او را به پاکی میستایند، و ذات شکستناپذیری است که از دشمنانش انتقام سختی میگیرد، و در تدبیر امور مخلوقاتش حکیم است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَّخِذُواْ عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمۡ أَوۡلِيَآءَ تُلۡقُونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَقَدۡ كَفَرُواْ بِمَا جَآءَكُم مِّنَ ٱلۡحَقِّ يُخۡرِجُونَ ٱلرَّسُولَ وَإِيَّاكُمۡ أَن تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ رَبِّكُمۡ إِن كُنتُمۡ خَرَجۡتُمۡ جِهَٰدٗا فِي سَبِيلِي وَٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِيۚ تُسِرُّونَ إِلَيۡهِم بِٱلۡمَوَدَّةِ وَأَنَا۠ أَعۡلَمُ بِمَآ أَخۡفَيۡتُمۡ وَمَآ أَعۡلَنتُمۡۚ وَمَن يَفۡعَلۡهُ مِنكُمۡ فَقَدۡ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ١ إِن يَثۡقَفُوكُمۡ يَكُونُواْ لَكُمۡ أَعۡدَآءٗ وَيَبۡسُطُوٓاْ إِلَيۡكُمۡ أَيۡدِيَهُمۡ وَأَلۡسِنَتَهُم بِٱلسُّوٓءِ وَوَدُّواْ لَوۡ تَكۡفُرُونَ٢ لَن تَنفَعَكُمۡ أَرۡحَامُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُمۡۚ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ يَفۡصِلُ بَيۡنَكُمۡۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ٣ قَدۡ كَانَتۡ لَكُمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ إِذۡ قَالُواْ لِقَوۡمِهِمۡ إِنَّا بُرَءَٰٓؤُاْ مِنكُمۡ وَمِمَّا تَعۡبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ كَفَرۡنَا بِكُمۡ وَبَدَا بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمُ ٱلۡعَدَٰوَةُ وَٱلۡبَغۡضَآءُ أَبَدًا حَتَّىٰ تُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ وَحۡدَهُۥٓ إِلَّا قَوۡلَ إِبۡرَٰهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسۡتَغۡفِرَنَّ لَكَ وَمَآ أَمۡلِكُ لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن شَيۡءٖۖ رَّبَّنَا عَلَيۡكَ تَوَكَّلۡنَا وَإِلَيۡكَ أَنَبۡنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ٤ رَبَّنَا لَا تَجۡعَلۡنَا فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ وَٱغۡفِرۡ لَنَا رَبَّنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٥﴾
۱- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! دشمنان من و دشمنان خودتان را به دوستی نگیرید که با آنان اظهار دوستی و محبت کنید، آنگاه آنان را از اخبار رسول و امور پنهانی مسلمانان آگاه کنید، در حالی که به حقیقتی که نزدتان آمده است؛ یعنی ایمان به الله و رسولش و قرآن که بر او فرو فرستاده است کفر ورزیدهاند، و رسولالله جو شما را – ای مؤمنان- به این سبب که الله پروردگارتان را تصدیق میکنید و او تعالی را یگانه میدانید از «مکه» بیرون میکنند. - ای مؤمنان- اگر برای جهاد در راه من و طلب خشنودی من از شما، مهاجرت کردهاید، دشمنان من و دشمنان خودتان را به دوستی نگیرید، که پنهانی با آنان دوستی و محبت کنید، در حالی که من از کارهای پنهانی و آشکار شما آگاهتر هستم، و هر کس این کار را انجام دهد قطعاً از راه حق و درست به خطا رفته، و راه راست را گم کرده است.
۲- اگر اینان که پنهانی با آنان دوستی میکنید بر شما دست یابند با شما میجنگند، و با کشتار و اسارت بر شما دستدرازی میکنند، و زبانهایشان را به دشنام و ناسزاگویی میگشایند، و – در هر حال- آرزو دارند که مانند خودشان کافر شوید.
۳- نه خویشاوندان و نه فرزندانتان هیچ سودی به شما نخواهند رساند اگر به خاطر آنان با کافران دوستی کنید، روز قیامت الله میان شما جدایی میاندازد، آنگاه کسانی را که از او فرمانبرداری کردهاند به بهشت، و کسانی را که از او نافرمانی کردهاند وارد جهنم میکند. و الله به آنچه انجام میدهید بیناست، و ذرهای از سخنان و اعمالتان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
۴- - ای مؤمنان- به یقین که برای شما الگویی نیکو در ابراهیم و مؤمنانی که همراهش بودند است، آنگاه که به قوم خویش که به الله کافر بودند گفتند: ما از شما و معبودها و شریکانی که به جای الله عبادت میکنید بیزاریم، به [دین] شما کفر ورزیدیم، و کفر شما را قبول نداریم، و تا زمانی که بر کفرتان باقی بمانید دشمنی و نفرت میان ما و شما آشکار شد تا اینکه فقط به الله ایمان آورید، اما طلب آمرزش ابراهیم برای پدرش در این اقتدا و پیروی داخل نیست؛ زیرا این امر قبل از این بود که برای ابراهیم مشخص شود که پدرش دشمن الله است، اما وقتی برایش مشخص شد که پدرش دشمن الله است از او بیزاری جست. ای پروردگار ما! به تو توکل کردیم، و توبهکنان به سوی تو بازگشتیم، و روز قیامت بازگشت به سوی توست.
۵- پروردگارا! ما را وسیلۀ آزمایش برای کسانی که کفر ورزیدهاند قرار مده به اینکه ما را عذاب کنی یا کافران را بر ما مسلط گردانی، آنگاه ما را در دینمان به فتنه اندازند، یا بر ما غلبه کنند و با این کار ما را به فتنه اندازند و بگویند: اگر اینان بر حق بودند، این عذاب به آنان نمیرسید، آنگاه بر کفر بیفزایند، و ای پروردگار ما! به عفو خویش گناهانمان را بر ما بپوشان، که تو ذات شکستناپذیری هستی که هرگز مغلوب نمیشوی، و در سخنان و کارهایت حکیمی.
﴿لَقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِيهِمۡ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ لِّمَن كَانَ يَرۡجُواْ ٱللَّهَ وَٱلۡيَوۡمَ ٱلۡأٓخِرَۚ وَمَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلۡغَنِيُّ ٱلۡحَمِيدُ٦ ۞عَسَى ٱللَّهُ أَن يَجۡعَلَ بَيۡنَكُمۡ وَبَيۡنَ ٱلَّذِينَ عَادَيۡتُم مِّنۡهُم مَّوَدَّةٗۚ وَٱللَّهُ قَدِيرٞۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٧ لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ٨ إِنَّمَا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ قَٰتَلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَأَخۡرَجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ وَظَٰهَرُواْ عَلَىٰٓ إِخۡرَاجِكُمۡ أَن تَوَلَّوۡهُمۡۚ وَمَن يَتَوَلَّهُمۡ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا جَآءَكُمُ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ مُهَٰجِرَٰتٖ فَٱمۡتَحِنُوهُنَّۖ ٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِإِيمَٰنِهِنَّۖ فَإِنۡ عَلِمۡتُمُوهُنَّ مُؤۡمِنَٰتٖ فَلَا تَرۡجِعُوهُنَّ إِلَى ٱلۡكُفَّارِۖ لَا هُنَّ حِلّٞ لَّهُمۡ وَلَا هُمۡ يَحِلُّونَ لَهُنَّۖ وَءَاتُوهُم مَّآ أَنفَقُواْۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيۡكُمۡ أَن تَنكِحُوهُنَّ إِذَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّۚ وَلَا تُمۡسِكُواْ بِعِصَمِ ٱلۡكَوَافِرِ وَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقۡتُمۡ وَلۡيَسَۡٔلُواْ مَآ أَنفَقُواْۚ ذَٰلِكُمۡ حُكۡمُ ٱللَّهِ يَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡۖ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ١٠ وَإِن فَاتَكُمۡ شَيۡءٞ مِّنۡ أَزۡوَٰجِكُمۡ إِلَى ٱلۡكُفَّارِ فَعَاقَبۡتُمۡ فََٔاتُواْ ٱلَّذِينَ ذَهَبَتۡ أَزۡوَٰجُهُم مِّثۡلَ مَآ أَنفَقُواْۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِيٓ أَنتُم بِهِۦ مُؤۡمِنُونَ١١﴾
۶- - ای مؤمنان- قطعاً در ابراهیم و همراهیانش الگویی نیکو برایتان است برای کسی که خیر در دنیا و آخرت را از الله امید دارد، و هر کس از تأسی به پیامبران الله که او تعالی به این کار تشویق کرده است روی بگرداند، و دشمنان الله را به دوستی بگیرد، به راستی که الله از بندگانش بینیاز است، و در ذات و صفات خویش پسندیده، و در هر حالی ستودهشده است.
۷- - ای مؤمنان- امید است که الله میان شما و میان خویشاوندان مشرک شما که با شما دشمنی کردند، با گشودن سینههایشان به اسلام، محبتی پس از کینه، و الفتی پس از نفرت قرار دهد، و الله بر همه چیز تواناست، و نسبت به بندگان خویش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۸- - ای مؤمنان- الله شما را از کافرانی که به سبب دین با شما نجنگیدهاند، و شما را از خانههایتان بیرون نراندهاند بازنمیدارد که به آنان نیکی کنید، و با احسان و بخشش خویش به آنان، عدالت را در مورد آنان برقرار کنید. قطعاً الله کسانی را که عدالت را در سخنان و کارهایشان پیشه میکنند دوست دارد.
۹- الله فقط شما را از کسانی بازمیدارد که به سبب دین با شما جنگیدند، و شما را از خانههایتان بیرون راندند، و کافران را بر بیرونراندن شما یاری کردند؛ شما را بازمیدارد که با یاری و محبت، آنان را به دوستی بگیرید، و هر کس آنان را به عنوان یاور در برابر مؤمنان به دوستی بگیرد، آنان همان کسانی هستند که به خودشان ستم روا داشته و از حدود الهی گذشتهاند.
۱۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! اگر زنان مؤمن مهاجر از سرزمین کفر به سرزمین اسلام نزدتان آمدند، آنان را در راستی ایمانشان بیازمایید، الله به حقیقت ایمانشان آگاهتر است. اگر بر اساس نشانهها و دلایلی که برایتان آشکار میشود آنان را مؤمن دانستید، آنان را به نزد شوهران کافرشان بازنگردانید؛ زیرا برای زنان مؤمن حلال نیست که به نکاح مردان کافر درآیند، و برای کافران نیز حلال نیست که با زنان مؤمن ازدواج کنند، و به شوهران زنانی که اسلام آوردهاند مانند مهریههایی که به آنان پرداخت کردهاند بدهید، و بر شما گناهی نیست در صورتی که مهریههایشان را به آنان پرداخت کنید با آنان ازدواج کنید. و به نکاح همسران کافرتان پایبند نباشید، و آنچه از مهریۀ آن دسته از همسرانتان که از اسلام بازگشته و به مشرکان پیوستهاند پرداخت کردهاید از مشرکان بخواهید، و آنان نیز باید آنچه از مهریههای آن همسرانشان که پرداخت کردهاند بخواهند که آن همسران اسلام آوردهاند و به شما پیوستهاند. حکم مذکور در آیه همان حکم الله است که با آن میان شما حکم میکند پس با آن مخالفت نکنید. و الله ذات دانایی است که هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
۱۱- و اگر برخی زنانتان در حال ارتداد به کافران پیوستند، و مهریههایشان که به آنان پرداخت کردید را کافران به شما ندادهاند، سپس به این کافران یا سایر کافران دست یافتید و بر آنان پیروز شدید، به مردان مسلمانی که همسرانشان رفتهاند مانند مهریههایی که قبل از این به همسرانشان پرداخت کردهاند از غنیمتها یا غیر آن بدهید، و از الله که شما به او ایمان دارید بترسید.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِذَا جَآءَكَ ٱلۡمُؤۡمِنَٰتُ يُبَايِعۡنَكَ عَلَىٰٓ أَن لَّا يُشۡرِكۡنَ بِٱللَّهِ شَيۡٔٗا وَلَا يَسۡرِقۡنَ وَلَا يَزۡنِينَ وَلَا يَقۡتُلۡنَ أَوۡلَٰدَهُنَّ وَلَا يَأۡتِينَ بِبُهۡتَٰنٖ يَفۡتَرِينَهُۥ بَيۡنَ أَيۡدِيهِنَّ وَأَرۡجُلِهِنَّ وَلَا يَعۡصِينَكَ فِي مَعۡرُوفٖ فَبَايِعۡهُنَّ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُنَّ ٱللَّهَۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١٢ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَتَوَلَّوۡاْ قَوۡمًا غَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيۡهِمۡ قَدۡ يَئِسُواْ مِنَ ٱلۡأٓخِرَةِ كَمَا يَئِسَ ٱلۡكُفَّارُ مِنۡ أَصۡحَٰبِ ٱلۡقُبُورِ١٣﴾
۱۲- ای پیامبر، اگر زنان مؤمن به الله و رسولش نزد تو آمدند که با تو بیعت کنند بر اینکه شریکی را در عبادت الله با او قرار ندهند، و چیزی را دزدی نکنند، و زنا نکنند، و فرزندانشان را چه پس از ولادت و چه قبل از آن نکشند، و فرزندانی را که از شوهرانشان نیست به آنان نسبت ندهند، و در کار نیکی که آنان را به آن امر میکنی از تو نافرمانی نکنند، بر این امور با آنان بیعت کن، و از الله برایشان آمرزش بخواه. به راستی که الله نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده و مهربان است.
۱۳- ای کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاید! کسانی را که الله بر آنان خشم گرفته است، به سبب کفرشان، دوست و محبوب خویش نگیرید، به تحقیق که آنان از پاداش الله در آخرت قطع امید کردهاند؛ همانگونه که کافران درون قبرها از رحمت الله در آخرت نومید شدهاند؛ آنگاه که حقیقت امر را مشاهده کردند، و به یقین دانستند که هیچ سهمی از آن ندارند، یا همانگونه که کافران چون به عدم رستاخیز اعتقاد دارند، از رستاخیز مردگانشان – اصحاب قبور- نومید شدهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفۡعَلُونَ٢ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ أَن تَقُولُواْ مَا لَا تَفۡعَلُونَ٣ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِهِۦ صَفّٗا كَأَنَّهُم بُنۡيَٰنٞ مَّرۡصُوصٞ٤ وَإِذۡ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوۡمِهِۦ يَٰقَوۡمِ لِمَ تُؤۡذُونَنِي وَقَد تَّعۡلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُمۡۖ فَلَمَّا زَاغُوٓاْ أَزَاغَ ٱللَّهُ قُلُوبَهُمۡۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٥﴾
۱- تمام آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است الله را از هر آنچه سزاوارش نیست منزه و پاک برمیشمرند، و او ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
۲- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! چرا وعدهای میدهید، یا سخنی میگویید که به آن وفا نمیکنید؟! این امر اعتراض بر کسی است که گفتار او با کردارش مخالف باشد.
۳- این کار یعنی اینکه چیزی را که انجام نمیدهید به زبان بگویید بسیار مورد خشم الله است.
۴- قطعاً الله کسانی را که در راه او تعالی صف در صف کنار یکدیگر چنانکه گویی بنایی بههم پیوسته و مستحکم هستند که دشمن از آن نفوذ نمیکند میجنگند دوست دارد. در این آیه، فضیلت جهاد و مجاهدان بیان شده است؛ به دلیل محبت الله سبحانه به بندگان مؤمنش آنگاه که در برابر دشمنان الله به صف کشیده میشوند، و در راه او تعالی میجنگند.
۵- و – ای رسول- برای قومت به یاد آور آنگاه که پیامبر الله موسی به قومش گفت: چرا در گفتار و در عمل به من آزار میرسانید، در حالی که میدانید من فرستادۀ الله به سوی شما هستم؟! پس چون از حقیقت بازگشتند در حالی که به آن علم داشتند، و بر این کار پافشاری کردند، الله به سزای انحرافی که برای خود برگزیدند دلهایشان را از پذیرش هدایت بازگرداند. و الله مردمی را که از طاعت و راه روشن حق خارج شده باشند هدایت نمیکند.
﴿وَإِذۡ قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ يَٰبَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ إِنِّي رَسُولُ ٱللَّهِ إِلَيۡكُم مُّصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَمُبَشِّرَۢا بِرَسُولٖ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِي ٱسۡمُهُۥٓ أَحۡمَدُۖ فَلَمَّا جَآءَهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ قَالُواْ هَٰذَا سِحۡرٞ مُّبِينٞ٦ وَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُوَ يُدۡعَىٰٓ إِلَى ٱلۡإِسۡلَٰمِۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٧ يُرِيدُونَ لِيُطۡفُِٔواْ نُورَ ٱللَّهِ بِأَفۡوَٰهِهِمۡ وَٱللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡكَٰفِرُونَ٨ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَرۡسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلۡهُدَىٰ وَدِينِ ٱلۡحَقِّ لِيُظۡهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ وَلَوۡ كَرِهَ ٱلۡمُشۡرِكُونَ٩ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ هَلۡ أَدُلُّكُمۡ عَلَىٰ تِجَٰرَةٖ تُنجِيكُم مِّنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ١٠ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُجَٰهِدُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ بِأَمۡوَٰلِكُمۡ وَأَنفُسِكُمۡۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ١١ يَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡ وَيُدۡخِلۡكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ وَمَسَٰكِنَ طَيِّبَةٗ فِي جَنَّٰتِ عَدۡنٖۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ١٢ وَأُخۡرَىٰ تُحِبُّونَهَاۖ نَصۡرٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَفَتۡحٞ قَرِيبٞۗ وَبَشِّرِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ١٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُونُوٓاْ أَنصَارَ ٱللَّهِ كَمَا قَالَ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ لِلۡحَوَارِيِّۧنَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِۖ فََٔامَنَت طَّآئِفَةٞ مِّنۢ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ وَكَفَرَت طَّآئِفَةٞۖ فَأَيَّدۡنَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ عَلَىٰ عَدُوِّهِمۡ فَأَصۡبَحُواْ ظَٰهِرِينَ١٤﴾
۶- و – ای رسول- برای قومت به یاد آور آنگاه که عیسی پسر مریم گفت: در حقیقت من فرستادۀ الله به سوی شما هستم، در حالی که تورات را که پیش از من نازل شد تصدیق میکنم، و به صداقت رسولی که پس از من میآید و نامش احمد است؛ یعنی محمدج گواهی میدهم، و به سوی تصدیق او فرا میخوانم، اما وقتی محمدج آیات روشن و آشکار را نزدشان آورد، گفتند: این چیزی که نزدمان آوردهای سحری آشکار است.
۷- و هیچ کس ستمکارتر از کسی نیست که بر الله دروغ میبندد، و در عبادتش شریکانی برای او قرار میدهد، در حالی که به ورود در اسلام و خالصگردانیدن عبادت برای الله فراخوانده میشود. و الله مردمی را که با کفر و شرک به خودشان ستم کردهاند، به آنچه مایۀ رستگاریشان است توفیق نمیدهد.
۸- این تکذیبکنندگان میخواهند با سخنان دروغ خود، حقی که محمدج به آن مبعوث شده است- یعنی قرآن- را از بین ببرند، حال آنکه الله بر خلاف میل منکرانِ تکذیبکننده، با کاملکردن دینش حق را آشکار میگرداند.
۹- الله همان ذاتی است که رسولش محمدج را با قرآن و دین اسلام فرستاد؛ تا آن را بر تمام ادیان مخالفش برتری دهد، هر چند مشرکان این امر را نپسندند.
۱۰- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! آیا شما را به تجارتی بسیار بزرگ که شما را از عذابی دردناک نجات میدهد راهنمایی کنم؟
۱۱- بر ایمانتان به الله و رسولش پایدار باشید، و برای یاری دین الهی با اموال و جانهایی که در اختیار دارید در راه او تعالی بجنگید، این کار از تجارت دنیا برایتان بهتر است، اگر از زیانها و منافع اشیاء آگاه باشید، پس این کار را انجام دهید.
۱۲، ۱۳- - ای مؤمنان- اگر آنچه را که الله شما را به آن فرمان داده است انجام دهید گناهانتان را بر شما میپوشاند، و شما را وارد بهشتهایی میکند که رودها از زیر کاخها و درختانش جاری است، و برای همیشه در مسکنهای پاکیزه و خوشاقامتی در بهشت درمیآورد که هرگز از آنها خارج نمیشوید، این پاداش همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند. و – ای مؤمنان- نعمت دیگری که شما آن را دوست دارید، کمکی از جانب الله است که به شما میرسد، و فتحی نزدیک است که آن را به دست شما کامل میکند. و – ای پیامبر- مؤمنان را به یاری و پیروزی در دنیا، و بهشت در آخرت مژده بده.
۱۴- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! یاران دین الله باشید، همانگونه که دوستان خالص و یاوران ناب عیسی یاران دین الله بودند آنگاه که عیسی به آنان گفت: چه کسانی یاری و کمک من را در آنچه سبب تقرب به سوی الله است به عهده میگیرند؟ گفتند: ما یاران دین الله هستیم، سپس گروهی از بنیاسرائیل هدایت یافتند، و گروهی دیگر گمراه شدند، ما کسانی را که به الله و رسولش ایمان آوردند تقویت کردیم، و این افراد را بر گروههایی از نصاری که با آنان دشمنی کردند پیروز گردانیدیم، تا بر آنان چیره شدند؛ این امر با بعثت محمدج رخ داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ ٱلۡمَلِكِ ٱلۡقُدُّوسِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَكِيمِ١ هُوَ ٱلَّذِي بَعَثَ فِي ٱلۡأُمِّيِّۧنَ رَسُولٗا مِّنۡهُمۡ يَتۡلُواْ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتِهِۦ وَيُزَكِّيهِمۡ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَإِن كَانُواْ مِن قَبۡلُ لَفِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢ وَءَاخَرِينَ مِنۡهُمۡ لَمَّا يَلۡحَقُواْ بِهِمۡۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ٣ ذَٰلِكَ فَضۡلُ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ٤ مَثَلُ ٱلَّذِينَ حُمِّلُواْ ٱلتَّوۡرَىٰةَ ثُمَّ لَمۡ يَحۡمِلُوهَا كَمَثَلِ ٱلۡحِمَارِ يَحۡمِلُ أَسۡفَارَۢاۚ بِئۡسَ مَثَلُ ٱلۡقَوۡمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِ ٱللَّهِۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ٥ قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ هَادُوٓاْ إِن زَعَمۡتُمۡ أَنَّكُمۡ أَوۡلِيَآءُ لِلَّهِ مِن دُونِ ٱلنَّاسِ فَتَمَنَّوُاْ ٱلۡمَوۡتَ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٦ وَلَا يَتَمَنَّوۡنَهُۥٓ أَبَدَۢا بِمَا قَدَّمَتۡ أَيۡدِيهِمۡۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ٧ قُلۡ إِنَّ ٱلۡمَوۡتَ ٱلَّذِي تَفِرُّونَ مِنۡهُ فَإِنَّهُۥ مُلَٰقِيكُمۡۖ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٨﴾
۱- تمام آنچه در آسمانها و در زمین هستند، الله تعالی را از تمام صفاتی که سزاوار او تعالی نیست منزه و پاک برمیشمرند، و فقط او مالک و متصرف بلامنازع همه چیز است، از هر نقصی منزه است، ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در تدبیر و کار خود حکیم است.
۲، ۳- الله سبحانه همان ذاتی است که در میان عرب که نه خواندن بلد بودند و نه کتابی داشتند و نه هیچ اثری از رسالت، رسولی از جنس خودشان به سوی تمام مردم فرستاد، تا قرآن را بر آنان بخواند، و آنان را از عقاید فاسد و اخلاق بد پاکیزه سازد، و به آنان قرآن و سنت بیاموزاند، و به راستی که آنان قبل از بعثت این رسول، در گمراهی آشکاری از حق بودند. و الله این رسول را به سوی قومی دیگر از عرب و غیر آنان که هنوز نیامدهاند و خواهند آمد، فرستاد. و فقط او تعالی ذات شکستناپذیری است که بر همه چیز غالب، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
۴- این فرستادهشدن رسولج در میان امت عرب و دیگران، بخششی از جانب الله است که آن را به هر یک از بندگانش که بخواهد میدهد، و فقط او دارای بخشش و عطایی بزرگ است.
۵- مَثَل یهودیانی که به عمل به تورات مکلف شدند اما به آن عمل نکردند، مانند مَثَل اُلاغی است که کتابهایی را که از محتوایش بیخبر است حمل میکند، بسیار زشت است مَثَل مردمی که آیات الله را تکذیب کردند، و از آنها فایده نبردند! و الله مردم ستمکاری را که از حدودش میگذرند، و از طاعتش خارج میشوند توفیق نمیدهد.
۶- - ای رسول- به کسانی که به آیین تحریفشدۀ یهودیت چنگ زدهاند بگو: اگر به دروغ ادعا میکنید که از میان مردم فقط شما دوستان الله هستید، اگر در این ادعا که الله شما را دوست دارد راست میگویید مرگ را آرزو کنید.
۷- ولی این یهودیان به سبب کفر و اعمال بدی که مرتکب شدهاند، با ترجیح زندگی دنیا بر آخرت، و ترس از عذاب الله بر آنان، هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد. و الله از ستمکاران کاملاً آگاه است، و ذرهای از ستمشان بر او پوشیده نمیماند.
۸- بگو: همانا مرگی که از آن میگریزید هیچ راه فراری از آن نیست، قطعا با فرارسیدن اجلهایتان شما را فرو میگیرد، سپس روز رستاخیز به سوی الله که دانای نهان و آشکار است بازگردانیده میشوید، آنگاه شما را از اعمالتان آگاه میسازد، و در قبال آن مجازات میکند.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَوٰةِ مِن يَوۡمِ ٱلۡجُمُعَةِ فَٱسۡعَوۡاْ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِ وَذَرُواْ ٱلۡبَيۡعَۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٩ فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ١٠ وَإِذَا رَأَوۡاْ تِجَٰرَةً أَوۡ لَهۡوًا ٱنفَضُّوٓاْ إِلَيۡهَا وَتَرَكُوكَ قَآئِمٗاۚ قُلۡ مَا عِندَ ٱللَّهِ خَيۡرٞ مِّنَ ٱللَّهۡوِ وَمِنَ ٱلتِّجَٰرَةِۚ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلرَّٰزِقِينَ١١﴾
۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق، و به شریعتش عمل کردهاید! هر گاه مؤذن برای نماز روز جمعه ندا داد، به سوی شنیدن خطبه و ادای نماز بروید، و خرید و فروش و تمام آنچه شما را از شنیدن خطبه و ادای نماز غافل میسازد رها کنید تا شما را از طاعت بازندارد. این کار که به آن فرمان داده شدهاید به سبب اینکه باعث آمرزش گناهانتان و کسب پاداش الله برای شما میشود برایتان بهتر است، اگر مصالح خویش را بدانید پس به آن عمل کنید.
این آیه بر وجوب حضور در نماز جمعه و شنیدن خطبه دلالت دارد.
۱۰- و هنگامی که خطبه را شنیدید و نماز را ادا کردید، در زمین پراکنده شوید، و با تلاش خویش روزی الله را بجویید، و الله را در تمام احوالتان یاد کنید؛ تا به خیر دنیا و آخرت دست یابید.
۱۱- و – ای پیامبر- برخی مسلمانان هر گاه تجارت یا سرگرمی و زینتی از دنیا ببینند برای رفتن به سوی آن پراکنده میشوند، و تو را در حالی که بر روی منبر، خطبه ایراد میکنی رها میکنند. - ای پیامبر- به آنان بگو: پاداش و نعمتهایی که نزد الله وجود دارد از سرگرمی و از تجارت برایتان بهتر است، و فقط الله بهترین روزیدهنده و بخشنده است، پس از او بخواهید، و از طاعت او تعالی برای رسیدن به خیر دنیا و آخرت که نزدش است یاری بگیرید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا جَآءَكَ ٱلۡمُنَٰفِقُونَ قَالُواْ نَشۡهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُۥ وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَكَٰذِبُونَ١ ٱتَّخَذُوٓاْ أَيۡمَٰنَهُمۡ جُنَّةٗ فَصَدُّواْ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۚ إِنَّهُمۡ سَآءَ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ٢ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ ءَامَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ فَطُبِعَ عَلَىٰ قُلُوبِهِمۡ فَهُمۡ لَا يَفۡقَهُونَ٣ ۞وَإِذَا رَأَيۡتَهُمۡ تُعۡجِبُكَ أَجۡسَامُهُمۡۖ وَإِن يَقُولُواْ تَسۡمَعۡ لِقَوۡلِهِمۡۖ كَأَنَّهُمۡ خُشُبٞ مُّسَنَّدَةٞۖ يَحۡسَبُونَ كُلَّ صَيۡحَةٍ عَلَيۡهِمۡۚ هُمُ ٱلۡعَدُوُّ فَٱحۡذَرۡهُمۡۚ قَٰتَلَهُمُ ٱللَّهُۖ أَنَّىٰ يُؤۡفَكُونَ٤﴾
۱- - ای رسول- منافقان هر گاه در مجلس تو حاضر شوند، به زبان میگویند: گواهی میدهیم که تو واقعاً فرستادۀ الله هستی، حال آنکه الله میداند که تو واقعاً فرستادهاش هستی و گواهی میدهد که منافقان در گواهی خویش برایت دروغ میگویند، و با زبان به آن سوگند یاد میکنند، و کفر به آن را پنهان میدارند.
۲، ۳- منافقان سوگندهایی را که ایراد میکنند، پوشش و سپری در برابر مؤاخذه و عذاب برای خودشان قرار دادهاند، و هم خودشان و هم مردم را از راه راست الله بازداشتهاند، قطعاً کار بسیار بدی انجام میدهند؛ این امر به سبب آن است که در ظاهر ایمان آوردند، اما در باطن کفر ورزیدند، پس الله به سبب کفرشان بر دلهای آنان مُهر نهاده است، در نتیجه آنچه را که به صلاحشان است درک نمیکنند.
۴- و هر گاه به این منافقان بنگری سیما و حالتشان تو را به تعجب وامیدارد، و اگر سخن بگویند به سبب فصاحتی که در کلامشان است به آنان گوش فرا میدهی، و به سبب اینکه دلهایشان از ایمان، و عقلهایشان از فهم و علمِ سودمند خالی است گویی چوبهایی تکیه داده شده بر دیوارند، که هیچ حیاتی ندارند، و چون از حقیقت حال خویش آگاه هستند، و به سبب بزدلی زیاد، و وحشتی که در دلهایشان جای گرفته است گمان میکنند هر صدای بلندی آنان را مورد هدف قرار میدهد و به آنان زیان میرساند، آنان دشمن واقعی و سرسخت و آشکار تو و مؤمنان هستند، پس از آنان بر حذر باش، الله آنان را خوار سازد و از رحمت خویش براند، چگونه از حق به سوی نفاق و گمراهی خویش منحرف میشوند؟!
﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمۡ تَعَالَوۡاْ يَسۡتَغۡفِرۡ لَكُمۡ رَسُولُ ٱللَّهِ لَوَّوۡاْ رُءُوسَهُمۡ وَرَأَيۡتَهُمۡ يَصُدُّونَ وَهُم مُّسۡتَكۡبِرُونَ٥ سَوَآءٌ عَلَيۡهِمۡ أَسۡتَغۡفَرۡتَ لَهُمۡ أَمۡ لَمۡ تَسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ لَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَهُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡفَٰسِقِينَ٦ هُمُ ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ لَا تُنفِقُواْ عَلَىٰ مَنۡ عِندَ رَسُولِ ٱللَّهِ حَتَّىٰ يَنفَضُّواْۗ وَلِلَّهِ خَزَآئِنُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَلَٰكِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَا يَفۡقَهُونَ٧ يَقُولُونَ لَئِن رَّجَعۡنَآ إِلَى ٱلۡمَدِينَةِ لَيُخۡرِجَنَّ ٱلۡأَعَزُّ مِنۡهَا ٱلۡأَذَلَّۚ وَلِلَّهِ ٱلۡعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِۦ وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَلَٰكِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَا يَعۡلَمُونَ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُلۡهِكُمۡ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُكُمۡ عَن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡخَٰسِرُونَ٩ وَأَنفِقُواْ مِن مَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوۡلَآ أَخَّرۡتَنِيٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٠ وَلَن يُؤَخِّرَ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِذَا جَآءَ أَجَلُهَاۚ وَٱللَّهُ خَبِيرُۢ بِمَا تَعۡمَلُونَ١١﴾
۵- و هر گاه به این منافقان گفته شود: با توبه و پوزشخواهی از گفتار بد و سخنان نابخردانهای که از شما سر زد بیایید تا رسولالله جبرایتان آمرزش بخواهد و از الله بخواهد که شما را ببخشد و از گناهانتان درگذرد، از روی تمسخر و استهزا سرهایشان را برمیگردانند و تکان میدهند، و – ای رسول- آنان را میبینی که از تو روی میگردانند، و از اجرای آنچه از آنان خواسته شده است خودداری میکنند.
۶- - ای رسول- بر این منافقان تفاوتی نمیکند که از الله برایشان آمرزش بخواهی یا آمرزش نخواهی، الله هرگز گناهانشان را نخواهد بخشید؛ زیرا بر فسق، و پایداری خویش بر کفر، پافشاری میکنند. قطعاً الله مردمی را که به او کفر بورزند و از طاعتش خارج شوند، به ایمان توفیق نمیدهد.
۷- این منافقان همان کسانی هستند که به اهالی «مدینه» میگویند: بر اصحاب مهاجر رسولاللهج انفاق نکنید تا از نزدش پراکنده شوند. در حالی که گنجینههای آسمانها و زمین و روزیهایی که در این دو وجود دارد فقط از آنِ الله است، که آن را برای هر کس بخواهد میبخشد و آن را از هر کس که بخواهد بازمیدارد، اما منافقان چون به او سبحانه و تعالی جهل دارند، نمیدانند که رزق و روزی از جانب الله است.
۸- این منافقان میگویند: اگر به «مدینه» بازگردیم قطعاً گروه عزتمندتر ما، گروه خوارتر مؤمنان را از آنجا بیرون خواهند کرد، در حالی که عزت فقط برای الله و رسولش و برای مؤمنان به الله و رسولش است، اما منافقان به سبب جهل زیاد، این امر را نمیدانند.
۹- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و به شریعتش عمل کردهاید! اموال و فرزندانتان شما را از عبادت و طاعت الله بازندارد، و هر کس که اموال و فرزندانش او را از این امور بازدارد، به تحقیق که آنان همان کسانی هستند که در بهره خویش از بخشش و رحمت الله زیان دیدهاند.
۱۰- و – ای مؤمنان- بخشی از آنچه را که از راههای خیر به شما عطا کردهایم به الله و رسولش انفاق کنید، پیش از آنکه مرگ یکی از شما فرا رسد، و دلایل و نشانههایش را ببیند، آنگاه با پشیمانی بگوید: پروردگارا! چرا تا زمانی اندک به من مهلت ندادی و مرگم را به تأخیر نینداختی، تا از مالم صدقه بدهم، و از بندگان صالح و پرهیزگار باشم.
۱۱- ولی الله سبحانه به هیچ کس آنگاه که زمان مرگش فرا رسد و عمرش سپری شود مهلت نمیدهد، و الله از هر خیر و شری که انجام میدهید کاملاً آگاه است و شما را در قبال آن جزا خواهد داد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۖ لَهُ ٱلۡمُلۡكُ وَلَهُ ٱلۡحَمۡدُۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١ هُوَ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ فَمِنكُمۡ كَافِرٞ وَمِنكُم مُّؤۡمِنٞۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ٢ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ بِٱلۡحَقِّ وَصَوَّرَكُمۡ فَأَحۡسَنَ صُوَرَكُمۡۖ وَإِلَيۡهِ ٱلۡمَصِيرُ٣ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَيَعۡلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعۡلِنُونَۚ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ٤ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَبَؤُاْ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِن قَبۡلُ فَذَاقُواْ وَبَالَ أَمۡرِهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ٥ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُۥ كَانَت تَّأۡتِيهِمۡ رُسُلُهُم بِٱلۡبَيِّنَٰتِ فَقَالُوٓاْ أَبَشَرٞ يَهۡدُونَنَا فَكَفَرُواْ وَتَوَلَّواْۖ وَّٱسۡتَغۡنَى ٱللَّهُۚ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَمِيدٞ٦ زَعَمَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَن لَّن يُبۡعَثُواْۚ قُلۡ بَلَىٰ وَرَبِّي لَتُبۡعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلۡتُمۡۚ وَذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٞ٧ فََٔامِنُواْ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَٱلنُّورِ ٱلَّذِيٓ أَنزَلۡنَاۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ٨ يَوۡمَ يَجۡمَعُكُمۡ لِيَوۡمِ ٱلۡجَمۡعِۖ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلتَّغَابُنِۗ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَيَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا يُكَفِّرۡ عَنۡهُ سَئَِّاتِهِۦ وَيُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ٩﴾
۱- تمام مخلوقاتی که در آسمانها و زمین هستند الله را از آنچه که سزاوارش نیست منزه و پاک برمیشمرند، تصرف مطلق در هر چیزی فقط برای اوست، و ستایش نیکو و زیبا از آنِ اوست، و او تعالی بر همه چیز تواناست.
۲- الله همان ذاتی است که شما را از نیستی آفرید، اما برخی از شما الوهیت او را انکار میکنند، و برخی دیگر از شما او تعالی را تصدیق و به شریعتش عمل میکنند، و او سبحانه تمام اعمال شما را به گونهای میبیند که ذرهای بر او پنهان نمیماند، و شما را در قبال اعمالتان جزا خواهد داد.
۳- الله آسمانها و زمین را به حکمتی رسا آفرید، و شما را در بهترین شکل خلق کرد، و روز قیامت بازگشت فقط به سوی اوست، آنگاه هر کس را در قبال عملش جزا میدهد.
۴- الله سبحانه و تعالی از تمام آنچه در آسمانها و زمین است آگاهی دارد، و – ای مردم- آنچه را که در میان یکدیگر پنهان میکنید و آنچه را که آشکار میگردانید میداند. و الله از آنچه سینهها پنهان میدارند و از آنچه مردم مخفی میکنند آگاه است.
۵- - ای مشرکان- مگر خبر امتهای کافری که پیش از شما گذشتند، به شما نرسیده است، آنگاه که سرانجام بد کفر و اعمال ناپسندشان در دنیا آنان را فرا گرفت، و عذابی دردناک و رنجآور در آخرت دارند؟!
۶- این عذاب که در دنیا به آنان رسید، و عذابی که در آخرت آنان را فرا میگیرد، به این سبب است که رسولان الهی آیات آشکار و معجزات روشن را برایشان میآوردند، اما از روی انکار میگفتند: آیا انسانی مانند خودمان ما را راهنمایی میکند؟! پس به الله کفر ورزیدند و رسالت رسولانش را انکار کردند، و از حق روی گرداندند و آن را نپذیرفتند، و الله خودش را از ایمان و عبادتشان بینیاز دانست، و او تعالی ذات بینیازی است که بینیازی کامل و مطلق از آنِ اوست، و در اقوال و افعال و صفاتش ستودهشده است که به آنان اهمیت نمیدهد، و گمراهیشان ذرهای به او زیان نمیرساند.
۷- کسانی که به الله کفر ورزیدند به دروغ ادعا کردند که پس از مرگ هرگز از قبرهایشان بیرون آورده نخواهند شد، - ای رسول- به آنان بگو: آری به پروردگارم سوگند که زنده از قبرهایتان بیرون آورده میشوید، و قطعا از آنچه در دنیا انجام میدادید باخبر خواهید شد، و این امر بر الله سهل و آسان است.
۸- پس – ای مشرکان- به الله و رسولش ایمان آورید، و به قرآن که آن را بر رسولش فرو فرستاد هدایت یابید، و الله از آنچه انجام میدهید چنان آگاه است که ذرهای از اعمال و سخنانتان بر او پوشیده نمیماند، و روز قیامت شما را در قبال آن جزا میدهد.
۹- و روز حشر را به یاد آورید که الله همگی را در آن گرد میآورد، همان روزی که غلبه و تفاوت میان مخلوقات آشکار میگردد؛ زیرا مؤمنان بر کافران و فاسقان چیره میشوند؛ یعنی مؤمنان به رحمت الله وارد بهشت میشوند، و کافران به عدالت الله وارد جهنم میشوند. و هر کس به الله ایمان آورد و از او اطاعت کند گناهانش را از او پاک میگرداند، و او را وارد بهشتهایی میکند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است که برای همیشه در آن میمانند. این جاودانگی در بهشت، همان رستگاری بزرگی است که هیچ رستگاری دیگری با آن برابری نمیکند.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِ خَٰلِدِينَ فِيهَاۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ١٠ مَآ أَصَابَ مِن مُّصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۗ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ يَهۡدِ قَلۡبَهُۥۚ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ١١ وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَۚ فَإِن تَوَلَّيۡتُمۡ فَإِنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا ٱلۡبَلَٰغُ ٱلۡمُبِينُ١٢ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ١٣ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ مِنۡ أَزۡوَٰجِكُمۡ وَأَوۡلَٰدِكُمۡ عَدُوّٗا لَّكُمۡ فَٱحۡذَرُوهُمۡۚ وَإِن تَعۡفُواْ وَتَصۡفَحُواْ وَتَغۡفِرُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ١٤ إِنَّمَآ أَمۡوَٰلُكُمۡ وَأَوۡلَٰدُكُمۡ فِتۡنَةٞۚ وَٱللَّهُ عِندَهُۥٓ أَجۡرٌ عَظِيمٞ١٥ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُمۡ وَٱسۡمَعُواْ وَأَطِيعُواْ وَأَنفِقُواْ خَيۡرٗا لِّأَنفُسِكُمۡۗ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ١٦ إِن تُقۡرِضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗا يُضَٰعِفۡهُ لَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ١٧ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ١٨﴾
۱۰- و کسانی که این امر را انکار کردند که الله همان معبود بر حق است و دلایل ربوبیت و براهین الوهیتش را که رسولانش را با آنها فرستاد تکذیب کردند، اینان ساکنان جهنمند که برای همیشه در آن میمانند، و بازگشتگاهی که به آن میرسند، یعنی جهنم، بسیار بد است.
۱۱- جز به اذن و قضا و قدر الله، هیچ امر ناگواری به هیچ کس نمیرسد. و هر کس به الله ایمان آورد الله قلبش را برای تسلیم در برابر فرمانش و خشنودی به قضا و قدرش هدایت میکند، و آن را به نیکوترین سخنان و کارها و احوال راهنمایی میکند؛ زیرا اصل هدایت برای قلب است و جوارح تابع هستند. و الله از هر چیزی آگاه است، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۱۲- و – ای مردم- از الله اطاعت کنید و به تمام اوامر و نواهی او گردن نهید، و از رسول در آنچه از جانب پروردگارش به شما ابلاغ کرده است اطاعت کنید، و اگر از طاعت الله و رسولش روی گرداندید، رویگردانی شما هیچ زیانی به رسول ما نمیرساند؛ زیرا فقط این وظیفه بر عهدۀ اوست که آنچه را به آن رسالت یافته است به صورت واضح و روشن به شما برساند.
۱۳- فقط الله معبود بر حق است، که هیچ معبود بر حقی جز او نیست، و مؤمنان به یگانگی الله، باید در تمام کارهایشان به او توکل کنند.
۱۴- ای کسانی که به الله و رسولش ایمان آوردهاید! به راستی که برخی از همسران و فرزندانتان دشمنانی برای شما هستند که شما را از راه الله بازمیدارند، و از طاعت او تعالی منصرف میکنند، پس از آنان برحذر باشید و از آنان اطاعت نکنید، و اگر از بدیهایشان درگذرید و چشمپوشی کنید، و بر آنان بپوشانید، قطعاً الله بسیار آمرزنده و مهربان است، و گناهانتان را برای شما میبخشد؛ زیرا او سبحانه آمرزشی بزرگ و رحمتی گسترده دارد.
۱۵- اموال و فرزندانتان فقط مایۀ آزمایش و امتحان شما هستند. و نزد الله پاداش بزرگی است برای کسی که طاعت او تعالی را بر طاعت دیگران ترجیح دهد، و حق الله در مالش را ادا کند.
۱۶- پس – ای مؤمنان- تلاش و توان خویش را در تقوای الهی به کار گیرید، و از رسولالله جآنگونه که تدبر و تفکر به همراه داشته باشد بشنوید، و از اوامر او اطاعت و از نواهیاش پرهیز کنید، و از آنچه که الله به شما روزی داده است انفاق کنید که این کار برایتان بهتر است. و کسانی که از بخل و نبخشیدن از مال نجات یابند، اینان هستند که به تمام خیرها دست یافتهاند، و به هر خواستهای رسیدهاند.
۱۷- اگر اموالتان را با اخلاص و رضایت قلبی در راه الله انفاق کنید، الله پاداش آنچه را انفاق کردهاید چندبرابر میکند، و از گناهانتان درمیگذرد. و الله در برابر انفاقی که انفاقکنندگان کردهاند بهترین پاداش را به آنان میبخشد، و ذات بردباری است که در کیفر کسی که از او نافرمانی کند شتاب نمیورزد.
۱۸- و او سبحانه دانای تمام امور نهان و آشکار است، ذات شکستناپذیری است که هرگز مغلوب نمیشود، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ إِذَا طَلَّقۡتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحۡصُواْ ٱلۡعِدَّةَۖ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ رَبَّكُمۡۖ لَا تُخۡرِجُوهُنَّ مِنۢ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخۡرُجۡنَ إِلَّآ أَن يَأۡتِينَ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖۚ وَتِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَقَدۡ ظَلَمَ نَفۡسَهُۥۚ لَا تَدۡرِي لَعَلَّ ٱللَّهَ يُحۡدِثُ بَعۡدَ ذَٰلِكَ أَمۡرٗا١ فَإِذَا بَلَغۡنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمۡسِكُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ فَارِقُوهُنَّ بِمَعۡرُوفٖ وَأَشۡهِدُواْ ذَوَيۡ عَدۡلٖ مِّنكُمۡ وَأَقِيمُواْ ٱلشَّهَٰدَةَ لِلَّهِۚ ذَٰلِكُمۡ يُوعَظُ بِهِۦ مَن كَانَ يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مَخۡرَجٗا٢ وَيَرۡزُقۡهُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَحۡتَسِبُۚ وَمَن يَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِ فَهُوَ حَسۡبُهُۥٓۚ إِنَّ ٱللَّهَ بَٰلِغُ أَمۡرِهِۦۚ قَدۡ جَعَلَ ٱللَّهُ لِكُلِّ شَيۡءٖ قَدۡرٗا٣ وَٱلَّٰٓـِٔي يَئِسۡنَ مِنَ ٱلۡمَحِيضِ مِن نِّسَآئِكُمۡ إِنِ ٱرۡتَبۡتُمۡ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَٰثَةُ أَشۡهُرٖ وَٱلَّٰٓـِٔي لَمۡ يَحِضۡنَۚ وَأُوْلَٰتُ ٱلۡأَحۡمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعۡنَ حَمۡلَهُنَّۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مِنۡ أَمۡرِهِۦ يُسۡرٗا٤ ذَٰلِكَ أَمۡرُ ٱللَّهِ أَنزَلَهُۥٓ إِلَيۡكُمۡۚ وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يُكَفِّرۡ عَنۡهُ سَئَِّاتِهِۦ وَيُعۡظِمۡ لَهُۥٓ أَجۡرًا٥﴾
۱- ای پیامبر! هر گاه - تو و مؤمنان- خواستید همسرانتان را طلاق دهید باید آنان را در ابتدای عدۀشان طلاق دهید- یعنی طلاق در طُهری که در آن جماع صورت نگرفته است، یا در حاملگیای آشکار، واقع شود- و عده را نگه دارید، تا اگر خواستید به سویشان بازگردید زمان بازگشت را بدانید، و از الله، پروردگارتان بترسید، همسران مطلقه را از خانههایی که در آن سکونت دارند بیرون نکنید، و خودشان نیز نباید خارج شوند، تا اینکه عدۀشان سپری شود؛ عده، سه حیض برای زنان غیر صغیره و یائسه و حامله است، مگر اینکه فاحشهای آشکار مانند زنا مرتکب شوند، و اینها احکام الله هستند که برای بندگانش تشریع کرده است، و هر کس از احکام الهی بگذرد قطعاً به خودش ستم کرده، و خود را در ورودی نابودی قرار داده است. - ای طلاقدهنده- نمیدانی: شاید الله پس از این طلاق امر غیر منتظرهای ایجاد کند آنگاه به همسر مطلقهات رجوع کنی.
۲، ۳- پس هر گاه پایان عدۀ زنان مطلقه نزدیک شد با معاشرت نیکو و انفاق برایشان به آنان رجوع کنید، یا با ادای حقوقشان و بدون اینکه زیانی به آنان برسانید از آنان جدا شوید، و بر رجوع یا جدایی، دو شاهد عادل مرد از خودتان گواه بگیرید، و – ای گواهان- گواهی را خالص برای الله و نه برای چیزی دیگر برپا دارید؛ کسی که به الله و روز قیامت ایمان دارد به این امر که الله شما را به آن فرمان داد پند داده میشود. و هر کس با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از او تعالی بترسد، الله راه برونرفت از هر تنگنایی برایش قرار میدهد، و از جایی که به ذهنش خطور نمیکند، و به گمانش نمیرسد اسباب روزی را برایش فراهم میآورد. و هر کس در کارهایش بر الله توکل کند او تعالی در تمام کارهایش نسبت به آنچه او را اندوهگین میسازد برایش کافی است. به راستی که الله فرمانش را اجرا میکند، هیچ چیز از دستش نمیرود، و از هیچ خواستهای ناتوان نیست، الله برای هر چیزی، سررسیدی که در آن پایان مییابد، و مقداری که از آن فراتر نمیرود، قرار داده است.
۴- و زنان مطلقهای که به سبب سن زیاد از اینکه عادت ماهیانه ببینند ناامید هستند، اگر در چگونگی عدۀشان شک کردید و ندانستید که چه حکمی دارند؟ عدۀ آنان سه ماه است، و نیز عدۀ زنانی که به سبب خردسالی هنوز حیض نمیبینند سه ماه است. و پایان عدۀ زنان باردار زمانی است که وضع حمل کنند. و هر کس از الله بترسد، و احکامش را اجرا کند، او تعالی در دنیا و آخرت کارش را آسان میگرداند.
۵- - ای مردم- این احکام مربوط به طلاق و عده، فرمان الله است که برایتان فرستاد تا آنها را بدانید. و هر کس از الله بترسد و با پرهیز از نافرمانی او و ادای فرایضش تقوای او تعالی را پیشه کند، گناهانش را پاک میکند، و پاداش بزرگی در آخرت به او میدهد، و او را وارد بهشت میکند.
﴿أَسۡكِنُوهُنَّ مِنۡ حَيۡثُ سَكَنتُم مِّن وُجۡدِكُمۡ وَلَا تُضَآرُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُواْ عَلَيۡهِنَّۚ وَإِن كُنَّ أُوْلَٰتِ حَمۡلٖ فَأَنفِقُواْ عَلَيۡهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعۡنَ حَمۡلَهُنَّۚ فَإِنۡ أَرۡضَعۡنَ لَكُمۡ فََٔاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأۡتَمِرُواْ بَيۡنَكُم بِمَعۡرُوفٖۖ وَإِن تَعَاسَرۡتُمۡ فَسَتُرۡضِعُ لَهُۥٓ أُخۡرَىٰ٦ لِيُنفِقۡ ذُو سَعَةٖ مِّن سَعَتِهِۦۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيۡهِ رِزۡقُهُۥ فَلۡيُنفِقۡ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُۚ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَاۚ سَيَجۡعَلُ ٱللَّهُ بَعۡدَ عُسۡرٖ يُسۡرٗا٧ وَكَأَيِّن مِّن قَرۡيَةٍ عَتَتۡ عَنۡ أَمۡرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِۦ فَحَاسَبۡنَٰهَا حِسَابٗا شَدِيدٗا وَعَذَّبۡنَٰهَا عَذَابٗا نُّكۡرٗا٨ فَذَاقَتۡ وَبَالَ أَمۡرِهَا وَكَانَ عَٰقِبَةُ أَمۡرِهَا خُسۡرًا٩ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗاۖ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ يَٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ قَدۡ أَنزَلَ ٱللَّهُ إِلَيۡكُمۡ ذِكۡرٗا١٠ رَّسُولٗا يَتۡلُواْ عَلَيۡكُمۡ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ مُبَيِّنَٰتٖ لِّيُخۡرِجَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۚ وَمَن يُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ وَيَعۡمَلۡ صَٰلِحٗا يُدۡخِلۡهُ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ قَدۡ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ لَهُۥ رِزۡقًا١١ ٱللَّهُ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ وَمِنَ ٱلۡأَرۡضِ مِثۡلَهُنَّۖ يَتَنَزَّلُ ٱلۡأَمۡرُ بَيۡنَهُنَّ لِتَعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ وَأَنَّ ٱللَّهَ قَدۡ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عِلۡمَۢا١٢﴾
۶- زنان مطلقۀتان را در اثنای عده، به اندازۀ توان و تلاش خویش به مانند سکونت خودتان، جای دهید، و به آنان زیان نرسانید؛ تا بخواهید در مسکن بر آنان تنگ بگیرید، و اگر زنان مطلقۀ شما باردار بودند، در زمان عده نفقۀ آنان را بدهید تا وضع حمل کنند، و اگر فرزندانی را که از شما دارند در ازای اجرت، شیر دادند مزد شیردادنشان را به آنان بپردازید، و یکدیگر را به سخاوت و خوشاخلاقی امر کنید، و اگر بر شیردادن مادر به توافق نرسیدید، پدر باید زن شیرده دیگری را غیر از مادر مطلقه برای شیردادن به اجاره بگیرد.
۷- شوهر اگر در رزق و روزی توانگر است باید از توان و قدرتی که الله به او داده است به زن مطلقۀ خویش، و بر فرزندش نفقه بدهد، و هر کس از نظر روزی در تنگنا قرار دارد و فقیر است، باید از روزیای که الله به او عطا کرده است هزینه کند، الله تکلیف یکسانی به فقیر و ثروتمند نمیدهد، الله به زودی پس از تنگنا و سختی، گشایش و بینیازی قرار میدهد.
۸، ۹- و شهرهای بسیاری بودند که اهالی آنها با امر الله و امر رسولش مخالفت کردند و به طغیان و کفر خویش ادامه دادند، آنان را به سزای اعمالشان، در دنیا سخت مورد محاسبه قرار دادیم، و با عذابی شدید و بزرگ آنان را عذاب کردیم، پس سرانجامِ بد سرکشی و کفرشان را چشیدند، و سرانجام کفرشان هلاکت و زیانی بود که هیچ زیانی با آن برابری نمیکند.
۱۰، ۱۱- الله برای این مردمی که سرکشی کردند، و با امر او تعالی و رسولش مخالفت ورزیدند، عذابی که به نهایت سختی رسیده است فراهم کرده است، پس ای صاحبان عقل سلیم که الله و رسولش را تصدیق و به شریعتش عمل کردهاید! از الله بترسید و از خشم او تعالی بر حذر باشید. – ای مؤمنان- به تحقیق که الله ذکری را برایتان نازل کرده است که با آن به شما پند میدهد، و شما را بر بهرهبردن از ایمان به الله و عمل به طاعتش هوشیار میسازد. این ذکر همان رسول است که آیات الله را که حق را از باطل برای شما آشکار و مشخص میکنند برایتان میخواند؛ تا کسانی را که الله و رسولش را تصدیق کردهاند، و به آنچه که الله آنان را به آن امر کرده عمل کرده و از او اطاعت کردهاند، از تاریکیهای کفر به سوی نور ایمان بیرون برد، و هر کس به الله ایمان آورَد، و عمل صالح انجام دهد، الله او را وارد بهشتهایی میکند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است که برای همیشه در آن میمانند، الله روزیِ مؤمنِ صالح را در بهشت نیکو گردانیده است.
۱۲- الله همان ذاتی است که به تنهایی هفت آسمان، و هفت زمین را آفرید، امر را شامل آنچه الله به سوی رسولانش وحی فرمود، و آنچه با آن میان مخلوقاتش میان آسمانها و زمین تدبیر میکند فرو فرستاد؛ تا – ای مردم- بدانید که الله بر هر چیزی تواناست و هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد، و او سبحانه بر هر چیزی احاطۀ علمی دارد، پس هیچ چیز از علم و قدرش خارج نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَآ أَحَلَّ ٱللَّهُ لَكَۖ تَبۡتَغِي مَرۡضَاتَ أَزۡوَٰجِكَۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ١ قَدۡ فَرَضَ ٱللَّهُ لَكُمۡ تَحِلَّةَ أَيۡمَٰنِكُمۡۚ وَٱللَّهُ مَوۡلَىٰكُمۡۖ وَهُوَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ٢ وَإِذۡ أَسَرَّ ٱلنَّبِيُّ إِلَىٰ بَعۡضِ أَزۡوَٰجِهِۦ حَدِيثٗا فَلَمَّا نَبَّأَتۡ بِهِۦ وَأَظۡهَرَهُ ٱللَّهُ عَلَيۡهِ عَرَّفَ بَعۡضَهُۥ وَأَعۡرَضَ عَنۢ بَعۡضٖۖ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِۦ قَالَتۡ مَنۡ أَنۢبَأَكَ هَٰذَاۖ قَالَ نَبَّأَنِيَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡخَبِيرُ٣ إِن تَتُوبَآ إِلَى ٱللَّهِ فَقَدۡ صَغَتۡ قُلُوبُكُمَاۖ وَإِن تَظَٰهَرَا عَلَيۡهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ هُوَ مَوۡلَىٰهُ وَجِبۡرِيلُ وَصَٰلِحُ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ بَعۡدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ٤ عَسَىٰ رَبُّهُۥٓ إِن طَلَّقَكُنَّ أَن يُبۡدِلَهُۥٓ أَزۡوَٰجًا خَيۡرٗا مِّنكُنَّ مُسۡلِمَٰتٖ مُّؤۡمِنَٰتٖ قَٰنِتَٰتٖ تَٰٓئِبَٰتٍ عَٰبِدَٰتٖ سَٰٓئِحَٰتٖ ثَيِّبَٰتٖ وَأَبۡكَارٗا٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ قُوٓاْ أَنفُسَكُمۡ وَأَهۡلِيكُمۡ نَارٗا وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلۡحِجَارَةُ عَلَيۡهَا مَلَٰٓئِكَةٌ غِلَاظٞ شِدَادٞ لَّا يَعۡصُونَ ٱللَّهَ مَآ أَمَرَهُمۡ وَيَفۡعَلُونَ مَا يُؤۡمَرُونَ٦ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَا تَعۡتَذِرُواْ ٱلۡيَوۡمَۖ إِنَّمَا تُجۡزَوۡنَ مَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٧﴾
۱- ای پیامبر، چرا برای خشنودکردن همسرانت، خود را از حلالی که الله آن را برایت حلال کرده است محروم میکنی؟! و الله نسبت به تو بسیار آمرزنده و مهربان است.
۲- - ای مؤمنان- الله گشودن سوگندهایتان را با ادای کفاره تشریع کرده است، این کفاره عبارت است از: طعامدادن به ده مسکین، یا پوشانیدن ده مسکین، یا آزادکردن بردهای، اما هر کس قادر بر این امور نبود سه روز روزه بگیرد. و الله یاور و عهدهدار کارهایتان است، و او تعالی کاملا از آنچه به مصلحت شماست آگاهی دارد پس آن را برایتان تشریع میکند، و در سخنان و کارهایش حکیم است.
۳- و آنگاه که پیامبرج سخنی نهانی را فقط به همسرش حفصه گفت، پس وقتی که حفصه عایشه را از این خبر مطلع کرد، و الله پیامبرج را از افشای رازش آگاه کرد، حفصه را از بخشی از خبری که داده بود آگاه کرد، و از روی لطف و کرم، از اعلام بخشی دیگر خودداری کرد، پس وقتی حفصه را از سخنی که افشا کرده بود باخبر ساخت، حفصه گفت: چه کسی تو را از این امر آگاه کرده است؟ گفت: الله علیم و خبیر، ذاتی که هیچ امر نهانی بر او پوشیده نمیماند مرا از این امر باخبر ساخت.
۴- - ای حفصه و عایشه- اگر به سوی الله بازگردید؛ زیرا کاری از شما سر زده است که موجب توبه است، از این جهت که دلهایتان به محبت افشای راز رسولاللهج که خودش نمیپسندد منحرف شده است، و اگر همچنان بر آنچه او را اندوهگین میکند علیه او همکاری کنید، [بدانید که] الله دوست و یاور اوست، و نیز جبرئیل و مؤمنان صالح دوستان و یاوران اویند، و فرشتگان پس از یاری الله، یاران و یاوران او در برابر کسانی هستند که به وی آزار برسانند و با او دشمنی کنند.
۵- - ای همسران پیامبر- اگر او شما را طلاق دهد امید است که پروردگارش به جای شما همسرانی که با طاعت در برابر الله گردن مینهند، به الله و رسولش مؤمن هستند، فرمانبردار الله هستند، به طاعت الله که دوست دارد بازمیگردند، بسیار عبادتگزار پروردگارشان هستند، روزهگیرند، برخی از آنان بیوه، و برخی دیگر باکره هستند، به ازدواج او درآورد.
۶- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده، و به شریعتش عمل کردهاید! با انجام اوامر و ترک نواهی الله، خودتان و خانوادههایتان را از آتشی که مردم و سنگها هیزمش هستند حفظ کنید، فرشتگانی مجازات اهل این آتش را اجرا میکنند که بسیار نیرومند و خشن و سختگیرند، از فرمان الله مخالفت نمیکنند، و هر فرمانی را که به آنان داده میشود اجرا میکنند.
۷- و به کسانی که انکار کردهاند که الله همان معبود بر حق است و به او کفر ورزیدهاند هنگام درآوردنشان به آتش جهنم گفته میشود: امروز عذرخواهی نکنید؛ زیرا فقط جزای کارهایی که در دنیا انجام میدادید به شما داده میشود.
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ تُوبُوٓاْ إِلَى ٱللَّهِ تَوۡبَةٗ نَّصُوحًا عَسَىٰ رَبُّكُمۡ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمۡ سَئَِّاتِكُمۡ وَيُدۡخِلَكُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ يَوۡمَ لَا يُخۡزِي ٱللَّهُ ٱلنَّبِيَّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مَعَهُۥۖ نُورُهُمۡ يَسۡعَىٰ بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَبِأَيۡمَٰنِهِمۡ يَقُولُونَ رَبَّنَآ أَتۡمِمۡ لَنَا نُورَنَا وَٱغۡفِرۡ لَنَآۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ٨ يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ جَٰهِدِ ٱلۡكُفَّارَ وَٱلۡمُنَٰفِقِينَ وَٱغۡلُظۡ عَلَيۡهِمۡۚ وَمَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٩ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ ٱمۡرَأَتَ نُوحٖ وَٱمۡرَأَتَ لُوطٖۖ كَانَتَا تَحۡتَ عَبۡدَيۡنِ مِنۡ عِبَادِنَا صَٰلِحَيۡنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمۡ يُغۡنِيَا عَنۡهُمَا مِنَ ٱللَّهِ شَيۡٔٗا وَقِيلَ ٱدۡخُلَا ٱلنَّارَ مَعَ ٱلدَّٰخِلِينَ١٠ وَضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱمۡرَأَتَ فِرۡعَوۡنَ إِذۡ قَالَتۡ رَبِّ ٱبۡنِ لِي عِندَكَ بَيۡتٗا فِي ٱلۡجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِن فِرۡعَوۡنَ وَعَمَلِهِۦ وَنَجِّنِي مِنَ ٱلۡقَوۡمِ ٱلظَّٰلِمِينَ١١ وَمَرۡيَمَ ٱبۡنَتَ عِمۡرَٰنَ ٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتۡ بِكَلِمَٰتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِۦ وَكَانَتۡ مِنَ ٱلۡقَٰنِتِينَ١٢﴾
۸- ای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده، و به شریعتش عمل کردهاید! از گناهانتان به گونهای به سوی الله بازگردید که پس از آن بازگشتی به سوی گناه نباشد، امید است که پروردگارتان اعمال بدتان را از شما پاک کند، و شما را وارد بهشتهایی کند که نهرها از زیر کاخها و درختانش جاری است، در روزی که الله پیامبرج و کسانی را که همراه او ایمان آوردهاند خوار نمیسازد و عذاب نمیکند، بلکه مقام و جایگاهشان را بالا میبرد، و آنگاه که روی پُل صراط حرکت میکنند نور آنان در پیشاپیش و سمت راستشان به اندازۀ اعمالشان حرکت میکند، و میگویند: ای پروردگار ما! نورمان را بر ما کامل گردان تا از صراط بگذریم، و به بهشت راه یابیم، و از ما درگذر و گناهانمان را ببخش و بر ما بپوشان، که تو بر همه چیز توانایی.
۹- ای رسول، در برابر کسانی که کفر را آشکار و علنی کردهاند با شمشیر پیکار کن و آنان را بکش، و با کسانی که کفر را پنهان و مخفی کردهاند با دلیل و اقامۀ حدود و شعایر دین پیکار کن، و در پیکار با هر دو گروه خشونت و شدت به خرج بده، و مسکن آنان که در آخرت به آنجا بازمیگردند جهنم است، و مقصدشان که به آن بازگردانده میشوند بسیار بد است.
۱۰- الله برای بیان حال کافران- در معاشرت و همنشینی و نزدیکی آنان با مسلمانان، و اینکه این امر به سبب کفرشان سودی به حالشان نمیرساند- حال همسر پیامبر الله نوح، و همسر پیامبر الله لوط را مثال زده است: که همسر دو تن از بندگان صالح ما بودند، اما خیانت در دین از این دو همسر سر زد و کافر شدند؛ پس این دو رسول ذرهای از عذاب الله را از همسرانشان بازنداشتند، و به این دو زن گفته شد: همراه کسانی که وارد جهنم میشوند به آن درآیید.
بیان این مثال دلالت دارد بر اینکه نزدیکی به پیامبران و صالحان، با وجود عمل بد هیچ سودی نمیرسانند.
۱۱- و الله برای بیان حال مؤمنان- که الله را تصدیق کرده، و فقط او را عبادت کرده، و به شریعتش عمل کرده، و اینکه همنشینی با کافران در رفتارشان هیچ زیانی نمیرساند- حال زن فرعون را مثال زده است که همسر سختترین کافر به الله بود، اما خودش به الله ایمان داشت، آنگاه که گفت: پروردگارا! نزد خودت در بهشت خانهای برایم بنا کن، و مرا از سلطه و فتنۀ فرعون، و اعمال بدش نجات بده، و مرا از مردمی که در ستم و گمراهی از او پیروی میکنند، و از عذابشان نجات بده.
۱۲- و الله برای کسانی که ایمان آوردهاند، حالت مریم دختر عمران را مثال زده است که عورتش را از زنا حفظ کرد، و الله به جبرئیل فرمان داد که در گریبان پیراهن او بدمد، پس آن دمیدن به رَحِمش رسید، و به عیسی حامله شد، و کلمات پروردگارش را تصدیق کرد، و به احکامش که آنها را برای بندگانش تشریع کرده، و به کتابهای نازلشدۀ او تعالی بر رسولانش عمل کرد، و از فرمانبرداران او تعالی بود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَٰرَكَ ٱلَّذِي بِيَدِهِ ٱلۡمُلۡكُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ١ ٱلَّذِي خَلَقَ ٱلۡمَوۡتَ وَٱلۡحَيَوٰةَ لِيَبۡلُوَكُمۡ أَيُّكُمۡ أَحۡسَنُ عَمَلٗاۚ وَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡغَفُورُ٢ ٱلَّذِي خَلَقَ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ طِبَاقٗاۖ مَّا تَرَىٰ فِي خَلۡقِ ٱلرَّحۡمَٰنِ مِن تَفَٰوُتٖۖ فَٱرۡجِعِ ٱلۡبَصَرَ هَلۡ تَرَىٰ مِن فُطُورٖ٣ ثُمَّ ٱرۡجِعِ ٱلۡبَصَرَ كَرَّتَيۡنِ يَنقَلِبۡ إِلَيۡكَ ٱلۡبَصَرُ خَاسِئٗا وَهُوَ حَسِيرٞ٤ وَلَقَدۡ زَيَّنَّا ٱلسَّمَآءَ ٱلدُّنۡيَا بِمَصَٰبِيحَ وَجَعَلۡنَٰهَا رُجُومٗا لِّلشَّيَٰطِينِۖ وَأَعۡتَدۡنَا لَهُمۡ عَذَابَ ٱلسَّعِيرِ٥ وَلِلَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمۡ عَذَابُ جَهَنَّمَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمَصِيرُ٦ إِذَآ أُلۡقُواْ فِيهَا سَمِعُواْ لَهَا شَهِيقٗا وَهِيَ تَفُورُ٧ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ٱلۡغَيۡظِۖ كُلَّمَآ أُلۡقِيَ فِيهَا فَوۡجٞ سَأَلَهُمۡ خَزَنَتُهَآ أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ نَذِيرٞ٨ قَالُواْ بَلَىٰ قَدۡ جَآءَنَا نَذِيرٞ فَكَذَّبۡنَا وَقُلۡنَا مَا نَزَّلَ ٱللَّهُ مِن شَيۡءٍ إِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا فِي ضَلَٰلٖ كَبِيرٖ٩ وَقَالُواْ لَوۡ كُنَّا نَسۡمَعُ أَوۡ نَعۡقِلُ مَا كُنَّا فِيٓ أَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ١٠ فَٱعۡتَرَفُواْ بِذَنۢبِهِمۡ فَسُحۡقٗا لِّأَصۡحَٰبِ ٱلسَّعِيرِ١١ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَيۡبِ لَهُم مَّغۡفِرَةٞ وَأَجۡرٞ كَبِيرٞ١٢﴾
۱- احسان و نیکی الله بر تمام مخلوقاتش فراوان است، ذاتی که فرمانروایی و سلطۀ دنیا و آخرت در دست اوست، و فرمان و حکمش در این دو نافذ است، و او تعالی بر همه چیز تواناست.
از این آیه ثبوت صفت ید برای الله سبحانه و تعالی آنگونه که سزاوار جلالش است به دست میآید.
۲- - ای مردم- همان ذاتی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که: کدام یک از شما نیکوکارتر و مخلصتر هستید؟ ذات شکستناپذیری است که هیچ چیز او را ناتوان نمیسازد، و نسبت به بندگان توبهکارش بسیار آمرزنده است.
در این آیه بر انجام طاعات، و دوری از ارتکاب معاصی تشویق شده است.
۳- همان ذاتی که هفت آسمان را با نظم و ترتیب به صورت لایهلایه آفرید، – ای نظارهگر- در آفرینش الله رحمان، هیچ تفاوت یا عدم تناسبی نمیبینی، دوباره به آسمان بنگر: آیا هیچ گونه شکاف و رخنهای در آن میبینی؟!
۴- باز پیاپی بنگر، نگاهت خوار و ذلیل بدون اینکه هیچ عیبی ببیند به سوی خودت بازمیگردد، در حالی که خسته و درمانده است.
۵- و به تحقیق که آسمان نزدیک را که چشمان آن را میبینند با ستارگانی بزرگ و درخشان آراستهایم، و آن ستارگان را شهابهایی سوزان برای شیاطینی که دزدکی گوش میدهند قرار دادیم، و در آخرت آتشی برافروخته که از گرمایش رنج میبرند برایشان آماده کردهایم.
۶- و برای کسانی که به آفریدگارشان کفر ورزیدهاند عذاب جهنم است، و جهنم چه بازگشتگاه بدی برایشان است!
۷- هنگامی که این کافران در جهنم افکنده شوند صدایی بسیار زشت از آن میشنوند، در حالی که به شدت میجوشد.
۸- نزدیک است که جهنم از شدت خشمش بر کافران از هم شکافته و جدا شود، هر گاه گروهی از مردم در آن افکنده شوند فرشتگان گماشتهشدۀ به جهنم از روی توبیخ از آنان میپرسند: آیا در دنیا رسولی که شما را از عذاب الله که در آن قرار دارید میترساند نزدتان نیامد؟!
۹- اینگونه پاسخ میدهند: چرا، در حقیقت رسولی از جانب الله نزدمان آمد و ما را ترساند، اما او را تکذیب کردیم، و در مورد نشانههایی که آورد گفتیم: الله بر هیچ انسانی چیزی نازل نکرده است، - ای رسولان- شما جز در گمراهی دوری از حق نیستید.
۱۰- و با اعتراف میگویند: اگر همانند کسی که حق را میجوید شنیده بودیم، یا در آنچه به سوی آن فراخوانده میشدیم اندیشیده بودیم، در شمار جهنمیان نبودیم.
۱۱- پس به تکذیب و کفر خویش که به سبب آن سزاوار عذاب جهنم شدند اعتراف میکنند، و دوری از رحمت الله باد بر جهنمیان.
۱۲- قطعاً کسانی که از پروردگارشان میترسند؛ یعنی در حالی که از چشم مردم پنهان هستند او تعالی را عبادت میکنند و از او نافرمانی نمیکنند، و قبل از اینکه عذاب آخرت را ببینند از آن میترسند، الله از گناهانشان درمیگذرد، و پاداشی بزرگ - یعنی بهشت- دارند.
﴿وَأَسِرُّواْ قَوۡلَكُمۡ أَوِ ٱجۡهَرُواْ بِهِۦٓۖ إِنَّهُۥ عَلِيمُۢ بِذَاتِ ٱلصُّدُورِ١٣ أَلَا يَعۡلَمُ مَنۡ خَلَقَ وَهُوَ ٱللَّطِيفُ ٱلۡخَبِيرُ١٤ هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ ذَلُولٗا فَٱمۡشُواْ فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُواْ مِن رِّزۡقِهِۦۖ وَإِلَيۡهِ ٱلنُّشُورُ١٥ ءَأَمِنتُم مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ أَن يَخۡسِفَ بِكُمُ ٱلۡأَرۡضَ فَإِذَا هِيَ تَمُورُ١٦ أَمۡ أَمِنتُم مَّن فِي ٱلسَّمَآءِ أَن يُرۡسِلَ عَلَيۡكُمۡ حَاصِبٗاۖ فَسَتَعۡلَمُونَ كَيۡفَ نَذِيرِ١٧ وَلَقَدۡ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ فَكَيۡفَ كَانَ نَكِيرِ١٨ أَوَ لَمۡ يَرَوۡاْ إِلَى ٱلطَّيۡرِ فَوۡقَهُمۡ صَٰٓفَّٰتٖ وَيَقۡبِضۡنَۚ مَا يُمۡسِكُهُنَّ إِلَّا ٱلرَّحۡمَٰنُۚ إِنَّهُۥ بِكُلِّ شَيۡءِۢ بَصِيرٌ١٩ أَمَّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي هُوَ جُندٞ لَّكُمۡ يَنصُرُكُم مِّن دُونِ ٱلرَّحۡمَٰنِۚ إِنِ ٱلۡكَٰفِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ٢٠ أَمَّنۡ هَٰذَا ٱلَّذِي يَرۡزُقُكُمۡ إِنۡ أَمۡسَكَ رِزۡقَهُۥۚ بَل لَّجُّواْ فِي عُتُوّٖ وَنُفُورٍ٢١ أَفَمَن يَمۡشِي مُكِبًّا عَلَىٰ وَجۡهِهِۦٓ أَهۡدَىٰٓ أَمَّن يَمۡشِي سَوِيًّا عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ٢٢ قُلۡ هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَكُمۡ وَجَعَلَ لَكُمُ ٱلسَّمۡعَ وَٱلۡأَبۡصَٰرَ وَٱلۡأَفِۡٔدَةَۚ قَلِيلٗا مَّا تَشۡكُرُونَ٢٣ قُلۡ هُوَ ٱلَّذِي ذَرَأَكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَإِلَيۡهِ تُحۡشَرُونَ٢٤ وَيَقُولُونَ مَتَىٰ هَٰذَا ٱلۡوَعۡدُ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ٢٥ قُلۡ إِنَّمَا ٱلۡعِلۡمُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٞ مُّبِينٞ٢٦﴾
۱۳- و – ای مردم- اگر در هر یک از کارهایتان، سخنتان را پنهان کنید یا آشکار گردانید، نزد الله یکسان است؛ زیرا او سبحانه از امور نهان سینهها آگاه است، پس چگونه گفتارها و کردارهایتان بر او پوشیده میماند؟!
۱۴- آیا پروردگار جهانیان از مخلوقاتش و امور آنان آگاه نیست، در حالی که اوست که آنان را آفریده و آفرینش آنان را استوار و نیکو گردانیده است؟! و او تعالی نسبت به بندگانش باریکبین، و از آنان و کارهایشان بسیار آگاه است.
۱۵- الله همان ذاتی است که به تنهایی، زمین را برایتان مسطح و هموار کرد که بر روی آن اقامت میکنید، پس در گوشه و کنارههایش بگردید، و از روزی الله که آن را از زمین برایتان درمیآورد بخورید، و رستاخیز شما از قبرهایتان برای جزا فقط به سوی اوست.
در این آیه بر جستجوی روزی و کسب تشویق شده است، و نیز دلالت دارد بر اینکه فقط الله همان معبود بر حق و بدون شریک است، و بر قدرت او تعالی، و یادآوری نعمتهایش، و برحذرداشتن از تمایل به سوی دنیا نیز دلالت دارد.
۱۶، ۱۷- - ای کافران «مکه»- آیا از الله که بر فراز آسمان است ایمن شدهاید که شما را در زمین فرو برد، آنگاه شما را بجنباند تا اینکه نابود شوید؟! آیا از الله که بالای آسمان است ایمن شدهاید که بادی که شما را با سنگهایی کوچک سنگسار میکند بر شما فرستد، – ای کافران- آنگاه که عذاب را مشاهده کنید بدانید که بیمدادن من بر شما چگونه است؟! حال آنکه دانستن در آن زمان سودی به حالتان نمیرساند.
در این آیه علو و برتری برای الله تعالی، آنگونه که سزاوار جلال او تعالی باشد اثبات شده است.
۱۸- و به تحقیق امتهایی که پیش از کافران «مکه» بودند؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود رسولانشان را تکذیب کردند، پس عذاب من بر آنان، و اینکه نعمتهایشان را با فروفرستادن عذاب بر آنان و نابودکردنشان تبدیل کردم چگونه بود؟
۱۹- ۲۱- آیا این کافران غفلت کردهاند، و به پرندگانی که بر فرازشان هستند ننگریستهاند، که بالهایشان را هنگام پرواز در هوا میگسترانند، و گاهی آنها را به سمت پهلوهایشان جمع میکنند؟! در این هنگام هیچ کس جز الله رحمان آنان را از سقوط محافظت نمیکند. به راستی که او تعالی بر هر چیزی بیناست، و هیچ عیب و تفاوتی در آفرینشِ او نمیبینی. بلکه - ای کافران- اگر الله بخواهد آسیبی به شما برساند، این کسی که به گمان شما سپاهی برایتان است که به جای الله رحمان به شما یاری میرساند کیست؟! کافران در این گمان خویش جز در فریب و گمراهی از جانب شیطان نیستند. بلکه اگر الله روزیِ خویش را از شما بازدارد و شما را از آن محروم کند، کیست این روزیدهندۀ ادعایی که به شما روزی میرساند؟! بلکه کافران به سرکشی و گمراهیشان در دشمنی و گردنکشی و بیزاری از حق ادامه میدهند، نه حق را میشنوند، و نه از آن پیروی میکنند.
۲۲- پس آیا کسی که افتاده بر چهرهاش راه میرود و نمیداند کجا و چگونه میرود، استوارتر و هدایتیافتهتر بر راه است، یا کسی که راست و درست و استوار بر راهی آشکار که هیچ انحرافی ندارد راه میرود؟! الله این مثل را برای تبیین حالت کافر و مؤمن بیان فرموده است.
۲۳، ۲۴- - ای رسول- به آنان بگو: الله همان ذاتی است که شما را از نیستی پدید آورد، و گوشهایی برای شنیدن، و چشمانی برای دیدن، و دلهایی برای اندیشیدن برایتان قرار داد. - ای کافران- چه کم در قبال این نعمتهایی که پروردگارتان بر شما ارزانی داشته است از او سپاسگزاری میکنید. به آنان بگو: الله همان ذاتی است که شما را آفرید و در زمین پراکنده و منتشر کرد، و پس از این پراکندگی، برای حساب و جزا فقط به سوی او گرد آورده میشوید.
۲۵، ۲۶- و کافران میگویند: ای محمد! قیامت چه زمانی رخ میدهد؟! ای مؤمنان ما را از زمان آن باخبر سازید، اگر در ادعای خویش راست میگویید، - ای رسول- به اینان بگو: در حقیقت، علمِ زمانِ برپاییِ قیامت فقط به الله اختصاص دارد، و من فقط انذاردهندهای برایتان هستم که شما را از سرانجام کفرتان میترسانم، و آنچه را که الله مرا به بیانش فرمان داده است به بهترین نحوه برایتان بیان میکنم.
﴿فَلَمَّا رَأَوۡهُ زُلۡفَةٗ سِيَٓٔتۡ وُجُوهُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَقِيلَ هَٰذَا ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تَدَّعُونَ٢٧ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَهۡلَكَنِيَ ٱللَّهُ وَمَن مَّعِيَ أَوۡ رَحِمَنَا فَمَن يُجِيرُ ٱلۡكَٰفِرِينَ مِنۡ عَذَابٍ أَلِيمٖ٢٨ قُلۡ هُوَ ٱلرَّحۡمَٰنُ ءَامَنَّا بِهِۦ وَعَلَيۡهِ تَوَكَّلۡنَاۖ فَسَتَعۡلَمُونَ مَنۡ هُوَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٖ٢٩ قُلۡ أَرَءَيۡتُمۡ إِنۡ أَصۡبَحَ مَآؤُكُمۡ غَوۡرٗا فَمَن يَأۡتِيكُم بِمَآءٖ مَّعِينِۢ٣٠﴾
۲۷- پس آنگاه که کافران عذاب الله را نزدیک خویش ببینند و مشاهده کنند، خواری و اندوه بر چهرههایشان آشکار میگردد، و از روی توبیخ به آنان گفته میشود: این همان چیزی است که آن را در دنیا به شتاب میخواستید.
۲۸- - ای رسول- به این کافران بگو: به من خبر دهید اگر همانگونه که آرزو میکنید الله من و مؤمنانی را که همراه من هستند بمیراند، یا بر ما رحم کند و اجلهایمان را به تأخیر اندازد، و ما را از عذابش سالم نگه دارد، کیست این کسی که از شما حمایت میکند، و در برابر عذاب دردناک و رنجآور از شما محافظت میکند؟!
۲۹- بگو: الله همان ذات بخشایشگر است، او را تصدیق کردیم و به شریعتش عمل کردیم، و از او فرمان بردیم، و در تمام کارهایمان فقط بر او توکل کردیم، پس – ای کافران- آنگاه که عذاب نازل شود خواهید دانست که: کدام گروه از ما و شما در دوری آشکاری از راه راست الله قرار دارد؟
۳۰- - ای رسول- به این مشرکان بگو: به من خبر دهید اگر آب آشامیدنی شما در زمین فرو رود که با هیچ وسیلهای نتوانید به آن دست یابید، چه کسی غیر از الله آبی روان بر روی زمین که برای چشمها آشکار باشد برایتان میآورد؟!
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿نٓۚ وَٱلۡقَلَمِ وَمَا يَسۡطُرُونَ١ مَآ أَنتَ بِنِعۡمَةِ رَبِّكَ بِمَجۡنُونٖ٢ وَإِنَّ لَكَ لَأَجۡرًا غَيۡرَ مَمۡنُونٖ٣ وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ٤ فَسَتُبۡصِرُ وَيُبۡصِرُونَ٥ بِأَييِّكُمُ ٱلۡمَفۡتُونُ٦ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعۡلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِۦ وَهُوَ أَعۡلَمُ بِٱلۡمُهۡتَدِينَ٧ فَلَا تُطِعِ ٱلۡمُكَذِّبِينَ٨ وَدُّواْ لَوۡ تُدۡهِنُ فَيُدۡهِنُونَ٩ وَلَا تُطِعۡ كُلَّ حَلَّافٖ مَّهِينٍ١٠ هَمَّازٖ مَّشَّآءِۢ بِنَمِيمٖ١١ مَّنَّاعٖ لِّلۡخَيۡرِ مُعۡتَدٍ أَثِيمٍ١٢ عُتُلِّۢ بَعۡدَ ذَٰلِكَ زَنِيمٍ١٣ أَن كَانَ ذَا مَالٖ وَبَنِينَ١٤ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا قَالَ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٥ سَنَسِمُهُۥ عَلَى ٱلۡخُرۡطُومِ١٦﴾
۱-۴-﴿ نٓ﴾ سخن در مورد حروف مقطّعه، در ابتدای سورۀ بقره بیان شد.
الله به قلم که فرشتگان و مردم با آن مینویسند، و به خیر و نفع و علومی که مینویسند سوگند یاد فرمود. که تو – ای رسول- به سبب نعمت نبوت و رسالت که الله بر تو ارزانی داشته است کمعقل و نادان نیستی، و قطعاً در برابر سختیهایی که در راه تبلیغ رسالت به تو میرسد پاداشی بزرگ و کامل و جاویدان داری، و – ای رسول- به راستی که تو اخلاقی والا داری، یعنی خوی و خصلتهای نیکی که در قرآن قرار دارد؛ زیرا فرمانبرداری از قرآن خوی و عادت پیامبرج بوده است که به امر قرآن عمل میکرد، و از آنچه نهی کرده است دست میکشید.
۵، ۶- پس- ای رسول- به زودی تو خواهی دید، و این کافران خواهند دید که کدامتان به فساد و جنون مبتلا هستید؟!
۷- قطعاً پروردگارت سبحانه به بدبخت منحرف از دین الله و راه هدایت، و نیز به پرهیزگار هدایتیافته به سوی دین حق داناتر است.
۸- پس – ای رسول- بر مخالفت خویش با مکذبان استوار باش و از آنان فرمان نبر.
۹- آرزو و دوست دارند که با آنان نرمی و مهربانی کنی، و بر برخی اموری که هستند با آنان سازش کنی، تا آنان نیز با تو نرمی و مهربانی کنند.
۱۰-۱۵- و – ای رسول- از هیچ فرد بسیار سوگندیادکنندۀ دروغگو و پست، بسیار غیبتکننده از مردم، و بسیار خبرچین میان آنان؛ تا میانشان فساد برپا کند، بخیل و خسیس به مال در برابر حق، بسیار بازدارنده از خیر، متجاوز از حد در دشمنی با مردم و خوردن محرمات، بسیار گناهکار، سرسخت در کفر، بدزبان و پستفطرت، و منسوب به غیر پدرش فرمان مبر. و چون صاحب مال و فرزندان است، سرکشی کرد و در برابر حق تکبر ورزید، و هر گاه یکی از آیات قرآن بر او خوانده شود آن را تکذیب کرده، و میگوید: این از یاوهها و خرافات پیشینیان است. این آیات هر چند در مورد برخی مشرکان مانند ولید بن مغیره نازل شدهاند، اما هر مسلمانی را از موافقت با کسی که دارای این صفات نکوهیده است بر حذر میدارند.
۱۶- به زودی نشانهای همیشگی که پیوسته با اوست بر روی بینیاش به عنوان کیفرش قرار خواهیم داد؛ تا با آن در برابر مردم رسوا و بدنام باشد.
﴿إِنَّا بَلَوۡنَٰهُمۡ كَمَا بَلَوۡنَآ أَصۡحَٰبَ ٱلۡجَنَّةِ إِذۡ أَقۡسَمُواْ لَيَصۡرِمُنَّهَا مُصۡبِحِينَ١٧ وَلَا يَسۡتَثۡنُونَ١٨ فَطَافَ عَلَيۡهَا طَآئِفٞ مِّن رَّبِّكَ وَهُمۡ نَآئِمُونَ١٩ فَأَصۡبَحَتۡ كَٱلصَّرِيمِ٢٠ فَتَنَادَوۡاْ مُصۡبِحِينَ٢١ أَنِ ٱغۡدُواْ عَلَىٰ حَرۡثِكُمۡ إِن كُنتُمۡ صَٰرِمِينَ٢٢ فَٱنطَلَقُواْ وَهُمۡ يَتَخَٰفَتُونَ٢٣ أَن لَّا يَدۡخُلَنَّهَا ٱلۡيَوۡمَ عَلَيۡكُم مِّسۡكِينٞ٢٤ وَغَدَوۡاْ عَلَىٰ حَرۡدٖ قَٰدِرِينَ٢٥ فَلَمَّا رَأَوۡهَا قَالُوٓاْ إِنَّا لَضَآلُّونَ٢٦ بَلۡ نَحۡنُ مَحۡرُومُونَ٢٧ قَالَ أَوۡسَطُهُمۡ أَلَمۡ أَقُل لَّكُمۡ لَوۡلَا تُسَبِّحُونَ٢٨ قَالُواْ سُبۡحَٰنَ رَبِّنَآ إِنَّا كُنَّا ظَٰلِمِينَ٢٩ فَأَقۡبَلَ بَعۡضُهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ يَتَلَٰوَمُونَ٣٠ قَالُواْ يَٰوَيۡلَنَآ إِنَّا كُنَّا طَٰغِينَ٣١ عَسَىٰ رَبُّنَآ أَن يُبۡدِلَنَا خَيۡرٗا مِّنۡهَآ إِنَّآ إِلَىٰ رَبِّنَا رَٰغِبُونَ٣٢ كَذَٰلِكَ ٱلۡعَذَابُۖ وَلَعَذَابُ ٱلۡأٓخِرَةِ أَكۡبَرُۚ لَوۡ كَانُواْ يَعۡلَمُونَ٣٣ إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتِ ٱلنَّعِيمِ٣٤ أَفَنَجۡعَلُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ كَٱلۡمُجۡرِمِينَ٣٥ مَا لَكُمۡ كَيۡفَ تَحۡكُمُونَ٣٦ أَمۡ لَكُمۡ كِتَٰبٞ فِيهِ تَدۡرُسُونَ٣٧ إِنَّ لَكُمۡ فِيهِ لَمَا تَخَيَّرُونَ٣٨ أَمۡ لَكُمۡ أَيۡمَٰنٌ عَلَيۡنَا بَٰلِغَةٌ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّ لَكُمۡ لَمَا تَحۡكُمُونَ٣٩ سَلۡهُمۡ أَيُّهُم بِذَٰلِكَ زَعِيمٌ٤٠ أَمۡ لَهُمۡ شُرَكَآءُ فَلۡيَأۡتُواْ بِشُرَكَآئِهِمۡ إِن كَانُواْ صَٰدِقِينَ٤١ يَوۡمَ يُكۡشَفُ عَن سَاقٖ وَيُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلسُّجُودِ فَلَا يَسۡتَطِيعُونَ٤٢﴾
۱۷، ۱۸- به راستی که ما اهالی «مکه» را با قحطی و گرسنگی آزمودیم، همانگونه که صاحبان باغ را آزمایش کردیم آنگاه که میان یکدیگر سوگند یاد کردند که قطعاً میوههای باغشان را صبحگاه خواهند چید تا غیرشان مانند مساکین و غیر آنان از آن نخورند، و نگفتند: انشاءالله.
۱۹، ۲۰- پس الله آتشی به سوی آن باغ فرستاد، که آن را شبانه که خواب بودند سوزاند، آنگاه سوختهشده و سیاه مانند شب بسیار تاریک شد.
۲۱، ۲۲- و صبحگاه به یکدیگر ندا زدند که: اگر بر چیدن میوهها اصرار دارید، بامدادان به سوی کشتزارتان بروید.
۲۳، ۲۴- پس شتابان به راه افتادند، در حالی که با صدایی آهسته به یکدیگر میگفتند: امروز هیچ نیازمندی را نگذارید که وارد باغتان شود.
۲۵- و آغاز روز با این هدف بد که مساکین را از میوههای باغ بازدارند به سوی باغشان به راه افتادند، در حالی که به گمان خودشان در اوج قدرت بر اجرای این کار بودند.
۲۶- ۳۳- اما وقتی باغشان را سوخته دیدند آن را نشناختند، و گفتند: به راستی که راه باغ را گم کردهایم، اما وقتی دانستند که باغ خودشان است، گفتند: بلکه به سبب عزم ما بر بخل و محرومکردن مساکین، از خیر آن محروم هستیم. عادلترین آنان گفت: مگر به شما نگفتم چرا استثنا نمیکنید و نمیگویید: انشاءالله؟! پس از اینکه به خودشان آمدند گفتند: الله پروردگار ما در آنچه که به ما رسانده است منزه است، بلکه خودِ ما با ترک استثنا و قصد بدی که داشتیم بر خویش ستم کردیم. آنگاه در حالی که هر یک دیگری را به سبب ترک استثنا و قصد بدشان سرزنش میکرد به یکدیگر روی آوردند و گفتند: وای بر ما که ما با محرومکردن فقرا و مخالفت با فرمان الله از حد گذشتیم، امید است که به سبب توبه و اعترافمان به اشتباهی که کردیم، پروردگار ما بهتر از باغمان را به ما عطا کند. ما با امید به عفو و طلب خیر، فقط به سوی پروردگارمان مشتاقیم. مانند این عذاب که صاحبان باغ را با آن مجازات کردیم عذاب ما در دنیا برای هر کسی است که با فرمان الله مخالفت کند، و در نعمتهایی که الله به او بخشیده است بخل ورزد و حق الله در آنها را نپردازد، و به تحقیق که عذاب آخرت بزرگتر و سختتر از عذاب دنیاست، اگر میدانستند قطعا از هر سببی که موجب عذاب است خودداری میکردند.
۳۴- مسلماً کسانی که با اجرای اوامر و ترک نواهی الله از عذاب او تعالی ترسیدند، صاحب بهشتهایی نزد پروردگارشان هستند که نعمتهای ماندگاری دارند.
۳۵، ۳۶- پس آیا کسانی را که با طاعت در برابر الله فروتنی میکنند مانند کافران قرار میدهیم؟! شما را چه شده است چگونه این حکم ستمکارانه را صادر میکنید، و آنان را از نظر پاداش یکسان قرار میدهید؟!
۳۷، ۳۸- یا کتابی نازلشده از آسمان دارید که در آن فرمانبردار را همانند نافرمان میبینید؛ یعنی آنچه را که میگویید در آن میخوانید و فرا میگیرید؟! که هر چه را میخواهید در آن کتاب برایتان است. چنین کتابی ندارید.
۳۹- یا اینکه عهد و پیمانهایی بر عهدۀ ما دارید مبنی بر اینکه هر آنچه اراده میکنید و میخواهید برایتان به دست خواهد آمد؟!
۴۰، ۴۱- - ای رسول- از مشرکان بپرس: کدام یک از آنان کفیل و ضامن این حکم است که این امر برایش است؟! یا معبودانی دارند که آنچه را میگویند برایشان بر عهده میگیرند، و آنان را در به دست آوردن آنچه میطلبند یاری میکنند، پس اگر در ادعایشان راستگو هستند باید معبودهایشان را بیاورند؟
۴۲- روز قیامت کار سخت میشود و ترس و بیمش شدت میگیرد، و الله تعالی برای داوری نهایی و قاطع میان مخلوقات میآید، آنگاه ساق گرامیاش را که هیچ چیز شبیه آن نیست آشکار میکند، رسولاللهج میفرماید: «يَكْشِفُ رَبُّنَا عَنْ سَاقِهِ، فَيَسْجُدُ لَهُ كُلُّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ، فَيَبْقَى كُلُّ مَنْ كَانَ يَسْجُدُ فِي الدُّنْيَا رِيَاءً وَسُمْعَةً، فَيَذْهَبُ لِيَسْجُدَ، فَيَعُودُ ظَهْرُهُ طَبَقًا وَاحِدًا» (بخاری: ۴۹۱۹ و مسلم: ۱۸۳)؛ «پروردگار ما ساق خویش را برهنه میکند، آنگاه تمام مردان و زنان مؤمن برای او تعالی سجده میکنند، و کسانی که در دنیا به قصد ریا و کسب شهرت سجده میکردند، میخواهند سجده کنند اما کمرشان مانند سینی [سفت و صاف] میشود [و نمیتوانند سجده کنند]».
﴿خَٰشِعَةً أَبۡصَٰرُهُمۡ تَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۖ وَقَدۡ كَانُواْ يُدۡعَوۡنَ إِلَى ٱلسُّجُودِ وَهُمۡ سَٰلِمُونَ٤٣ فَذَرۡنِي وَمَن يُكَذِّبُ بِهَٰذَا ٱلۡحَدِيثِۖ سَنَسۡتَدۡرِجُهُم مِّنۡ حَيۡثُ لَا يَعۡلَمُونَ٤٤ وَأُمۡلِي لَهُمۡۚ إِنَّ كَيۡدِي مَتِينٌ٤٥ أَمۡ تَسَۡٔلُهُمۡ أَجۡرٗا فَهُم مِّن مَّغۡرَمٖ مُّثۡقَلُونَ٤٦ أَمۡ عِندَهُمُ ٱلۡغَيۡبُ فَهُمۡ يَكۡتُبُونَ٤٧ فَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُن كَصَاحِبِ ٱلۡحُوتِ إِذۡ نَادَىٰ وَهُوَ مَكۡظُومٞ٤٨ لَّوۡلَآ أَن تَدَٰرَكَهُۥ نِعۡمَةٞ مِّن رَّبِّهِۦ لَنُبِذَ بِٱلۡعَرَآءِ وَهُوَ مَذۡمُومٞ٤٩ فَٱجۡتَبَٰهُ رَبُّهُۥ فَجَعَلَهُۥ مِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ٥٠ وَإِن يَكَادُ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزۡلِقُونَكَ بِأَبۡصَٰرِهِمۡ لَمَّا سَمِعُواْ ٱلذِّكۡرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُۥ لَمَجۡنُونٞ٥١ وَمَا هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٥٢﴾
۴۳- چشمانشان به زیر میافتد و آنها را بالا نمیگیرند، و خواری شدیدی از عذاب الله آنان را میپوشاند، حال آنکه در دنیا به سوی نماز برای الله و عبادت او تعالی فرا خوانده میشدند، در حالی که سالم و قادر بر این کار بودند اما از روی تکبر و گردنکشی سجده نمیکردند.
۴۴، ۴۵- پس – ای رسول- مرا با کسی که این قرآن را تکذیب میکند واگذار؛ زیرا جزایشان و گرفتن انتقام از آنان بر عهدۀ من است، به زودی آنان را با اموال و فرزندان و نعمتها کمک خواهم کرد؛ تا به تدریج به سوی عذاب بروند به گونهای که نفهمند این موارد سبب نابودیشان شده است، و به آنان مهلت میدهم و عمرهایشان را طولانی میکنم؛ تا بر گناه بیفزایند. به راستی که تدبیر من برای کافران قوی و سخت است.
۴۶، ۴۷- - ای رسول- آیا در قبال تبلیغ رسالت، پاداشی دنیوی از این مشرکان میخواهی، که به سبب این خسارت، باری بزرگ را متحمل میشوند؟! یا علم غیب دارند که از روی آن آنچه را به نفع خویش حکم میکنند که جایگاه بهتری نزد الله از مؤمنان به او دارند مینویسند؟!
۴۸-۵۰- پس – ای رسول- در برابر آنچه پروردگارت به آن حکم و فرمان داده است، از جمله مهلتدادن به آنان و تأخیر در پیروزی تو بر آنان، شکیبایی کن، و مانند همدم ماهی – یونس- در خشم و عدم شکیبایی او در برابر قومش نباش، آنگاه که برای طلب تعجیل عذاب قوم خویش پروردگارش را ندا داد، در حالی که سرشار از غم بود، اگر نعمتی از جانب پروردگارش با توفیق او به توبه و قبول توبهاش او را درنیافته بود قطعاً نکوهششده، از شکم ماهی به زمینِ باز و کُشندهای افکنده میشد، اما پروردگارش او را برای رسالت خویش برگزید، و او را از صالحانی که مقاصد و اقوال و اعمالشان صالح شده است قرار داد.
۵۱- و – ای رسول- اگر محافظت و حمایت الله را نداشته باشی نزدیک است کافران هنگامی که قرآن را میشنوند به سبب کینهای که از تو دارند به تو چشم زخم بزنند، و – با پیروی از هوسهایشان- میگویند: او قطعاً دیوانهای است.
۵۲- در حالی که قرآن جز پند و اندرزی برای جهانیان، چه انسانها و چه جنها، نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡحَآقَّةُ١ مَا ٱلۡحَآقَّةُ٢ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحَآقَّةُ٣ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ وَعَادُۢ بِٱلۡقَارِعَةِ٤ فَأَمَّا ثَمُودُ فَأُهۡلِكُواْ بِٱلطَّاغِيَةِ٥ وَأَمَّا عَادٞ فَأُهۡلِكُواْ بِرِيحٖ صَرۡصَرٍ عَاتِيَةٖ٦ سَخَّرَهَا عَلَيۡهِمۡ سَبۡعَ لَيَالٖ وَثَمَٰنِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومٗاۖ فَتَرَى ٱلۡقَوۡمَ فِيهَا صَرۡعَىٰ كَأَنَّهُمۡ أَعۡجَازُ نَخۡلٍ خَاوِيَةٖ٧ فَهَلۡ تَرَىٰ لَهُم مِّنۢ بَاقِيَةٖ٨﴾
۱-۳- قیامت واقعی و راستین که وعده و وعید در آن محقق میشود، این قیامت واقعی و راستین چه صفت و حالتی دارد؟ و – ای رسول- چه چیزی تو را از حقیقت قیامت آگاه کرد، و هول و هراس و سختی آن را برایت به تصویر کشید؟
۴- ثمود قوم صالح، و عاد قوم هود قیامت را که دلها را بر اثر مناظر هولناکش در هم میکوبد تکذیب کردند.
۵-۸- اما قبیلۀ ثمود با فریادی بزرگ که بیش از حد شدید بود نابود شدند، قبیلۀ عاد نیز با بادی سرد و بسیار شدید نابود شدند، الله به مدت هفت شب و هشت روز پیاپی این باد را بر آنان مسلط کرد، به گونهای که نه سست میشد و نه قطع، و آن قوم را در این شب و روزها همچون مردگانی که گویی تنههای خراب درختان خرما که درونشان خورده شده است میدیدی، پس آیا حتی یک نفر از این قوم را که باقی مانده و نابود نشده باشد میبینی؟!
﴿وَجَآءَ فِرۡعَوۡنُ وَمَن قَبۡلَهُۥ وَٱلۡمُؤۡتَفِكَٰتُ بِٱلۡخَاطِئَةِ٩ فَعَصَوۡاْ رَسُولَ رَبِّهِمۡ فَأَخَذَهُمۡ أَخۡذَةٗ رَّابِيَةً١٠ إِنَّا لَمَّا طَغَا ٱلۡمَآءُ حَمَلۡنَٰكُمۡ فِي ٱلۡجَارِيَةِ١١ لِنَجۡعَلَهَا لَكُمۡ تَذۡكِرَةٗ وَتَعِيَهَآ أُذُنٞ وَٰعِيَةٞ١٢ فَإِذَا نُفِخَ فِي ٱلصُّورِ نَفۡخَةٞ وَٰحِدَةٞ١٣ وَحُمِلَتِ ٱلۡأَرۡضُ وَٱلۡجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةٗ وَٰحِدَةٗ١٤ فَيَوۡمَئِذٖ وَقَعَتِ ٱلۡوَاقِعَةُ١٥ وَٱنشَقَّتِ ٱلسَّمَآءُ فَهِيَ يَوۡمَئِذٖ وَاهِيَةٞ١٦ وَٱلۡمَلَكُ عَلَىٰٓ أَرۡجَآئِهَاۚ وَيَحۡمِلُ عَرۡشَ رَبِّكَ فَوۡقَهُمۡ يَوۡمَئِذٖ ثَمَٰنِيَةٞ١٧ يَوۡمَئِذٖ تُعۡرَضُونَ لَا تَخۡفَىٰ مِنكُمۡ خَافِيَةٞ١٨ فَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ فَيَقُولُ هَآؤُمُ ٱقۡرَءُواْ كِتَٰبِيَهۡ١٩ إِنِّي ظَنَنتُ أَنِّي مُلَٰقٍ حِسَابِيَهۡ٢٠ فَهُوَ فِي عِيشَةٖ رَّاضِيَةٖ٢١ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٖ٢٢ قُطُوفُهَا دَانِيَةٞ٢٣ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَآ أَسۡلَفۡتُمۡ فِي ٱلۡأَيَّامِ ٱلۡخَالِيَةِ٢٤ وَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِشِمَالِهِۦ فَيَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي لَمۡ أُوتَ كِتَٰبِيَهۡ٢٥ وَلَمۡ أَدۡرِ مَا حِسَابِيَهۡ٢٦ يَٰلَيۡتَهَا كَانَتِ ٱلۡقَاضِيَةَ٢٧ مَآ أَغۡنَىٰ عَنِّي مَالِيَهۡۜ٢٨ هَلَكَ عَنِّي سُلۡطَٰنِيَهۡ٢٩ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ٣٠ ثُمَّ ٱلۡجَحِيمَ صَلُّوهُ٣١ ثُمَّ فِي سِلۡسِلَةٖ ذَرۡعُهَا سَبۡعُونَ ذِرَاعٗا فَٱسۡلُكُوهُ٣٢ إِنَّهُۥ كَانَ لَا يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ ٱلۡعَظِيمِ٣٣ وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ٣٤ فَلَيۡسَ لَهُ ٱلۡيَوۡمَ هَٰهُنَا حَمِيمٞ٣٥﴾
۹، ۱۰- و فرعون ستمگر، و امتهای پیش از او که به رسولانشان کفر ورزیدند، و اهالی شهرهای قوم لوط که به سبب عمل ناپسند کفر و شرک و امور فاحشه خانههایشان بر سر آنان زیرو و رو شد مرتکب گناه شدند، و هر یک از این امتها از رسول پروردگارشان که او را به سوی آنان فرستاد مخالفت کردند، آنگاه الله آنان را با خشم و عذابی که از لحاظ شدت و سختی کامل شده بود مجازات کرد.
۱۱، ۱۲- به راستی که ما وقتی آب از حدش فراتر رفت، تا اینکه بالا رفت و همه چیز را پوشاند، اصول [= پدرانِ] شما را همراه نوح در کشتیای جاری در آب سوار کردیم؛ تا این رخداد را که در آن مؤمنان نجات یافتند و کافران غرق شدند پند و عبرتی قرار دهیم، و هر گوشی که حفظ میکند، و در آنچه از الله میشنود میاندیشد، آن را بداند و بفهمد.
۱۳- ۱۸- پس آنگاه که فرشته یک بار در «صور» بدمد؛ یعنی دمیدن اول که با آن جهان نابود شود، و زمین و کوهها از جای خویش بالا برده شوند، آنگاه بشکنند، و یکباره خرد و ریز شوند، در این هنگام قیامت برپا میگردد، و آسمان میشکافد، و در آن روز چنان سست و نرم میشود که هیچ انسجام و صلابتی ندارد، و فرشتگان در اطراف و کنارههای آسمان هستند، و در روز قیامت هشت فرشتۀ ارجمند، عرش پروردگارت را بر میدارند. - ای مردم- در آن روز برای حساب و جزا، بر الله عرضه میشوید، و ذرهای از اسرارتان بر او تعالی پوشیده نمیماند.
۱۹-۲۴- اما هر کس نامۀ اعمالش به دست راست او داده شود، از شادی و سرور میگوید: نامۀ اعمالم را بگیرید و بخوانید. به راستی که من در دنیا یقین داشتم که در روز قیامت به جزایم میرسم، پس اسباب آن یعنی ایمان و عمل صالح را آماده کردم، پس او در زندگی خوشی قرار دارد، در بهشتی که مکان و درجات والایی دارد، میوههایش چنان نزدیک و قابل دسترس است که ایستاده و نشسته و به پهلوآرمیده از آنها میخورد. به آنان گفته میشود: به سبب اعمال صالحی که در روزهای گذشته در دنیا از پیش فرستادهاید بدون هیچ آزاری در خوردن و نوشیدن بخورید و بنوشید.
۲۵- ۲۹- و اما کسی که نامۀ اعمالش به دست چپ او داده شود، با پشیمانی و افسوس میگوید: کاش نامۀ اعمالم را دریافت نکرده بودم. و ای کاش نمیدانستم که چه جزایی دارم! ای کاش مرگم در دنیا کارم را یکسره میساخت، و پس از آن هرگز برانگیخته نمیشدم! مالم که در دنیا آن را گرد آوردم سودی به حالم نرساند، حجتم از دستم رفت، و حجت و دلیلی برایم باقی نمانده که با آن استدلال کنم.
۳۰- ۳۴- به مأموران جهنم گفته میشود: این مجرم گناهکار را بگیرید، و دستانش را با زنجیرها به گردنش ببندید، سپس او را در جهنم افکنید تا از گرمایش رنج ببرد، سپس او را در زنجیری آهنین که طولش هفتاد ذراع است درآورید؛ زیرا او تصدیق نمیکرد که فقط الله همان معبود بر حق و بدون شریک است، و به هدایت او تعالی عمل نمیکرد، و در دنیا مردم را بر اطعام مساکین و سایر نیازمندان تشویق نمیکرد.
۳۵- پس این کافر در روز قیامت خویشاوندی ندارد که عذاب را از او دفع کند.
﴿وَلَا طَعَامٌ إِلَّا مِنۡ غِسۡلِينٖ٣٦ لَّا يَأۡكُلُهُۥٓ إِلَّا ٱلۡخَٰطُِٔونَ٣٧ فَلَآ أُقۡسِمُ بِمَا تُبۡصِرُونَ٣٨ وَمَا لَا تُبۡصِرُونَ٣٩ إِنَّهُۥ لَقَوۡلُ رَسُولٖ كَرِيمٖ٤٠ وَمَا هُوَ بِقَوۡلِ شَاعِرٖۚ قَلِيلٗا مَّا تُؤۡمِنُونَ٤١ وَلَا بِقَوۡلِ كَاهِنٖۚ قَلِيلٗا مَّا تَذَكَّرُونَ٤٢ تَنزِيلٞ مِّن رَّبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٤٣ وَلَوۡ تَقَوَّلَ عَلَيۡنَا بَعۡضَ ٱلۡأَقَاوِيلِ٤٤ لَأَخَذۡنَا مِنۡهُ بِٱلۡيَمِينِ٤٥ ثُمَّ لَقَطَعۡنَا مِنۡهُ ٱلۡوَتِينَ٤٦ فَمَا مِنكُم مِّنۡ أَحَدٍ عَنۡهُ حَٰجِزِينَ٤٧ وَإِنَّهُۥ لَتَذۡكِرَةٞ لِّلۡمُتَّقِينَ٤٨ وَإِنَّا لَنَعۡلَمُ أَنَّ مِنكُم مُّكَذِّبِينَ٤٩ وَإِنَّهُۥ لَحَسۡرَةٌ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ٥٠ وَإِنَّهُۥ لَحَقُّ ٱلۡيَقِينِ٥١ فَسَبِّحۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلۡعَظِيمِ٥٢﴾
۳۶، ۳۷- و خوراکی ندارد جز از خوناب جهنمیان، که آن را جز گناهکارانی که بر کفر به الله اصرار میورزند نمیخورند.
۳۸-۴۳- پس به دیدنیهایی که میبینید، و به آنچه که از دید شما پنهان است و نمیبینید سوگند یاد میکنم، که قرآن قطعاً کلام الهی است، و رسول گرامی و بلندمرتبهاش آن را میخواند، و سخن شاعری نیست آنگونه که شما ادعا میکنید، چه کم ایمان میآورید. و سجعی مانند سجع کاهنان نیست، چه کم پند میگیرید و چه کم در تفاوت میان این دو میاندیشید. بلکه کلام پروردگار جهانیان است که آن را بر رسولش محمدج نازل کرده است.
۴۴- ۴۸- و اگر محمدج چیزی را که نقل نکردهایم به ما نسبت داده بود، قطعاً از او انتقام میگرفتیم و او را به قوت و قدرت فرو میگرفتیم؛ زیرا قدرت هر چیزی در اختیار الله است، سپس قطعاً رگ متصل به قلبش را میبریدیم، آنگاه هیچ یک از شما نمیتواند عذاب ما را از او بازدارد. و به راستی که این قرآن اندرزی است برای پرهیزگارانی که اوامر الله را اجرا و نواهی او تعالی را ترک میکنند.
۴۹- ۵۲- و مسلماً ما میدانیم که برخی از شما این قرآن را با وجود وضوح آیاتش تکذیب میکنند، و به تحقیق که تکذیب قرآن پشیمانی بزرگی بر کافران است آنگاه که عذاب خودشان و نعمتهای مؤمنان به قرآن را میبینند، و قطعاً قرآن حقیقتی ثابت و یقینی است که هیچ شک و تردیدی در آن وجود ندارد. پس – ای رسول- پروردگارت را از آنچه که سزاوار جلالش نیست منزه بدان، و او را با نام بزرگش یاد کن.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَأَلَ سَآئِلُۢ بِعَذَابٖ وَاقِعٖ١ لِّلۡكَٰفِرِينَ لَيۡسَ لَهُۥ دَافِعٞ٢ مِّنَ ٱللَّهِ ذِي ٱلۡمَعَارِجِ٣ تَعۡرُجُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ إِلَيۡهِ فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥ خَمۡسِينَ أَلۡفَ سَنَةٖ٤ فَٱصۡبِرۡ صَبۡرٗا جَمِيلًا٥ إِنَّهُمۡ يَرَوۡنَهُۥ بَعِيدٗا٦ وَنَرَىٰهُ قَرِيبٗا٧ يَوۡمَ تَكُونُ ٱلسَّمَآءُ كَٱلۡمُهۡلِ٨ وَتَكُونُ ٱلۡجِبَالُ كَٱلۡعِهۡنِ٩ وَلَا يَسَۡٔلُ حَمِيمٌ حَمِيمٗا١٠﴾
۱-۴- یکی از مشرکان درخواست کرد که عذاب بر خودش و قومش نازل شود، در حالی که این عذاب قطعاً در روز قیامت واقع میشود، و هیچ بازدارندهای ندارد که آن را از جانب الله بلندمرتبه و باشکوه بازگرداند، فرشتگان و جبرئیل در روزی که به اندازۀ پنجاه هزار سال از سالهای دنیاست، و برای مؤمن مانند یک نماز فرض است، به سوی او تعالی بالا میروند.
۵- پس – ای رسول- بدون بیقراری در برابر تمسخر و درخواستشان برای تعجیل در عذاب شکیبایی کن، و از آن به سوی غیر الله شکایت نکن.
۶، ۷- زیرا کافران این عذاب را دور و وقوع آن را محال میدانند، ولی ما آن را بدون تردید نزدیک و واقعشدنی میدانیم.
۸، ۹- روزی که آسمان سیال و روان مانند تهنشین روغن میشود، و کوهها مانند پشم رنگشده و حلاجیشده که باد آن را پراکنده باشد میشوند.
۱۰- و هیچ خویشاوندی از حال خویشاوندش نمیپرسد؛ زیرا هر کس به خودش مشغول است.
﴿يُبَصَّرُونَهُمۡۚ يَوَدُّ ٱلۡمُجۡرِمُ لَوۡ يَفۡتَدِي مِنۡ عَذَابِ يَوۡمِئِذِۢ بِبَنِيهِ١١ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَأَخِيهِ١٢ وَفَصِيلَتِهِ ٱلَّتِي تُٔۡوِيهِ١٣ وَمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا ثُمَّ يُنجِيهِ١٤ كَلَّآۖ إِنَّهَا لَظَىٰ١٥ نَزَّاعَةٗ لِّلشَّوَىٰ١٦ تَدۡعُواْ مَنۡ أَدۡبَرَ وَتَوَلَّىٰ١٧ وَجَمَعَ فَأَوۡعَىٰٓ١٨ ۞إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا١٩ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعٗا٢٠ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا٢١ إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ٢٢ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ٢٣ وَٱلَّذِينَ فِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقّٞ مَّعۡلُومٞ٢٤ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ٢٥ وَٱلَّذِينَ يُصَدِّقُونَ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ٢٦ وَٱلَّذِينَ هُم مِّنۡ عَذَابِ رَبِّهِم مُّشۡفِقُونَ٢٧ إِنَّ عَذَابَ رَبِّهِمۡ غَيۡرُ مَأۡمُونٖ٢٨ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِفُرُوجِهِمۡ حَٰفِظُونَ٢٩ إِلَّا عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِهِمۡ أَوۡ مَا مَلَكَتۡ أَيۡمَٰنُهُمۡ فَإِنَّهُمۡ غَيۡرُ مَلُومِينَ٣٠ فَمَنِ ٱبۡتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡعَادُونَ٣١ وَٱلَّذِينَ هُمۡ لِأَمَٰنَٰتِهِمۡ وَعَهۡدِهِمۡ رَٰعُونَ٣٢ وَٱلَّذِينَ هُم بِشَهَٰدَٰتِهِمۡ قَآئِمُونَ٣٣ وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ يُحَافِظُونَ٣٤ أُوْلَٰٓئِكَ فِي جَنَّٰتٖ مُّكۡرَمُونَ٣٥ فَمَالِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ قِبَلَكَ مُهۡطِعِينَ٣٦ عَنِ ٱلۡيَمِينِ وَعَنِ ٱلشِّمَالِ عِزِينَ٣٧ أَيَطۡمَعُ كُلُّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ أَن يُدۡخَلَ جَنَّةَ نَعِيمٖ٣٨ كَلَّآۖ إِنَّا خَلَقۡنَٰهُم مِّمَّا يَعۡلَمُونَ٣٩ فَلَآ أُقۡسِمُ بِرَبِّ ٱلۡمَشَٰرِقِ وَٱلۡمَغَٰرِبِ إِنَّا لَقَٰدِرُونَ٤٠﴾
۱۱-۱۴- آنان را میبینند و میشناسند، اما هیچ کس نمیتواند به دیگری سودی برساند. کافر آرزو میکند که برای نجات خویش از عذاب روز قیامت، فرزندانش، و همسر و برادرش، و قبیلهاش را که در خویشاوندی با آنان نسبت دارد، و تمام انسانها و سایر آنچه را که در روی زمین است فدیه بدهد، تا از عذاب الهی نجات یابد.
۱۵-۱۸- - ای کافر- امر اینگونه که آرزو میکنی نیست که در برابر عوض رهایی پیدا کنی؛ زیرا آتش جهنم زبانه و شعله میکشد، و بر اثر گرمای زیاد، پوست سر و سایر اعضای بدن را به شدت برمیکند، هر کس را که در دنیا از حق روی گردانده، و از الله و رسولش اطاعت نکرده، و مال جمع کرده و آن را در گنجینههایش قرار داده، و حق الله در آن را ادا نکرده است فرا میخواند.
۱۹- ۳۰- به راستی که انسان، بیقرار و بسیار حریص آفریده شده است، هر گاه امر ناگوار و دشواری به او برسد بسیار بیقرار و نومید میشود، و هر گاه خیر و آسایشی او را فراگیرد بسیار منعکننده است و تنگنظری میکند، مگر نمازگزارانی که بر ادای نماز در تمام اوقات مراقبت میکنند، و هیچ چیز آنان را از نماز غافل نمیکند، و همان کسانی که در اموالشان سهمی مشخص که الله بر آنان فرض گردانیده است وجود دارد؛ یعنی زکات برای کسانی که از آنان درخواست کمک میکنند، و هم برای کسانی که از گدایی پرهیز میکنند، و همان کسانی که به روز حساب و جزا ایمان میآورند و با انجام اعمال صالح برای آن روز آماده میشوند، و همان کسانی که از عذاب الله میترسند. قطعاً عذاب پروردگارشان چنان است که هیچ کس نمیتواند خودش را از آن ایمن بداند. و همان کسانی که عورتهایشان را از تمام آنچه الله بر آنان حرام گردانیده است حفظ میکنند، مگر از همسران و کنیزهایشان، که در این مورد، مورد مؤاخذه قرار نمیگیرند.
۳۱- ۳۵- پس کسانی که برای برآوردهکردن تمایلات خویش غیر همسران و کنیزانشان را بجویند، اینان همان متجاوزان از حلال به حرام هستند. و همان کسانی که از امانتهای الله و امانتهای بندگان محافظت میکنند، و به پیمانهایشان با الله تعالی و با بندگان پایبند هستند، و همانان که گواهیهایشان را به درستی و بدون تغییر یا کتمان ادا میکنند، و همانان که بر ادای نماز مراقبت میکنند و هیچ یک از واجباتش را رها نمیکنند. کسانی که این صفات والا را دارند در بهشتهای پرنعمت جای دارند، و با تمام انواع تکریم، مورد اکرام و احترام هستند.
۳۶- ۳۹- پس - ای رسول- این کافران به چه انگیزهای شتابان سوی تو میآیند، در حالی که گردنهایشان را به سوی تو کشیده و چشمانشان را به تو میدوزند، و به صورت حلقههای متعدد و گروههای پراکنده تو را از راست و چپ احاطه میکنند و سخن میگویند و تعجب میکنند؟! آیا هر یک از این کافران طمع میکند که الله او را به بهشت پرنعمت و جاویدان درآورد؟! امر آنگونه که طمع میورزند نیست؛ زیرا هرگز در آن وارد نمیشوند. به تحقیق که ما آنان را همانند دیگران از آب پستی که خودشان میدانند آفریدهایم، اما ایمان نیاوردهاند، پس به چه سببی به ورود در بهشتِ پرنعمت شرفیاب میشوند؟!
۴۰- الله تعالی به ذات خویش، یعنی پروردگار مواضع برآمدن و فروشدن خورشید و ماه و سایر ستارگان، به این دلیل که آیات آشکاری در آنها وجود دارد که بر رستاخیز دلالت دارند، سوگند یاد فرمود که قطعا ما کاملاً تواناییم.
﴿عَلَىٰٓ أَن نُّبَدِّلَ خَيۡرٗا مِّنۡهُمۡ وَمَا نَحۡنُ بِمَسۡبُوقِينَ٤١ فَذَرۡهُمۡ يَخُوضُواْ وَيَلۡعَبُواْ حَتَّىٰ يُلَٰقُواْ يَوۡمَهُمُ ٱلَّذِي يُوعَدُونَ٤٢ يَوۡمَ يَخۡرُجُونَ مِنَ ٱلۡأَجۡدَاثِ سِرَاعٗا كَأَنَّهُمۡ إِلَىٰ نُصُبٖ يُوفِضُونَ٤٣ خَٰشِعَةً أَبۡصَٰرُهُمۡ تَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۚ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلَّذِي كَانُواْ يُوعَدُونَ٤٤﴾
۴۱- بر اینکه مردمی را به جای آنان بیاوریم که بهتر و فرمانبردارتر از الله نسبت به آنان باشند، و هر گاه بخواهیم مردمی دیگر را که بهتر از آنان هستند بیاوریم هیچ کسی نمیتواند بر ما پیشی گیرد و ما را ناتوان سازد.
۴۲- ۴۴- اما تأخیر کیفر این کافران، و نیاوردن مردمی دیگر به جای آنان در علم و ارادۀ ما گذشته است، پس آنان را واگذار تا در باطل خویش غوطهور شوند، و در دنیای خویش بازی کنند تا اینکه روز قیامت را که به عذاب در آن وعده داده میشوند ملاقات کنند، روزی که شتابان از قبرها خارج میشوند، همانگونه که در دنیا به سوی معبودهایشان که آنان را برای عبادت به جای الله ساخته بودند، به شتاب و سریع حرکت میکنند، در حالی که چشمانشان خوار شده و به زمین فرو افتاده، و خواری و حقارت آنان را میپوشاند، این همان روزی است که در دنیا به آن وعده داده میشدند، اما آن را مسخره و تکذیب میکردند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَرۡسَلۡنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوۡمِهِۦٓ أَنۡ أَنذِرۡ قَوۡمَكَ مِن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ١ قَالَ يَٰقَوۡمِ إِنِّي لَكُمۡ نَذِيرٞ مُّبِينٌ٢ أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ٣ يَغۡفِرۡ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمۡ وَيُؤَخِّرۡكُمۡ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمًّىۚ إِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ إِذَا جَآءَ لَا يُؤَخَّرُۚ لَوۡ كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ٤ قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوۡتُ قَوۡمِي لَيۡلٗا وَنَهَارٗا٥ فَلَمۡ يَزِدۡهُمۡ دُعَآءِيٓ إِلَّا فِرَارٗا٦ وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوۡتُهُمۡ لِتَغۡفِرَ لَهُمۡ جَعَلُوٓاْ أَصَٰبِعَهُمۡ فِيٓ ءَاذَانِهِمۡ وَٱسۡتَغۡشَوۡاْ ثِيَابَهُمۡ وَأَصَرُّواْ وَٱسۡتَكۡبَرُواْ ٱسۡتِكۡبَارٗا٧ ثُمَّ إِنِّي دَعَوۡتُهُمۡ جِهَارٗا٨ ثُمَّ إِنِّيٓ أَعۡلَنتُ لَهُمۡ وَأَسۡرَرۡتُ لَهُمۡ إِسۡرَارٗا٩ فَقُلۡتُ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ إِنَّهُۥ كَانَ غَفَّارٗا١٠﴾
۱- ۴- به راستی که ما نوح را به سوی قومش فرستادیم، و به او گفتیم: قومت را قبل از اینکه عذابی دردناک آنان را فراگیرد بترسان. نوح گفت: ای قوم من! به راستی که اگر از او نافرمانی کنید من انذاردهندهای آشکار از عذاب الله برایتان هستم، من فرستادۀ الله به سوی شما هستم پس فقط او را عبادت کنید، و از عذابش بترسید، و در آنچه شما را به آن فرمان میدهم، و در آنچه شما را از آن نهی میکنم از من اطاعت کنید، که اگر از من فرمان ببرید و پاسخ مثبت به من بدهید، الله از گناهانتان درمیگذرد و برایتان میبخشد، و عمرهایتان را تا زمانی که در علم او تعالی مشخص است طولانی میکند، به راستی که مرگ چون فرا رسد هرگز به تأخیر نخواهد افتاد، اگر این امر را بدانید قطعاً به سوی ایمان و طاعت از الله خواهید شتافت.
۵- ۱۰- نوح گفت: پروردگارا! من قومم را شب و روز به ایمان به تو و طاعت از تو فرا خواندم، اما دعوت من برایشان به سوی ایمان، جز گریز و رویگردانی آنان از آنچه به آن دعوت میدهم نیفزود، و هر گاه آنان را به ایمان به تو دعوت دادم؛ تا سبب آمرزش گناهانشان از جانب تو باشد، انگشتانشان را در گوشهایشان قرار دادند؛ تا دعوت حق را نشنوند، و خود را با لباسهایشان پوشاندند؛ تا مرا نبینند، و بر کفر خویش ادامه دادند، و از پذیرش ایمان به شدت تکبر ورزیدند، باز آنان را علنی و آشکارا دعوت دادم، و دوباره در یک حالت، دعوت حق را با صدایی بلند برایشان اعلام کردم و در حالتی دیگر آنان را به صورت پنهانی و با صدایی آهسته دعوت دادم، و به آنان گفتم: از پروردگارتان بخواهید که گناهانتان را بیامرزد، و از کفرتان به سوی او توبه کنید، که او تعالی برای آن دسته از بندگانش که توبه کنند و به سوی او بازگردند بسیار آمرزنده است.
﴿يُرۡسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡكُم مِّدۡرَارٗا١١ وَيُمۡدِدۡكُم بِأَمۡوَٰلٖ وَبَنِينَ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ جَنَّٰتٖ وَيَجۡعَل لَّكُمۡ أَنۡهَٰرٗا١٢ مَّا لَكُمۡ لَا تَرۡجُونَ لِلَّهِ وَقَارٗا١٣ وَقَدۡ خَلَقَكُمۡ أَطۡوَارًا١٤ أَلَمۡ تَرَوۡاْ كَيۡفَ خَلَقَ ٱللَّهُ سَبۡعَ سَمَٰوَٰتٖ طِبَاقٗا١٥ وَجَعَلَ ٱلۡقَمَرَ فِيهِنَّ نُورٗا وَجَعَلَ ٱلشَّمۡسَ سِرَاجٗا١٦ وَٱللَّهُ أَنۢبَتَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ نَبَاتٗا١٧ ثُمَّ يُعِيدُكُمۡ فِيهَا وَيُخۡرِجُكُمۡ إِخۡرَاجٗا١٨ وَٱللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ بِسَاطٗا١٩ لِّتَسۡلُكُواْ مِنۡهَا سُبُلٗا فِجَاجٗا٢٠ قَالَ نُوحٞ رَّبِّ إِنَّهُمۡ عَصَوۡنِي وَٱتَّبَعُواْ مَن لَّمۡ يَزِدۡهُ مَالُهُۥ وَوَلَدُهُۥٓ إِلَّا خَسَارٗا٢١ وَمَكَرُواْ مَكۡرٗا كُبَّارٗا٢٢ وَقَالُواْ لَا تَذَرُنَّ ءَالِهَتَكُمۡ وَلَا تَذَرُنَّ وَدّٗا وَلَا سُوَاعٗا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسۡرٗا٢٣ وَقَدۡ أَضَلُّواْ كَثِيرٗاۖ وَلَا تَزِدِ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا ضَلَٰلٗا٢٤ مِّمَّا خَطِيٓـَٰٔتِهِمۡ أُغۡرِقُواْ فَأُدۡخِلُواْ نَارٗا فَلَمۡ يَجِدُواْ لَهُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَنصَارٗا٢٥ وَقَالَ نُوحٞ رَّبِّ لَا تَذَرۡ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ مِنَ ٱلۡكَٰفِرِينَ دَيَّارًا٢٦ إِنَّكَ إِن تَذَرۡهُمۡ يُضِلُّواْ عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوٓاْ إِلَّا فَاجِرٗا كَفَّارٗا٢٧ رَّبِّ ٱغۡفِرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيۡتِيَ مُؤۡمِنٗا وَلِلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِۖ وَلَا تَزِدِ ٱلظَّٰلِمِينَ إِلَّا تَبَارَۢا٢٨﴾
۱۱- ۱۶- اگر توبه کنید و آمرزش بخواهید الله باران را فراوان و پیاپی بر شما فرو میفرستد، و بر اموال و فرزندانتان میافزاید، و باغهایی که از میوهها و زیباییهایش بهرهمند میشوید، و رودهایی که کشتزارها و دامهایتان را از آنها سیراب میکنید برایتان قرار میدهد. - ای قوم - شما را چه شده است که از عظمت و قدرت الله نمیترسید، در حالی که شما را مرحله به مرحله و گام به گام: از نطفه سپس علقه سپس مضغه سپس استخوان و گوشت آفریده است؟! آیا ننگریستهاید که الله هفت آسمان همانند را چگونه بر روی یکدیگر آفرید، و ماه را در این آسمانها نوری، و خورشید را چراغی درخشان که ساکنان زمین از آن روشنایی میگیرند آفرید؟!
۱۷-۲۰- و الله اصل شما را به نیکویی از زمین پدید آورد، سپس شما را پس از مرگتان در زمین بازمیگرداند، و شما را در روز رستاخیز به صورت قطعی و مسلم درمیآورد. و الله زمین را همانند فرش برایتان هموار کرد؛ تا راههای وسیع آن را بپیمایید.
۲۱-۲۵- نوح گفت: پروردگارا! قوم من در نافرمانی و تکذیب من از حد گذشتند، و افراد ضعیف آنان از سران گمراه که اموال و فرزندانشان جز بر گمراهی در دنیا و عذاب در آخرت برایشان نیفزود پیروی کردند، و سران گمراه نیرنگ بزرگی علیه پیروان ضعیف خود زدند، و به آنان گفتند: عبادت معبودهایتان را به قصد عبادت الله یگانه که نوح به آن فرا میخواند رها نکنید، و از وَدّ و سُواع و یَغوث و یَعوق و نَسر دست نکشید. اینها اسامی نمادهایشان است که آنها را به جای الله عبادت میکردند، و اسامی مردانی صالح بود، که وقتی مردند شیطان به قومشان الهام کرد که تمثالها و تصویرهایی برای آنان برپا کنند؛ تا – به ادعایشان- هر گاه آنها را دیدند بر طاعت نیرو بگیرند، اما وقتی این قوم از بین رفتند و زمانی طولانی گذشت، و دیگران به جای آنان آمدند، شیطان بر آنان وسوسه کرد که پیشینیانشان این تمثالها و تصویرها را عبادت میکردند، و به آنها متوسل میشدند. این مورد، یکی از حکمتهای تحریم تمثالها، و تحریم بنای گنبدها بر روی قبور است؛ زیرا با گذشت زمانی طولانی، معبودهای جاهلان قرار میگیرند. و این اربابان، بسیاری از مردم را با آراستن راههای فریب و گمراهی برایشان، گمراه کردهاند. نوح در ادامه گفت: و – پروردگارا- بر اینان که با کفر و دشمنی بر خودشان ستم کردهاند جز دوری از حق نیفزا. پس چون مرتکب گناهان شدند و بر کفر و سرکشی پافشاری کردند با طوفان غرق شدند، و پس از غرقشدن، به آتشی بسیار شعلهور و سوزان درآورده شدند، آنگاه به جای الله کسی را نیافتند که به آنان یاری رساند، یا عذاب الهی را از آنان بازدارد.
۲۶-۲۸- و نوح پس از اینکه از قومش نومید شد گفت: پروردگارا! هیچ یک از کسانی را که به تو کفر ورزیدند زنده بر روی زمین نگذار که بگردد یا تکان بخورد. زیرا اگر آنان را رها کرده و نابود نکنی آن بندگانت را که به تو ایمان آوردهاند از راه حق گمراه میکنند، و از پشتها و رَحِمهایشان جز کسی که از حق منحرف و نسبت به تو بسیار کافر و نافرمان است متولد نمیشود. پروردگارا! من، و پدر و مادرم، و هر کس که مؤمن به خانهام درآید، و مردان و زنان مؤمن به خودت را بیامرز، و جز بر نابودی و زیان کافران در دنیا و آخرت نیفزا.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ ٱسۡتَمَعَ نَفَرٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَقَالُوٓاْ إِنَّا سَمِعۡنَا قُرۡءَانًا عَجَبٗا١ يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلرُّشۡدِ فََٔامَنَّا بِهِۦۖ وَلَن نُّشۡرِكَ بِرَبِّنَآ أَحَدٗا٢ وَأَنَّهُۥ تَعَٰلَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا ٱتَّخَذَ صَٰحِبَةٗ وَلَا وَلَدٗا٣ وَأَنَّهُۥ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى ٱللَّهِ شَطَطٗا٤ وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن تَقُولَ ٱلۡإِنسُ وَٱلۡجِنُّ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا٥ وَأَنَّهُۥ كَانَ رِجَالٞ مِّنَ ٱلۡإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٖ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَزَادُوهُمۡ رَهَقٗا٦ وَأَنَّهُمۡ ظَنُّواْ كَمَا ظَنَنتُمۡ أَن لَّن يَبۡعَثَ ٱللَّهُ أَحَدٗا٧ وَأَنَّا لَمَسۡنَا ٱلسَّمَآءَ فَوَجَدۡنَٰهَا مُلِئَتۡ حَرَسٗا شَدِيدٗا وَشُهُبٗا٨ وَأَنَّا كُنَّا نَقۡعُدُ مِنۡهَا مَقَٰعِدَ لِلسَّمۡعِۖ فَمَن يَسۡتَمِعِ ٱلۡأٓنَ يَجِدۡ لَهُۥ شِهَابٗا رَّصَدٗا٩ وَأَنَّا لَا نَدۡرِيٓ أَشَرٌّ أُرِيدَ بِمَن فِي ٱلۡأَرۡضِ أَمۡ أَرَادَ بِهِمۡ رَبُّهُمۡ رَشَدٗا١٠ وَأَنَّا مِنَّا ٱلصَّٰلِحُونَ وَمِنَّا دُونَ ذَٰلِكَۖ كُنَّا طَرَآئِقَ قِدَدٗا١١ وَأَنَّا ظَنَنَّآ أَن لَّن نُّعۡجِزَ ٱللَّهَ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَن نُّعۡجِزَهُۥ هَرَبٗا١٢ وَأَنَّا لَمَّا سَمِعۡنَا ٱلۡهُدَىٰٓ ءَامَنَّا بِهِۦۖ فَمَن يُؤۡمِنۢ بِرَبِّهِۦ فَلَا يَخَافُ بَخۡسٗا وَلَا رَهَقٗا١٣﴾
۱، ۲- - ای رسول- بگو: الله به من وحی کرد که گروهی از جنها به قرائت قرآن توسط من گوش فرا دادند، و چون آن را شنیدند به قومشان گفتند: قطعاً ما قرآنی که در بلاغت و فصاحت، و حکمتها و احکام و اخبارش بدیع و شگفتانگیز است، و به سوی حق و هدایت فرا میخواند شنیدیم، پس این قرآن را تصدیق کرده و به آن عمل کردیم، و هرگز هیچ کس را در عبادت پروردگارمان که ما را آفرید شریک قرار نخواهیم داد.
۳- و [تصدیق کردیم] که عظمت و جلال پروردگارمان پاک و برتر است، و نه همسری گرفته است و نه فرزندی.
۴- و اینکه کمخردِ ما – یعنی ابلیس- در نسبتدادن همسر و فرزند به الله، سخنی دور از حقیقت و درستی در مورد او تعالی میگفت.
۵- و ما گمان میکردیم که هیچ یک از انسانها و جنیان در نسبتدادن همسر و فرزند به الله، هرگز بر او تعالی دروغ نمیبندد.
۶- و مردانی از انسانها به مردانی از جنها پناه میبردند، آنگاه مردان جنی به وسیلۀ پناهبردن مردان انسی به آنان، بر ترس و وحشت و خوفشان میافزودند.
این پناهبردن به غیر الله که او تعالی مردم دوران جاهلیت را به این سبب نکوهش کرده است، نوعی شرک اکبر است، که الله آن را جز با توبۀ نصوح و خالصانه نمیبخشد. در این آیه از پناهبردن به ساحران و شعبدهبازان و مانند آنان به شدت منع شده است.
۷- و– ای جنیان- انسانهای کافر همانند شما گمان کردند که الله تعالی هرگز هیچ کس را پس از مرگش برنخواهد انگیخت.
۸- و– ای جنیان- ما رسیدن به آسمان را خواستیم، تا کلام اهالی آنجا را بشنویم، آنگاه آسمان را پر از فرشتگان زیادی که از آن محافظت میکنند، و پر از شهابهای سوزانی که به سوی هر کس که به آسمان نزدیک شود افکنده میشود یافتیم.
۹- و ما قبل از این، جاهایی در آسمان انتخاب میکردیم؛ تا به اخبارش گوش فرا دهیم، اما اکنون هر کس بکوشد استراق سمع کند شهابی در کمین برای خویش مییابد، که او را میسوزاند و نابود میکند. در این آیه ابطال ادعاهای ساحران و شعبدهبازان وجود دارد، که ادعای علم غیب دارند، و افراد نادان را با دروغ و افترا گول میزنند.
۱۰- و – ای جنیان- ما نمیدانیم که: آیا الله برای ساکنان زمین شر اراده کرده است که بر آنان فرو فرستد، یا خیر و هدایت برایشان اراده کرده است؟
۱۱- و برخی از ما نیکوکار و پرهیزگار، و برخی کافر و فاسق هستند؛ ما فرقهها و گروههای مختلفی هستیم.
۱۲- و ما یقین داریم که الله بر ما تواناست، و ما در قبضه و قدرت او تعالی هستیم، پس اگر امری در مورد ما اراده کند هر کجا که باشیم هرگز نخواهیم توانست او را ناتوان سازیم، و اگر بخواهد آسیبی به ما برساند هرگز نخواهیم توانست با فرار به سوی آسمان از عذاب او رهایی یابیم.
۱۳- و ما وقتی قرآن را شنیدیم به آن ایمان آوردیم، و اقرار کردیم که حقیقتی از جانب الله است، پس هر کس به پروردگارش ایمان آورد، مطمئن است که نیکیهایش کم نمیگردد و بر بدیهایش افزوده نمیشود.
﴿وَأَنَّا مِنَّا ٱلۡمُسۡلِمُونَ وَمِنَّا ٱلۡقَٰسِطُونَۖ فَمَنۡ أَسۡلَمَ فَأُوْلَٰٓئِكَ تَحَرَّوۡاْ رَشَدٗا١٤ وَأَمَّا ٱلۡقَٰسِطُونَ فَكَانُواْ لِجَهَنَّمَ حَطَبٗا١٥ وَأَلَّوِ ٱسۡتَقَٰمُواْ عَلَى ٱلطَّرِيقَةِ لَأَسۡقَيۡنَٰهُم مَّآءً غَدَقٗا١٦ لِّنَفۡتِنَهُمۡ فِيهِۚ وَمَن يُعۡرِضۡ عَن ذِكۡرِ رَبِّهِۦ يَسۡلُكۡهُ عَذَابٗا صَعَدٗا١٧ وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا١٨ وَأَنَّهُۥ لَمَّا قَامَ عَبۡدُ ٱللَّهِ يَدۡعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ عَلَيۡهِ لِبَدٗا١٩ قُلۡ إِنَّمَآ أَدۡعُواْ رَبِّي وَلَآ أُشۡرِكُ بِهِۦٓ أَحَدٗا٢٠ قُلۡ إِنِّي لَآ أَمۡلِكُ لَكُمۡ ضَرّٗا وَلَا رَشَدٗا٢١ قُلۡ إِنِّي لَن يُجِيرَنِي مِنَ ٱللَّهِ أَحَدٞ وَلَنۡ أَجِدَ مِن دُونِهِۦ مُلۡتَحَدًا٢٢ إِلَّا بَلَٰغٗا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِسَٰلَٰتِهِۦۚ وَمَن يَعۡصِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَإِنَّ لَهُۥ نَارَ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًا٢٣ حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ أَضۡعَفُ نَاصِرٗا وَأَقَلُّ عَدَدٗا٢٤ قُلۡ إِنۡ أَدۡرِيٓ أَقَرِيبٞ مَّا تُوعَدُونَ أَمۡ يَجۡعَلُ لَهُۥ رَبِّيٓ أَمَدًا٢٥ عَٰلِمُ ٱلۡغَيۡبِ فَلَا يُظۡهِرُ عَلَىٰ غَيۡبِهِۦٓ أَحَدًا٢٦ إِلَّا مَنِ ٱرۡتَضَىٰ مِن رَّسُولٖ فَإِنَّهُۥ يَسۡلُكُ مِنۢ بَيۡنِ يَدَيۡهِ وَمِنۡ خَلۡفِهِۦ رَصَدٗا٢٧ لِّيَعۡلَمَ أَن قَدۡ أَبۡلَغُواْ رِسَٰلَٰتِ رَبِّهِمۡ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيۡهِمۡ وَأَحۡصَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ عَدَدَۢا٢٨﴾
۱۴، ۱۵- و از میان ما برخی فرمانبردار الله با طاعت هستند، و برخی منحرفان و ستمکارانی هستند که از راه حق گمراهند، پس هر کس اسلام آورَد و با طاعت از الله فرمانبرداری کند، اینان کسانی هستند که راه حق و درست را قصد کردهاند، و در انتخاب این راه بسیار کوشیدهاند پس الله آنان را به آن هدایت فرمود، اما گمراهان از اسلام، هیزم جهنم هستند.
۱۶، ۱۷- و اگر انسانها و جنها راه اسلام را در پیش بگیرند، و از آن دور نشوند، قطعاً آب زیادی بر آنان نازل خواهیم کرد، و روزی در دنیا را بر آنان خواهیم گستراند؛ تا آنان را بیازماییم که: چگونه شکر نعمتهای الله بر خودشان را به جای میآورند؟ و هر کس از طاعت پروردگارش و شنیدن قرآن و تدبر در آن، و عمل به آن روی بگرداند، الله او را در عذابی سخت و مشقتآور درمیآورد.
۱۸- و مسجدها فقط برای عبادت الله یگانه است، پس غیر او را در آنها در دعا و عبادت نخوانید، و دعا و عبادت در مساجد را خالصانه برای الله قرار دهید؛ زیرا مساجد فقط برای عبادت الله یگانه ساخته شدهاند. این آیه، وجوب پاککردن مساجد از هر چیزی که اخلاص برای الله، و پیروی رسولش محمدج را لکهدار میکند میرساند.
۱۹- و آنگاه که محمدج برای عبادت و خواندن پروردگارش برخاست، نزدیک بود که جنها به سبب ازدحام زیاد برای گوشفرادادن به قرائت قرآن توسط او، به صورت گروههایی فشرده بر روی هم بر سرش فرو ریزند.
۲۰- - ای رسول- به این کافران بگو: من فقط پروردگارم را در دعا و عبادت میخوانم، و هیچ کس را در عبادت با او شریک قرار نمیدهم.
۲۱-۲۳- - ای رسول- به آنان بگو: قطعاً من نه میتوانم آسیبی را از شما دفع کنم، و نه میتوانم سودی برایتان جلب کنم. بگو: اگر از الله نافرمانی کنم هرگز هیچ کس مرا از عذاب او نجات نمیدهد، و جز او هیچ پناهگاهی نخواهم یافت که از عذابش به آن پناه ببرم، اما آن چیزی که مالکش هستم این است که از جانب الله آنچه را که مرا به تبلیغ آن برای شما فرمان داده است، و رسالتش را که مرا با آن به سوی شما فرستاده است به شما ابلاغ کنم، و هر کس از الله و رسولش نافرمانی کند، و از دین الله روی بگرداند، قطعاً مجازاتش آتش جهنم است که هرگز از آن خارج نخواهد شد.
۲۴- تا آنگاه که مشرکان عذابی را که به آن وعده داده میشدند ببینند، آنگاه که عذاب به آنان برسد خواهند دانست که: یاران و یاوران چه کسی ضعیفتر است و چه کسی لشکریان کمتری دارد؟
۲۵- ۲۸- - ای رسول- به این مشرکان بگو: نمیدانم آیا زمان این عذابی که به آن وعده داده شدید نزدیک است، یا پروردگارم زمانی طولانی برایش قرار داده است؟ و او سبحانه از آنچه که از دیدگان نهان باشد آگاه است، و هیچ یک از مخلوقاتش را از غیب خویش آگاه نمیکند، مگر کسی که الله او را برای رسالتش برگزیند و از او خشنود شود، که او را بر بخشی از غیب مطلع میگرداند، و از پیش رو و پشت سر آن رسول فرشتگانی میفرستد تا در برابر جنها از او محافظت کنند؛ تا پنهانی به سخنانش گوش ندهند و آن را برای کاهنان نجوا نکنند؛ تا رسولالله جبداند رسولان پیش از او نیز همانند خودش حقیقت و راستی را تبلیغ کردند، و همانگونه که آنان از جنها محافظت شدند او نیز محافظت میشود، و اینکه الله سبحانه از شرایع و احکام و سایر موارد آشکار و نهانی که نزدشان است آگاهی کامل دارد، و ذرهای از این امور بر او پوشیده نمیماند، و او تعالی هر چیزی را به تعداد و دقیق برمیشمرد، و هیچ چیز بر او سبحانه مخفی نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُزَّمِّلُ١ قُمِ ٱلَّيۡلَ إِلَّا قَلِيلٗا٢ نِّصۡفَهُۥٓ أَوِ ٱنقُصۡ مِنۡهُ قَلِيلًا٣ أَوۡ زِدۡ عَلَيۡهِ وَرَتِّلِ ٱلۡقُرۡءَانَ تَرۡتِيلًا٤ إِنَّا سَنُلۡقِي عَلَيۡكَ قَوۡلٗا ثَقِيلًا٥ إِنَّ نَاشِئَةَ ٱلَّيۡلِ هِيَ أَشَدُّ وَطۡٔٗا وَأَقۡوَمُ قِيلًا٦ إِنَّ لَكَ فِي ٱلنَّهَارِ سَبۡحٗا طَوِيلٗا٧ وَٱذۡكُرِ ٱسۡمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلۡ إِلَيۡهِ تَبۡتِيلٗا٨ رَّبُّ ٱلۡمَشۡرِقِ وَٱلۡمَغۡرِبِ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱتَّخِذۡهُ وَكِيلٗا٩ وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ وَٱهۡجُرۡهُمۡ هَجۡرٗا جَمِيلٗا١٠ وَذَرۡنِي وَٱلۡمُكَذِّبِينَ أُوْلِي ٱلنَّعۡمَةِ وَمَهِّلۡهُمۡ قَلِيلًا١١ إِنَّ لَدَيۡنَآ أَنكَالٗا وَجَحِيمٗا١٢ وَطَعَامٗا ذَا غُصَّةٖ وَعَذَابًا أَلِيمٗا١٣ يَوۡمَ تَرۡجُفُ ٱلۡأَرۡضُ وَٱلۡجِبَالُ وَكَانَتِ ٱلۡجِبَالُ كَثِيبٗا مَّهِيلًا١٤ إِنَّآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡكُمۡ رَسُولٗا شَٰهِدًا عَلَيۡكُمۡ كَمَآ أَرۡسَلۡنَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ رَسُولٗا١٥ فَعَصَىٰ فِرۡعَوۡنُ ٱلرَّسُولَ فَأَخَذۡنَٰهُ أَخۡذٗا وَبِيلٗا١٦ فَكَيۡفَ تَتَّقُونَ إِن كَفَرۡتُمۡ يَوۡمٗا يَجۡعَلُ ٱلۡوِلۡدَٰنَ شِيبًا١٧ ٱلسَّمَآءُ مُنفَطِرُۢ بِهِۦۚ كَانَ وَعۡدُهُۥ مَفۡعُولًا١٨ إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذۡكِرَةٞۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًا١٩﴾
۱-۴- ای کسی که خود را در لباسش پیچیده! در شب مگر اندکی از آن برای نماز برخیز، نیمی از شب برخیز یا کمی از نیمه کم کن تا به یک سوم برسد، یا بر آن بیفزا تا به دو سوم برسد، قرآن را با تأنی و آرام که حروف و وقفها روشن باشند بخوان.
۵- - ای پیامبر- در حقیقت قرآنی بزرگ را که مشتمل بر اوامر و نواهی و احکام شرعی است بر تو نازل خواهیم کرد.
۶- مسلماً عبادتی که در دل شب انجام شود تاثیر بیشتری در قلب دارد، و از نظر گفتار روشنتر است؛ چون قلب از دلمشغولیهای دنیوی خالی است.
۷- در حقیقت روز به منافع خودت میپردازی، و زمان زیادی به امور رسالت مشغول هستی، پس در شب خودت را برای عبادت پروردگارت فارغ کن.
۸، ۹- و – ای پیامبر- نام پروردگارت را یاد کن؛ یعنی او را با نامش بخوان، و در عبادت خویش فقط به سوی او روی آور، و بر او توکل کن. او تعالی مالک مشرق و مغرب است، هیچ معبود بر حقی جز او نیست، پس بر الله اعتماد کن، و کارهایت را به او واگذار.
۱۰- و در برابر آنچه مشرکان در مورد تو و دینت میگویند شکیبایی کن، و در کارهای باطلشان با آنان مخالفت کن، و بدون گرفتن انتقام از آنان روی گردان.
۱۱- و – ای رسول- مرا با این تکذیبکنندگانِ آیاتم که از نعمتها و رفاه در دنیا برخوردار هستند رها کن، و زمان اندکی برای تأخیر عذابشان به آنان مهلت بده تا سررسید مشخص عذابشان فرا رسد.
۱۲، ۱۳- قطعاً نزد ما در آخرت زنجیرهایی سنگین و آتشی شعلهور که با آن سوزانده میشوند، و غذایی که در گلوها گیر میکند و فرو نمیرود، و عذابی دردناک دارند.
۱۴- در روزی که زمین و کوهها تکان میخورند و میلرزند تا اینکه کوههای محکم و ثابت به تودهای ماسۀ روان و پراکنده تبدیل میشوند.
۱۵، ۱۶- - ای اهالی مکه- به راستی که ما محمدج را به عنوان رسول، و گواه بر شما به کفر و مخالفتی که از شما سرمیزند فرستادیم، همانگونه که موسی را به عنوان رسولی به سوی فرعون ستمگر فرستادیم، اما فرعون موسی را تکذیب کرد، و به رسالتش ایمان نیاورد، و با فرمانش مخالفت کرد، به این سبب او را به شدت نابود کردیم.
در این آیه هشدار داده شده که مبادا کسی از محمدج نافرمانی کند؛ که عذاب رسیده به فرعون و قومش او را هم فرا خواهد گرفت.
۱۷- پس- اگر کفر ورزید- چگونه میتوانید خودتان را از عذاب روز قیامت که بر اثر هراس و دشواری زیاد آن موی سر فرزندان خردسال سفید میشود نجات دهید.
۱۸- در آن روز آسمان از هراس زیاد میشکافد، وعدۀ الله تعالی برای آمدن آن روز بدون تردید واقع میشود.
۱۹- قطعاً این نشانههای ترسناک که بازدارندهها و نهیبهایی دارد مایۀ پند و عبرت مردم است، تا هر کس که میخواهد از آنها پند بگیرد و فایده ببرد، طاعت و تقوا را به عنوان راهی که او را به خشنودی پروردگارش که او را آفرید و پروردش داد برگزیند.
﴿۞إِنَّ رَبَّكَ يَعۡلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدۡنَىٰ مِن ثُلُثَيِ ٱلَّيۡلِ وَنِصۡفَهُۥ وَثُلُثَهُۥ وَطَآئِفَةٞ مِّنَ ٱلَّذِينَ مَعَكَۚ وَٱللَّهُ يُقَدِّرُ ٱلَّيۡلَ وَٱلنَّهَارَۚ عَلِمَ أَن لَّن تُحۡصُوهُ فَتَابَ عَلَيۡكُمۡۖ فَٱقۡرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنَ ٱلۡقُرۡءَانِۚ عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكُم مَّرۡضَىٰ وَءَاخَرُونَ يَضۡرِبُونَ فِي ٱلۡأَرۡضِ يَبۡتَغُونَ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَءَاخَرُونَ يُقَٰتِلُونَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ فَٱقۡرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنۡهُۚ وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَقۡرِضُواْ ٱللَّهَ قَرۡضًا حَسَنٗاۚ وَمَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكُم مِّنۡ خَيۡرٖ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِ هُوَ خَيۡرٗا وَأَعۡظَمَ أَجۡرٗاۚ وَٱسۡتَغۡفِرُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمُۢ٢٠﴾
۲۰- - ای پیامبر- قطعاً پروردگارت میداند تو گاهی کمتر از دو سوم شب، و گاهی نصف آن، و گاهی دیگر یک سوم آن را برای نماز تهجد برمیخیزی، و گروهی از اصحابت همراه تو برای نماز برمیخیزند. و فقط الله است همان ذاتی که شب و روز را اندازه میگیرد، و اندازههای این دو، و آنچه از آنها را که سپری شده و باقی مانده است میداند، الله میداند که شما نمیتوانید تمام شب را نماز بگزارید، از این رو به شما تخفیف داد، پس در نماز شب هر اندازه از قرآن را که برایتان میسر میشود بخوانید، الله میداند که از میان شما بیمارانی خواهند بود که بیماری آنها را از ادای نماز شب ناتوان میکند، و کسانی دیگر که در جستجوی روزی حلال الله برای تجارت و کار در زمین مسافرت میکنند، و کسانی دیگر که برای بالابردن کلمۀ توحید و انتشار دینش در راه او تعالی میجنگند، در نمازتان آنچه را از قرآن برایتان میسر میشود بخوانید، و بر ادای نمازهای فرض پایداری کنید، و زکاتی را که بر شما واجب است بپردازید، و در راههای خیر و احسان از اموالتان صدقه بدهید؛ این کار را در جستجوی خشنودی الله انجام دهید، و هر خیر و نیکی و طاعتی که انجام دهید، اجر و پاداش آن را بهتر از آنچه در دنیا از پیش فرستادهاید، و با پاداشی بزرگتر از آن، در روز قیامت نزد الله خواهید یافت، و در هر حالی آمرزش الله را بخواهید، که الله نسبت به شما بسیار آمرزنده و مهربان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡمُدَّثِّرُ١ قُمۡ فَأَنذِرۡ٢ وَرَبَّكَ فَكَبِّرۡ٣ وَثِيَابَكَ فَطَهِّرۡ٤ وَٱلرُّجۡزَ فَٱهۡجُرۡ٥ وَلَا تَمۡنُن تَسۡتَكۡثِرُ٦ وَلِرَبِّكَ فَٱصۡبِرۡ٧ فَإِذَا نُقِرَ فِي ٱلنَّاقُورِ٨ فَذَٰلِكَ يَوۡمَئِذٖ يَوۡمٌ عَسِيرٌ٩ عَلَى ٱلۡكَٰفِرِينَ غَيۡرُ يَسِيرٖ١٠ ذَرۡنِي وَمَنۡ خَلَقۡتُ وَحِيدٗا١١ وَجَعَلۡتُ لَهُۥ مَالٗا مَّمۡدُودٗا١٢ وَبَنِينَ شُهُودٗا١٣ وَمَهَّدتُّ لَهُۥ تَمۡهِيدٗا١٤ ثُمَّ يَطۡمَعُ أَنۡ أَزِيدَ١٥ كَلَّآۖ إِنَّهُۥ كَانَ لِأٓيَٰتِنَا عَنِيدٗا١٦ سَأُرۡهِقُهُۥ صَعُودًا١٧ إِنَّهُۥ فَكَّرَ وَقَدَّرَ١٨﴾
۱-۷- ای کسی که خود را با لباسش پوشانیده! از محل خوابت برخیز، و مردم را از عذاب الله بترسان، و تعظیم و توحید و عبادت را فقط برای پروردگارت اختصاص بده، و لباست را از نجاستها پاک کن؛ زیرا طهارت ظاهر باعث تکمیل طهارت باطن و نشانۀ آن است، و بر دوری از اصنام و اوثان و تمام اعمال شرک پایدار باش؛ یعنی به آنها نزدیک نشو. و بخشش نکن؛ به این منظور که بیشتر از آن را بخواهی، و برای خشنودی پروردگارت بر اوامر و نواهی شکیبایی کن.
۸-۱۰- پس آنگاه که برای رستاخیز و زندهشدن مردگان در «صور» دمیده شود، آن وقت روز سخت و دشواری بر کافران است، که نمیتوانند از مناقشۀ حساب و سایر مناظر هولناکش که در آن قرار دارند رهایی یابند.
۱۱- ۱۷- - ای رسول- مرا با کسی که او را در شکم مادرش تک و تنها بدون مال و فرزند آفریدم واگذار، و مال زیاد و گسترده، و فرزندانی که در «مکه» همراهش حضور دارند و از او جدا نمیشوند برایش قرار دادم، و راههای زندگی را از هر نظر برایش آماده کردم، و با وجود این بخشش باز هم طمع دارد که در مال و فرزندانش بیفزایم، در حالی که به من کفر ورزیده است. امر چنانکه این نابکار گنهکار ادعا میکند نیست، و در این موارد برایش نخواهم افزود؛ زیرا دشمن و تکذیبکنندۀ قرآن و حجتهای الله بر مخلوقاتش است، او را به عذابی سخت و تکلیفی بیش از طاقت که از آن راحت نخواهد شد مکلف خواهم کرد. ولید بن مغیره هدف این تهدید است که دشمن حق و در حال جنگ با الله و رسولش بود. این مجازات هر کسی است که با حق دشمنی و آن را ترک کند.
۱۸- همانا او با خودش اندیشید، و طعنه در مورد محمدج و قرآن را که میگوید آماده کرد.
﴿فَقُتِلَ كَيۡفَ قَدَّرَ١٩ ثُمَّ قُتِلَ كَيۡفَ قَدَّرَ٢٠ ثُمَّ نَظَرَ٢١ ثُمَّ عَبَسَ وَبَسَرَ٢٢ ثُمَّ أَدۡبَرَ وَٱسۡتَكۡبَرَ٢٣ فَقَالَ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا سِحۡرٞ يُؤۡثَرُ٢٤ إِنۡ هَٰذَآ إِلَّا قَوۡلُ ٱلۡبَشَرِ٢٥ سَأُصۡلِيهِ سَقَرَ٢٦ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا سَقَرُ٢٧ لَا تُبۡقِي وَلَا تَذَرُ٢٨ لَوَّاحَةٞ لِّلۡبَشَرِ٢٩ عَلَيۡهَا تِسۡعَةَ عَشَرَ٣٠ وَمَا جَعَلۡنَآ أَصۡحَٰبَ ٱلنَّارِ إِلَّا مَلَٰٓئِكَةٗۖ وَمَا جَعَلۡنَا عِدَّتَهُمۡ إِلَّا فِتۡنَةٗ لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ لِيَسۡتَيۡقِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَيَزۡدَادَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِيمَٰنٗا وَلَا يَرۡتَابَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَ وَلِيَقُولَ ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٞ وَٱلۡكَٰفِرُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلٗاۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ ٱللَّهُ مَن يَشَآءُ وَيَهۡدِي مَن يَشَآءُۚ وَمَا يَعۡلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَۚ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكۡرَىٰ لِلۡبَشَرِ٣١ كَلَّا وَٱلۡقَمَرِ٣٢ وَٱلَّيۡلِ إِذۡ أَدۡبَرَ٣٣ وَٱلصُّبۡحِ إِذَآ أَسۡفَرَ٣٤ إِنَّهَا لَإِحۡدَى ٱلۡكُبَرِ٣٥ نَذِيرٗا لِّلۡبَشَرِ٣٦ لِمَن شَآءَ مِنكُمۡ أَن يَتَقَدَّمَ أَوۡ يَتَأَخَّرَ٣٧ كُلُّ نَفۡسِۢ بِمَا كَسَبَتۡ رَهِينَةٌ٣٨ إِلَّآ أَصۡحَٰبَ ٱلۡيَمِينِ٣٩ فِي جَنَّٰتٖ يَتَسَآءَلُونَ٤٠ عَنِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ٤١ مَا سَلَكَكُمۡ فِي سَقَرَ٤٢ قَالُواْ لَمۡ نَكُ مِنَ ٱلۡمُصَلِّينَ٤٣ وَلَمۡ نَكُ نُطۡعِمُ ٱلۡمِسۡكِينَ٤٤ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ ٱلۡخَآئِضِينَ٤٥ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ٤٦ حَتَّىٰٓ أَتَىٰنَا ٱلۡيَقِينُ٤٧﴾
۱۹- ۲۵- پس نفرین بر او باد! و با این کار سزاوار هلاکت باد! چگونه در نفس و دل خویش این طعنه را آماده کرد؟! باز هم نفرین بر او باد! دوباره در مورد طعنهزدن به قرآن که آن را سنجید و آماده کرد اندیشید، سپس وقتی دستش از حیلهها تنگ شد چهره در هم کشید و بسیار عبوس و ترشرو شد، و ناسزایی نیافت که با آن بر قرآن طعنه وارد کند، سپس با رویگردانی از حق بازگشت، و تکبر کرد از اینکه به این امر اعتراف کند، آنگاه در مورد قرآن گفت: این چیزی که محمد میگوید جز سحری که از نخستینیان نقل میشود نیست، این جز کلام مخلوقات نیست که محمد از آنان آموخته و ادعا کرده که از جانب الله است.
۲۶-۳۰- او را وارد جهنم خواهم کرد؛ تا به گرمایش برسد و با آتش آن بسوزد، و چه چیزی تو را آگاه کرد که جهنم چیست؟! هیچ گوشت و استخوانی باقی نمیگذارد مگر اینکه آن را میسوزاند، روی پوست را تغییر میدهد، پوستها را سیاه میکند، و آنها را میسوزاند، پیوسته ادامه دارد و نوزده فرشته از مالکان خشن، بر ساکنانش مسلط هستند.
۳۱- و نگهبانان جهنم را جز فرشتگان تندخو و خشن قرار ندادیم، و این تعداد را قرار ندادیم جز به منظور آزمایش کسانی که به الله کفر ورزیدند؛ و به این هدف که یهود و نصاری که کتاب به آنان داده شده است یقین پیدا کنند که آنچه در مورد نگهبانان جهنم در قرآن آمده است فقط حقیقتی از جانب الله تعالی است، چون این امر با کتابهایشان موافق است، و تا اینکه مؤمنان بر تصدیق الله و رسولش و عمل به شریعت او تعالی بیفزایند، و یهود و نصاری که به آنان کتاب داده شده است و مؤمنان به الله و رسولش تردید نکنند؛ و به این هدف که کسانی که نفاقی در دلهایشان است و کافران بگویند: الله با این عدد شگفت چه چیزی را اراده کرده است؟! و مانند این امر مذکور، الله هر کس را که بخواهد گمراه سازد گمراه میکند و هر کس را که بخواهد هدایت کند هدایت میکند، و شمار لشکریان پروردگارت – از جمله فرشتگان- را هیچ کس جز الله نمیداند. و آتش جز یادآور و اندرزی برای مردم نیست.
۳۲- ۳۷- امر آنگونه نیست که برای تکذیب رسول در آنچه آورده است یاد کردند، الله سبحانه به ماه، و به شب آنگاه که پشت کند و برود، و به صبح آنگاه که روشنایی آورد و آشکار شود سوگند یاد فرمود، که آتش جهنم قطعاً یکی از امور بزرگ است؛ برای تهدید و ترساندن مردم، برای هر یک از شما که بخواهد با انجام طاعات به سوی پروردگارش نزدیکی بجوید، یا با انجام گناهان به عقب بازگردد.
۳۸- ۴۷- هر کس در بند اعمال بد و خوبی است که انجام داده است و در گرو کسب خویش است، و از اعمالش جدا نمیشود تا اینکه حقوق و کیفرهایی را که بر عهدهاش است ادا کند، مگر مسلمانان مخلص دستراست که گردنهایشان با طاعت آزاد شده است، آنان در بهشتهایی هستند که توصیفش قابل درک نیست، و از یکدیگر در مورد کافران که در حق خودشان مرتکب جنایت شدهاند میپرسند: چه چیزی شما را در جهنم درآورد، و باعث شد که آتش افروختهاش را بچشید؟! گنهکاران پاسخ میدهند: در دنیا از نمازگزاران نبودیم، و به فقرا و مساکین صدقه نمیدادیم و به آنان نیکی نمیکردیم، و با گمراهان و فریبخوردگان سخن میگفتیم، و روز حساب و جزا را تکذیب میکردیم، تا مرگ ما را فرا گرفت، در حالی که در این گمراهیها و کارهای ناپسند بودیم.
﴿فَمَا تَنفَعُهُمۡ شَفَٰعَةُ ٱلشَّٰفِعِينَ٤٨ فَمَا لَهُمۡ عَنِ ٱلتَّذۡكِرَةِ مُعۡرِضِينَ٤٩ كَأَنَّهُمۡ حُمُرٞ مُّسۡتَنفِرَةٞ٥٠ فَرَّتۡ مِن قَسۡوَرَةِۢ٥١ بَلۡ يُرِيدُ كُلُّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ أَن يُؤۡتَىٰ صُحُفٗا مُّنَشَّرَةٗ٥٢ كَلَّاۖ بَل لَّا يَخَافُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ٥٣ كَلَّآ إِنَّهُۥ تَذۡكِرَةٞ٥٤ فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥ٥٥ وَمَا يَذۡكُرُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ هُوَ أَهۡلُ ٱلتَّقۡوَىٰ وَأَهۡلُ ٱلۡمَغۡفِرَةِ٥٦﴾
۴۸- پس واسطهگری تمام شفاعتگران؛ اعم از فرشتگان و پیامبران و سایر شفیعان سودی به آنان نمیرساند؛ زیرا شفاعت فقط برای کسی است که الله از او خشنود شود، و به شفیعش اجازه دهد که برایش شفاعت کند.
۴۹- ۵۱- چرا این مشرکان از قرآن و اندرزهایی که در آن است رویگردانند؟! گویی گورخرانی بسیار رمنده هستند، که از شیری شکاری میگریزند.
۵۲، ۵۳- بلکه هر یک از این مشرکان طمع دارد که الله نامهای سرگشاده از آسمان برایش بفرستد، همانگونه که بر محمدج فرستاد. امر آنگونه که ادعا کردند نیست، بلکه حقیقت این است که از آخرت نمیترسند، و رستاخیز و جزا را تصدیق نمیکنند.
۵۴- ۵۶- همانا قرآن اندرزی رسا و کافی برای پندگرفتنشان است، پس هر کس که بخواهد از آنچه در آن آمده است پند میگیرد و از هدایتش فایده میبرد، و از آن پند نمیگیرند مگر اینکه الله هدایت را برایشان بخواهد. او سبحانه سزاوار است که تقوایش پیشه شود و مورد فرمانبرداری قرار گیرد، و سزاوار است که کسی را که به او ایمان آورد و از او فرمانبرداری کند بیامرزد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَآ أُقۡسِمُ بِيَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِ١ وَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلنَّفۡسِ ٱللَّوَّامَةِ٢ أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَلَّن نَّجۡمَعَ عِظَامَهُۥ٣ بَلَىٰ قَٰدِرِينَ عَلَىٰٓ أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُۥ٤ بَلۡ يُرِيدُ ٱلۡإِنسَٰنُ لِيَفۡجُرَ أَمَامَهُۥ٥ يَسَۡٔلُ أَيَّانَ يَوۡمُ ٱلۡقِيَٰمَةِ٦ فَإِذَا بَرِقَ ٱلۡبَصَرُ٧ وَخَسَفَ ٱلۡقَمَرُ٨ وَجُمِعَ ٱلشَّمۡسُ وَٱلۡقَمَرُ٩ يَقُولُ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذٍ أَيۡنَ ٱلۡمَفَرُّ١٠ كَلَّا لَا وَزَرَ١١ إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمُسۡتَقَرُّ١٢ يُنَبَّؤُاْ ٱلۡإِنسَٰنُ يَوۡمَئِذِۢ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ١٣ بَلِ ٱلۡإِنسَٰنُ عَلَىٰ نَفۡسِهِۦ بَصِيرَةٞ١٤ وَلَوۡ أَلۡقَىٰ مَعَاذِيرَهُۥ١٥ لَا تُحَرِّكۡ بِهِۦ لِسَانَكَ لِتَعۡجَلَ بِهِۦٓ١٦ إِنَّ عَلَيۡنَا جَمۡعَهُۥ وَقُرۡءَانَهُۥ١٧ فَإِذَا قَرَأۡنَٰهُ فَٱتَّبِعۡ قُرۡءَانَهُۥ١٨ ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا بَيَانَهُۥ١٩﴾
۱- ۴- الله سبحانه به روز حساب و جزا سوگند یاد فرمود، و به نفس مؤمن و پرهیزگار که صاحبش را بر ترک طاعات و انجام نابودکنندهها سرزنش میکند سوگند یاد فرمود، که قطعاً مردم برانگیخته خواهند شد. آیا این انسان کافر گمان میکند که بر گردآوری استخوانهایش پس از اینکه پراکنده شدند توانا نخواهیم بود؟! آری، استخوانهایش را جمع خواهیم کرد، [به علاوه] قادریم انگشتان یا سرانگشتانش – را پس از اینکه جمع کردیم و به هم پیوند دادیم- به آفرینشی کامل، همانگونه که قبل از مرگ بود قرار دهیم.
۵، ۶- بلکه انسان با انکار رستاخیز، میخواهد بر بدکاری در روزهای آیندۀ عمرش ادامه دهد، این کافر با بعیدشمردن برپایی قیامت میپرسد: روز قیامت چه زمانی واقع میشود؟!
۷-۱۰- آنگاه که چشمان در اثر ترس از مناظر هولناک روز قیامت سرگردان و وحشتزده شوند، و نور ماه از بین برود، و خورشید و ماه در رفتن روشنایی یکجا جمع شوند؛ یعنی برای هر یک از آن دو نوری نباشد، انسان در آن هنگام میگوید: راه فرار از عذاب کجاست؟!
۱۱، ۱۲- - ای انسان- امر آنگونه که آرزو میکنی نیست که فرار میجویی، هیچ پناهگاه و نجاتدهندهای برایت نیست. بازگشت و جایگاه مخلوقات در روز قیامت فقط به سوی الله است، آنگاه هر یک را به آنچه سزاوارش است مجازات میکند.
۱۳- در آن روز الله تعالی انسان را از تمام اعمال خیر و شرش، آنچه که در زندگیاش از پیش فرستاده است و آنچه را به تأخیر انداخته است باخبر میکند.
۱۴، ۱۵- بلکه انسان حجتی آشکار بر نفس خویش است که آنچه انجام داده یا ترک کرده است همراهش است، هر چند هر نوع عذر و بهانهای برای گنهکاریاش بیاورد، که این کار سودی به حالش نمیرساند.
۱۶- ۱۹- - ای رسول- هنگام نزول وحی زبانت را به خواندن قرآن حرکت نده، تا از ترس اینکه از تو جدا شود بخواهی در حفظ آن عجله کنی؛ زیرا بر عهدۀ ماست که آن را در سینهات جمع کنیم، سپس هر وقت خواستی آن را با زبانت بخوانی. پس هر گاه رسول ما جبرئیل آن را برایت خواند به قرائت او گوش بده و ساکت شو، سپس آن را همانگونه که جبرئیل برایت خواند بخوان. توضیح آنچه از معانی و احکامش که فهمشان بر تو مشکل است نیز بر عهدۀ ماست.
﴿كَلَّا بَلۡ تُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ٢٠ وَتَذَرُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ٢١ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاضِرَةٌ٢٢ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٞ٢٣ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذِۢ بَاسِرَةٞ٢٤ تَظُنُّ أَن يُفۡعَلَ بِهَا فَاقِرَةٞ٢٥ كَلَّآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلتَّرَاقِيَ٢٦ وَقِيلَ مَنۡۜ رَاقٖ٢٧ وَظَنَّ أَنَّهُ ٱلۡفِرَاقُ٢٨ وَٱلۡتَفَّتِ ٱلسَّاقُ بِٱلسَّاقِ٢٩ إِلَىٰ رَبِّكَ يَوۡمَئِذٍ ٱلۡمَسَاقُ٣٠ فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّىٰ٣١ وَلَٰكِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ٣٢ ثُمَّ ذَهَبَ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ يَتَمَطَّىٰٓ٣٣ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰ٣٤ ثُمَّ أَوۡلَىٰ لَكَ فَأَوۡلَىٰٓ٣٥ أَيَحۡسَبُ ٱلۡإِنسَٰنُ أَن يُتۡرَكَ سُدًى٣٦ أَلَمۡ يَكُ نُطۡفَةٗ مِّن مَّنِيّٖ يُمۡنَىٰ٣٧ ثُمَّ كَانَ عَلَقَةٗ فَخَلَقَ فَسَوَّىٰ٣٨ فَجَعَلَ مِنۡهُ ٱلزَّوۡجَيۡنِ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰٓ٣٩ أَلَيۡسَ ذَٰلِكَ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧيَ ٱلۡمَوۡتَىٰ٤٠﴾
۲۰، ۲۱- - ای گروه مشرکان- امر چنانکه شما ادعا کردید نیست که رستاخیز و جزایی وجود ندارد، بلکه شما مردمی هستید که دنیا و زینتش را دوست دارید، و آخرت و نعمتهایش را رها میکنید.
۲۲، ۲۳- چهرههای سعادتمندان در روز قیامت شاداب و منور و شاد است، و به سوی آفریدگار و مالک امرشان مینگرند و از این کار بهرهمند میشوند.
۲۴، ۲۵- و چهرههای بدبختان در روز قیامت عبوس و در هم کشیده است، انتظار میکشند مصیبتی بزرگ که مهرههای کمر را میشکند بر آنان فرود آید.
۲۶-۳۰- قطعاً هنگامی که روح به قسمتهای بالای سینه برسد، و حاضران به یکدیگر بگویند: آیا افسونگری هست که وِرد و افسونی بر او به کار برد و او را از حالتی که در آن قرار دارد شفا دهد؟! و کسی که در حال جانکندن است یقین پیدا کند که آنچه بر او نازل شده است همان فراق دنیاست؛ چون فرشتگان مرگ را میبیند، و سختی آخر دنیا با سختی آغاز آخرت جمع میشود، در روز قیامت بندگان به سوی الله تعالی رانده میشوند: یا به سوی بهشت یا به سوی جهنم.
۳۱- ۳۵- پس این کافر به رسول و قرآن ایمان نیاورد، و برای الله سبحانه نمازهای فرض را به جای نیاورد، بلکه قرآن را تکذیب کرد، و از ایمان روی گرداند. به علاوه، در حالی که متکبرانه راه میرفت به سوی خانوادهاش رفت. مرگ بر تو باد! مرگ! باز هم مرگ بر تو باد! مرگ!
۳۶- ۴۰- آیا این انسان منکر رستاخیز گمان میکند که بیهوده بدون اینکه امر و نهی شود رها میگردد و مورد محاسبه قرار نمیگیرد و مجازات نمیشود؟! آیا این انسان یک نطفۀ ضعیف از آبی پست نیست که روان میشود و در رحمها میریزد، سپس به تکهای از خون بسته تبدیل شد، آنگاه الله به قدرت خویش او را آفرید و شکل وی را به بهترین قالب بیاراست؟! سپس از این انسان دو جنس: نر و ماده را آفرید، مگر این معبود که آفریدگار موارد مذکور است بر بازگرداندن مخلوقات بعد از اینکه از بین رفتند توانا نیست؟! آری، به راستی که او سبحانه بر این کار تواناست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿هَلۡ أَتَىٰ عَلَى ٱلۡإِنسَٰنِ حِينٞ مِّنَ ٱلدَّهۡرِ لَمۡ يَكُن شَيۡٔٗا مَّذۡكُورًا١ إِنَّا خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٍ أَمۡشَاجٖ نَّبۡتَلِيهِ فَجَعَلۡنَٰهُ سَمِيعَۢا بَصِيرًا٢ إِنَّا هَدَيۡنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرٗا وَإِمَّا كَفُورًا٣ إِنَّآ أَعۡتَدۡنَا لِلۡكَٰفِرِينَ سَلَٰسِلَاْ وَأَغۡلَٰلٗا وَسَعِيرًا٤ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ يَشۡرَبُونَ مِن كَأۡسٖ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا٥﴾
۱- زمانی طولانی بر انسان گذشته است قبل از اینکه روح در او دمیده شود، که در آن زمان چیز قابل ذکری و دارای هیچ اثر و نشانهای نبود.
۲، ۳- به راستی که ما انسان را از نطفهای آمیخته از آب مرد و آب زن آفریدیم، پس از آن او را با تکالیفی شرعی میآزماییم، از این رو وی را شنوا و بینا قرار دادیم؛ تا آیات را بشنود، و دلایل را ببیند، قطعاً راه هدایت و گمراهی و خیر و شر را برایش آشکار کردیم و به او شناساندیم؛ تا مؤمنی سپاسگزار باشد، یا کافری ناسپاس.
۴- به تحقیق که ما برای کافران بندهایی آهنین که پاهایشان با آنها بسته میشود، و زنجیرهایی که با آنها دستهایشان به گردنهایشان زنجیر میشود، و آتشی که با آن سوزانیده میشوند آماده کردهایم.
۵- قطعاً فرمانبرداران و مخلصان که حق الله را ادا میکنند، در روز قیامت از جام خمری که با بهترین نوع خوشبویی - یعنی آب کافور- آمیخته شده است، مینوشند.
﴿عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا عِبَادُ ٱللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفۡجِيرٗا٦ يُوفُونَ بِٱلنَّذۡرِ وَيَخَافُونَ يَوۡمٗا كَانَ شَرُّهُۥ مُسۡتَطِيرٗا٧ وَيُطۡعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسۡكِينٗا وَيَتِيمٗا وَأَسِيرًا٨ إِنَّمَا نُطۡعِمُكُمۡ لِوَجۡهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمۡ جَزَآءٗ وَلَا شُكُورًا٩ إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوۡمًا عَبُوسٗا قَمۡطَرِيرٗا١٠ فَوَقَىٰهُمُ ٱللَّهُ شَرَّ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمِ وَلَقَّىٰهُمۡ نَضۡرَةٗ وَسُرُورٗا١١ وَجَزَىٰهُم بِمَا صَبَرُواْ جَنَّةٗ وَحَرِيرٗا١٢ مُّتَّكِِٔينَ فِيهَا عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِۖ لَا يَرَوۡنَ فِيهَا شَمۡسٗا وَلَا زَمۡهَرِيرٗا١٣ وَدَانِيَةً عَلَيۡهِمۡ ظِلَٰلُهَا وَذُلِّلَتۡ قُطُوفُهَا تَذۡلِيلٗا١٤ وَيُطَافُ عَلَيۡهِم بَِٔانِيَةٖ مِّن فِضَّةٖ وَأَكۡوَابٖ كَانَتۡ قَوَارِيرَا۠١٥ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٖ قَدَّرُوهَا تَقۡدِيرٗا١٦ وَيُسۡقَوۡنَ فِيهَا كَأۡسٗا كَانَ مِزَاجُهَا زَنجَبِيلًا١٧ عَيۡنٗا فِيهَا تُسَمَّىٰ سَلۡسَبِيلٗا١٨ ۞وَيَطُوفُ عَلَيۡهِمۡ وِلۡدَٰنٞ مُّخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيۡتَهُمۡ حَسِبۡتَهُمۡ لُؤۡلُؤٗا مَّنثُورٗا١٩ وَإِذَا رَأَيۡتَ ثَمَّ رَأَيۡتَ نَعِيمٗا وَمُلۡكٗا كَبِيرًا٢٠ عَٰلِيَهُمۡ ثِيَابُ سُندُسٍ خُضۡرٞ وَإِسۡتَبۡرَقٞۖ وَحُلُّوٓاْ أَسَاوِرَ مِن فِضَّةٖ وَسَقَىٰهُمۡ رَبُّهُمۡ شَرَابٗا طَهُورًا٢١ إِنَّ هَٰذَا كَانَ لَكُمۡ جَزَآءٗ وَكَانَ سَعۡيُكُم مَّشۡكُورًا٢٢ إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡقُرۡءَانَ تَنزِيلٗا٢٣ فَٱصۡبِرۡ لِحُكۡمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعۡ مِنۡهُمۡ ءَاثِمًا أَوۡ كَفُورٗا٢٤ وَٱذۡكُرِ ٱسۡمَ رَبِّكَ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلٗا٢٥﴾
۶- ۱۰- این شراب که با کافور مخلوط شده از چشمهای است که بندگان الله از آن مینوشند، و آن را هر جا که بخواهند به آسانی روان و جاری میکنند. این بندگان در دنیا به آنچه از طاعات الله که خودشان را به آن ملزم کردهاند وفا میکردند، و از عذاب الهی در روز قیامت که ضررش بسیار خطرناک، و شرش بر مردم گسترده و منتشر است، مگر بر کسی که الله بر او رحم کند میترسیدند، و طعام را با وجود اینکه آن را دوست و به آن نیاز داشتند، به فقیری ناتوان از کسب که چیزی ندارد که برایش کافی باشد و نیازش را برآورده سازد، و به کودکی که قبل از سن بلوغ پدرش را از دست داده و هیچ مالی ندارد، و به اسیری که در جنگ از مشرکان و غیرشان اسیر شده است میدادند، و با خویشتن میگفتند: ما فقط در جستجوی خشنودی و طلب پاداش الله، به شما نیکی میکنیم، و هیچ عوضی نمیجوییم، و قصد ستایش و تشکر از سوی شما را نیز نداریم. به راستی که ما از پروردگارمان در روزی سخت که بر اثر وحشت و هول و هراس زیادش چهرهها در آن عبوس و پیشانیها در هم کشیده میشوند میترسیم.
۱۱- ۱۴- پس الله آنان را از دشواریهای آن روز نجات داد، و زیبایی و نوری در چهرههایشان، و سروری در دلهایشان به آنان عطا کرد، به سبب صبرشان در دنیا بر طاعات، بهشتی بزرگ را که آنچه میخواهند از آن میخورند، و ابریشمی نرم در آنجا میپوشانند به آنان پاداش داد، در آنجا بر تختهایی آراسته با جامهها و پردههایی فاخر تکیه میزنند، و نه گرمای خورشید را میبینند و نه سرمای شدیدی، و درختان بهشت نزدیکشان است که بر آنان سایه میافکنند، و چیدن میوههایشان برای آنان بسیار آسان شده است.
۱۵- ۱۸- و خدمتکاران با ظرفهای نقرهای غذا، و جامهای شیشهای شراب، پیرامون آنان میگردند، این جامهای شیشهای از نقره هستند، و ساقیها آنها را به همان مقدار که نوشندگان اشتها دارند به گونهای اندازهگیری کردهاند که نه از آن بیشتر است و نه کمتر، و این نیکوکاران در بهشت از جام خمری لبریز که با زنجبیل آمیخته شده است نوشانیده میشوند، و از چشمهای در بهشت که به سبب سلامتی و پاکی و نوشیدن آسان و خوشبویی شرابش سَلسبیل نامیده میشود مینوشند.
۱۹- برای خدمت به این نیکوکاران، پسرانی بر گردشان میچرخند که هیچ تغییری نمیکنند و همیشه بر حالتی که هستند باقی میمانند، و هر گاه آنان را ببینی- به سبب زیبایی و طراوت رنگهایشان و درخشندگی چهرههایشان- گویی مرواریدهای پراکندۀ درخشانی هستند.
۲۰- و هر گاه به هر مکانی از بهشت بنگری نعمتهایی غیر قابل توصیف، و سرزمینی بزرگ و گسترده که پایانی ندارد میبینی.
۲۱- لباسهایی که آستریهایشان از ابریشم سبز نازک، و ظاهرشان از ابریشم ضخیم است بر تنشان قرار دارد و بدنهایشان را زیبا میکند، و با دستبندهایی نقرهای آراسته میشوند، و فراتر از این نعمتها، پروردگارشان شرابی که از هر گونه پلیدی و آلودگی خالی است به آنان مینوشاند.
۲۲- و به آنان گفته میشود: به راستی که این نعمتها در برابر اعمال صالحتان برای شما آماده شده است، عملتان در دنیا نزد الله پسندیده و مقبول بوده است.
۲۳- - ای رسول- به تحقیق که ما قرآن را به تدریج از جانب خویش بر تو نازل کردیم؛ تا وعده و وعید و پاداش و کیفرهایی را که در آن است به مردم یادآوری کنی.
۲۴، ۲۵- پس در برابر احکام تقدیری پروردگارت شکیبایی کن و آن را بپذیر، و در برابر احکام دینی او تعالی شکیبایی و آن را اجرا کن، و از مشرکی که در شهوات فرو رفته یا در کفر و گمراهی از حق گذشته است فرمان مبر، و بر یاد و خواندن پروردگارت در ابتدا و پایان روز مواظبت کن.
﴿وَمِنَ ٱلَّيۡلِ فَٱسۡجُدۡ لَهُۥ وَسَبِّحۡهُ لَيۡلٗا طَوِيلًا٢٦ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ يُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ وَيَذَرُونَ وَرَآءَهُمۡ يَوۡمٗا ثَقِيلٗا٢٧ نَّحۡنُ خَلَقۡنَٰهُمۡ وَشَدَدۡنَآ أَسۡرَهُمۡۖ وَإِذَا شِئۡنَا بَدَّلۡنَآ أَمۡثَٰلَهُمۡ تَبۡدِيلًا٢٨ إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذۡكِرَةٞۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلٗا٢٩ وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا٣٠ يُدۡخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحۡمَتِهِۦۚ وَٱلظَّٰلِمِينَ أَعَدَّ لَهُمۡ عَذَابًا أَلِيمَۢا٣١﴾
۲۶- و بخشی از شب را برای پروردگارت فروتنی کن، و برایش نماز بگزار، و زمانی طولانی از شب را برای او تعالی بیدار بمان.
۲۷- به راستی که این مشرکان دنیا را دوست دارند، و به آن سرگرم هستند، و عمل برای آخرت و آنچه سبب نجاتشان در روزی میشود که سختیهای بزرگی دارد را پشت سرشان رها میکنند.
۲۸- ما آنان را آفریدهایم و آفرینش آنان را مستحکم کردهایم، و هر گاه بخواهیم آنان را نابود میکنیم، و مردمی میآوریم که مطیع و فرمانبردار اوامر الهی باشند.
۲۹- ۳۱- به تحقیق که این سوره به سبب تشویق و تهدید، و وعد و وعیدهایی که دارد مایۀ اندرز جهانیان است، پس هر کس برای خودش در دنیا و آخرت خیر بخواهد میتواند با ایمان و تقوا راهی که او را به آمرزش و خشنودی الله میرساند برگزیند. و هیچ امری را نمیخواهید مگر به تقدیر و ارادۀ الله. به راستی که الله از احوال مخلوقاتش بسیار آگاه، و در تدبیر و آفرینش خویش حکیم است. هر یک از بندگانش را که بخواهد در رحمت و خشنودی خویش درمیآورد، که اینان همان مؤمنان هستند، و برای ستمکارانی که از حدود الهی میگذرند عذابی دردناک آماده کرده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡمُرۡسَلَٰتِ عُرۡفٗا١ فَٱلۡعَٰصِفَٰتِ عَصۡفٗا٢ وَٱلنَّٰشِرَٰتِ نَشۡرٗا٣ فَٱلۡفَٰرِقَٰتِ فَرۡقٗا٤ فَٱلۡمُلۡقِيَٰتِ ذِكۡرًا٥ عُذۡرًا أَوۡ نُذۡرًا٦ إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَوَٰقِعٞ٧ فَإِذَا ٱلنُّجُومُ طُمِسَتۡ٨ وَإِذَا ٱلسَّمَآءُ فُرِجَتۡ٩ وَإِذَا ٱلۡجِبَالُ نُسِفَتۡ١٠ وَإِذَا ٱلرُّسُلُ أُقِّتَتۡ١١ لِأَيِّ يَوۡمٍ أُجِّلَتۡ١٢ لِيَوۡمِ ٱلۡفَصۡلِ١٣ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِ١٤ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٥ أَلَمۡ نُهۡلِكِ ٱلۡأَوَّلِينَ١٦ ثُمَّ نُتۡبِعُهُمُ ٱلۡأٓخِرِينَ١٧ كَذَٰلِكَ نَفۡعَلُ بِٱلۡمُجۡرِمِينَ١٨ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٩﴾
۱-۷- الله به بادهای پیاپی که از پی یکدیگر میوزند، و به بادهای سخت وزنده و نابودگر، و به فرشتگانی که بر ابرها گماشته شدهاند و آنها را هر جا که الله بخواهد میبرند، و به فرشتگانی که از جانب الله آنچه را که میان حق و باطل و حلال و حرام جدایی میاندازد فرود میآورند، و به فرشتگانی که وحی را از جانب الله دریافت و آن را بر پیامبرانش نازل میکنند سوگند یاد فرمود؛ تا اتمام حجت و انذاری از جانب الله برای مخلوقاتش باشد؛ برای اینکه حجتی برایشان باقی نماند، که روز قیامت و حساب و جزایی که در آن است قطعاً و بدون تردید بر شما واقع خواهد شد.
۸- ۱۵- پس وقتی که ستارگان محو شوند و نورشان از بین برود، و آنگاه که آسمان شکافته شود، و آنگاه که کوهها از جای خویش کنده و متلاشی و به گرد و خاکی که بادها آنها را میپراکنند تبدیل شوند، و آنگاه که زمان و سررسیدی برای رسولان به منظور داوری میان آنان و امتهایشان مشخص گردد، گفته میشود: برای چه روز بزرگی رسولان به تأخیر افتادهاند و برایشان تعیین وقت شده است؟ برای روز حکم و داوری میان مخلوقات. و – ای انسان- چه چیزی تو را آگاه کرد که روز داوری و سختی و هول و هراس موجود در آن چیست؟! در آن روز نابودی و هلاکتی بزرگ علیه کسانی است که این روز موعود را تکذیب کردهاند.
۱۶- ۱۸- مگر امتهای پیشین مانند قوم نوح و عاد و ثمود را به سبب اینکه رسولانشان را تکذیب کردند نابود نکردهایم؟ سپس پسینیانی را که در تکذیب و نافرمانی همانندشان بودند به آنان ملحق نکردهایم؟ مانند این نابودکردن سهمگین، گناهکاران از میان کافران «مکه» را نیز به سبب اینکه رسولج را تکذیب کردند نابود میکنیم.
۱۹- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت بر هر کسی باد که این امر را که فقط الله معبود بر حق و بدون شریک است، و نیز نبوت و رستاخیز و حساب را تکذیب میکند.
﴿أَلَمۡ نَخۡلُقكُّم مِّن مَّآءٖ مَّهِينٖ٢٠ فَجَعَلۡنَٰهُ فِي قَرَارٖ مَّكِينٍ٢١ إِلَىٰ قَدَرٖ مَّعۡلُومٖ٢٢ فَقَدَرۡنَا فَنِعۡمَ ٱلۡقَٰدِرُونَ٢٣ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٢٤ أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ كِفَاتًا٢٥ أَحۡيَآءٗ وَأَمۡوَٰتٗا٢٦ وَجَعَلۡنَا فِيهَا رَوَٰسِيَ شَٰمِخَٰتٖ وَأَسۡقَيۡنَٰكُم مَّآءٗ فُرَاتٗا٢٧ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٢٨ ٱنطَلِقُوٓاْ إِلَىٰ مَا كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ٢٩ ٱنطَلِقُوٓاْ إِلَىٰ ظِلّٖ ذِي ثَلَٰثِ شُعَبٖ٣٠ لَّا ظَلِيلٖ وَلَا يُغۡنِي مِنَ ٱللَّهَبِ٣١ إِنَّهَا تَرۡمِي بِشَرَرٖ كَٱلۡقَصۡرِ٣٢ كَأَنَّهُۥ جِمَٰلَتٞ صُفۡرٞ٣٣ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٣٤ هَٰذَا يَوۡمُ لَا يَنطِقُونَ٣٥ وَلَا يُؤۡذَنُ لَهُمۡ فَيَعۡتَذِرُونَ٣٦ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٣٧ هَٰذَا يَوۡمُ ٱلۡفَصۡلِۖ جَمَعۡنَٰكُمۡ وَٱلۡأَوَّلِينَ٣٨ فَإِن كَانَ لَكُمۡ كَيۡدٞ فَكِيدُونِ٣٩ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٠ إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي ظِلَٰلٖ وَعُيُونٖ٤١ وَفَوَٰكِهَ مِمَّا يَشۡتَهُونَ٤٢ كُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ هَنِيَٓٔۢا بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ٤٣ إِنَّا كَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُحۡسِنِينَ٤٤ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٥ كُلُواْ وَتَمَتَّعُواْ قَلِيلًا إِنَّكُم مُّجۡرِمُونَ٤٦ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٧ وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱرۡكَعُواْ لَا يَرۡكَعُونَ٤٨ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ٤٩ فَبِأَيِّ حَدِيثِۢ بَعۡدَهُۥ يُؤۡمِنُونَ٥٠﴾
۲۰- ۲۳- - ای گروه کافران- مگر شما را از آبی ضعیف و پست؛ یعنی نطفه نیافریدهایم. سپس آن آب پست را تا زمانی که نزد الله تعالی مشخص و معلوم است، در مکانی حفاظتشده؛ یعنی رحم زن قرار ندادهایم؟! پس بر آفرینش و ایجاد شکل و صورت و درآوردن آن توانا بودهایم، و چه نیک تواناییم!
۲۴- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت بر کسانی باد که قدرت ما را تکذیب میکنند.
۲۵- ۲۷- آیا این زمین را که بر روی آن زندگی میکنید قرار ندادهایم، که زندگانی بیشمار بر پشت خویش، و مردگانی بیشمار در شکم خویش گرد میآورد. و کوههایی استوار و بلند در آن قرار ندادهایم، تا شما را نلرزاند، و آبی پاکیزه و گوارا به شما ننوشانیدهایم؟!
۲۸- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت باد بر کسانی که این نعمتها را تکذیب میکنند.
۲۹- ۳۳- روز قیامت به کافران گفته میشود: به سوی عذاب جهنم که آن را در دنیا تکذیب میکردید بروید، بروید از دود جهنم که سه شاخه از آن منشعب میشود سایه بگیرید، این سایه نه جلوی گرمای آن روز را میگیرد، و نه ذرهای از گرمای زبانۀ آتش را دفع میکند. به راستی که جهنم پارههای بزرگی از آتش میافکند، که هر یک از آنها از نظر بزرگی و ارتفاع مانند بنایی مرتفع است. پارههای جهنم که از آن پراکنده میشوند گویی شترانی سیاه متمایل به زردی هستند.
۳۴- نابودی و عذابی سخت در آن روز باد بر تکذیبکنندگانِ تهدید و وعید الله.
۳۵، ۳۶- این روز قیامت است که تکذیبکنندگان سخنی نمیگویند که سودی به حالشان برساند، و به آنان اجازۀ سخن داده نمیشود تا عذرخواهی کنند؛ زیرا هیچ عذری ندارند.
۳۷- نابودی و عذابی سخت در آن روز باد بر تکذیبکنندگانِ این روز و حوادثی که در خود جای داده است.
۳۸، ۳۹- این روزی است که الله در آن روز میان مخلوقات داوری میکند، و حق را از باطل جدا میگرداند، - ای گروه کافران این امت- شما را همراه کافران نخستین که در میان امتهای پیشین بودند یکجا گرد میآوریم، پس اگر حیلهای برای رهایی از عذاب دارید به کار اندازید، و خودتان را از مجازات و انتقام الله نجات دهید.
۴۰- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت باد بر تکذیبکنندگانِ روز قیامت.
۴۱- ۴۵- قطعاً کسانی که در دنیا از پروردگارشان ترسیدهاند، و با امتثال اوامر و ترک نواهیاش از عذاب او تعالی پرهیز کردهاند، روز قیامت در سایههای درختان سبز و خرم و کنار چشمههای آب روان هستند، و در میان میوههای زیادی که دلخواهشان است بهرهمند میشوند. به آنان گفته میشود: به سبب اعمال صالحی که در دنیا انجام میدادید، با لذت بخورید، و گوارا بنوشید. قطعاً ما مانند این پاداش بزرگ، به کسانی که اعمال نیکی دارند و به خوبی از ما اطاعت میکنند پاداش میدهیم. نابودی و عذابی سخت در روز قیامت باد بر تکذیبکنندگانِ روز جزا و حساب و نعمتها و عذابی که در آن است.
۴۶- سپس الله کافران را تهدید کرده و میفرماید: زمانی اندک از خوراکیهای لذیذ دنیا بخورید، و از تمایلات فانی آن برخوردار شوید، به راستی که شما به سبب اینکه برای الله شریک قرار دادید گنهکار هستید.
۴۷- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت باد بر تکذیبکنندگانِ روز حساب و جزا.
۴۸- و هر گاه به این تکذیبکنندگان گفته شود: برای الله نماز بگزارید و در برابر او سر به اطاعت فرود آورید، سر فرود نمیآورند و نماز نمیگزارند، بلکه بر تکبر و گردنکشی خویش پافشاری میکنند.
۴۹، ۵۰- نابودی و عذابی سخت در روز قیامت باد بر تکذیبکنندگانِ آیات الهی. اگر به این قرآن ایمان نیاورند، پس به کدام کتاب و سخن دیگری ایمان خواهند آورد؟! در حالی که قرآن همه چیز را بیان کرده، و حکمتها و احکام و اخبارش واضح و آشکار، و الفاظ و معانیاش اعجازانگیز است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿عَمَّ يَتَسَآءَلُونَ١ عَنِ ٱلنَّبَإِ ٱلۡعَظِيمِ٢ ٱلَّذِي هُمۡ فِيهِ مُخۡتَلِفُونَ٣ كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٤ ثُمَّ كَلَّا سَيَعۡلَمُونَ٥ أَلَمۡ نَجۡعَلِ ٱلۡأَرۡضَ مِهَٰدٗا٦ وَٱلۡجِبَالَ أَوۡتَادٗا٧ وَخَلَقۡنَٰكُمۡ أَزۡوَٰجٗا٨ وَجَعَلۡنَا نَوۡمَكُمۡ سُبَاتٗا٩ وَجَعَلۡنَا ٱلَّيۡلَ لِبَاسٗا١٠ وَجَعَلۡنَا ٱلنَّهَارَ مَعَاشٗا١١ وَبَنَيۡنَا فَوۡقَكُمۡ سَبۡعٗا شِدَادٗا١٢ وَجَعَلۡنَا سِرَاجٗا وَهَّاجٗا١٣ وَأَنزَلۡنَا مِنَ ٱلۡمُعۡصِرَٰتِ مَآءٗ ثَجَّاجٗا١٤ لِّنُخۡرِجَ بِهِۦ حَبّٗا وَنَبَاتٗا١٥ وَجَنَّٰتٍ أَلۡفَافًا١٦ إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ كَانَ مِيقَٰتٗا١٧ يَوۡمَ يُنفَخُ فِي ٱلصُّورِ فَتَأۡتُونَ أَفۡوَاجٗا١٨ وَفُتِحَتِ ٱلسَّمَآءُ فَكَانَتۡ أَبۡوَٰبٗا١٩ وَسُيِّرَتِ ٱلۡجِبَالُ فَكَانَتۡ سَرَابًا٢٠ إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتۡ مِرۡصَادٗا٢١ لِّلطَّٰغِينَ مََٔابٗا٢٢ لَّٰبِثِينَ فِيهَآ أَحۡقَابٗا٢٣ لَّا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرۡدٗا وَلَا شَرَابًا٢٤ إِلَّا حَمِيمٗا وَغَسَّاقٗا٢٥ جَزَآءٗ وِفَاقًا٢٦ إِنَّهُمۡ كَانُواْ لَا يَرۡجُونَ حِسَابٗا٢٧ وَكَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا كِذَّابٗا٢٨ وَكُلَّ شَيۡءٍ أَحۡصَيۡنَٰهُ كِتَٰبٗا٢٩ فَذُوقُواْ فَلَن نَّزِيدَكُمۡ إِلَّا عَذَابًا٣٠﴾
۱-۳- کافران قریش در مورد چه چیزی از یکدیگر میپرسند؟ در مورد خبری بزرگ؛ یعنی قرآن عظیم از رستاخیز که کافران قریش در آن تردید داشته و آن را تکذیب کردند خبر میدهد.
۴- ۵- امر چنانکه این مشرکان ادعا کردند نیست، این مشرکان به زودی از سرانجامِ تکذیب خویش آگاه خواهند شد، و خواهند دانست که الله در روز قیامت چه کاری با آنان انجام میدهد، باز هم [تاکید میشود که] از این کار اطمینان حاصل خواهند کرد، و راستی و صحت قرآن و رستاخیز را که محمدج خبر از آن داده و آورده است، به یقین خواهند دانست.
این تهدید و وعیدی بر آنان است.
۶- مگر زمین را همچون فرش برایتان هموار نکردهایم؟!
۷- و کوهها را ثابت و استوار قرار ندادهایم؛ تا زمین شما را نلرزاند؟!
۸- و شما را به انواع مرد و زن نیافریدهایم؟!
۹- و خوابتان را مایۀ آسایش بدنهایتان قرار ندادهایم، که در آن سکونت و آرامش مییابید؟!
۱۰- و شب را لباسی برایتان قرار ندادهایم که تاریکیاش شما را میپوشاند و پنهان میکند، همانگونه که لباس صاحبش را میپوشاند؟!
۱۱- و روز را مایۀ زندگی شما قرار ندادهایم که در آن برای امرار معاشتان پراکنده میشوید، و برای کسب مصالح خویش تلاش میکنید؟!
۱۲- و هفت آسمان مستحکم و استوار، که هیچ رخنه و شکافی ندارند بر فرازتان قرار ندادهایم؟!
۱۳- و خورشید را چراغی بسیار درخشان و روشناییبخش نگردانیدهایم؟!
۱۴- ۱۶- و از ابر پرباران آبی که به فراوانی و بسیار فرو میریزد فرو نفرستادهایم؛ تا دانههایی را که مردم آنها را میخورند، و گیاهانی که حیوانات از آنها میخورند، و باغهایی انبوه که شاخههای درختانش درهم فرو رفته است، با آن آب برویانیم؟!
۱۷، ۱۸- قطعاً روز داوری میان مخلوقات - یعنی روز قیامت- زمان و میعادی مشخص برای همگی است، روزی که فرشته برای اعلام رستاخیز در صور میدمد، آنگاه امتامت، در حالی که هر امتی همراه پیشوایش است میآیید.
۱۹- و آسمان گشوده میشود، و درهای فراوانی برای نزول فرشتگان برایش ایجاد میشود.
۲۰- و کوههای استوار از هم پاشیده میشوند، و مانند سراب میگردند.
۲۱- ۲۶- به راستی که در آن روز، جهنم در کمین کافران که برایشان آماده شده است میباشد، بازگشتگاهی برای کافران است که روزگارانی پیاپی و همیشگی در آن میمانند، نه چیزی در آن میچشند که گرمای آتش را برایشان سرد کند، و نه شرابی که سیرابشان کند، جز آبی بسیار سوزان، و چرک و خون جهنمیان، که با این مجازات عادلانه کیفر میشوند؛ چون موافق اعمالی است که در دنیا انجام میدادند.
۲۷- ۳۰- قطعاً آنان از روز حساب نمیترسیدند و از این رو، برای آن عمل نکردهاند، و آنچه را که رسولان برایشان آوردند به شدت تکذیب کردهاند، و همه چیز را دانستیم و در لوح محفوظ نوشتیم، پس – ای کافران- جزای اعمالتان را بچشید، که جز عذابی بر روی عذابتان نخواهیم افزود.
﴿إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ مَفَازًا٣١ حَدَآئِقَ وَأَعۡنَٰبٗا٣٢ وَكَوَاعِبَ أَتۡرَابٗا٣٣ وَكَأۡسٗا دِهَاقٗا٣٤ لَّا يَسۡمَعُونَ فِيهَا لَغۡوٗا وَلَا كِذَّٰبٗا٣٥ جَزَآءٗ مِّن رَّبِّكَ عَطَآءً حِسَابٗا٣٦ رَّبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَا ٱلرَّحۡمَٰنِۖ لَا يَمۡلِكُونَ مِنۡهُ خِطَابٗا٣٧ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلرُّوحُ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ صَفّٗاۖ لَّا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَقَالَ صَوَابٗا٣٨ ذَٰلِكَ ٱلۡيَوۡمُ ٱلۡحَقُّۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ مََٔابًا٣٩ إِنَّآ أَنذَرۡنَٰكُمۡ عَذَابٗا قَرِيبٗا يَوۡمَ يَنظُرُ ٱلۡمَرۡءُ مَا قَدَّمَتۡ يَدَاهُ وَيَقُولُ ٱلۡكَافِرُ يَٰلَيۡتَنِي كُنتُ تُرَٰبَۢا٤٠﴾
۳۱- ۳۵- قطعاً کسانی که از پروردگارشان میترسند و اعمال صالح انجام میدهند، با ورود به بهشت رستگارند. باغها و تاکستانهای بزرگی برایشان است، و همسرانی جوان که پستانهایشان با کمی ارتفاع گرد شده، و هم سن و سال هستند، و جامی لبریز از خمر دارند. در این بهشت نه سخن باطلی میشنوند، و نه به یکدیگر دروغ میگویند.
۳۶- ۳۹- تمام این موارد پاداش و احسان و عطایی فراوان و کافی برایشان از جانب الله، پروردگار آسمانها و زمین و آنچه میان این دو وجود دارد، و ذات بخشایشگر در دنیا و آخرت است. این حق را ندارند که از او بخواهند مگر در آنچه به آنان اجازه دهد. روزی که جبرئیل و فرشتگان به صف میایستند، شفاعت نمیکنند مگر [برای] کسی که الله رحمان اجازۀ شفاعتکردن به نفع او را بدهد، و سخنی راست و درست گفته باشد. این روز، حقیقتی است که بدون تردید واقع میشود، پس هر کس میخواهد از هول و هراسهای آن روز نجات یابد باید با انجام اعمال صالح، راهی به سوی پروردگارش برگزیند.
۴۰- در حقیقت ما شما را از عذاب نزدیک روز آخرت میترسانیم که هر کس هر خیری را که انجام داده باشد یا هر گناهی را که مرتکب شده باشد در آن روز میبیند، و کافر از ترس حسابرسی میگوید: کاش خاک بودم که برانگیخته نمیشدم.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلنَّٰزِعَٰتِ غَرۡقٗا١ وَٱلنَّٰشِطَٰتِ نَشۡطٗا٢ وَٱلسَّٰبِحَٰتِ سَبۡحٗا٣ فَٱلسَّٰبِقَٰتِ سَبۡقٗا٤ فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا٥ يَوۡمَ تَرۡجُفُ ٱلرَّاجِفَةُ٦ تَتۡبَعُهَا ٱلرَّادِفَةُ٧ قُلُوبٞ يَوۡمَئِذٖ وَاجِفَةٌ٨ أَبۡصَٰرُهَا خَٰشِعَةٞ٩ يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرۡدُودُونَ فِي ٱلۡحَافِرَةِ١٠ أَءِذَا كُنَّا عِظَٰمٗا نَّخِرَةٗ١١ قَالُواْ تِلۡكَ إِذٗا كَرَّةٌ خَاسِرَةٞ١٢ فَإِنَّمَا هِيَ زَجۡرَةٞ وَٰحِدَةٞ١٣ فَإِذَا هُم بِٱلسَّاهِرَةِ١٤ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ مُوسَىٰٓ١٥ إِذۡ نَادَىٰهُ رَبُّهُۥ بِٱلۡوَادِ ٱلۡمُقَدَّسِ طُوًى١٦﴾
۱-۷- الله سوگند یاد فرمود به فرشتگانی که ارواح کافران را با شدت و زور میکشند، و به فرشتگانی که ارواح مؤمنان را با نرمی و آرامی درمیآورند، و به فرشتگانی که در نزول از آسمان و صعود به آن شناورند، سپس به فرشتگانی که از یکدیگر سبقت میگیرند و برای اجرای فرمان الله میشتابند، و به فرشتگانی که فرمان پروردگارشان را در تدبیر آنچه از امور هستی که به آنان سپرده شده است اجرا میکنند سوگند یاد فرمود، - اما مخلوق این حق را ندارد که جز بر خالق خویش سوگند یاد کند؛ زیرا اگر به غیر آفریدگارش سوگند یاد کند شرک ورزیده است-. الله به تمام این فرشتگان سوگند یاد فرمود که قطعاً مخلوقات برانگیخته میشوند و مورد محاسبه قرار خواهند گرفت، در روزی که زمین با اولین دمیدن در صور که برای میراندن مخلوقات است، به شدت تکان میخورد، و در پی آن دمیدن دوم برای زندهگردانیدن میآید.
۸ ، ۹- دلهای کافران در آن روز از ترسِ زیاد، آشفته و ناآرام است، و چشمان صاحبانشان از ترس آنچه میبینند خوار و فرو افتاده است.
۱۰- ۱۲- این تکذیبکنندگان رستاخیز میگویند: آیا پس از اینکه مُردیم دوباره زنده در زمین بازگردانیده میشویم؟! آیا در حالی که استخوانهایی پوسیده و پوچ شدهایم بازگردانیده میشویم؟! گفتند: بازگشتمان در چنین حالتی، زیانآور و دروغین خواهد بود.
۱۳،۱۴- این بازگشت در حقیقت یک دمیدن است، به ناگاه پس از اینکه در دل زمین [به صورت مُرده] بودند بر روی زمین زنده میشوند.
۱۵، ۱۶- - ای رسول- آیا قصۀ موسی به تو رسید؟! آنگاه که پروردگارش سبحانه او را در وادی پاک و مبارک «طوی» ندا داد.
﴿فَأَرَىٰهُ ٱلۡأٓيَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰ٢٠ فَكَذَّبَ وَعَصَىٰ٢١ ثُمَّ أَدۡبَرَ يَسۡعَىٰ٢٢ فَحَشَرَ فَنَادَىٰ٢٣ فَقَالَ أَنَا۠ رَبُّكُمُ ٱلۡأَعۡلَىٰ٢٤ فَأَخَذَهُ ٱللَّهُ نَكَالَ ٱلۡأٓخِرَةِ وَٱلۡأُولَىٰٓ٢٥ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّمَن يَخۡشَىٰٓ٢٦ ءَأَنتُمۡ أَشَدُّ خَلۡقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُۚ بَنَىٰهَا٢٧ رَفَعَ سَمۡكَهَا فَسَوَّىٰهَا٢٨ وَأَغۡطَشَ لَيۡلَهَا وَأَخۡرَجَ ضُحَىٰهَا٢٩ وَٱلۡأَرۡضَ بَعۡدَ ذَٰلِكَ دَحَىٰهَآ٣٠ أَخۡرَجَ مِنۡهَا مَآءَهَا وَمَرۡعَىٰهَا٣١ وَٱلۡجِبَالَ أَرۡسَىٰهَا٣٢ مَتَٰعٗا لَّكُمۡ وَ لِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٣ فَإِذَا جَآءَتِ ٱلطَّآمَّةُ ٱلۡكُبۡرَىٰ٣٤ يَوۡمَ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ مَا سَعَىٰ٣٥ وَبُرِّزَتِ ٱلۡجَحِيمُ لِمَن يَرَىٰ٣٦ فَأَمَّا مَن طَغَىٰ٣٧ وَءَاثَرَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا٣٨ فَإِنَّ ٱلۡجَحِيمَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٣٩ وَأَمَّا مَنۡ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِۦ وَنَهَى ٱلنَّفۡسَ عَنِ ٱلۡهَوَىٰ٤٠ فَإِنَّ ٱلۡجَنَّةَ هِيَ ٱلۡمَأۡوَىٰ٤١ يَسَۡٔلُونَكَ عَنِ ٱلسَّاعَةِ أَيَّانَ مُرۡسَىٰهَا٤٢ فِيمَ أَنتَ مِن ذِكۡرَىٰهَآ٤٣ إِلَىٰ رَبِّكَ مُنتَهَىٰهَآ٤٤ إِنَّمَآ أَنتَ مُنذِرُ مَن يَخۡشَىٰهَا٤٥ كَأَنَّهُمۡ يَوۡمَ يَرَوۡنَهَا لَمۡ يَلۡبَثُوٓاْ إِلَّا عَشِيَّةً أَوۡ ضُحَىٰهَا٤٦﴾
۱۷- ۱۹- و به او فرمود: به سوی فرعون برو، که در سرکشی و نافرمانی، از حد گذشته است، و به او بگو: آیا دوست داری که نفست را از عیبها پاک کنی و آن را با ایمان بیارایی، و تو را به سوی طاعت پروردگارت راهنمایی کنم، تا از او بترسی و تقوایش را پیشه کنی؟
۲۰- ۲۲- آنگاه موسی نشانۀ بزرگ؛ یعنی دست و عصا را به فرعون نمایاند، اما او پیامبر الله موسی را تکذیب، و از پروردگارش عزَّ وجلَّ نافرمانی کرد، سپس با رویگردانی از ایمان و تلاش در مخالفت با موسی، پشت کرد.
۲۳- ۲۶- سپس ساکنان مملکت خویش را گرد آورد و بر آنان ندا زد و گفت: من پروردگارتان که پروردگاری بالاتر از او نیست هستم. بنابراین الله با عذاب در دنیا و آخرت از او انتقام گرفت، و وی را مایۀ پند و عبرت سرکشان امثالش قرار داد. به راستی که در سرگذشت فرعون و عذابی که بر او فرو فرستاده شد پند و اندرزی وجود دارد برای کسی که پند گیرد و از گناهان خودداری کند.
۲۷- ۳۳- - ای مردم- به نظر شما آیا رستاخیز شما پس از مرگ دشوارتر است یا آفرینش آسمان؟ که آن را بر فرازتان مانند ساختمان برافراشت، و سقفش را در هوا بدون هیچ اختلاف و شکافی بالا برد، و شبش را با غروب خورشیدِ آن تاریک گردانید، و روزش را با طلوع خورشید روشن گردانید. و زمین را پس از آفرینش آسمان گستراند، و منافعش را در آن به ودیعه گذاشت، و چشمههای آب را در آن روان کرد، و گیاهانی را که چارپایان در آنها میچرند در آن رویانید، و کوهها را به عنوان میخهای زمین در آن استوار گرداند. او سبحانه تمام این نعمتها را به عنوان منفعت برای شما و دامهایتان آفرید. قطعاً بازگشت آفرینشِ شما در روز قیامت از آفرینشِ این موارد آسانتر است، و تمام آنها بر الله ساده و آسان است.
۳۴- ۳۶- پس وقتی قیامت کبری و سختی بزرگتر؛ یعنی دمیدن دوم فرا رسد، تمام اعمال خوب و بدی را که انسان انجام داده است بر او عرضه میشود، آنگاه آنها را به یاد آورده و به آنها اعتراف میکند، و جهنم برای هر بینندهای که ببیند آشکارا نمایان میشود.
۳۷- ۳۹- اما هر کس که در برابر فرمان الله سرکشی کند، و زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح دهد، مسلماً بازگشت او به سوی جهنم است.
۴۰،۴۱- و اما کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش برای حساب بترسد، و نفسش را از هوسهای فاسد بازدارد، به راستی که بهشت جایگاه اوست.
۴۲- ۴۶- - ای رسول- مشرکان – از روی انکار و توهین- در مورد زمان فرارسیدن قیامت که آنان را از آن میترسانی از تو میپرسند. تو دانشی از آن نداری، بلکه علم آن به الله بازمیگردد، و وظیفۀ تو در مورد قیامت فقط این است که هر کسی را که از آن میترسد از آن بترسانی. روزی که شاهد برپایی قیامت هستند، از هول و هراس قیامت، گویی جز به مدت میان ظهر تا غروب خورشید، یا به فاصلۀ میان طلوع خورشید تا نیمروز در زندگی دنیا نماندهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿عَبَسَ وَتَوَلَّىٰٓ١ أَن جَآءَهُ ٱلۡأَعۡمَىٰ٢ وَمَا يُدۡرِيكَ لَعَلَّهُۥ يَزَّكَّىٰٓ٣ أَوۡ يَذَّكَّرُ فَتَنفَعَهُ ٱلذِّكۡرَىٰٓ٤ أَمَّا مَنِ ٱسۡتَغۡنَىٰ٥ فَأَنتَ لَهُۥ تَصَدَّىٰ٦ وَمَا عَلَيۡكَ أَلَّا يَزَّكَّىٰ٧ وَأَمَّا مَن جَآءَكَ يَسۡعَىٰ٨ وَهُوَ يَخۡشَىٰ٩ فَأَنتَ عَنۡهُ تَلَهَّىٰ١٠ كَلَّآ إِنَّهَا تَذۡكِرَةٞ١١ فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥ١٢ فِي صُحُفٖ مُّكَرَّمَةٖ١٣ مَّرۡفُوعَةٖ مُّطَهَّرَةِۢ١٤ بِأَيۡدِي سَفَرَةٖ١٥ كِرَامِۢ بَرَرَةٖ١٦ قُتِلَ ٱلۡإِنسَٰنُ مَآ أَكۡفَرَهُۥ١٧ مِنۡ أَيِّ شَيۡءٍ خَلَقَهُۥ١٨ مِن نُّطۡفَةٍ خَلَقَهُۥ فَقَدَّرَهُۥ١٩ ثُمَّ ٱلسَّبِيلَ يَسَّرَهُۥ٢٠ ثُمَّ أَمَاتَهُۥ فَأَقۡبَرَهُۥ٢١ ثُمَّ إِذَا شَآءَ أَنشَرَهُۥ٢٢ كَلَّا لَمَّا يَقۡضِ مَآ أَمَرَهُۥ٢٣ فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ إِلَىٰ طَعَامِهِۦٓ٢٤ أَنَّا صَبَبۡنَا ٱلۡمَآءَ صَبّٗا٢٥ ثُمَّ شَقَقۡنَا ٱلۡأَرۡضَ شَقّٗا٢٦ فَأَنۢبَتۡنَا فِيهَا حَبّٗا٢٧ وَعِنَبٗا وَقَضۡبٗا٢٨ وَزَيۡتُونٗا وَنَخۡلٗا٢٩ وَحَدَآئِقَ غُلۡبٗا٣٠ وَفَٰكِهَةٗ وَأَبّٗا٣١ مَّتَٰعٗا لَّكُمۡ وَلِأَنۡعَٰمِكُمۡ٣٢ فَإِذَا جَآءَتِ ٱلصَّآخَّةُ٣٣ يَوۡمَ يَفِرُّ ٱلۡمَرۡءُ مِنۡ أَخِيهِ٣٤ وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ٣٥ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَبَنِيهِ٣٦ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ يَوۡمَئِذٖ شَأۡنٞ يُغۡنِيهِ٣٧ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ مُّسۡفِرَةٞ٣٨ ضَاحِكَةٞ مُّسۡتَبۡشِرَةٞ٣٩ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ عَلَيۡهَا غَبَرَةٞ٤٠﴾
۱، ۲- عصبانیت و ترشرویی در چهرۀ رسولالله جآشکار گشت، و روی گرداند به سبب عبدالله بن أم مکتوم نابینا که نزدش آمده بود تا از او راهنمایی بگیرد، در حالی آمد که پیامبرج سرگرم دعوت بزرگان مشرکان به اسلام بود.
۳،۴- و چه چیزی تو را از حقیقت امرش آگاه میکند؟! شاید با سؤال خویش نفسش را تزکیه و پاک کند، یا بر پندگیری و تقوایش افزوده شود.
۵-۷- اما کسی که خودش را از هدایت تو بینیاز میداند، تو به او روی میآوری و به سخنش گوش میدهی، و اگر از کفرش پاک نشود چه چیزی بر عهدۀ توست؟!
۸- ۱۶- و اما کسی که به دیدار تو مشتاق بود، و از کوتاهی در گرفتن راهنمایی، از الله میترسید، تو خود را در برابر او به کاری دیگر مشغول میکنی. – ای رسول- امر چنانکه تو انجام دادی نیست، قطعاً این سوره به سبب هدایتی که در بردارد پند و اندرزی است برای تو و برای هر کس که خواهان پندپذیری است. پس هر کس بخواهد الله را یاد و به وحی اقتدا کند، این وحی است، و آن قرآن است در صحیفههایی ارجمند و محترم و بلندمرتبه و پاک از پلیدی و فزونی و کاستی، در دستان فرشتگانی نویسنده، که سفیران میان الله و مخلوقاتش، مخلوقاتی گرامی، و دارای اخلاق و افعالی نیکو و پاکیزه هستند.
۱۷-۲۳- لعنت و عذاب باد بر انسان کافر، چه شدید است کفر او به پروردگارش!! مگر ندیده است که الله بار نخست او را از چه چیزی آفرید؟! الله او را از آبی اندک – یعنی منی- آفرید، سپس [آفرینش] وی را مرحله به مرحله اندازهگیری کرد، بعد از این مراحل، راه خیر و شر را برایش آشکار کرد، سپس او را میراند و مکانی که در آن دفن میشود برایش قرار داد، در ادامه هر گاه الله سبحانه بخواهد او را پس از مرگش برای حساب و جزا زنده میکند و برمیانگیزاند. امر آنگونه که این کافر میگوید و انجام میدهد نیست؛ زیرا ایمان و عمل به طاعت الله را که الله او را به آن فرمان داده، به جای نیاورده است.
۲۴-۳۲- پس انسان باید بیندیشد که: الله چگونه طعام او را که مایۀ برپایی زندگیاش است آفرید؟ که ما آب را بر روی زمین فرو ریختیم، سپس با گیاهان مختلفی که از زمین درآوردیم آن را شکافتیم، آنگاه دانه، و انگور و علف برای حیوانات، و زیتون و درخت خرما، و باغهایی با درختان بزرگ، و میوهها و مراتع در آن رویانیدیم، که شما و دامهایتان از آنها بهرهمند میشوید.
۳۳- ۳۷- و آنگاه که فریاد رستاخیز در روز قیامت که گوشها از ترس آن کر میشوند فرا رسد، روزی که انسان از هول و هراسش از برادر خویش و از مادر و پدرش، و از همسر و فرزندانش فرار میکند، در آن روز هر یک از آنان کاری دارد که او را از مشغولشدن به دیگری بازمیدارد.
۳۸-۴۰- در آن روز چهرههای بهشتیان درخشان و شاد و خوشحال، و چهرههای جهنمیان تاریک و سیاه است.
﴿تَرۡهَقُهَا قَتَرَةٌ٤١ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡكَفَرَةُ ٱلۡفَجَرَةُ٤٢﴾
۴۱، ۴۲- ذلت و خواری آنها را میپوشاند، اینان که حالت مذکور را دارند همان کسانی هستند که از نعمتهای الله ناسپاسی و آیاتش را تکذیب کردند، و با گنهکاری و یاغیگری، اقدام بر ارتکاب محارم الله کردند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلشَّمۡسُ كُوِّرَتۡ١ وَإِذَا ٱلنُّجُومُ ٱنكَدَرَتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡجِبَالُ سُيِّرَتۡ٣ وَإِذَا ٱلۡعِشَارُ عُطِّلَتۡ٤ وَإِذَا ٱلۡوُحُوشُ حُشِرَتۡ٥ وَإِذَا ٱلۡبِحَارُ سُجِّرَتۡ٦ وَإِذَا ٱلنُّفُوسُ زُوِّجَتۡ٧ وَإِذَا ٱلۡمَوۡءُۥدَةُ سُئِلَتۡ٨ بِأَيِّ ذَنۢبٖ قُتِلَتۡ٩ وَإِذَا ٱلصُّحُفُ نُشِرَتۡ١٠ وَإِذَا ٱلسَّمَآءُ كُشِطَتۡ١١ وَإِذَا ٱلۡجَحِيمُ سُعِّرَتۡ١٢ وَإِذَا ٱلۡجَنَّةُ أُزۡلِفَتۡ١٣ عَلِمَتۡ نَفۡسٞ مَّآ أَحۡضَرَتۡ١٤ فَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلۡخُنَّسِ١٥ ٱلۡجَوَارِ ٱلۡكُنَّسِ١٦ وَٱلَّيۡلِ إِذَا عَسۡعَسَ١٧ وَٱلصُّبۡحِ إِذَا تَنَفَّسَ١٨ إِنَّهُۥ لَقَوۡلُ رَسُولٖ كَرِيمٖ١٩ ذِي قُوَّةٍ عِندَ ذِي ٱلۡعَرۡشِ مَكِينٖ٢٠ مُّطَاعٖ ثَمَّ أَمِينٖ٢١ وَمَا صَاحِبُكُم بِمَجۡنُونٖ٢٢ وَلَقَدۡ رَءَاهُ بِٱلۡأُفُقِ ٱلۡمُبِينِ٢٣ وَمَا هُوَ عَلَى ٱلۡغَيۡبِ بِضَنِينٖ٢٤ وَمَا هُوَ بِقَوۡلِ شَيۡطَٰنٖ رَّجِيمٖ٢٥ فَأَيۡنَ تَذۡهَبُونَ٢٦ إِنۡ هُوَ إِلَّا ذِكۡرٞ لِّلۡعَٰلَمِينَ٢٧ لِمَن شَآءَ مِنكُمۡ أَن يَسۡتَقِيمَ٢٨ وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ رَبُّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٢٩﴾
۱- ۱۴- آنگاه که خورشید در هم پیچیده شود و نورش از بین برود. و آنگاه که ستارگان پراکنده گردند و نورشان از بین برود، و آنگاه که کوهها از روی زمین به حرکت درآیند و غباری پراکنده شوند، و آنگاه که مادهشتران آبستن رها و به فراموشی سپرده شوند، و آنگاه که حیوانات وحشی گرد آورده شوند و در هم آمیزند؛ تا الله قصاص بعضی را از بعضی دیگر بگیرد، و آنگاه که دریاها برافروخته شوند و با وجود بزرگیشان به آتشی افروختهشده تبدیل شوند، و آنگاه که جانها با امثال و همانندهایشان به هم پیوندند، و آنگاه که از دخترک زنده به گور شده، به منظور پاکشمردن او و سرزنش کسی که او را زنده به گور کرده است، در روز قیامت از او سوال شود که: به چه جرمی زنده به گور شده است؟! و آنگاه که نامههای اعمال عرضه شود، و آنگاه که آسمان برکنده شده و از جایش دور گردد، و آنگاه که آتش برافروخته و به شدت شعلهور شود، و آنگاه که بهشت، سرای نعمتها، به ساکنان پرهیزگارش نزدیک شود، آنگاه که این موارد رخ دهد، هر کسی از تمام اعمال خوب و بدی که از پیش فرستاده است آگاه میشود و آنها را مییابد.
۱۵- ۲۱- الله به ستارگانی که نورهایشان در روز پنهان است، و در مدارهایشان روان و پنهان هستند سوگند یاد فرمود، و به شب آنگاه که تاریکیاش را پیش میآورد، و به صبح آنگاه که روشناییاش را آشکار میکند سوگند یاد فرمود، که قرآن قطعاً ابلاغ رسولی گرامی- یعنی جبرئیل-، نیرومند در اجرای آنچه به آن فرمان داده میشود، دارای جایگاهی والا نزد الله، مورد اطاعت فرشتگان، و امانتدار بر وحیی که بر او نازل میشود است.
۲۲- ۲۵- و محمدج که او را میشناسید دیوانه نیست، و به تحقیق که محمدج جبرئیل را که رسالت را برایش میآورد به صورتی حقیقیاش که الله آن را بر آن صورت آفریده، در افق بزرگ از جهت شرقی «مکه» دیده است، این رؤیت همان رؤیت اول است که در «غار حراء» واقع شد. و محمدج در ابلاغ وحی بخیل نیست. و این قرآن سخن شیطانی ملعون و راندهشده از رحمت الله نیست، بلکه کلام و وحی الله است.
۲۶- ۲۹- و بعد از این دلایل قاطع، خردهایتان شما را در تکذیب قرآن به کجا میبرد؟! قرآن نیست جز اندرزی از جانب الله برای تمام مردم، برای هر یک از شما که بخواهد بر حق و ایمان استوار بماند، و شما استقامت و استواری را نمیخواهید، و قادر بر آن نیستید، مگر به ارادۀ الله که پروردگار تمام مخلوقات است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنفَطَرَتۡ١ وَإِذَا ٱلۡكَوَاكِبُ ٱنتَثَرَتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡبِحَارُ فُجِّرَتۡ٣ وَإِذَا ٱلۡقُبُورُ بُعۡثِرَتۡ٤ عَلِمَتۡ نَفۡسٞ مَّا قَدَّمَتۡ وَأَخَّرَتۡ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ ٱلۡكَرِيمِ٦ ٱلَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّىٰكَ فَعَدَلَكَ٧ فِيٓ أَيِّ صُورَةٖ مَّا شَآءَ رَكَّبَكَ٨ كَلَّا بَلۡ تُكَذِّبُونَ بِٱلدِّينِ٩ وَإِنَّ عَلَيۡكُمۡ لَحَٰفِظِينَ١٠ كِرَامٗا كَٰتِبِينَ١١ يَعۡلَمُونَ مَا تَفۡعَلُونَ١٢ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ لَفِي نَعِيمٖ١٣ وَإِنَّ ٱلۡفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٖ١٤ يَصۡلَوۡنَهَا يَوۡمَ ٱلدِّينِ١٥ وَمَا هُمۡ عَنۡهَا بِغَآئِبِينَ١٦ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٧ ثُمَّ مَآ أَدۡرَىٰكَ مَا يَوۡمُ ٱلدِّينِ١٨ يَوۡمَ لَا تَمۡلِكُ نَفۡسٞ لِّنَفۡسٖ شَيۡٔٗاۖ وَٱلۡأَمۡرُ يَوۡمَئِذٖ لِّلَّهِ١٩﴾
۱-۵- آنگاه که آسمان شکافته شود، و نظمش را از دست بدهد، و آنگاه که ستارگان سقوط کنند، و آنگاه که دریاها بر روی یکدیگر گشوده شوند، و آبشان از بین برود، و آنگاه که قبرها برای برانگیختن مردگانشان زیر و رو شود، در این هنگام هر کس از تمام اعمالش، چه اعمالی که از پیش فرستاده و چه اعمالی که به تأخیر انداخته است، آگاه، و در قبال آنها جزا داده شود.
۶-۸- ای انسان منکر رستاخیز! چه چیزی تو را در برابر پروردگارت که بخشندۀ خیر فراوان، و سزاوار سپاسگزاری و فرمانبرداری است مغرور ساخته است؟! آیا همان ذاتی نیست که تو را آفرید، سپس تو را درستاندام و متناسب قرار داد، و به هر صورتی که خواست تو را بیافریند تو را برای ادای تکالیفت بیاراست؟!
۹- ۱۲- امر آنگونه که میگویید در عبادت غیر الله حقدار هستید نیست، بلکه روز حساب و جزا را تکذیب میکنید. و قطعاً فرشتگانی نگهبان بر شما قرار دارند که نزد الله گرامی هستند، آنچه را که بر شمردن آن گماشته شدهاند مینویسند، ذرهای از اعمال شما از دستشان نمیرود، و تمام کارهای خوب یا بدی را که انجام میدهید میدانند.
۱۳- به راستی که پرهیزگارانی که حقوق الله و حقوق بندگانش را برپا میدارند در بهشت هستند.
۱۴-۱۶- و قطعاً گنهکارانی که در حقوق الله و حقوق بندگانش کوتاهی میکنند در جهنم هستند، که زبانۀ آتش آن در روز جزا به آنان میرسد، و از عذاب جهنم نه با خروج و نه با مرگ دور نخواهند شد.
۱۷- ۱۹- و تو چه دانی عظمت روز حساب چیست؟! باز چه دانی که عظمت روز حساب چیست؟! در روز حساب هیچ کس نمیتواند به کسی فایده برساند، و تمام امور در آن روز فقط از آنِ الله است که هیچ کس بر او چیره و پیروز نمیشود، و هیچ فردی با او منازعه نمیکند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَيۡلٞ لِّلۡمُطَفِّفِينَ١ ٱلَّذِينَ إِذَا ٱكۡتَالُواْ عَلَى ٱلنَّاسِ يَسۡتَوۡفُونَ٢ وَإِذَا كَالُوهُمۡ أَو وَّزَنُوهُمۡ يُخۡسِرُونَ٣ أَلَا يَظُنُّ أُوْلَٰٓئِكَ أَنَّهُم مَّبۡعُوثُونَ٤﴾
۱- ۴- عذابی سخت بر کسانی که از پیمانه و ترازو میکاهند، همان کسانی که وقتی کالای پیمانهای یا وزنی از مردم بخرند حقشان را کامل میگیرند، و هنگامی که کالای پیمانهای یا وزنی به مردم بفروشند از پیمانه و ترازو میکاهند، پس کسی که از پیمانه و ترازو میدزد و به آنها دستبرد میزند، و کالاهای مردم را به آنان کم میدهد چه حالی خواهد داشت؟! قطعاً این افرادِ دزد از کاهندگان در پیمانه و ترازو به تهدید سزاوارترند. مگر این کمفروشان باور ندارند که الله تعالی آنان را برمیانگیزاند و آنان را در قبال اعمالشان مورد محاسبه قرار میدهد؟!
﴿لِيَوۡمٍ عَظِيمٖ٥ يَوۡمَ يَقُومُ ٱلنَّاسُ لِرَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ٦ كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٖ٧ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا سِجِّينٞ٨ كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ٩ وَيۡلٞ يَوۡمَئِذٖ لِّلۡمُكَذِّبِينَ١٠ ٱلَّذِينَ يُكَذِّبُونَ بِيَوۡمِ ٱلدِّينِ١١ وَمَا يُكَذِّبُ بِهِۦٓ إِلَّا كُلُّ مُعۡتَدٍ أَثِيمٍ١٢ إِذَا تُتۡلَىٰ عَلَيۡهِ ءَايَٰتُنَا قَالَ أَسَٰطِيرُ ٱلۡأَوَّلِينَ١٣ كَلَّاۖ بَلۡۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ١٤ كَلَّآ إِنَّهُمۡ عَن رَّبِّهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّمَحۡجُوبُونَ١٥ ثُمَّ إِنَّهُمۡ لَصَالُواْ ٱلۡجَحِيمِ١٦ ثُمَّ يُقَالُ هَٰذَا ٱلَّذِي كُنتُم بِهِۦ تُكَذِّبُونَ١٧ كَلَّآ إِنَّ كِتَٰبَ ٱلۡأَبۡرَارِ لَفِي عِلِّيِّينَ١٨ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا عِلِّيُّونَ١٩ كِتَٰبٞ مَّرۡقُومٞ٢٠ يَشۡهَدُهُ ٱلۡمُقَرَّبُونَ٢١ إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ لَفِي نَعِيمٍ٢٢ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ يَنظُرُونَ٢٣ تَعۡرِفُ فِي وُجُوهِهِمۡ نَضۡرَةَ ٱلنَّعِيمِ٢٤ يُسۡقَوۡنَ مِن رَّحِيقٖ مَّخۡتُومٍ٢٥ خِتَٰمُهُۥ مِسۡكٞۚ وَفِي ذَٰلِكَ فَلۡيَتَنَافَسِ ٱلۡمُتَنَٰفِسُونَ٢٦ وَمِزَاجُهُۥ مِن تَسۡنِيمٍ٢٧ عَيۡنٗا يَشۡرَبُ بِهَا ٱلۡمُقَرَّبُونَ٢٨ إِنَّ ٱلَّذِينَ أَجۡرَمُواْ كَانُواْ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يَضۡحَكُونَ٢٩ وَإِذَا مَرُّواْ بِهِمۡ يَتَغَامَزُونَ٣٠ وَإِذَا ٱنقَلَبُوٓاْ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِمُ ٱنقَلَبُواْ فَكِهِينَ٣١ وَإِذَا رَأَوۡهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَضَآلُّونَ٣٢ وَمَآ أُرۡسِلُواْ عَلَيۡهِمۡ حَٰفِظِينَ٣٣﴾
۵، ۶- رستاخیزِ آنان در روزی که هراس بزرگی دارد خواهد بود، روزی که مردم در برابر الله میایستند، و آنان را در قبال عمل اندک و بسیار مورد محاسبه قرار میدهد، در حالی که در برابر الله، پروردگار جهانیان، فروتن هستند.
۷- قطعاً بازگشت و پناهگاه گنهکاران در تنگهای است، و تو چه میدانی که این تنگه چیست؟! زندانی همیشگی و عذابی دردناک است، همان چیزی که بازگشت به سوی آن برایشان نوشته شده است، و نوشتهای تمام شده است که نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میگردد.
۱۰- ۱۷- عذابی سخت بر تکذیبکنندگان در آن روز، کسانی که وقوع روز جزا را تکذیب میکنند، و این روز را تکذیب نمیکند مگر هر ستمکارِ بسیار گنهکار، وقتی آیات قرآن بر او خوانده شود میگوید: این افسانههای پیشینیان است. امر چنانکه ادعا کردند نیست، بلکه کلام و وحی الله به سوی پیامبرش است، و فقط گناهان زیادی دلهایشان را از تصدیق آن بازمیدارد که مرتکب میشدند و دلهایشان را پوشانده است. امر آنگونه که کافران ادعا کردند نیست، بلکه قطعاً در روز قیامت از دیدن پروردگارشان – جل و علا- محروم هستند. این آیه دلالت دارد بر اینکه مؤمنان پروردگارشان را در بهشت میبینند. آنگاه به یقین در جهنم درآیند و از گرمایش رنج برند، سپس به آنان گفته میشود: این جزایی است که آن را تکذیب میکردید.
۱۸- ۲۱- به تحقیق که کتاب و کارنامۀ نیکان – یعنی پرهیزگاران- در منازل والای بهشت است. و – ای رسول- تو چه میدانی که این منازل والا چیست؟ کارنامۀ نوشتهشده و تمامشدۀ نیکان است که نه بر آن افزوده میشود و نه از آن کاسته میگردد. فرشتگان مقرب هر آسمان بر آن اطلاع خواهند یافت.
۲۲- ۲۸- به راستی که افراد درستکار و فرمانبردار در بهشت بهرهمند میشوند، بر تختهایی آراسته به سوی پروردگارشان، و به نعمتهایی که برایشان آماده کرده است مینگرند، شادابی و نشاط نعمتها را در چهرههایشان میبینی، از خمری پاک و ناب نوشانیده میشوند که ظرفش محکم، و پایان آن بوی مشک است، و مسابقهدهندگان باید در این نعمتهای همیشگی با هم مسابقه بدهند. ترکیب و مخلوط این شراب از چشمهای در بهشت است که به سبب ارتفاع زیادش «تسنیم» نامیده میشود، چشمهای که آماده شده است؛ تا مقربان از آن بنوشند و لذت ببرند.
۲۹- ۳۳- در حقیقت گنهکاران در دنیا مؤمنان را به ریشخند میگرفتند، و هر گاه بر آنان میگذشتند از روی تمسخر و استهزا با چشم و ابرو به یکدیگر اشاره میکردند. و هر گاه گنهکاران نزد خانوادهها و نزدیکانشان بازمیگشتند، از اینکه مؤمنان را به ریشخند گرفتهاند با آنان شادمانی میکردند. و هر گاه این کافران، اصحاب محمدج را که از هدایت پیروی کرده بودند میدیدند میگفتند: به راستی که اینان در پیروی از محمدج گمراه هستند، در حالی که این گنهکاران به عنوان نگهبان بر اصحاب محمدج فرستاده نشده بودند.
﴿فَٱلۡيَوۡمَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنَ ٱلۡكُفَّارِ يَضۡحَكُونَ٣٤ عَلَى ٱلۡأَرَآئِكِ يَنظُرُونَ٣٥ هَلۡ ثُوِّبَ ٱلۡكُفَّارُ مَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ٣٦﴾
۳۴- اما در روز قیامت کسانی که الله و رسولش را تصدیق و به شریعت او تعالی عمل کردهاند کافران را مسخره میکنند، همانگونه که کافران آنان را در دنیا به تمسخر میگرفتند.
۳۵، ۳۶- مؤمنان بر مجالسی باشکوه به مقام و نعمتهایی که الله در بهشت برایشان عطا کرده است، و بزرگترین آنها نگریستن به وجه الله کریم است، مینگرند. آیا کافران از جنس اعمالشان، به مجازاتی متناسب با بدیها و گناهانی که در دنیا مرتکب میشدند جزا داده شدهاند؟
آری، به کاملترین و عادلانهترین وجه جزا داده خواهند شد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا ٱلسَّمَآءُ ٱنشَقَّتۡ١ وَأَذِنَتۡ لِرَبِّهَا وَحُقَّتۡ٢ وَإِذَا ٱلۡأَرۡضُ مُدَّتۡ٣ وَأَلۡقَتۡ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتۡ٤ وَأَذِنَتۡ لِرَبِّهَا وَحُقَّتۡ٥ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحٗا فَمُلَٰقِيهِ٦ فَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ بِيَمِينِهِۦ٧ فَسَوۡفَ يُحَاسَبُ حِسَابٗا يَسِيرٗا٨ وَيَنقَلِبُ إِلَىٰٓ أَهۡلِهِۦ مَسۡرُورٗا٩ وَأَمَّا مَنۡ أُوتِيَ كِتَٰبَهُۥ وَرَآءَ ظَهۡرِهِۦ١٠ فَسَوۡفَ يَدۡعُواْ ثُبُورٗا١١ وَيَصۡلَىٰ سَعِيرًا١٢ إِنَّهُۥ كَانَ فِيٓ أَهۡلِهِۦ مَسۡرُورًا١٣ إِنَّهُۥ ظَنَّ أَن لَّن يَحُورَ١٤ بَلَىٰٓۚ إِنَّ رَبَّهُۥ كَانَ بِهِۦ بَصِيرٗا١٥ فَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلشَّفَقِ١٦ وَٱلَّيۡلِ وَمَا وَسَقَ١٧ وَٱلۡقَمَرِ إِذَا ٱتَّسَقَ١٨ لَتَرۡكَبُنَّ طَبَقًا عَن طَبَقٖ١٩ فَمَا لَهُمۡ لَا يُؤۡمِنُونَ٢٠ وَإِذَا قُرِئَ عَلَيۡهِمُ ٱلۡقُرۡءَانُ لَا يَسۡجُدُونَۤ۩٢١ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ يُكَذِّبُونَ٢٢ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا يُوعُونَ٢٣ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ٢٤﴾
۱- ۵- آنگاه که آسمان در روز قیامت بشکافد، و با ابرها جدا و تکهتکه شود، و از امر پروردگارش در شکافتهشدن که به او فرمان دهد اطاعت کند، و سزاوارش است که به فرمان او تعالی گردن نهد. و آنگاه که زمین کشیده و گسترده شود، و کوههایش در آن روز سخت کوبیده شود، و مردگانی را که در آن است بیرون افکند، و از آنها تهی شود، و به پروردگارش در آنچه به آن فرمان دهد گردن نهد، و سزاوارش است که مطیع فرمان او تعالی باشد.
۶- ای انسان! به تحقیق که تو به سوی الله در تلاش هستی، و اعمال خیر یا شر انجام میدهی، سپس در روز قیامت با الله ملاقات میکنی، آنگاه به فضل یا عدالت خویش در قبال عملت به تو جزا میدهد.
۷- ۹- اما کسی که نامۀ اعمالش به دست راست او داده شود، که همان مؤمن به پروردگارش است، به زودی با حسابی آسان مورد محاسبه قرار خواهد گرفت، و شادمان به سوی خانوادهاش در بهشت بازمیگردد.
۱۰-۱۵- و اما کسی که نامۀ اعمالش از پشت سرش [به دست چپ او] داده شود، که همان کافر به الله است، به زودی نابودی خویش را بخواهد، و به آتش که گرمای دردناکی دارد درآورده شود. به راستی که او در دنیا در میان خانوادهاش شادمان و مغرور بود، و به عواقب نمیاندیشید، در حقیقت گمان میکرد که زنده برای حساب به سوی آفریدگارش بازنخواهد گشت. آری، مسلماً الله او را زنده خواهد کرد همانگونه که برای بار نخست او را آفرید و جزای اعمالش را به او خواهد داد، به راستی که پروردگارش از روزی که او را آفرید تا روزی که او را برمیانگیزاند به حال او بینا و آگاه است.
۱۶-۱۹- الله تعالی به سرخی افق هنگام غروب سوگند یاد فرمود، و به شب و جانوران و حشرات و زهرداران و سایر حیواناتی که جمع میکند، و به ماه آنگاه که نورش کامل میگردد، سوگند یاد فرمود که – ای مردم- قطعاً مراحل گوناگون و احوال مختلفی را طی خواهید کرد: از نطفه به یک تکه خون، به یک قطعه گوشت، به دمیدن روح، و سپس به مرگ، سپس به رستاخیز و زندهشدن در روز قیامت خواهید رفت. مخلوق این حق را ندارد که به غیر الله سوگند یاد کند، و اگر چنین کند قطعاً شرک ورزیده است.
۲۰- ۲۴- پس بعد از اینکه آیات برایشان آشکار شد چه چیزی آنان را از ایمان به الله و روز آخرت بازمیدارد؟! و چرا هر گاه قرآن بر آنان خوانده شود برای پروردگارشان به سجده درنمیافتند، و به آنچه در آن آمده است گردن نمینهند؟! بلکه خصلت کافران، تکذیب و مخالفت با حق است. و الله از کینهای که در سینههایشان پنهان میکنند با وجود اینکه میدانند آنچه قرآن آورده، حق است آگاهتر است، پس – ای رسول- به آنان بشارت بده که الله عذابی دردناک برایشان آماده کرده است.
﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونِۢ٢٥﴾
۲۵- اما کسانی که به الله و رسولش ایمان آورده و آنچه را که الله بر آنان فرض گردانیده است برپا داشتهاند، پاداشی همیشگی و کامل در آخرت دارند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلۡبُرُوجِ١ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡمَوۡعُودِ٢ وَشَاهِدٖ وَمَشۡهُودٖ٣ قُتِلَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡأُخۡدُودِ٤ ٱلنَّارِ ذَاتِ ٱلۡوَقُودِ٥ إِذۡ هُمۡ عَلَيۡهَا قُعُودٞ٦ وَهُمۡ عَلَىٰ مَا يَفۡعَلُونَ بِٱلۡمُؤۡمِنِينَ شُهُودٞ٧ وَمَا نَقَمُواْ مِنۡهُمۡ إِلَّآ أَن يُؤۡمِنُواْ بِٱللَّهِ ٱلۡعَزِيزِ ٱلۡحَمِيدِ٨ ٱلَّذِي لَهُۥ مُلۡكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِۚ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ شَهِيدٌ٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ فَتَنُواْ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ ثُمَّ لَمۡ يَتُوبُواْ فَلَهُمۡ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَلَهُمۡ عَذَابُ ٱلۡحَرِيقِ١٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡكَبِيرُ١١ إِنَّ بَطۡشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ١٢ إِنَّهُۥ هُوَ يُبۡدِئُ وَيُعِيدُ١٣ وَهُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلۡوَدُودُ١٤ ذُو ٱلۡعَرۡشِ ٱلۡمَجِيدُ١٥ فَعَّالٞ لِّمَا يُرِيدُ١٦ هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ٱلۡجُنُودِ١٧ فِرۡعَوۡنَ وَثَمُودَ١٨ بَلِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فِي تَكۡذِيبٖ١٩ وَٱللَّهُ مِن وَرَآئِهِم مُّحِيطُۢ٢٠ بَلۡ هُوَ قُرۡءَانٞ مَّجِيدٞ٢١ فِي لَوۡحٖ مَّحۡفُوظِۢ٢٢﴾
۱- ۹- الله به آسمان دارای منازلی که خورشید و ماه از آنها عبور میکنند سوگند یاد فرمود، و به روز قیامت که وعده فرمود مخلوقات را در آن روز گرد میآورد سوگند یاد فرمود، و به شاهدی که گواهی میدهد و به مشهودی که بر او گواهی داده میشود سوگند یاد فرمود، در حالی که الله سبحانه به آنچه از مخلوقاتش که بخواهد سوگند یاد میکند، اما مخلوق این حق را ندارد که به غیر الله سوگند یاد کند؛ زیرا قسم به غیر الله شرک است، مرگ بر کسانی که برای شکنجهکردنِ مؤمنان شکافی بزرگ در زمین ایجاد کردند، و آتشی شعلهور و بسیار سوزان برافروختند، آنگاه که خودشان پیوسته بر آن گودالها نشسته بودند، و در شکنجه و عذابی که علیه مؤمنان انجام میدادند حضور داشتند. و چنین عذاب سختی آنان را نکردند جز به این دلیل که به الله شکستناپذیری ایمان داشتند که هیچ کس بر او چیره نمیشود، و در اقوال و افعال و اوصافش ستودهشده است، همان ذاتی که فرمانروایی آسمانها و زمین فقط از آنِ اوست، و بر هر چیزی گواه است، و هیچ چیز بر او پوشیده نمیماند.
۱۰- قطعاً کسانی که مردان و زنان مؤمن را با آتش سوزاندند، تا آنان را از دین الله بازدارند، سپس توبه نکردند، در آخرت عذاب جهنم، و عذابی سخت و سوزان دارند.
۱۱- قطعاً برای کسانی که الله و رسولش را تصدیق کرده و اعمال صالح انجام دادهاند، بهشتهایی است که رودها از زیر کاخها و درختانشان جاری است، این همان رستگاری بزرگ است.
۱۲- ۱۶- به راستی که انتقام و عذاب پروردگار تو از دشمنانش بزرگ و سخت است، اوست ذاتی که آفرینش را پدید میآورد سپس آن را بازمیگرداند، و ذات بسیار آمرزنده برای کسی که توبه کند است، دوستان پرهیزگار خویش را بسیار دوست دارد، صاحب عرش است، ذات بلندمرتبهای است که از لحاظ فضل و کرم و احسانکردن در اوج است، هر چه را بخواهد انجام میدهد، و هر چه را بخواهد بر او غیر ممکن نیست.
۱۷- ۲۲- - ای رسول- آیا قصۀ گروههای کافری که پیامبرانشان را تکذیب کردند، فرعون و ثمود، و عذاب و کیفری که آنان را فرا گرفت به تو رسید؟ این قوم از آن عبرت نگرفت، بلکه کافران همانند عادت پیشینیانشان، در تکذیبی پیوسته و متوالی هستند، در حالی که علم و قدرت الله بر اعمالشان احاطه دارد، و ذرهای نه از خودشان و نه از اعمالشان بر او تعالی پنهان نمیماند. و قرآن، چنانکه تکذیبکنندگان و مشرکان ادعا کردند قرآن شعر و سحر است و آن را تکذیب کردند، نیست، بلکه قرآنی عظیم و گرامی، در لوحی محفوظ است که هیچ تغییر و تحریفی به آن نمیرسد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلسَّمَآءِ وَٱلطَّارِقِ١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلطَّارِقُ٢ ٱلنَّجۡمُ ٱلثَّاقِبُ٣ إِن كُلُّ نَفۡسٖ لَّمَّا عَلَيۡهَا حَافِظٞ٤ فَلۡيَنظُرِ ٱلۡإِنسَٰنُ مِمَّ خُلِقَ٥ خُلِقَ مِن مَّآءٖ دَافِقٖ٦ يَخۡرُجُ مِنۢ بَيۡنِ ٱلصُّلۡبِ وَٱلتَّرَآئِبِ٧ إِنَّهُۥ عَلَىٰ رَجۡعِهِۦ لَقَادِرٞ٨ يَوۡمَ تُبۡلَى ٱلسَّرَآئِرُ٩ فَمَا لَهُۥ مِن قُوَّةٖ وَلَا نَاصِرٖ١٠ وَٱلسَّمَآءِ ذَاتِ ٱلرَّجۡعِ١١ وَٱلۡأَرۡضِ ذَاتِ ٱلصَّدۡعِ١٢ إِنَّهُۥ لَقَوۡلٞ فَصۡلٞ١٣ وَمَا هُوَ بِٱلۡهَزۡلِ١٤ إِنَّهُمۡ يَكِيدُونَ كَيۡدٗا١٥ وَأَكِيدُ كَيۡدٗا١٦ فَمَهِّلِ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَمۡهِلۡهُمۡ رُوَيۡدَۢا١٧﴾
۱- ۴- الله سبحانه به آسمان و به ستارهای که شبانه میدرخشد و آشکار میشود سوگند یاد فرمود. و تو در مورد بزرگی این ستاره چه میدانی؟! همان ستارۀ تابان و درخشنده است. که هیچ نفسی نیست مگر اینکه فرشتهای نگهبان بر او گماشته شده است که اعمالش را بر او حفظ میکند؛ تا در روز قیامت در قبال آن مورد محاسبه قرار گیرد.
۵- ۸- پس انسان منکر رستاخیز باید بیندیشد که از چه آفریده شده است؟ تا بداند که بازگرداندن آفرینش انسان از آفرینش نخستین او سختتر نیست، از نطفهای که به سرعت در رحم ریخته میشود و از میان استخوانهای پشت مرد و سینۀ زن درمیآید آفریده شده است. قطعاً ذاتی که انسان را از این آب آفریده است بر بازگرداندن او به زندگی پس از مرگ تواناست.
۹، ۱۰- روزی که نهانها فاش و آشکار میگردد، و صالح و فاسدشان از یکدیگر مشخص میشود، در آن روز انسان هیچ قدرتی ندارد که با آن از خودش دفاع کند، و هیچ یاوری نیز ندارد تا عذاب الهی را از او دفع کند.
۱۱- ۱۴- و الله به آسمان دارای باران پیاپی، و به زمین دارای رخنه بر اثر گیاهانی که در آن میروید سوگند یاد فرمود، که این قرآن نازلشده بر محمدج قطعاً سخنی است که میان حق و باطل داوری میکند، و شوخی نیست. برای مخلوق جایز نیست که به غیر الله سوگند یاد کند، و اگر به غیر او تعالی سوگند یاد کند شرک ورزیده است.
۱۵- ۱۷- قطعاً تکذیبکنندگان رسول و قرآن، نیرنگ میزنند و توطئه میچینند؛ تا با نیرنگ خویش حق را دفع و باطل را تقویت کنند، و من نیز برای پیروزی حق تدبیر میکنم، هر چند کافران نپسندند، پس – ای رسول- در طلب نزول عذاب بر آنان شتاب نکن، بلکه اندکی به آنان مهلت بده، و در مورد آنان شتاب نکن، و عذاب و کیفر و نابودیای که آنان را فرا میگیرد خواهی دید.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿سَبِّحِ ٱسۡمَ رَبِّكَ ٱلۡأَعۡلَى١ ٱلَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰ٢ وَٱلَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ٣ وَٱلَّذِيٓ أَخۡرَجَ ٱلۡمَرۡعَىٰ٤ فَجَعَلَهُۥ غُثَآءً أَحۡوَىٰ٥ سَنُقۡرِئُكَ فَلَا تَنسَىٰٓ٦ إِلَّا مَا شَآءَ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ يَعۡلَمُ ٱلۡجَهۡرَ وَمَا يَخۡفَىٰ٧ وَنُيَسِّرُكَ لِلۡيُسۡرَىٰ٨ فَذَكِّرۡ إِن نَّفَعَتِ ٱلذِّكۡرَىٰ٩ سَيَذَّكَّرُ مَن يَخۡشَىٰ١٠﴾
۱- ۵- نام پروردگار بلندمرتبهات را از شریک و عیبها، آنگونه که سزاوار بزرگی او سبحانه است منزه بدان، ذاتی که مخلوقات را آفرید، آنگاه آفرینش آنها را محکم و استوار، و نیکو گردانید، و ذاتی که تمام تقدیرات را اندازهگیری کرد، سپس هر مخلوقی را به آنچه با آن مناسب و سازگار است هدایت کرد، و ذاتی که مراتع سبز را درآورد، و آن را پس از اینکه سبز و تازه بود به گیاهی خشک و خردشده مایل به سیاه بدل نمود.
۶، ۷- - ای رسول- به زودی این قرآن را به نحوی بر تو خواهیم خواند که آن را فراموش نکنی، مگر آنچه از آن که الله بخواهد از روی حکمت او تعالی به خاطر مصلحتی که از آن آگاه است فراموش کنی. قطعاً او سبحانه گفتارها و رفتارهای آشکار و نهان را میداند.
۸- و انجام تمام کارهایت را بر تو آسان میگردانیم، از جمله تسهیل به دوشکشیدن مسئولیتهای رسالت، و آسانکردن دینت که هیچ دشواری و مشکلی در آن نیست.
۹، ۱۰- پس – ای رسول- با آنچه بر تو وحی میشود بر اساس آنچه بر تو میسر است قوم خویش را اندرز بده، و آنان را به آنچه که خیرشان در آن است راهنمایی کن. و فقط کسی را پند و اندرز بده که امید پندگرفتن از او میرود، و خودت را در پند و اندرزدادن به کسی که این کار جز بر تکبر و نفرتش نمیافزاید خسته و رنجور نکن. کسی که از الله بترسد پند خواهد گرفت.
﴿وَيَتَجَنَّبُهَا ٱلۡأَشۡقَى١١ ٱلَّذِي يَصۡلَى ٱلنَّارَ ٱلۡكُبۡرَىٰ١٢ ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحۡيَىٰ١٣ قَدۡ أَفۡلَحَ مَن تَزَكَّىٰ١٤ وَذَكَرَ ٱسۡمَ رَبِّهِۦ فَصَلَّىٰ١٥ بَلۡ تُؤۡثِرُونَ ٱلۡحَيَوٰةَ ٱلدُّنۡيَا١٦ وَٱلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ وَأَبۡقَىٰٓ١٧ إِنَّ هَٰذَا لَفِي ٱلصُّحُفِ ٱلۡأُولَىٰ١٨ صُحُفِ إِبۡرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ١٩﴾
۱۱- ۱۵- و بدبختترین شخص که از پروردگارش نمیترسد از یادآوری دوری میکند، همان کسی که در آتش بزرگ جهنم که گرمای دردناکی دارد درمیآید، سپس در آن نه میمیرد تا راحت شود، و نه به روشی که سودی به حالش داشته باشد زنده میشود. قطعاً رستگار شده است کسی که برای طلب خشنودی الله و اجرای احکام او تعالی، نفسش را از اخلاق ناپسند پاک کرد، و الله را یاد نمود، آنگاه او را یگانه دانست و خواند و به آنچه مورد رضای اوست عمل کرد، و نماز را در اوقاتش بر پاداشت.
۱۶- اما شما - ای مردم- زیور زندگی دنیا را بر نعمتهای آخرت ترجیح میدهید.
۱۷- در حالی که آخرت و نعمتهای جاویدانش، از دنیا بهتر و پایدارتر است.
۱۸، ۱۹- در حقیقت آنچه در این سوره از آنها باخبر شدید، از مواردی است که معنایشان در صحیفههایی که قبل از قرآن نازل شده است وجود دارد؛ یعنی صحیفههای ابراهیم و موسی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ٱلۡغَٰشِيَةِ١ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ خَٰشِعَةٌ٢ عَامِلَةٞ نَّاصِبَةٞ٣ تَصۡلَىٰ نَارًا حَامِيَةٗ٤ تُسۡقَىٰ مِنۡ عَيۡنٍ ءَانِيَةٖ٥ لَّيۡسَ لَهُمۡ طَعَامٌ إِلَّا مِن ضَرِيعٖ٦ لَّا يُسۡمِنُ وَلَا يُغۡنِي مِن جُوعٖ٧ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاعِمَةٞ٨ لِّسَعۡيِهَا رَاضِيَةٞ٩ فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٖ١٠ لَّا تَسۡمَعُ فِيهَا لَٰغِيَةٗ١١ فِيهَا عَيۡنٞ جَارِيَةٞ١٢ فِيهَا سُرُرٞ مَّرۡفُوعَةٞ١٣ وَأَكۡوَابٞ مَّوۡضُوعَةٞ١٤ وَنَمَارِقُ مَصۡفُوفَةٞ١٥ وَزَرَابِيُّ مَبۡثُوثَةٌ١٦ أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى ٱلۡإِبِلِ كَيۡفَ خُلِقَتۡ١٧ وَإِلَى ٱلسَّمَآءِ كَيۡفَ رُفِعَتۡ١٨ وَإِلَى ٱلۡجِبَالِ كَيۡفَ نُصِبَتۡ١٩ وَإِلَى ٱلۡأَرۡضِ كَيۡفَ سُطِحَتۡ٢٠ فَذَكِّرۡ إِنَّمَآ أَنتَ مُذَكِّرٞ٢١ لَّسۡتَ عَلَيۡهِم بِمُصَيۡطِرٍ٢٢﴾
۱- - ای رسول- آیا خبر قیامت که هول و هراسش مردم را کاملاً فرا میگیرد به تو رسیده است؟!
۲- ۷- چهرههای کافران در آن روز بر اثر عذاب، خوار و افتاده، و از شدت خستگی درمانده و رنجور است. آتشی بسیار سوزان به آنان میرسد، از چشمهای که به بالاترین درجۀ حرارت رسیده است نوشانیده میشوند، جهنمیان طعامی ندارند جز از گیاه خاردارِ چسبیده به زمین، که بدترین و پلیدترین خوراکی است، و خورندهاش نه فربه میشود، و نه گرسنگی و ضعفش برطرف میگردد.
۸- ۱۶- و چهرههای مؤمنان در روز قیامت شاداب است؛ زیرا به سبب تلاشی که در دنیا بر انجام طاعات به خرج دادهاند در آخرت خشنودند، در بهشتی که مکان و منزلت والایی دارد هستند، در آنجا حتی یک سخن لغو و بیهوده نمیشنوند، در این بهشت چشمهای است که آب آن به سرعت و فشار روان میگردد، تختهایی بلند در آن است، و قدحهایی آماده شده برای نوشندگان، و بالشتهایی که به صورت منظم در پهلوی یکدیگر چیده شدهاند، و فرشهایی بسیار و گستردهشده.
۱۷- ۲۰- پس مگر کافران تکذیبکننده به شتر نمینگرند که: این خلقت شگفت چگونه پدید آمده است؟! و به آسمان نمینگرند که چگونه به این نحو عجیب و خلاقانه بالا برده شده است؟! و به کوهها نمینگرند که چگونه نصب شدهاند، و ثبات و استقرار زمین با آنها به دست آمده است؟! و به زمین نمینگرند که چگونه گسترده و مهیا شده است؟!
۲۱، ۲۲- پس – ای رسول- این اعراضکنندگان را با آنچه که با آن به سوی آنان فرستاده شدهای اندرز بده، و از رویگردانیشان اندوه مدار؛ زیرا تو فقط اندرزدهندۀ آنان هستی، و اجبارشان بر ایمان بر عهدۀ تو نیست.
﴿إِلَّا مَن تَوَلَّىٰ وَكَفَرَ٢٣ فَيُعَذِّبُهُ ٱللَّهُ ٱلۡعَذَابَ ٱلۡأَكۡبَرَ٢٤ إِنَّ إِلَيۡنَآ إِيَابَهُمۡ٢٥ ثُمَّ إِنَّ عَلَيۡنَا حِسَابَهُم٢٦﴾
۲۳، ۲۴- اما کسی که از یادآوری و اندرز روی بگرداند و بر کفرش پافشاری کند، الله او را با عذابی سخت در آتش عذاب میکند.
۲۵، ۲۶- قطعاً بازگشت آنان پس از مرگ به سوی ماست، آنگاه جزایشان در قبال کارهایی که انجام دادهاند مسلماً بر عهدۀ ماست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡفَجۡرِ١ وَلَيَالٍ عَشۡرٖ٢ وَٱلشَّفۡعِ وَٱلۡوَتۡرِ٣ وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَسۡرِ٤ هَلۡ فِي ذَٰلِكَ قَسَمٞ لِّذِي حِجۡرٍ٥ أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ٦ إِرَمَ ذَاتِ ٱلۡعِمَادِ٧ ٱلَّتِي لَمۡ يُخۡلَقۡ مِثۡلُهَا فِي ٱلۡبِلَٰدِ٨ وَثَمُودَ ٱلَّذِينَ جَابُواْ ٱلصَّخۡرَ بِٱلۡوَادِ٩ وَفِرۡعَوۡنَ ذِي ٱلۡأَوۡتَادِ١٠ ٱلَّذِينَ طَغَوۡاْ فِي ٱلۡبِلَٰدِ١١ فَأَكۡثَرُواْ فِيهَا ٱلۡفَسَادَ١٢ فَصَبَّ عَلَيۡهِمۡ رَبُّكَ سَوۡطَ عَذَابٍ١٣ إِنَّ رَبَّكَ لَبِٱلۡمِرۡصَادِ١٤ فَأَمَّا ٱلۡإِنسَٰنُ إِذَا مَا ٱبۡتَلَىٰهُ رَبُّهُۥ فَأَكۡرَمَهُۥ وَنَعَّمَهُۥ فَيَقُولُ رَبِّيٓ أَكۡرَمَنِ١٥ وَأَمَّآ إِذَا مَا ٱبۡتَلَىٰهُ فَقَدَرَ عَلَيۡهِ رِزۡقَهُۥ فَيَقُولُ رَبِّيٓ أَهَٰنَنِ١٦ كَلَّاۖ بَل لَّا تُكۡرِمُونَ ٱلۡيَتِيمَ١٧ وَلَا تَحَٰٓضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ١٨ وَتَأۡكُلُونَ ٱلتُّرَاثَ أَكۡلٗا لَّمّٗا١٩ وَتُحِبُّونَ ٱلۡمَالَ حُبّٗا جَمّٗا٢٠ كَلَّآۖ إِذَا دُكَّتِ ٱلۡأَرۡضُ دَكّٗا دَكّٗا٢١ وَجَآءَ رَبُّكَ وَٱلۡمَلَكُ صَفّٗا صَفّٗا٢٢﴾
۱-۵- الله سبحانه به سپیدهدم، و به ده شب اول ذوالحجه و آنچه با آنها شرافت یافت، و به تمام زوجها و فردها، و به شب آنگاه که با تاریکیاش فرا رسد، سوگند یاد فرمود، آیا سوگندهای مذکور مورد قبول فرد خردمند است؟!
۶- ۸- - ای رسول- مگر ندانستهای که پروردگارت با قوم عاد؛ قبیلۀ ارم، که نیرومند و دارای بناهای بلند ستوندار بودند، و مانند آنان از نظر پیکرهای بزرگ و نیروی زیاد در شهرها آفریده نشده است، چه کرد؟!
۹- و آیا ندانستهای که پروردگارت با ثمود؛ قوم صالح که صخرههای درهها را شکافتند، و خانههایی از آنها ساختند، چه کرد؟!
۱۰- و مگر ندانستهای که با فرعون پادشاه «مصر»، که لشکریانی داشت که پادشاهیاش را برقرار داشتند، و فرمانش را تقویت کردند، چه کرد؟!
۱۱- ۱۴- اینان که مستبدانه حکومت کردند، و در سرزمینهای الله ستم روا داشتند، و در آنها با ستم خویش فساد زیادی برپا کردند، پروردگارت عذاب سختی بر آنان فرو ریخت. - ای رسول- به راستی که پروردگارت در کمین کسی است که از او نافرمانی کند، و اندکی به او مهلت میدهد، سپس مانند ذات توانا و زبردستی او را عذاب میکند.
۱۵- اما انسان هر گاه که پروردگارش او را با نعمت بیازماید، و در روزیاش گشایش اندازد، و او را در زندگی بهتری قرار دهد، گمان میکند که این امر به خاطر کرامتی است که نزد پروردگارش دارد، بنابراین میگوید: پروردگارم مرا گرامی داشته است.
۱۶- و اما هر گاه او را بیازماید، و روزیاش را بر او تنگ گرداند، گمان میکند که این امر به سبب خواری او به نزد پروردگارش است و از این رو میگوید: پروردگام مرا خوار کرده است.
۱۷- ۲۰- هرگز، حقیقت آنگونه نیست که این انسان تصور میکند، بلکه گرامیداشتن، به طاعت از الله، و خوارکردن، به نافرمانی از او تعالی بستگی دارد، در حالی که شما یتیم را که در کودکی پدرش را از دست داده است گرامی نمیدارید، و رفتار خوبی با او ندارید، و یکدیگر را بر طعامدادن به نیازمندی که چیزی در حد کفایت خویش که نیازش را برطرف سازد ندارد تشویق نمیکنید، و حقوق دیگران در میراث را بسیار میخورید، و مال را فراوان و بیش از حد دوست دارید.
۲۱، ۲۲- سزاوار نیست که چنین حالتی داشته باشید. آنگاه که زمین سخت بلرزد و در هم شکسته شود، و پروردگارت برای داوری میان بندگانش، و فرشتگان صف در صف بیایند.
﴿وَجِاْيٓءَ يَوۡمَئِذِۢ بِجَهَنَّمَۚ يَوۡمَئِذٖ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ وَأَنَّىٰ لَهُ ٱلذِّكۡرَىٰ٢٣ يَقُولُ يَٰلَيۡتَنِي قَدَّمۡتُ لِحَيَاتِي٢٤ فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُعَذِّبُ عَذَابَهُۥٓ أَحَدٞ٢٥ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُۥٓ أَحَدٞ٢٦ يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ٢٧ ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةٗ مَّرۡضِيَّةٗ٢٨ فَٱدۡخُلِي فِي عِبَٰدِي٢٩ وَٱدۡخُلِي جَنَّتِي٣٠﴾
۲۳، ۲۴- و در آن روز بزرگ جهنم آورده شود، در آن روز کافر پند میگیرد و توبه میکند، اما پندگیری و توبه چه سودی به حالش دارد، در حالی که در دنیا در این دو کار کوتاهی کرده، و اینک زمان آن گذشته است؟! میگوید: کاش در دنیا اعمالی را که در زندگی آخرتم به من فایده میرساند از پیش فرستاده بودم!
۲۵، ۲۶- در آن روز بسیار سخت هیچ کس نمیتواند و قادر نیست آنگونه عذاب کند که الله کسی را که از او نافرمانی کرده است عذاب میکند، و هیچ کس نمیتواند مانند دربندکشیدن او تعالی به بند بکشد، و در این کار هیچ کس به کمال و منزلت الله نمیرسد.
۲۷- ۳۰- ای نفس آسودهخاطر به یاد الله و ایمان به او، و به نعمتهایی که برای مؤمنان آماده کرده است، خشنود از اینکه الله تو را گرامی داشته است به سوی پروردگارت بازگرد، و الله سبحانه نیز از تو خشنود شده است، پس در شمار بندگان صالح الله درآی. و همراه آنان به بهشت من وارد شو.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَآ أُقۡسِمُ بِهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ١ وَأَنتَ حِلُّۢ بِهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ٢ وَوَالِدٖ وَمَا وَلَدَ٣ لَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ فِي كَبَدٍ٤ أَيَحۡسَبُ أَن لَّن يَقۡدِرَ عَلَيۡهِ أَحَدٞ٥ يَقُولُ أَهۡلَكۡتُ مَالٗا لُّبَدًا٦ أَيَحۡسَبُ أَن لَّمۡ يَرَهُۥٓ أَحَدٌ٧ أَلَمۡ نَجۡعَل لَّهُۥ عَيۡنَيۡنِ٨ وَلِسَانٗا وَشَفَتَيۡنِ٩ وَهَدَيۡنَٰهُ ٱلنَّجۡدَيۡنِ١٠ فَلَا ٱقۡتَحَمَ ٱلۡعَقَبَةَ١١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡعَقَبَةُ١٢ فَكُّ رَقَبَةٍ١٣ أَوۡ إِطۡعَٰمٞ فِي يَوۡمٖ ذِي مَسۡغَبَةٖ١٤ يَتِيمٗا ذَا مَقۡرَبَةٍ١٥ أَوۡ مِسۡكِينٗا ذَا مَتۡرَبَةٖ١٦ ثُمَّ كَانَ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡمَرۡحَمَةِ١٧ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَيۡمَنَةِ١٨﴾
۱-۴- الله به این شهر حرمتدار؛ یعنی «مکه» سوگند یاد فرمود، در حالی که تو – ای رسول- هر کاری را که بخواهی در این «شهر حرام» انجام دهی برایت حلال است. این جواز و حلیت فقط مدت اندکی از یک روز برای پیامبرج قرار داده شده است. در این آیه بشارت فتح مکه به دست پیامبر، و حلالشدن پیکار در آن برای ایشان، به پیامبرج داده شده است. و الله به پدر انسانها – یعنی آدم- و به فرزندانی که از او به وجود میآیند سوگند یاد فرمود، که قطعاً انسان را در سختی و رنجبردن از امور دنیا آفریدهایم.
۵- آیا انسان گمان میکند به سبب اموالی که گرد آورده، الله به او دست نخواهد یافت؟!
۶، ۷- - با فخرفروشی- میگوید: مال زیادی انفاق کردم. آیا میپندارد که الله این کارش را نمیبیند؟! و او را در برابر اعمال کوچک و بزرگش مورد محاسبه قرار نمیدهد؟!
۸- ۱۰- مگر دو چشم به او ندادهایم که با آنها میبیند، و زبان و دو لب که با آنها سخن میگوید، و مگر دو راه خیر و شر را برایش آشکار نکردهایم؟!
۱۱- پس چرا سختی آخرت را با انفاق مالش پشت سر نمیگذارد، تا در امان باشد؟!
۱۲- و چه چیزی تو را آگاه کرد که: سختی آخرت چیست، و چه چیزی بر عبور از آن کمک میکند؟
۱۳- آزادکردن بردهای مؤمن از بردگان اسیر است.
۱۴- ۱۶- یا طعامدادن در روز گرسنگی سخت و فراگیر، به یتیمی – کسی که در کودکی پدرش را از دست داده است- خویشاوند است که فضیلت صدقه و صلۀ رحم را با هم دارد، یا به فقیری که هیچ مالی ندارد.
۱۷- افزون بر انجام اعمال خیری که بیان شد، از کسانی باشد که خالصانه به الله ایمان آوردهاند، و یکدیگر را به صبر بر طاعت الله و دوری از نافرمانی او تعالی، و مهربانی با مخلوقات سفارش کردهاند.
۱۸- کسانی که این امور را انجام میدهند، یاران دستراست هستند، همان کسانی که روز قیامت رستگار میگردند و به بهشت برده میشوند.
﴿وَٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَِٔايَٰتِنَا هُمۡ أَصۡحَٰبُ ٱلۡمَشَۡٔمَةِ١٩ عَلَيۡهِمۡ نَارٞ مُّؤۡصَدَةُۢ٢٠﴾
۱۹- و کسانی که به قرآن کفر ورزیدهاند همان کسانی هستند که روز قیامت بدبخت گشته و به آتش برده میشوند.
۲۰- جزایشان جهنم سرپوشیده و بستهشده بر آنان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلشَّمۡسِ وَضُحَىٰهَا١ وَٱلۡقَمَرِ إِذَا تَلَىٰهَا٢ وَٱلنَّهَارِ إِذَا جَلَّىٰهَا٣ وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَغۡشَىٰهَا٤ وَٱلسَّمَآءِ وَمَا بَنَىٰهَا٥ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا طَحَىٰهَا٦ وَنَفۡسٖ وَمَا سَوَّىٰهَا٧ فَأَلۡهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقۡوَىٰهَا٨ قَدۡ أَفۡلَحَ مَن زَكَّىٰهَا٩ وَقَدۡ خَابَ مَن دَسَّىٰهَا١٠ كَذَّبَتۡ ثَمُودُ بِطَغۡوَىٰهَآ١١ إِذِ ٱنۢبَعَثَ أَشۡقَىٰهَا١٢ فَقَالَ لَهُمۡ رَسُولُ ٱللَّهِ نَاقَةَ ٱللَّهِ وَسُقۡيَٰهَا١٣ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمۡدَمَ عَلَيۡهِمۡ رَبُّهُم بِذَنۢبِهِمۡ فَسَوَّىٰهَا١٤ وَلَا يَخَافُ عُقۡبَٰهَا١٥﴾
۱- ۱۰- الله به خورشید و روشنایی و نورافشانی آن هنگام برآمدن، و به ماه آنگاه که خورشید را در برآمدن و پنهانشدن دنبال کند، و به روز آنگاه که تاریکی را روشن و برطرف سازد، و به شب آنگاه که چهرۀ زمین را بپوشاند و هر چه بر روی زمین است تاریک گردد، و به آسمان و بنای استوار و مستحکم آن، و به زمین و گستردگی آن سوگند یاد فرمود. و به هر نفس و تکمیل آفرینش آن توسط الله برای انجام وظیفه و مسئولیتش، و روشنساختن راه شر و راه خیر برای او، سوگند یاد فرمود، که هر کس نفسش را پاک گرداند و با خیر رشد و نمو داد قطعاً رستگار شد، و هر کس نفسش را در گناهان پنهان کرد قطعاً زیان کرد.
۱۱- ۱۵- قبیلۀ ثمود با رسیدن به اوج نافرمانی، پیامبرشان را تکذیب کردند، آنگاه که بدبختترین فرد قبیله برای پیکردنِ مادهشتر برخاست، و رسول الهی – صالح- به آنان گفت: مبادا آسیبی به مادهشتر برسانید؛ زیرا نشانهای از جانب الله به سوی شماست که بر راستگویی پیامبرتان دلالت دارد، و مبادا بر نوبت آبخوردنش دستدرازی کنید؛ زیرا یک روز مخصوص نوشیدن آن است، و یک روز مشخص هم برای نوشیدن شما تعیین شده است. اما این کار بر آنان دشوار آمد، پس رسولشان را در آنچه آنان را به آن تهدید کرده بود تکذیب کردند و مادهشتر را کشتند، آنگاه پروردگارشان کیفر گناهشان را چنان بر همگی آنان به طور یکسان فرود آورد که هیچ یک از آنان نجات نیافت. و الله - که بسیار نیرومند و تواناست- از پیامد عذاب سختی که بر آنان فرو فرستاد نمیترسد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلَّيۡلِ إِذَا يَغۡشَىٰ١ وَٱلنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّىٰ٢ وَمَا خَلَقَ ٱلذَّكَرَ وَٱلۡأُنثَىٰٓ٣ إِنَّ سَعۡيَكُمۡ لَشَتَّىٰ٤ فَأَمَّا مَنۡ أَعۡطَىٰ وَٱتَّقَىٰ٥ وَصَدَّقَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ٦ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡيُسۡرَىٰ٧ وَأَمَّا مَنۢ بَخِلَ وَٱسۡتَغۡنَىٰ٨ وَكَذَّبَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ٩﴾
۱- ۴- الله سبحانه به شب آنگاه که زمین و آنچه را که بر روی آن است با تاریکیاش میپوشاند، و به روز آنگاه که با روشناییاش تاریکی شب را از بین میبرد، و به آفرینش جفت: نر و ماده سوگند یاد فرمود، که قطعاً عملتان مختلف است میان کسی که برای دنیا کار میکند و کسی که برای آخرت کار میکند.
۵- ۷- اما کسی که از مالش بخشید و در این امر از الله ترسید، و کلمۀ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» و آنچه را که بر آن دلالت دارد، و جزایی را که بر آن مترتب میشود تصدیق کرد، به زودی او را به سوی اسباب خیر و صلاح، راهنمایی نموده و توفیق میدهیم، و کارهایش را بر او آسان خواهیم کرد.
۸، ۹- و اما کسی که در مالش بخل ورزید و از پاداش پروردگارش احساس بینیازی کرد، و کلمۀ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» و آنچه را که بر آن دلالت دارد، و جزایی را که بر آن مترتب میشود تکذیب کرد.
﴿فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡعُسۡرَىٰ١٠ وَمَا يُغۡنِي عَنۡهُ مَالُهُۥٓ إِذَا تَرَدَّىٰٓ١١ إِنَّ عَلَيۡنَا لَلۡهُدَىٰ١٢ وَإِنَّ لَنَا لَلۡأٓخِرَةَ وَٱلۡأُولَىٰ١٣ فَأَنذَرۡتُكُمۡ نَارٗا تَلَظَّىٰ١٤ لَا يَصۡلَىٰهَآ إِلَّا ٱلۡأَشۡقَى١٥ ٱلَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ١٦ وَسَيُجَنَّبُهَا ٱلۡأَتۡقَى١٧ ٱلَّذِي يُؤۡتِي مَالَهُۥ يَتَزَكَّىٰ١٨ وَمَا لِأَحَدٍ عِندَهُۥ مِن نِّعۡمَةٖ تُجۡزَىٰٓ١٩ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِ ٱلۡأَعۡلَىٰ٢٠ وَلَسَوۡفَ يَرۡضَىٰ٢١﴾
۱۰، ۱۱- به زودی اسباب بدبختی را برایش مهیا میکنیم، و هنگامی که در آتش بیفتد مالش که در آن بخل ورزید سودی به حالش نمیرساند.
۱۲، ۱۳- به فضل و حکمت ما، بر عهدۀ ماست که راه هدایت را که به الله و بهشت او تعالی میرسد را از راه گمراهی آشکار کنیم. و به یقین که فرمانروایی زندگی آخرت و زندگی دنیا از آنِ ماست.
۱۴- پس – ای مردم- شما را از آتشی که شعلهور میشود؛ یعنی آتش جهنم ترساندم.
۱۵، ۱۶- کسی به آن وارد نمیشود مگر فردی که بسیار بدبخت است، همان کسی که پیامبر الله محمدج را تکذیب کرد، و از ایمان به الله و رسولش و فرمانبرداری از آن دو، روی گرداند.
۱۷- ۲۱- و شخص بسیار پرهیزگار از آن دور نگه داشته خواهد شد، کسی که مالش را در جستجوی خیر بیشتر انفاق میکند. و این انفاق او به این منظور نیست تا به کسی که به او نیکی کرده است پاداش بدهد، بلکه با این کار فقط خشنودی پروردگار بلندمرتبهاش را میجوید، و قطعاً الله در بهشت چیزی به او عطا خواهد کرد که از آن خشنود میشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلضُّحَىٰ١ وَٱلَّيۡلِ إِذَا سَجَىٰ٢ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَىٰ٣ وَلَلۡأٓخِرَةُ خَيۡرٞ لَّكَ مِنَ ٱلۡأُولَىٰ٤ وَلَسَوۡفَ يُعۡطِيكَ رَبُّكَ فَتَرۡضَىٰٓ٥ أَلَمۡ يَجِدۡكَ يَتِيمٗا فََٔاوَىٰ٦ وَوَجَدَكَ ضَآلّٗا فَهَدَىٰ٧ وَوَجَدَكَ عَآئِلٗا فَأَغۡنَىٰ٨ فَأَمَّا ٱلۡيَتِيمَ فَلَا تَقۡهَرۡ٩ وَأَمَّا ٱلسَّآئِلَ فَلَا تَنۡهَرۡ١٠ وَأَمَّا بِنِعۡمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثۡ١١﴾
۱- ۳- الله به آغاز روز، که منظور از آن تمام روز است، و به شب آنگاه که مخلوقات را در خود جای دهد و تاریکیاش زیاد شود سوگند یاد فرمود. الله به هر یک از مخلوقاتش که بخواهد سوگند یاد میفرماید، اما مخلوق این حق را ندارد که به غیر آفریدگارش سوگند بخورد؛ زیرا سوگند به غیر الله شرک است، که - ای پیامبر- پروردگارت تو را رها نکرده، و با تأخیر در نزول وحی به تو، بر تو خشم نگرفته است.
۴، ۵- و قطعاً آخرت از سرای دنیا برای تو بهتر است، و – ای پیامبر- پروردگارت نعمتهای گوناگونی در آخرت به تو خواهد داد، که با آنها خشنود میشوی.
۶- ۸- مگر غیر این است که قبلا تو را یتیمی که پدرت از دنیا رفته بود و جنینی در شکم مادرت بودی یافت، آنگاه به تو پناه داد و از تو مراقبت کرد؟! و تو را در حالی یافت که نه میدانستی کتاب چیست و نه ایمان؛ سپس آنچه را که نمیدانستی به تو آموخت، و تو را بر انجام بهترین اعمال توفیق داد، و تو را فقیر یافت، آنگاه روزیات را به سوی تو سرازیر کرد، و نفست را با قناعت و صبر بینیاز ساخت؟!
۹- ۱۱- پس تو نیز با یتیم بدرفتاری نکن، و گدا را از خود نران، بلکه به او طعام بده، و نیازش را برآورده کن، و از نعمت پروردگارت که آن را بر تو تمام کرد سخن بگوی.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلَمۡ نَشۡرَحۡ لَكَ صَدۡرَكَ١ وَوَضَعۡنَا عَنكَ وِزۡرَكَ٢﴾
۱، ۲- - ای پیامبر- آیا برای تو سینهات را در برابر احکام دین، و دعوت به سوی الله، و موصوفشدن به اخلاق نیکو نگشادهایم، و با این کار، بارت را از تو فرود نیاوردهایم؟!
﴿ٱلَّذِيٓ أَنقَضَ ظَهۡرَكَ٣ وَرَفَعۡنَا لَكَ ذِكۡرَكَ٤ فَإِنَّ مَعَ ٱلۡعُسۡرِ يُسۡرًا٥ إِنَّ مَعَ ٱلۡعُسۡرِ يُسۡرٗا٦ فَإِذَا فَرَغۡتَ فَٱنصَبۡ٧ وَإِلَىٰ رَبِّكَ فَٱرۡغَب٨﴾
۳، ۴- همان باری که بر پشتت سنگینی میکرد، و – با مکارمی که بر تو ارزانی داشتیم- تو را در جایگاهی والا و بلند قرار ندادهایم؟!
۵، ۶- پس آزارهای دشمنانت تو را از انتشار رسالت بازندارد؛ زیرا قطعاً همراه سختی و تنگنا، سهولت و گشایش است. به راستی که همراه سختی و تنگنا، سهولت و گشایش است [هر سختی دو آسانی به همراه دارد].
۷، ۸- پس هر گاه از امور و کارهای دنیا فارغ شدی در عبادت بکوش، و فقط به سوی پروردگارت در آنچه نزد اوست روی آور.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلتِّينِ وَٱلزَّيۡتُونِ١ وَطُورِ سِينِينَ٢ وَهَٰذَا ٱلۡبَلَدِ ٱلۡأَمِينِ٣ لَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ فِيٓ أَحۡسَنِ تَقۡوِيمٖ٤ ثُمَّ رَدَدۡنَٰهُ أَسۡفَلَ سَٰفِلِينَ٥ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَلَهُمۡ أَجۡرٌ غَيۡرُ مَمۡنُونٖ٦ فَمَا يُكَذِّبُكَ بَعۡدُ بِٱلدِّينِ٧ أَلَيۡسَ ٱللَّهُ بِأَحۡكَمِ ٱلۡحَٰكِمِينَ٨﴾
۱-۶- الله به انجیر و زیتون که از میوههای معروف هستند، و به کوه «طور سیناء» که بر روی آن آشکارا با موسی سخن گفت، و به این شهر که از هر ترسی ایمن است؛ یعنی «مکه» که محل فرود وحی است، سوگند یاد فرمود، که به تحقیق انسان را در نیکوترین تصویر آفریدیم، سپس او را اگر از الله اطاعت نکرده باشد، و از رسولان پیروی نکرده باشد، به سوی آتش بازگردانیدیم، اما کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند پاداشی بزرگ و همیشگی که هرگز قطع و کم نمیشود دارند.
۷- – ای انسان- چه چیزی تو را بر تکذیب رستاخیز و جزا وامیدارد، حال آنکه دلایل قدرت الله تعالی بر این کار آشکار و واضح است؟!
۸- مگر الله که این روز را برای داوری میان مردم قرار داد بهترین داوران در تمام آنچه آفریده است نمیباشد؟ آری. پس آیا انسانها بیهوده رها میشوند بدون اینکه امر و نهی شوند، و بدون اینکه پاداش و کیفر ببینند؟! این کار سزاوار نیست و انجام نمیشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ١ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ٢ ٱقۡرَأۡ وَرَبُّكَ ٱلۡأَكۡرَمُ٣ ٱلَّذِي عَلَّمَ بِٱلۡقَلَمِ٤ عَلَّمَ ٱلۡإِنسَٰنَ مَا لَمۡ يَعۡلَمۡ٥ كَلَّآ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَيَطۡغَىٰٓ٦ أَن رَّءَاهُ ٱسۡتَغۡنَىٰٓ٧ إِنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ ٱلرُّجۡعَىٰٓ٨ أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يَنۡهَىٰ٩ عَبۡدًا إِذَا صَلَّىٰٓ١٠ أَرَءَيۡتَ إِن كَانَ عَلَى ٱلۡهُدَىٰٓ١١ أَوۡ أَمَرَ بِٱلتَّقۡوَىٰٓ١٢﴾
۱- ۵- - ای رسول- آنچه را که از قرآن بر تو نازل شده است با آغاز نام پروردگارت که در آفرینش یگانه است بخوان، ذاتی که هر انسانی را از یک تکه خون غلیظ و قرمز آفرید. - ای رسول- آنچه را که بر تو نازل شده است بخوان، و به راستی که پروردگارت بسیار سخاوتمند و بخشنده است، همان ذاتی که به وسیلۀ قلم نوشتن را به مخلوقاتش آموخت، چیزهایی را که انسان نمیدانست به او آموخت، و وی را از تاریکی جهل به سوی نور علم منتقل کرد.
۶- ۸- حقا که انسان وقتی ثروت، او را به شگفت آورَد از حدود الهی میگذرد، پس هر تجاوزکار و ستمکاری باید بداند که بازگشت به سوی الله است، آنگاه هر انسانی را در برابر عملش جزا میدهد.
۹- ۱۲- آیا عجیبتر از سرکشی این مرد - یعنی ابوجهل-، دیدهای که بندۀ ما - یعنی محمدج- را آنگاه که برای پروردگارش نماز میگزارد بازمیداشت؟! به من خبر بده اگر این بازداشتهشده از نماز، بر هدایتی باشد پس چگونه آن را بازمیدارد؟! یا اگر دیگران را به تقوا امر کند، آیا او را از این کار بازمیدارد؟!
﴿أَرَءَيۡتَ إِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰٓ١٣ أَلَمۡ يَعۡلَم بِأَنَّ ٱللَّهَ يَرَىٰ١٤ كَلَّا لَئِن لَّمۡ يَنتَهِ لَنَسۡفَعَۢا بِٱلنَّاصِيَةِ١٥ نَاصِيَةٖ كَٰذِبَةٍ خَاطِئَةٖ١٦ فَلۡيَدۡعُ نَادِيَهُۥ١٧ سَنَدۡعُ ٱلزَّبَانِيَةَ١٨ كَلَّا لَا تُطِعۡهُ وَٱسۡجُدۡۤ وَٱقۡتَرِب۩١٩﴾
۱۳- ۱۹- به من خبر بده اگر این بازدارنده، آنچه را که به سوی آن دعوت داده میشود تکذیب کند و از آن روی گردانَد، آیا ندانسته است هر کاری را که انجام دهد الله میبیند؟! امر آنگونه که ابوجهل تصور میکند نیست، اگر این شخص از دشمنی و آزارش دست نکشد، قطعا موی جلو سرش را به شدت خواهیم گرفت و در آتش خواهیم افکند، موی جلوی سری که در سخن دروغگو، و در کارهایش خطاکار است، گویی که دروغ و اشتباه از آنجا شروع میشود. پس این طغیانگر باید دوستان و همنشینانش را که از آنان یاری میگیرد حاضر کند، ما هم فرشتگان عذاب را فرا میخوانیم. امر چنانکه ابوجهل گمان میکند نیست؛ زیرا – ای رسول- او هیچ آسیبی به تو نخواهد رساند، پس در ترک نماز که تو را به آن فرا میخواند از او اطاعت نکن، و برای پروردگارت سجده به جای آور، و با فرمانبرداری از الله خودت را محبوب او قرار بده و اظهار محبت کن و خود را به او تعالی نزدیک گردان.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةِ ٱلۡقَدۡرِ١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ٢ لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ خَيۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ٣ تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمۡرٖ٤ سَلَٰمٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطۡلَعِ ٱلۡفَجۡرِ٥﴾
۱- به راستی که قرآن را در شبی بافضیلت و بلندمرتبه بر تو فرو فرستادیم، این شب یکی از شبهای ماه رمضان است.
۲- و – ای پیامبر- تو چه میدانی شب قدر و شرف چیست؟!
۳- شب قدر شبی مبارک است، که عمل صالح در آن بهتر از عمل هزار ماه است که شب قدر در آنها قرار ندارد. این برتری لطفی از جانب الله تعالی بر امت اسلام است.
۴- در این شب فرشتگان و جبرئیل به اذن پروردگارشان سبحانه برای هر کاری که الله در آن سال حکم کرده است، فرود میآیند.
۵- تمام این شب ایمن است، و تا طلوع سپیدهدم هیچ شری در آن نیست.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لَمۡ يَكُنِ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّىٰ تَأۡتِيَهُمُ ٱلۡبَيِّنَةُ١ رَسُولٞ مِّنَ ٱللَّهِ يَتۡلُواْ صُحُفٗا مُّطَهَّرَةٗ٢ فِيهَا كُتُبٞ قَيِّمَةٞ٣ وَمَا تَفَرَّقَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَةُ٤ وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ حُنَفَآءَ وَيُقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُواْ ٱلزَّكَوٰةَۚ وَذَٰلِكَ دِينُ ٱلۡقَيِّمَةِ٥﴾
۱- یهود و نصاری و مشرکانی که کفر ورزیدند از کفرشان جدا نمیشدند تا اینکه نشانهای که در کتابهای پیشین به آنان وعده داده شده بود بر آنان آمد.
۲- این نشانه رسول الله، محمدج است که قرآن را در صحیفههایی پاک بر آنان میخواند.
۳- در این صحیفهها، اخبار راست و اوامر عادلانهای وجود دارد، که به سوی حق و راه راست راهنمایی میکند.
۴- و یهودیان و نصاری که کتاب به آنان داده شده است در مورد اینکه محمدج رسولی واقعی است اختلاف نکردند؛ چون توصیف ایشان را در کتابهایشان میدیدند، مگر پس از اینکه فهمیدند که ایشان همان پیامبری است که در تورات و انجیل به آنان وعده داده شده است، بنابراین بر صحت نبوت ایشان متفق بودند، اما هنگامی که مبعوث شد پراکنده شدند؛ یعنی برخی از آنان به او ایمان آوردند، و برخی دیگر از روی ستم و حسادت نبوتش را انکار کردند.
۵- و در سایر شرایع فرمان نیافته بودند جز اینکه الله را به تنهایی عبادت کنند در حالی که رضای او تعالی را در عبادت خویش قصد میکنند، و از شرک به سوی ایمان روی میآورند، و نماز را برپا میدارند، و زکات را میپردازند، و این همان دین راستین - یعنی اسلام- است.
﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ وَٱلۡمُشۡرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَٰلِدِينَ فِيهَآۚ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ شَرُّ ٱلۡبَرِيَّةِ٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ خَيۡرُ ٱلۡبَرِيَّةِ٧ جَزَآؤُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُۚ ذَٰلِكَ لِمَنۡ خَشِيَ رَبَّهُۥ٨﴾
۶- قطعاً کیفر یهودیان و نصاری و مشرکانی که کفر ورزیدند آتش جهنم است که برای همیشه در آن میمانند، اینان بدترین مخلوقات هستند.
۷- مسلماً کسانی که الله را تصدیق کرده و از رسولش پیروی کرده و اعمال صالح انجام دادهاند بهترین مخلوقات هستند.
۸- پاداش آنان نزد پروردگارشان در روز قیامت بهشتهای جاویدان و همیشگی در نهایت نیکویی است که از زیر کاخها و درختانشان رودها جاری است، و برای همیشه در آنها میمانند، الله از آنان خشنود شده است که اعمال صالحشان را پذیرفت، و آنان نیز به سبب بخششهای گوناگونی که الله برایشان آماده کرده است از او تعالی خشنود شدهاند، این پاداش نیکو برای کسی است که از الله بترسد و از نافرمانی او تعالی بپرهیزد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا زُلۡزِلَتِ ٱلۡأَرۡضُ زِلۡزَالَهَا١ وَأَخۡرَجَتِ ٱلۡأَرۡضُ أَثۡقَالَهَا٢ وَقَالَ ٱلۡإِنسَٰنُ مَا لَهَا٣ يَوۡمَئِذٖ تُحَدِّثُ أَخۡبَارَهَا٤ بِأَنَّ رَبَّكَ أَوۡحَىٰ لَهَا٥ يَوۡمَئِذٖ يَصۡدُرُ ٱلنَّاسُ أَشۡتَاتٗا لِّيُرَوۡاْ أَعۡمَٰلَهُمۡ٦ فَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٍ خَيۡرٗا يَرَهُۥ٧ وَمَن يَعۡمَلۡ مِثۡقَالَ ذَرَّةٖ شَرّٗا يَرَهُۥ٨﴾
۱- ۳- آنگاه که زمین به شدت لرزانده شود، و مردگان و گنجهایی را که در شکم خویش دارد بیرون افکند، و انسان ترسان بگوید: زمین را چه شده است؟!
۴، ۵- روز قیامت، زمین از هر خیر و شری که بر روی آن انجام شده است خبر میدهد، و نیز خبر میدهد که الله سبحانه و تعالی به او فرمان داده که از هر عملی که بر روی آن انجام شده است خبر دهد.
۶- در آن روز مردم به صورت گروههایی پراکنده از جایگاه حساب بازمیگردند؛ تا الله اعمال نیک و بدی را که انجام دادهاند به آنان نشان دهد، و آنان را در قبال اعمالشان جزا دهد.
۷، ۸- آنگاه هر کس هموزن مورچهای کوچک، عمل خیر انجام داده باشد، پاداش آن را در آخرت میبیند، و هر کس هموزن مورچهای کوچک عمل شر انجام داده باشد، پاداش آن را در آخرت میبیند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡعَٰدِيَٰتِ ضَبۡحٗا١ فَٱلۡمُورِيَٰتِ قَدۡحٗا٢ فَٱلۡمُغِيرَٰتِ صُبۡحٗا٣ فَأَثَرۡنَ بِهِۦ نَقۡعٗا٤ فَوَسَطۡنَ بِهِۦ جَمۡعًا٥﴾
۱- الله به گروه اسبانی که در راه او تعالی به سوی دشمن به حرکت درمیآیند سوگند یاد فرمود، آنگاه که صدای نَفَسهایشان بر اثر سرعت زیاد آشکار میشود. مخلوق این حق را ندارد که جز به الله سوگند یاد کند؛ زیرا سوگند به غیر الله شرک است.
۲- و به گروه اسبانی که از صلابت سُمهایشان، بر اثر سرعت زیاد آتش برمیافروزند.
۳- و به گروه اسبانی که سوارانشان را صبحگاه بر دشمنان حملهور میکنند.
۴- و به سبب این حرکت سریعشان غباری برمیانگیزانند.
۵- و سوارانشان را در میان گروههای دشمنان درمیآورند.
﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لِرَبِّهِۦ لَكَنُودٞ٦ وَإِنَّهُۥ عَلَىٰ ذَٰلِكَ لَشَهِيدٞ٧ وَإِنَّهُۥ لِحُبِّ ٱلۡخَيۡرِ لَشَدِيدٌ٨ ۞أَفَلَا يَعۡلَمُ إِذَا بُعۡثِرَ مَا فِي ٱلۡقُبُورِ٩ وَحُصِّلَ مَا فِي ٱلصُّدُورِ١٠ إِنَّ رَبَّهُم بِهِمۡ يَوۡمَئِذٖ لَّخَبِيرُۢ١١﴾
۶- ۸- که قطعاً انسان نسبت به نعمتهای پروردگارش ناسپاس است، و به این امر اقرار دارد. و قطعاً مال را بسیار دوست دارد.
۹- پس آیا این انسان ندانسته است که وقتی الله مردگان را برای حساب و جزا از قبرها درمیآورد چه چیزی در انتظارش است؟!
۱۰- و تمام خیر و شرهایی که در سینهها پنهان است بیرون آورده شود.
۱۱- به راستی که در آن روز پروردگارشان به حال خودشان و اعمالشان بسیار آگاه است، و ذرهای از این امر بر او تعالی پوشیده نمیماند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿ٱلۡقَارِعَةُ١ مَا ٱلۡقَارِعَةُ٢ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡقَارِعَةُ٣ يَوۡمَ يَكُونُ ٱلنَّاسُ كَٱلۡفَرَاشِ ٱلۡمَبۡثُوثِ٤ وَتَكُونُ ٱلۡجِبَالُ كَٱلۡعِهۡنِ ٱلۡمَنفُوشِ٥ فَأَمَّا مَن ثَقُلَتۡ مَوَٰزِينُهُۥ٦ فَهُوَ فِي عِيشَةٖ رَّاضِيَةٖ٧ وَأَمَّا مَنۡ خَفَّتۡ مَوَٰزِينُهُۥ٨ فَأُمُّهُۥ هَاوِيَةٞ٩ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا هِيَهۡ١٠ نَارٌ حَامِيَةُۢ١١﴾
۱- روزی که با هول و هراسهایش دلهای مردم را در هم میکوبد.
۲- این بلای سخت چیست؟!
۳- و چه چیزی تو را از آن آگاه کرده است؟!
۴- در آن روز، مردم به سبب فراوانی و پراکندگی و حرکتشان مانند پروانههای پراکندهای هستند که از پی هم در آتش میافتند.
۵- و کوهها همانند پشمهایی با رنگهای گوناگون که با دست زده و پراکنده میشوند هستند، آنگاه گرد و غبار شده و از بین میروند.
۶، ۷- اما کسی که کفۀ نیکیهایش سنگینتر باشد، در زندگی خوشی که در بهشت است قرار دارد.
۸، ۹- و اما کسی که کفۀ نیکیهایش سبک، و کفۀ بدیهایش سنگینتر شود، جایگاهش جهنم است.
۱۰- و – ای رسول- تو چه میدانی این جهنم چیست؟!
۱۱- آتشی است که در اثر افروختهکردن، سخت سوزان شده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلۡهَىٰكُمُ ٱلتَّكَاثُرُ١ حَتَّىٰ زُرۡتُمُ ٱلۡمَقَابِرَ٢ كَلَّا سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٣ ثُمَّ كَلَّا سَوۡفَ تَعۡلَمُونَ٤ كَلَّا لَوۡ تَعۡلَمُونَ عِلۡمَ ٱلۡيَقِينِ٥ لَتَرَوُنَّ ٱلۡجَحِيمَ٦ ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيۡنَ ٱلۡيَقِينِ٧ ثُمَّ لَتُسَۡٔلُنَّ يَوۡمَئِذٍ عَنِ ٱلنَّعِيمِ٨﴾
۱- بالیدن به اموال و فرزندان زیاد شما را از طاعت الله بازداشت.
۲- و پیوسته سرگرم آنها بودید تا اینکه به سوی قبرها رفتید، و در آنها دفن شدید.
۳- پس سزاوار نیست که فخرفروشی به افزونشدن اموال شما را غافل کند، به زودی خواهید دانست که سرای آخرت برایتان بهتر است.
۴- باز هم بپرهیزید که به زودی از سرانجامِ بد سرگرمشدن به این کار آگاه خواهید شد.
۵- ۸- بنابراین سزاوار نیست که فخرفروشی به افزونشدن اموال شما را غافل کند، اگر واقعاً میدانستید از این کار بازمیایستادید، و به نجاتدادن خودتان از نابودی میشتافتید. قطعاً جهنم را میبینید، باز هم به تحقیق که آن را بدون هیچ تردیدی میبینید، آنگاه مسلماً در روز قیامت در مورد تمام انواع نعمتها از شما سؤال میشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَٱلۡعَصۡرِ١ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ٢ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ٣﴾
۱، ۲- الله به زمانه؛ به این دلیل که عجایب قدرت الله که بر عظمت او تعالی دلالت دارند در آن وجود دارد، سوگند یاد فرمود، بر اینکه فرزندان آدم قطعاً در نابودی و نقصان هستند. بنده این حق را ندارد که جز به الله سوگند یاد کند؛ زیرا سوگند به غیر الله شرک است.
۳- مگر کسانی که به الله ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند، و یکدیگر را به چنگزدن به حق، و عمل به طاعت از الله، و صبر بر این کار سفارش کردهاند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿وَيۡلٞ لِّكُلِّ هُمَزَةٖ لُّمَزَةٍ١ ٱلَّذِي جَمَعَ مَالٗا وَعَدَّدَهُۥ٢ يَحۡسَبُ أَنَّ مَالَهُۥٓ أَخۡلَدَهُۥ٣ كَلَّاۖ لَيُنۢبَذَنَّ فِي ٱلۡحُطَمَةِ٤ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحُطَمَةُ٥ نَارُ ٱللَّهِ ٱلۡمُوقَدَةُ٦ ٱلَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى ٱلۡأَفِۡٔدَةِ٧ إِنَّهَا عَلَيۡهِم مُّؤۡصَدَةٞ٨ فِي عَمَدٖ مُّمَدَّدَةِۢ٩﴾
۱- تباهی و نابودی باد بر هر کسی که از مردم غیبت و بدگویی کند.
۲- کسی که غم و اندوهش جمعآوری و شمردن مال است.
۳- گمان میکند با این مالی که گرد آورده است، جاودانگی در دنیا و رهایی از حساب را برای خودش به دست آورده است.
۴- امر آنگونه که تصور کرده نیست، قطعاً در آتشی که هر چیزی را که در آن افکنده شود خرد میکند و در هم میشکند انداخته خواهد شد.
۵- و – ای رسول- تو چه میدانی که حقیقت این آتش چیست؟!
۶، ۷- به تحقیق که آتشِ افروخته و سختشعلهورِ الله است، که به سبب گرمای زیادش از بدنها به دلها نفوذ میکند.
۸، ۹- در حقیقت با بند و زنجیرهایی طولانی بر آنان مسدود و بسته است؛ تا از آن خارج نشوند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصۡحَٰبِ ٱلۡفِيلِ١ أَلَمۡ يَجۡعَلۡ كَيۡدَهُمۡ فِي تَضۡلِيلٖ٢ وَأَرۡسَلَ عَلَيۡهِمۡ طَيۡرًا أَبَابِيلَ٣ تَرۡمِيهِم بِحِجَارَةٖ مِّن سِجِّيلٖ٤ فَجَعَلَهُمۡ كَعَصۡفٖ مَّأۡكُولِۢ٥﴾
۱- ای رسول- آیا ندانستهای که پروردگارت با اصحاب فیل - ابرَهۀ حبشی و لشکریانش- که قصد تخریب مکۀ مکرمه را داشتند چه کرد؟!
۲- مگر شری را که اندیشیده بودند به باد نداد؟!
۳، ۴- و پرندگانی در گروههایی پیاپی بر آنان فرستاد. که سنگهایی از گِل سخت بر آنان میافکندند.
۵- آنگاه آنان را مانند برگهای گیاهان خشکی که چارپایان آنها را خورده و لگدمال کرده باشند درهم شکست و متلاشی کرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿لِإِيلَٰفِ قُرَيۡشٍ١ إِۦلَٰفِهِمۡ رِحۡلَةَ ٱلشِّتَآءِ وَٱلصَّيۡفِ٢ فَلۡيَعۡبُدُواْ رَبَّ هَٰذَا ٱلۡبَيۡتِ٣ ٱلَّذِيٓ أَطۡعَمَهُم مِّن جُوعٖ وَءَامَنَهُم مِّنۡ خَوۡفِۢ٤﴾
۱، ۲- تعجب کنید از الفت و خوی و امنیتداشتن قریش، و برقرارداشتن منافعشان، منظمکردن و آسانگردانیدن دو سفر آنان در زمستان به سوی «یمن»، و در تابستان به سوی «شام»؛ برای جلب موارد مورد نیازشان.
۳- پس باید از پروردگار این خانه- یعنی کعبه- سپاسگزاری کنند، و او را یگانه قرار دهند و مخلصانه عبادت کنند که آنان را با این خانه گرامی داشت، و به سبب آن به شرف و بزرگی دست یافتند.
۴- همان ذاتی که در گرسنگی شدید به آنان غذا داد، و آنان را از بیقراری و ترس زیاد آسودهخاطر کرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يُكَذِّبُ بِٱلدِّينِ١ فَذَٰلِكَ ٱلَّذِي يَدُعُّ ٱلۡيَتِيمَ٢ وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ٣ فَوَيۡلٞ لِّلۡمُصَلِّينَ٤ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَن صَلَاتِهِمۡ سَاهُونَ٥ ٱلَّذِينَ هُمۡ يُرَآءُونَ٦ وَيَمۡنَعُونَ ٱلۡمَاعُونَ٧﴾
۱- آیا میدانی کسی که رستاخیز و جزا را تکذیب میکند چه حالی دارد؟!
۲- او همان کسی است که به سبب سنگدلی، یتیم را که در کودکی پدرش را از دست داده است به زور و درشتی از حقش میراند.
۳- و دیگران را به طعامدادن به نیازمندی که چیزی به قدر کفایت و برطرفساختن نیازش ندارد تشویق نمیکند، پس چگونه میتواند خودش به نیازمند طعام دهد؟!
۴، ۵- پس عذابی سخت بر نمازگزارانی که از نمازشان غافلند میباشد که آن را به روش خودش برپا نمیدارند، و در وقتش ادا نمیکنند.
۶- همان کسانی که اعمال خیر را به قصد نشاندادن به مردم، آشکار میکنند.
۷- و از به امانتسپردنِ ظروف و سایر وسایلی که زیانی در امانتدادنشان نیست خودداری میکنند؛ یعنی نه پروردگارشان را به نیکی عبادت میکنند، و نه به مخلوقاتش نیکی میکنند.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِنَّآ أَعۡطَيۡنَٰكَ ٱلۡكَوۡثَرَ١ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ٢ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ٱلۡأَبۡتَرُ٣﴾
۱- - ای پیامبر- ما خیر زیادی در دنیا و آخرت به تو دادیم، از جمله رود کوثر در بهشت که خیمههای مروارید میانتهی گرد آن برآمدهاند، و خاکش مُشک است.
۲- پس تمام نمازت را برای پروردگارت خالص گردان، و قربانیات را برای او و فقط به نام او تعالی ذبح کن.
۳- قطعاً دشمن تو و دشمن هدایت و نوری که آوردهای، دنبالۀ خودش گسسته خواهد بود، و از هر خیری بریدهشده است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ١ لَآ أَعۡبُدُ مَا تَعۡبُدُونَ٢ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ٣ وَلَآ أَنَا۠ عَابِدٞ مَّا عَبَدتُّمۡ٤ وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ٥ لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ٦﴾
۱- - ای رسول- به کسانی که به الله و رسولش کفر ورزیدهاند بگو: ای کافران به الله!
۲- نمادها و معبودهای دروغینی را که عبادت میکنید عبادت نمیکنم.
۳- و شما نیز معبود یگانهای را که من عبادت میکنم؛ یعنی الله پروردگار جهانیان را که فقط او سزاوار عبادت است عبادت نمیکنید.
۴- و نه من نمادها و معبودهای باطلی را که شما عبادت کردید عبادت میکنم.
۵- و نه شما در آینده، آنچه را که من عبادت میکنم عبادت میکنید.
این آیه در مورد اشخاص معینی از مشرکان که الله میدانست هرگز ایمان نمیآوردند نازل شده است.
۶- برای شما دین خودتان است که بر پیروی از آن اصرار دارید، و برای من دین خودم است که غیر آن را نمیجویم.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿إِذَا جَآءَ نَصۡرُ ٱللَّهِ وَٱلۡفَتۡحُ١ وَرَأَيۡتَ ٱلنَّاسَ يَدۡخُلُونَ فِي دِينِ ٱللَّهِ أَفۡوَاجٗا٢ فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَٱسۡتَغۡفِرۡهُۚ إِنَّهُۥ كَانَ تَوَّابَۢا٣﴾
۱- - ای رسول- وقتی پیروزی تو بر کافران قریش به وقوع پیوست، و فتح «مکه» برایت رخ داد.
۲- و مردم بسیاری را ببینی که گروهگروه در اسلام وارد میشوند.
۳- در این هنگام، با افزودن در تسبیح به ستایش پروردگارت، و افزودن در طلب آمرزش از او، برای دیدار با پروردگارت آماده شو، که او تعالی نسبت به تسبیحکنندگان و آمرزشخواهندگان بسیار توبهپذیر است، از آنان درمیگذرد و بر آنان رحمت میفرستد و توبۀشان را میپذیرد.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿تَبَّتۡ يَدَآ أَبِي لَهَبٖ وَتَبَّ١ مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُ مَالُهُۥ وَمَا كَسَبَ٢ سَيَصۡلَىٰ نَارٗا ذَاتَ لَهَبٖ٣ وَٱمۡرَأَتُهُۥ حَمَّالَةَ ٱلۡحَطَبِ٤ فِي جِيدِهَا حَبۡلٞ مِّن مَّسَدِۢ٥﴾
۱- زیاندیده باد دو دست ابولهب، و تیرهبخت باد به سبب آزاررسانیدنش به رسول الله محمدج، و قطعاً زیانکاری ابولهب محقق شده است.
۲- ثروت و فرزند او سودی به حالش نرساند؛ یعنی ذرهای از عذاب الله را آنگاه که بر وی نازل شود از او بازنخواهد گرداند.
۳، ۴- هم خودش در آتش جهنم که زبانهای سوزان دارد درخواهد آمد، و هم همسرش که خار بر دوش میگرفت و برای اذیت پیامبرج آنها را در راه ایشان میریخت.
۵- در حالی که ریسمانی محکم از لیف سخت و خشن درخت خرما در گردنش قرار دارد، که با آن در آتش جهنم بالا برده میشود، سپس به پستترین جایش افکنده میشود.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ١ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ٢ لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ٣ وَلَمۡ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدُۢ٤﴾
۱- - ای رسول- بگو: اوست الله یگانه در الوهیت و ربوبیت و اسما و صفاتش، که هیچ کس در این موارد با او شریک نیست.
۲- الله که در صفات عزت و مجد و عظمت کامل است، همان ذاتی که تمام مخلوقات در برآوردهشدن نیازها و خواستههایشان به او روی میآورند.
۳- ذاتی که نه فرزندی دارد و نه پدری و نه همسری.
۴- و هیچ یک از میان مخلوقاتش مانند و شبیه او نیست، نه در اسماء او تعالی، نه در صفاتش، و نه در افعالش. الله تعالی برتر و مقدس و منزه است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلۡفَلَقِ١ مِن شَرِّ مَا خَلَقَ٢ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ٣ وَمِن شَرِّ ٱلنَّفَّٰثَٰتِ فِي ٱلۡعُقَدِ٤ وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ٥﴾
۱- - ای رسول- بگو: به پروردگار صبح پناه میبرم و متوسل میشوم.
۲- از شر و آزار تمام مخلوقات.
۳- و از شر شبی بسیار تاریک آنگاه که درآید و نفوذ کند، و از شرها و آزاردهندگانی که در آن است.
۴- و از شر زنان ساحری که در گرههایی که به قصد سحر میبندند میدمند.
۵- و از شر حسود و دشمن مردم آنگاه که بر نعمتهایی که الله به آنان بخشیده است حسد ورزد، و خواهان دورشدن نعمتها از مردم و رساندن آزار به آنان است.
بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
﴿قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ١ مَلِكِ ٱلنَّاسِ٢ إِلَٰهِ ٱلنَّاسِ٣ مِن شَرِّ ٱلۡوَسۡوَاسِ ٱلۡخَنَّاسِ٤ ٱلَّذِي يُوَسۡوِسُ فِي صُدُورِ ٱلنَّاسِ٥ مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ٦﴾
۱- - ای رسول- بگو: به پروردگار مردم، که فقط او بر بازگردانیدن شر وسوسهگر تواناست، پناه میبرم و متوسل میشوم.
۲- پادشاه مردم که تمام کارهایشان در اختیار اوست، و از آنان بینیاز است.
۳- معبود مردم که هیچ معبود بر حقی جز او نیست.
۴- از آزار شیطان که هنگام غفلت وسوسه میکند، و هنگام یاد الله پنهان میشود.
۵- همو که شر و تردیدها را در سینههای مردم منتشر میکند.
۶- اعم از شیاطین جنی و انسی.