پرسش و پاسخ در مورد
عادات طبیعی زنان
(احکام فقهی)
نویسنده:
شیخ محمد صالح العثیمین و دکترصالح بن فوزان
گردآوری:
عیسی زمانی
الحمد لله، نحمده ونستعینه ونستغفره، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، ومن سیئات أعمالنا، من یهده الله فلا مضل له، ومن یضلل فلا هادی له، وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لاشریك له، وأشهد أن محمدا عبده ورسوله﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ ١٠٢﴾[آل عمران: ۱۰۲]، ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا ١﴾[النساء: ۱]، ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدٗا ٧٠ يُصۡلِحۡ لَكُمۡ أَعۡمَٰلَكُمۡ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ فَقَدۡ فَازَ فَوۡزًا عَظِيمًا ٧١﴾[الأحزاب: ۷۰ – ۷۱].
از آنجائی که جریان و توقف خونهای طبیعی زنان (حیض و نفاس) در فقه اسلامی، ترک و یا انجام بعضی از عبادات و مسائل خانوادگی و زناشوئی را به دنبال دارد، و چون مسائل آن بیشتر مربوط به زنان بوده و آنها غالباً به علت شرم و حیا در مورد آن سوال نمیکنند، لذا در رابطه با خونهای طبیعی، بسیاری از احکام بر آنها پوشیده میماند، این بود که مناسب دانستیم بعضی از فتاوای شیخ محمد صالح العثیمین را که در این رابطه بصورت سوال و جواب منتشر شده بود انتخاب کرده و آن را در اختیار خواهران مومن قرار دهیم تا شاید قدمی در راه آگاهی آنها در این رابطه برداشته باشیم.
از خداوند خواهانیم که این عمل ناچیز را مورد قبول قرار دهد و آن را برای مسلمین ثمر بخش گرداند.
وصلى الله على محمد وعلى آله وصحبه وسلم
حیض در لغت عبارت از جاری شدن است.
و در اصطلاح شرع حیض عبارت از خونی است که از درون رحم زن در اوقات معین و بدون هیچگونه بیماری و یا ضربه و صدمهای بیرون آید. این خون، خونی است که خداوند علیم و حکیم، آن را در ذات و سرشت دختران بنی آدم نهاده است. خداوند حکیم آن را در رحم زن آفرید تا در دوره حاملگی غذای جنین باشد؛ آنگاه پس از تولد نوزاد تبدیل به شیر میشود. و البته حکمتها و مصلحتهای دیگری نیز دارد که هرکس بنابر مطالعه و دانش امروزی میتواند پی به گوشههای دیگری از آن ببرد، به همین علت در اوقات مشخصی از بدن خارج میشود که در اصطلاح به آن قاعدگی و یا عادت ماهانه گفته میشود.
از قرآن و سنت دلیلی بر زمانبندی شروع حیض در نه سالگی و پایان آن در پنجاه سالگی وجود ندارد، و صحیح آنست که هروقت زن آن خون معروف نزد زنان را ببیند آن خون، خون حیض است.
در قرآن دلیلی برای ترک عبادات در این دوره وجود ندارد!
اما براساس روایات (نه قرآن) در قاعدگی، انجام این عبادتها بر زن واجب نیست.
هنگامی که زن حائض، پاک شد فقط قضای روزه فرض ماه مبارک رمضان را میگیرد، ولی نمازش قضا ندارد.
در قرآن دلیلی برای گناه بودن این کار وجود ندارد!
اما جمهور فقها و از جمله سه مذهب حنفی، شافعی و حنبلی لمس کردن قرآن را برای اشخاص جنب، حائض، نفاس (خون۴۰ِ روز اول ز ایمان) و در یک کلام بیوضو، منع کردهاند و فقط مذهب امام مالک لمس قرآن از سوی شخص بیوضو (جنب، حائض، نفاس، البته به شرط طهارت قلبی یعنی داشتن ایمان) را برای تعلیم و تعلم جایز شمردهاند.
اما تلاوت قرآن برای زن حائض بدون دست زدن به آن، حکم اکثر مذاهب آن است که در غیر ضرورت، قرائت نکند و ضرورت موقعی است که بترسد قرآن حفظ شده خودش را فراموش کند.
در قرآن کریم دلیلی برای حرام بودن آن نیست!
اما بر اساس روایاتی که تقریباً اکثر حدیث شناسان بر نسبت آنها به پیامبر جاعتماد نمودهاند، جائز نیست که زن در حالی که خون حیض و خون بعد از زایمان، از او خارج میشود نماز بخواند.
اکثر علمای مسلمین بر این رایاند که روزه و نماز برای زن حائض جایز نیست، بر این اساس بر زنی که هنگام حیض به علت شرم و حیا نماز خوانده لازم است که بر احادیث اعتماد نموده و از کرده خود استغفار نماید.
همچنین بر اساس احادیثی که از پیامبر جنقل شده است، طواف خانه خدا بر زن حائض جایز نیست.
ماندن و مکث کردن در داخل مسجد برای زن حائض نیز نادرست است اما عبور کردن از داخل مسجد بدون توقف در آن، برای وی جایز است.
اما در تمام مذاهب اشکالی ندارد زن در عادت ماهانه اذکار و او راد شرعی از قبیل تهلیل، تکبیر، تسبیح و ادعیه را بخواند؛ همچنین وی میتواند اوراد و اذکار شرعی مشروع در صبح و شام و هنگام خوابیدن و بیدارشدن و امثال اینها را بجا آورد؛ در ضمن اشکالی ندارد که وی کتابهای علمی از قبیل کتابهای تفسیر، حدیث و فقه را مطالعه نماید.
در قرآن کریم دلیلی برای حرام بودن آن نیست!
اما بر اساس اجتهاد امامان، ماندن زن حائض در مسجد جائز نیست، پس در اینصورت صحیح نیست که جهت گوشدادن به ذکر و قرائت قرآن به مسجد برود، اما عبور از آن چنان چه زن اطمینان داشته باشد که مسجد آلوده نمیشود و همچنین نشستن و گوشدادن به ذکر و قرائت قرآن در جائی خارج از مسجد بوسیله بلندگو اشکالی ندارد، زیرا جائز است که زن در حالت قائدگی به ذکر و قرائت قرآن گوش فرا دهد، و ثابت شده است که پیامبر جدر حالی که حضرت عایشهلحائض بود در اتاق وی تکیه میزد و قرآن را تلاوت مینمود، اما اینکه برای گوش دادن به ذکر و قرائت در مسجد بماند جائز نیست.
بر اساس مذهب حنفی و مالکی، اگر وقت نمازی فرا رسید، سپس زن قبل از این که نماز همان وقت را بخواند، تازه حیض شد و یا بچهدار شد، قضای آن نماز که فرصت ادای نماز را پیدا نکرده است به سبب شروع حیض و یا زایمان بر او واجب نیست. (البته اگر بدون کوتاهی و تقصیری خواندن نمازش را به تاخیرانداخته است، و قصد و هدفی نداشته است).
اما جمهور علماء و براساس مذهب شافعی و حنبلی میگویند چنان چه شروع حیض مثلا نیم ساعت بعد از وقت نماز باشد لازم است بعد از پاک شدن نمازی را که هنگام وقت آن در پاکی بسر برده است و در آن کوناهی کرده است (در اول وقت نخوانده است) بخواند.
اما نمازهائی که زمان آنها، در حیض بوده است و پاکی به صورت کامل و مطمئن، حاصل نشده است، نماز قضا نمیشود.
اما اگر بعد از پایان حیض بهاندازه خواندن یک رکعت فرصت داشته باشد نماز آن وقت را باید بخواند. پیغمبر جمیفرماید: کسی که قبل از غروب آفتاب یک رکعت از نماز عصر را دریابد نماز عصر را دریافته است.
در اینصورت اگر چنان چه عصر و یا قبل از طلوع آفتاب پاک شود، و قبل از غروب و یا طلوع بهاندازه یک رکعت وقت داشته باشد در مورد اول نماز عصر و در مورد دوم نماز صبح را باید خواند.
در صورتی که عادت این زن شش روز بوده باشد و سپس این مدت نه یا ده روز بطول انجامد آن زن تا زمانی که پاک نشده باشد نباید نماز بخواند.
پس تا زمانی که خون باقیست زن بر همان حال خود باقی میماند تا اینکه پاک شود و غسل کرده و سپس نماز بخواند، و چنان چه در ماه بعد عادتی کمتر از ماه قبل به وی دست دهد بمجرد پاک شدن غسل مینماید گرچه از مدت ما قبل کمتر باشد، و خلاصه اینکه هرگاه حیض جریان داشته باشد جائز نیست که نماز بخواند، خواه خون حیض برابر عادت قبلی باشد و یا زیاد و کم شود، و بعد از پاکی نماز میخواند.
اگر چنان چه عادت زن به تاخیر افتد، هرگاه که از خون پاک شود، طاهر به حساب میآید.
آری روزهاش صحیح است، و این نقطه خون نیز چیزی نیست زیرا که در اثر پارهشدن رگ خارج شده. و از علیسنقل شده است که فرمود: نقطه خونی که شبیه قطره خون است حیض نیست.
در صورتی که زن غیر حائض در حال روزه احساس حرکت خون و یا درد عادت کند اما خون بعد از غروب آفتاب خارج شود، روزه آن روزش صحیح بوده و چنان چه روزهاش فرض بوده، صحیح است و قضای آن لازم نیست و اگر روزه سنت باشد ثوابش باطل نمیشود.
روزه آن روزش صحیح میباشد زیرا که اصل بر عدم حیض است تا اینکه از حیض بودن وی، خون دیده شود.
اگر آن زن مانند بعضی از زنان مایع سفید رنگ را مشاهده نمیکند روزه بگیرد و اگر مایع سفید رنگ را مشاهده میکند روزه نگیرد تا اینکه مایع سفید را ببیند [۱].
[۱] زیرا خروج مایع سفید که دال بر پایان حیض است، از بعضی از زنان خارج میشود و از برخی دیگر خارج نمیشود. لذا در جواب این سوال: اگر این زن بر حسب عادتش در پایان حیض مایع سفید از او خارج نمیشود (مشاهده نمیکند) بلکه مجرد قطع خون از او دلیل بر انتهای حیض وی میباشد روزه بگیرد. اما اگر برعکس بنا به عادت وی حیضاش به پایان نمیرسد مگر اینک مایع سفید از او خارج شود (مشاهده کند) روزه نگیرد تا اینکه مایع سفید را ببیند (از او خارج شود).
اگر زن حائض یا زن نفساء، قبل از غروب آفتاب از خون پاک شد (مدت حیض و خون زایمان به پایان رسید)؛ خواندن نماز ظهر و عصر را باهم جمع میکند و خواندن آن دو در همان روز بر وی واجب است.
همچنین اگر زنی در شب، قبل از ورود وقت نماز صبح (فجر) پاک شود؛ خواندن نماز مغرب و عشاء (به صورت جمع) در همان شب بر وی واجب است.
زیرا وقت نماز دوم (عصر در روز و عشاء در شب) در حالتهای معذور (حالتهایی که ضرورت ایجاب میکند مانند سفر، بیماری و...) وقت نماز اول (ظهر در روز و مغرب در شب) نیز است.
(این قضیه جمع دو نماز است، که بدین صورت است: در زمانهای معذوریت، نماز ظهر و عصر باهم خوانده میشود و نماز مغرب و عشاء هم درکنار هم، یعنی وقت بین دو نماز مشترک است).
یادآوری
شخص به خواب مانده و یا فراموش کرده ـ اگر کوتاهی و تقصیری نداشت ـ آنچه که وی انجام میدهد به عنوان قضای نماز نیست. بلکه هروقت که وی از خواب بیدار شد و یا فراموش کرد هروقت به یاد آورد، همان وقت، برای آنها وقت نماز است.
هرگاه مایعیای به رنگ زرد و یا کدِر در دوره عادت ماهانه از زن خارج شد، آن دو را خون قاعدگی به حساب میآورد و همه آن احکامی که در مورد زن حائض گفته شد، در مورد چنین زنی نیز صادق است. ولی اگر مایعی زرد رنگ و یا کدِری در غیر از دوره قاعدگی از فرج زنی خارج شد؛ آنها چیزی به عنوان حیض به حساب نمیآیند. و زن باید خودش را پاک بداند. به دلیل حدیث ام عطیهل که گفتهاند: «ما مایع زرد رنگ و کدِر را پس از پاک شدن از عادت ماهانه چیزی به حساب نمیآوریم» بر این اساس به نظرم این کدِری که قبل از حیض بوجود آمده حیض به حساب نمیآید.
زن اگر با خوردن قرص، سبب عدم خروج حیض شود نماز را قضا نمیکند، چونکه حیض خون نیست که هنگام وجود حکمش بر آن مترتب میشود، کما اینکه اگر زن چیزی را استعمال کند که خون حیض را قطع نماید واجب است که نماز بخواند و روزه بگیرد نه اینکه روزه را قضا کند. به دلیل اینکه آن زن در این حال حائض بشمار نمیرود، پس حکم به علتش بستگی دارد،
بنابراین با وجود خون ماهیانه، حکم حیض روشن است، و بدون آن، حکم حیض ثابت نمیشود.
این امر با قطع شدن خون شناخته میشود؛ قطع خون هم دو نشانه دارد:
نشانه اول: خروج مایع سفید رنگ به دنبال قطع شدن خون که شبیه به آب آلوده به گچ (و یا سفیدهی تخم مرغ) است، و گاهی اوقات رنگش سفید نیست؛ و گاهی اوقات هم به اختلاف احوال زنان رنگش تغییر پیدا میکند.
نشانه دوم: خشک بودن، به اینصورت که زن تکه پارچه و یا مقداری پنبه را در فرج خود میکند و سپس آن را بیرون میآورد و نگاه میکند که پارچه خشک بوده و چیزی روی آن نیست. و آلوده به خون و مایع زرد رنگ و یا کدٍر نیست.
بر زن حائض واجب است که پس از پایان عادت ماهانه غسل کند؛ به اینصورت که به وسیله آب تمام بدنش را به نیت پاک شدن از حیض بشوید. بنابر حدیث رسول الله ج:
«هرگاه دوره عادت ماهانه تو فرا رسد، نماز را کنار بگذار؛ و وقتی آن دوره تمام شد و پشت کرد، غسل کن و نماز بخوان».
اول نیت رفع ناپاکی و یا نیت طهارت برای نماز و همانند این را بکند. آنگاه «بسم الله» بگوید، سپس بر تمام بدنش آب بریزد و زیر موها را خیس کند، اگر موهای خود را به صورت گیسو بافته است، واجب نیست آن را باز کند، بلکه فقط آن را با آب خیس میکند.
اگر از صابون و یا سایر مواد پاک کننده به همراه آب استفاده میکند، بسیار خوب است، و مستحب است پس از اتمام غسل تکه پنبهای را با عطر آغشته نموده و در داخل فرج خود قرار دهد؛ به دلیل حدیث رسول الله جکه به اسماءل این دستور را دادند [۲].
[۲] رواه مسلم.
عبارت است از جاری شدن خون در غیر وقت خود به صورت خونریزی از رگی به نام عاذل، که در آن صورت نباید روزه و نمازش را ترک کند، زیرا زن مستحاضه حکم زن پاکیزه را دارد.
حالت اول: زن قبل از مبتلا شدن به ناراحتی استحاضه، برای خود عادت و دوره مشخص و معلومی را دارد؛ به اینصورت که مثلاً قبل از ناراحتی استحاضه، مدت ۵ یا ۸ روز در اول و یا وسط هر ماه حیض میشد. چون دقیقاً تعداد روزها و وقت عادت ماهانه خود را کاملاً میداند، به اندازه همان عادت و دوره همیشگیاش صبر میکند و نماز و روزهاش را کنار میگذارد، و در این مدت احکام و دستورات حیض را برای خود معتبر میداند. وقتی که این مدت به سر رسید؛ غسل کند و نمازش را بخواند. و بعد از آن بقیه خون جاری را به عنوان ناراحتی استحاضه بشمارد.
حالت دوم: اگر زنی عادت و دوره مشخصی ندارد ولی رنگ خونش مشخص و قابل تشخیص است. آن مدتی که مشخصات و ویژگیهای حیض را ندارد به اینصورت که خونش سرخ است و تیره نیست و بو هم ندارد، دوره استحاضه است. بنابراین اگر دوره حیض را میگذراند، نماز و روزهاش را ترک میکند. بقیه مدت را به عنوان دوره استحاضه به حساب میآورد؛ در پایان دوره حیض غسل میکند و سپس نماز میخواند و روزهاش را میگیرد.
از پیامبر جدر اینباره نقل شده است که: «اگر خون حیض باشد از رنگ سیاه و تیرهاش شناخته میشود، پس نمازت را ترک کن، ولی اگر رنگ دیگری داشته باشد،وضو بگیر و نمازت را بجا آور».
در این حدیث زن مستحاضه به وسیله رنگ خون تشخیص میدهد و دوره حیض از غیر آن بدین و سیله مشخص میگردد.
حالت سوم: اگر زنی نه دوره عادت خود را بشناسد، و نه از رنگ خون بتواند دوره حیض و غیره را تشخیص دهد؛ در چنین صورتی، زن به مدت غالب دوره حیض که ۶ یا ۷ روز در هر ماه است، برای عادت ماهانه خویش مینشیند، زیرا غالب زنان عادتشان اینگونه است.
از پیامبر جدر این باره نقل شده است:
«این فقط یک حرکت و جنبش غیرعادی و استثنایی است، مدت ۶ الی ۷ روز به عنوان دورهی حیض بشمار؛ آنگاه غسل کن؛ پس چون پاک شدی مدت ۲۴ یا ۲۳ روز نماز بخوان و روزه بگیر، همیناندازه تو را کافی است؛ همچنین انجام بده آنچه را که زنان حائض در دورهی عادت ماهانه انجام میدهند».
اول: عادت؛
در واقع عادت خود زن محکمترین نشانه است. چرا که اصل وجود حیض است نه چیز دیگری.زنان عادتدار همان عادت و دوره خود را مدنظر قرار میدهند؛
دوم: تشخیص؛
به دلیل این که خون سیاه و تیره و بد بو به حیض و عادت ماهانه نزدیکتر است از خون سرخ. زنان تشخیصدهنده از نوع خون، همان تشخیص خود را ملاک قرار میدهند.
سوم: معتبر دانستن و توجه نمودن به عادت غالب در زنان؛
به دلیل این که سنت و عقل بر آن دلالت دارند و زنانی که فاقد دو حالت اول و دوم هستند، مدت ۶ الی ۷ روز را حیض میشمارند و بقیه مدت پاک هستند.
برای هر نمازی فرج خود را میشوید؛ سپس با قراردادن پنبه یا پارچهای و یا نوار بهداشتی جلوی ریزش خون را میگیرد. (امروزه میتوان از نوارهای بهداشتی استفاده کرد) آنگاه با دخول وقت هر نمازی وضو میگیرد..