حرام  فراموش  شود  با  سجده  سهو  جبران  نمی‌شود.  بنابر این  اگر  تشهد  اول  نیز  واجب  بود،  جبران  نمی‌شد.  و  علاوه  بر  آن  تشهد  اول  ذكری  است ‌كه  هیچوقت  بصورت  جهری  خوانده  نمی‌شود،  پس واجب  نیست‌،  مانند  دعای  استفتاح ‌كه  چون  هرگز  جهری  نیست  سنت  است  و  دیگران  بر  عدم  وجوب  آن  استدلال ‌كرده‌اند كه‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  اگر چه  می‌دانست‌ كه  یاران بعمد  و  برای  پیروی  از او  تشهد  را  ترك‌ كرده‌اند،  و  بعدا  با  او  سجده  سهو  نموده‌اند،  با این  حال  با  این  پیروی  آنان  مخالفت  نكرد.  این  مساله  شایان  تحقیق  و  نظر  بیشتری است‌.  از  جمله ‌كسانی‌كه  آن  را  واجب  می‌دانند:"  لیث  ابن  سعد  و  اسحاق  و  احمد  بنا بر  قول  مشهور  او كه  قول  شافعی  است‌.  و  در  روایتی  بنزد  حنفیه  نیز  چنین  است‌.طبری  در  استدلال  بر وجوب  آن ‌گفته  است‌:  ابتداء ‌كه  نماز  واجب  شد،  دو  ركعتی  بود و  تشهد  در آن  واجب  بود،  بعداً  نماز به  بیش  از دو  ركعت  افزایش  یافت  وجوب  آن  از  بین  نرفت  و  بحال  خود  باقی  ماند.

مستحب  است ‌كه  تشهد  او‌ل  را كوتاه  خواند  (‌تخفیف  در  آن  سنت است‌)‌:
تخفیف  در  تشهد  اول  مستحب  است‌.  ابن  مسعود گفته  است‌: ‌“ ‌پیامبر صلی الله علیه و سلم  چون بعد  از  دو  ركعت  برای  تشهد  اول  می‌نشست  (‌آنقدر  آن  را كوتاه  می‌كرد) ‌گوئی  بر  

سنگهای  داغ  نشسته  است‌“‌.  بروایت  احمد  و  اصحاب  سنن‌.  ترمذی ‌گفته  است‌:  این  حدیث  “‌حسن‌“‌  است  جز  اینكه  عبیده  (‌بن  عبدالله  بن  مسعود كه  آن  را  از  پدرش روایت‌ كرده  است‌)  چیزی  را  از  پدرش  نشنیده  است  (‌تا  از  او  روایت ‌كند  شاید مقصودش  این  باشد كه  در زمان  پدرش  به  سن  بلوغ  نرسیده  بود)‌.  ترمذی ‌گفته  است‌:  بنزد  اهل  علم  چنین  عمل  می‌شود كه  عدم  اطاله  نشستن  در تشهد  را  بر می‌گزینند  و  چیزی  بر  تشهد  نمی‌افزایند.  ابن  القیم  می‌گوید: ‌“‌نقل  نشده  است‌ كه‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  در  تشهد  اول  بر  خود  و  بر آل  خود  درود  فرستاده  باشد:  (‌اللهم  صلی  علی  محمد  و علی  آل  محمد)  و  در آن  از  عذاب  قبر و  عذاب  دوزخ  و  فتنه  زندگی  و مرگ  و فتنه  ‌“‌مسیح  دجال‌“  استعاذه  نفرموده  است  (‌بهمانگونه ‌كه  در  تشهد  دوم  می‌آید)  و كسی‌ كه  آن  را  مستحب  می‌داند  آن  را  از كلمات  عام  و مطلق  و  احادیثی  فهمیده  است ‌كه  ارتباط  آنها به  تشهد  دوم  به  صحت  و  ثبوت  نرسیده  است‌“‌. دعای بعد  از  تشهد  دوم  و  پیش  از  سلام دادن‌:  

مستحب  است‌ كه  نمازگزار  بعد  از  تشهد  و  پیش  از  سلام‌،  هر  دعائی  را كه  دلش  می‌خواهد  درباره  خیر  و  سعادت  دنیا  و آخرت  بر  زبان  راند.  عبدالله  بن  مسعود گفته‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  تشهد  را  به  ما  یاد  داد  و  در آخر آن  فرمود:" ثم لتختر من المسألة ما تشاء [‌سپس  هر  دعائی  را كه  بخواهیم  انتخاب‌ كنیم‌]"‌.  بروایت  مسلم‌.

دعا  چه  ماثور  (‌منقول  از پیامبر صلی الله علیه و سلم  )‌،  و  چه  غیر ماثور،  مستحب  است‌.  لیكن  دعای ماثور  بهتر  است‌.  اینك  در  زیر،  برخی  از آنها  را  ذكر  می‌كنیم‌:

1-‌از ابوهریره  روایت  است‌ كه‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  فرمود:  چون ‌كسی  از  شما  تشهد  آخر را  بپایان  برد،  از  چهار  چیز  استعاذه‌ كند  [‌به  خدا  پناه  ببرد]‌،  بگوید:" اللهم إني أعوذ بك من عذاب جهنم، و من عذاب القبر، و من فتنة المحيا والممات، و من شر فتنة المسيح الدجال [‌خداوندا  من  از  عذاب  دوزخ‌،  و  از  عذاب‌ گور،  و  از  فتنه  و  بلای  زندگی  و  مرگ  و  از  شر  و  بلای  آشوبگر گمراه  ساز،  به  تو  پناه  می‌برم‌]‌"‌.  بروایت  مسلم‌.

2-‌از  عایشه  رضی  الله  عنها  روایت  است ‌كه‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  در نماز چنین  دعا  می‌كرد:" اللهم إني أعوذ بك من عذاب القبر، وأعوذ بك من فتنة الدجال، وأعوذ بك من فتنة المحيا والممات: اللهم إني أعوذ بك من المأثم والمغرم  [‌خداوندا  من  از  ...  و  از گناه  و  بدكاری  به  تو  پناه  می‌برم‌]"‌.  این  حدیث  متفق  علیه  است‌.

3-‌از  علی  بن  ابی‌طالب  روایت  است  كه‌:  چون  پیامبر صلی الله علیه و سلم  به  نماز  می‌ایستاد،  آخرین  چیزی ‌كه  پس  از  تشهد  و  پیش  از  سلام‌،  می‌فرمود،  این  بود:" اللهم اغفر لي ما قدمت وما أخرت، وما أسررت وما أعلنت، وما أسرفت وما أنت أعلم به مني، أنت المقدم وأنت المؤخر: لا إله إلا أنت  [‌خداوندا  آنچه  را كه  قبلا كرده  و  آنچه  را كه  به  تاخیر انداخته‌ام‌،  و  آنچه  را كه  در  نهان  و  آشكار كرده‌ام  و  آنچه  را كه  در  آن  اسراف ‌كرده  و  آنچه  را كه  تو  بدان  آگاهتر  از من  هستی‌،  (‌همه  را)  از من  بیامرز و  مرا  ببخشای‌،  تنها  تو  می‌توانی  چیزی  را  جلو  بیاندازی  یا  چیزی  را  بتاخیر  بیاندازی‌،  و  بجز  تو  خدائی نیست‌]‌"‌.  بروایت  مسلم‌.  

4-‌از عبدالله  بن  عمرو  روایت  است ‌كه‌:  ابوبكر  به  پیامبر صلی الله علیه و سلم ‌گفت‌:  دعائی  را  به  من  بیاموز  تا  در  نمازم  آن  را  بخوانم‌،  حضرت  فرمود:  بگو:"  اللّهمَّ إِني ظَلمتُ نفسي ظلماً كثيراً ، ولا يَغفِرُ الذُّنوبَ إلاّ أنتَ، فاغفِرْ لي مَغفِرةً من عِندكَ، وارحمني إِنك أَنتَ الغفور الرَّحيم». [خداوندا  من  به  خود  فراوان  ستم ‌كرده‌ام‌،  و  بجز  تو كسی ‌گناهان  را  نمی‌بخشاید،  پس  مرا  به  بخشندگی  خودت  ببخش  و  به  من  رحم ‌كن  بی‌گمان  تو  بخشایشگر و  بسیار  مهربان  هستی‌]‌"‌.  این  حدیث  متفق  علیه  است‌.

5-از  حنظله  بن  علی  روایت  است‌ كه‌:  محجن  بن  ادرع‌،  برایش‌ گفته  است  كه‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  به  مسجد  در آمد  و مردی  را  دید كه  نمازش  در شرف  اتمام  شدن  و  مشغول  خواندن  تشهد  بود  و  می‌گفت‌:" اللهم إني أسألك يا الله الواحد الاحد الصمد الذي لم يلد ولم يولد ولم يكن له كفوا أحد، أن تغفر لي ذنوبي إنك أنت الغفور الرحيم [‌خداوندا  من  از  تو كه  یگانه  و  تنها  و  بی‌نیاز  هستی  و كسی  از  تو  نزاده  و  تو  از كسی  نزاده‌ای  و كسی  برای  تو  همسر  و  برابر  نیست‌،  مسئلت  دارم ‌كه ‌گناهانم  را  بیامرزی  بی‌گمان  تو  بخشایشگر  و  بسیار  مهربان  هستی‌]"‌.  پیامبر صلی الله علیه و سلم  سه  بار  فرمود:" قد غفر [بتحقیق  آمرزیده  شد]"‌.  بروایت  احمد  و  ابوداود.

6-از  شداد  بن  اوس  روایت  است‌:  پیامبر صلی الله علیه و سلم  در  نمازش  می‌گفت‌:" اللهم إني أسألك الثبات في الامر، والعزيمة على الرشد، وأسألك شكر نعمتك، وحسن عبادتك، وأسألك قلبا سليما. ولسانا صادقا، وأسألك من خير ما تعلم، وأعوذ بك من شر ما تعلم، وأستغفرك لما تعلم  [خداوندا  از  تو  ثبات  در كار  و  آهنگ  و  اراده  آگاهانه  و  خردمندانه  را  مسئلت  دارم‌،  و  از  تو  سپاسگزاری  نعمت  و  حسن  عبادتت  و  قلب  سالم  از اندیشه‌های  بد  و زبان  راستگو  و  بهترین  چیزی‌ كه  می‌دانی  مسئلت  دارم‌،  و  از  شر آنچه ‌كه  می‌دانی  به  تو  پناه  می‌برم  و  از  آنچه‌ كه  (