 و آن مطالب پراکنده را، همراه اسناد خود، به گونه‌ای طبقه‌بندی و تنظیم نماییم، تا کتابی به نام «تاریخ حدیث و ضبط و ثبت احادیث» به طور مطلوب و مستند به زبان فارسی روان در دسترس خوانندگان قرار گیرد، و این نکته را تنها به این منظور یادآور شدم که مؤلف در تألیف این کتاب تمام توان خود را به کار گرفته، پس اگر نقص و قصوری در آن مشاهده شود مبنی بر اهمال و سطحی‌نگری و سطحی نگاری نبوده، بلکه مبنی بر این است که تنها کتاب خداست که از هر گونه نقص و قصور به کلی مبراست بنابراین در این کتاب و بقیة کتاب‌هایم قطعاً نقص و قصوری وجود دارد، که اگر کسی مرا از آنها آگاه نماید ممنون خواهم شد، و همین آگاه کردن را از مقولة تعاون و هم‌یاری به حساب می‌آورم نه از مقولة نقد خصمانه و خرده‌گیری متعصبانه. 
از خداوند متعال تمنا می‌نمایم، که پاداش تلاش‌هایم را در راه خدمت به احادیث رسول‌الله(ص) نه در حد شایستگی عمل بلکه متناسب با کرم خود و متناسب با تکریم و عنایت خاصش نسبت به پیامبر(ص) خاتمش به ما عطا فرماید، و این کتاب «تاریخ حدیث و ضبط و ثبت احادیث» نیز مانند «کلید حدیث‌شناسی» ـ تألیف نگارنده ـ مورد استقبال اهل علم و فضل واقع و بارها چاپ و منتشر گردد، و اجر و ثواب استفاده از آنها، قصور کسور عبودیتم را در بارگاه تعالی جبران نماید آمین یا رب العالمین. 

عبدالله احمدیان 
مهاباد ـ 29/1/82- شرح عبدالملک بن خبیب مالکی (م ـ 230). 
2 و 3- دو شرح به وسیلة ابن عبدالبر (م ـ 463) اول بنام (التقصی به حدیث(1)  الموطا) و دوم بنام (التمهید(2)  لما فی الموطا من المعانی و الاسانید). 
4 و 5- دو شرح به وسیلة ابوالولید باجی (م ـ 474) اول بنام (المنتقی) و دوم بنام (الاستیفاء).(3)  
6- شرح عبدالله بن محمد بطلمیوسی (م ـ 521) به نام المقتبس.(4)  
7- شرح قاضی ابوبکر ابن العربی مغربی یا المعافری (م ـ 949) به نام القبس.(5)  
8- و 9 و 10- سه شرح شیخ سیوطی (م ـ 911) به نام‌های اول کشف الغطا فی شرح(6)  الموطا، دوم تنویر الحوالک(7)  فی شرح موطا مالک سوم اسعاف المبطا فی رجال الموطا. 
11- شرح زرقانی مصری (م ـ 1122) که از شرح‌های(8)  دیگر مشهورتر است. 
--------------------------------------------
1) کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 2، ص 1907.
2) همان. 
3) همان. 
4) همان. 
5) همان. 
6) همان. 
7) همان. 
8) همان. بر کتاب صحیح بخاری نزدیک به چهل شرح مفصل نوشته شده است که برخی از آنها عبارتند از : 
1- اعلام(1)  السنن فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف ابوسلیمان احمدبن محمد خطابی (م ـ 338). 
2- الکواکب الدراری(2) ، تألیف شمس‌الدین ‌محمدبن یوسف کرمانی (م ـ 786). 
3- التلویح تألیف علاءالدین مغلطایی حنفی (م ـ 796). 
4- فتح‌الباری(3)  فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف زین‌الدین ابوالفرج شهاب‌الدین بغدادی مشهور به ابن رجب حنبلی (م ـ 795). 
5- اللاّمع الصبیح، تألیف شمس‌الدین ابوعبدالله محمدبن عبدالدایم متوفی، (م ـ 831). 
6- فتح الباری فی شرح صحیح(4)  البخاری، تألیف ابن حجر عسقلانی متوفی 852، این شرح ـ به گفته‌ حاج خلیفه ـ از بزرگترین شروح صحیح بخاری به شمار می‌رود، این کتاب دارای مقدمه مفصل و مهمی در باب تاریخ و علوم حدیث است که «هدی الساری» نام دارد. 
7- عمده القاری فی شرح صحیح البخاری، تأْلیف بدرالدین ابومحمد محمودبن احمد عینی (م ـ 855). 
8- التوشیخ فی شرح الجامع الصحیح، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911). 
9- ارشاد الساری فی شرح صحیح البخاری(5)  تألیف احمدبن محمد شافعی قسطلانی (م ـ 923). 
10- لامع الدراری علی جامع البخاری، فقیه محدث کنکوهی قرن سیزدهم. 
---------------------------------------------------
1) کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 1، ص 545 و 546 تا 554. 
2) همان. 
3) همان. 
4) همان. 
5) همان. ج- بر کتاب صحیح مسلم شرح‌های متعددی نوشته شده است که مهمترین آنها عبارتند از : 
1- الاکمال فی شرح(1)  مسلم بن الحجاج، تألیف قاضی عیاض (م ـ 544). 
2- المنهاج فی شرح صحیح مسلم(2)  بن الحجاج، تألیف یحیی‌بن شرف‌الدین (نووی) ملقب به محی‌الدین (م ـ 676) که بهترین شرح بر کتاب صحیح مسلم به شمار آمده است. 
3- الدیباج علی صحیح مسلم بن الحجاج(3) ، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 923). 
4- منهاج الابتهاج(4)  فی شرح صحیح مسلم بن الحجاج، تألیف احمدبن محمد الخطیب القسطلانی (م 923). 
5- فتح الملهم فی شرح صحیح مسلم(5)  تألیف محمد تقی عثمانی از علمای کراچی. 
--------------------------------------------------
1) کشف الظنون، کاتب چلبی، حاج خلیفه، ج 1، ص 557 و 558. 
2) همان. 
3) همان. 
4) همان. 
5) همان. د- بر کتاب سنن ابوداود نیز شرح‌های متعددی نوشته شده است که مهمترین آنها عبارتند از : 
1- معالم السنن(1) ، تألیف ابوسلیمان خطابی (م ـ 388). 
2 و 3- مرقاه الصعود(2)  الی سنن ابی‌داود، تألیف شیخ سیوطی و عون المعبود فی شرح سنن ابی‌داود، نیز تألیف شیخ سیوطی. 
4- عون المعبود(3)  علی سنن ابی‌داود، تألیف شرف الحق محمد اشرف صدیقی. 
5- عون المعبود(4)  شرح سنن ابی‌داود، تألیف حافظ شمس‌الدین ابن قیم جوزیه (م ـ 751). 
6- بذل المجهود(5)  فی حلّ ابی‌داود، تألیف شیخ خلیل احمد بهارنفوری (م ـ 1346). 
------------------------------------------------
1) کشف الظنون، ج 2، ص 1004. 
2) همان. 
3) همان. 
4) همان. 
5) همان. ه‍- بر کتاب سنن ترمذی نیز شرح‌هایی نوشته‌اند که عبارتند از: (1) 
1- عارضه الاحوذی فی شرح صحیح الترمذی تألیف ابوبکر محمدبن عبدالله(2)  معروف به ابن العربی مالکی (م ـ 543). 
2- العرف(3)  الشذی علی جامع الترمذی، تألیف سراج‌ الدین بن عمر رسلان یلقینی (م ـ 805). 
3- قوت(4)  المغتذی علی جامع الترمذی، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911). 
4- تحفه الاحوذی فی شرح جامع الترمذی، تألیف ابوالعلاء محمدبن عبدالرحمن مبارکفوری (م ـ 1353). 
------------------------------------------------
1)  کشف الظنون، ج 1، ص 559. 
2) کشف الظنون، کاتب چلبی، ج 1، ص 559. 
3) همان. 
4) همان. و- بر کتاب سنن نسائی نیز شرح‌های نوشته‌اند ولی نسبت به شرح بقیة صحاح تعدادشان کمتر است و مهمترین آنها عبارتند از: 
1- شرح شیخ سراج‌الدین عمربن علی‌بن الملقن(1)  الشافعی (م ـ 804). 
2- زهر الربی(2)  علی المجتبی، تألیف جلال‌الدین سیوطی (م ـ 911). 
3- حاشیه سندی، تأْلیف محمدبن عبدالهادی سندی (م ـ 1138). 
---------------------------------------
1) کشف الظنون، حاج خلیفه، ج 2، ص 1006. 
2) همان. ز- بر سنن ابن ماجه نیز شرح‌های نوشته‌اند که مهمترین آنها عبارتند از : 
1- الدیباجه(1)  شرح سنن ابن ماجه، تألیف محمدبن موسی الدمیری (م ـ 808). 
2- شرح ابراهیم(2)  بن محمد چلبی (م ـ 841). 
3- مصباح الزجاجه(3)  علی‌ سنن ابن ماجه، تألیف جلال‌الدین سیوطی.
4- کفایه الحاجه(4)  فی شرح ابن ماجه، تألیف ابوالحسن محمدبن عبدالهادی بندی (م ـ 1138). 
-------------------------------------------------------
1) کشف الظنون، کاتب چلبی، ج 2، ص 1004. 
2) همان.
3) همان.
4) همان.<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:48.txt">سرفصل</a><a class="text" href="w:text:49.txt">جوامع صحاح سته و غیره</a><a class="text" href="w:text:50.txt">جوامع احادیث فقهی</a></body></html>دومین بخش از کتاب‌های غیر مستقل تدوین جوامع حدیثی است، جوامع، جمع جامع که در اصطلاح محدثین به دو معنی استعمال می‌گردد، اول کتاب‌هایی