 «آخرين‌ آيه‌ قرآن‌ كه‌ بر رسول‌ خداص نازل‌ شد، همين‌ آيه: ﴿‏ وَاتَّقُواْ يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللّهِ...﴾  بود و در ميان‌ نزول‌ آن‌ و رحلت‌ رسول‌ خداص فقط سي‌ويك‌ روز فاصله‌ بود». در اين‌ باره‌ روايات ‌ديگري‌ چون‌ نه‌ شب، هفت‌ شب، سه‌ شب‌ يا سه‌ ساعت‌ نيز آمده‌ است‌. همچنين ‌از رسول‌ خدا ص روايت‌ شده‌ است‌ كه‌ در اين‌ حديث‌ شريف‌ فرمودند: «در امتهاي ‌پيشين‌ تاجري‌ بود كه‌ به‌ مردم‌ قرض‌ مي‌داد و چون‌ تنگدستي‌ را مي‌ديد، به ‌خدمتكارانش‌ مي‌گفت: از او درگذريد، شايد خداي‌ عزوجل‌ از ما درگذرد. پس‌خداي‌ عزوجل‌ (به‌ فرشتگان) فرمود: ما از اين‌ شخصي‌ كه از مردم‌ درمي‌گذشت، به‌ گذشت‌ نمودن‌ سزاوارتريم، پس‌ از وي‌ در گذريد».
خلاصه‌ احكام‌ بيان‌ شده‌ در آيات‌ مباركه‌ (275 - 281) متضمن‌ پنج‌موضوع‌ است: 
1- جواز انواع‌ دادوستد.
2- تحريم‌ ربا و محكوميت‌ سخت‌ رباخواران‌.
3- مهلت ‌دادن‌ به‌ بدهكار تنگدست‌.
4- پاداش‌ ايمان‌ و عمل‌ شايسته‌.
5- و امر به‌ تقوي‌.
ربا بر دو نوع‌ است: 
1- رباي‌ نسيه‌. 2 - رباي‌ افزوده‌. رباي‌ نسيه‌ يا در وام‌ است، يا در دادوستد. صورت‌ آن‌ در وام‌ اين‌ است‌ كه‌ مقدار معيني‌ از مال‌ براي‌ مدت‌ محدودي‌ به‌ وام‌داده‌ شود؛ به‌ اين‌ شرط كه‌ در صورت‌ تمديد مدت، بر اصل‌ مبلغ‌ افزوده‌ شود و اين‌همان‌ نوع‌ ربايي‌ است‌ كه‌ در زمان‌ جاهليت‌ متعارف‌ بود. اين‌ نوع‌ از معامله‌ ربوي ‌هم ‌اكنون‌ نيز در سيستم‌هاي‌ بانكي‌ رايج‌ است‌. مثال‌ رباي‌ نسيه‌ در معاملات‌ ودادوستدها: فروختن‌ يك‌ كيلو از گندم‌ به‌ يك‌ كيلو و نيم‌ به‌ اين‌ شرط است‌ كه ‌مثلا بعد از دو ماه‌ به‌ فروشنده‌ پرداخت‌ شود و چنان‌كه‌ گفتيم، اين‌ نوع‌ ربا به‌ اتفاق ‌حرام‌ است‌.
اما رباي‌ افزوده‌ در دادوستدها و معاملات‌ اين‌ است‌ كه: مال‌ معيني‌ با شرط افزودن‌ يكي‌ از دو عوض‌ بر ديگري، در حال‌ نقدا فروخته‌ شود، چون‌ فروش‌ يك‌كيلو خرما به‌ دو كيلو. كه‌ اين‌ نوع‌ ربا نيز حرام‌ است‌. رباي‌ افزوده‌ در وام‌ اين‌ است‌كه: مثلا كسي‌ صد درهم‌ وام‌ به‌ ديگري‌ مي‌دهد، به‌ اين‌ شرط كه‌ سال‌ آينده‌ دويست‌ درهم‌ از وي‌ بازستاند. كه‌ اين‌ نيز حرام‌ است‌. پس‌ با توجه‌ به‌ اين‌ كه‌ آيات‌كريمه‌ به‌ قيد رباي‌ نسيه‌ مقيد گردانيده‌ نشده‌ و به‌ طور مطلق‌ ذكر گرديده‌اند، لذا برحرمت‌ تمام‌ معاملات‌ ربوي‌ - اعم‌ از رباي‌ نسيه‌ رايج‌ در جاهليت‌ و انواع‌ رباي‌ مرسوم‌ فعلي‌ - دلالت‌ مي‌كنند، چنان‌ كه‌ برتحريم‌ مصالحه‌ ميان‌ وام‌دهنده‌ وبدهكار در وام‌ مدت‌دار بر مقداري‌ كمتر از اصل‌ وام، نيز دلالت‌ مي‌كنند، چرا كه‌اين‌ هم‌ به‌ معني‌ رباي‌ جاهليت مي‌باشد. مثالش‌ اين‌ است‌ كه‌ كسي‌ از ديگري‌ مبلغ‌هزار دينار تا مدتي‌ معين‌ طلبكار است، پس‌ با بدهكار به‌ مبلغ‌ پانصد دينار به‌ طورنقد مصالحه‌ مي‌كند. گفتني‌ است‌ كه‌ از انواع‌ ربا، فروش‌ وام‌ به‌ وام‌ مي‌باشد، كه ‌اين‌ نيز حرام‌ است‌.
بايد دانست‌ كه‌ از نظر جمهور فقها - از آن‌ جمله‌ ائمه‌ مذاهب‌ چهارگانه‌ - حرمت‌ ربا به‌ شش‌ نوع‌ معيني‌ كه‌ در حديث‌ شريف‌ ذيل‌ ذكر شده‌ محدود و منحصرنمي‌باشد، بلكه‌ حرمت‌ آن‌ به‌ هرچيزي‌ كه‌ علت‌ ربا در آن‌ موجود باشد، تسري‌مي‌يابد. آن‌ حديث‌ شريف‌ اين‌ است: «طلا در برابر طلاست، نقره‌ در برابر نقره،گندم‌ در برابر گندم، جو در برابر جو، خرما در برابر خرما، نمك‌ در برابر نمك، مثل‌ در برابر مثل، برابر با يك‌ديگر، دست‌ به‌ دست، اما چون‌ اين‌ اجناس‌ مختلف‌شد، معامله‌ كنيد هرگونه‌ كه‌ خواهيد، به‌ شرط اين‌ كه‌ دادوستد باشد». يعني: جنس‌ و بها بلافاصله‌ معاوضه‌ و قبض‌ گردد.
از نظر جمهور فقها، چون‌ عقد ربا باطل‌ است، لذا فسخ‌ آن‌ نيز واجب‌ مي‌باشد، ولي‌ احناف‌ عقد ربا را فاسد مي‌دانند، پس‌ از نظر آنان، ربا ساقط مي‌گردد، اما اصل‌ بيع‌ صحيح‌ است‌. بنا بر مذهب‌ ابوحنيفه، مالك‌ و شافعي، بدهكاري‌ كه ‌مدعي‌ ورشكستگي‌ مالي‌ است، بايد زنداني‌ شود تا ورشكست‌ بودن‌ وي‌ مدلل‌ وثابت‌ گردد[4].
 
[4] در مورد علت تحریم ربا و زیانهای فردی و اجتماعی آن؛ نگاه کنید به تفسیر المنیر، ترجمه فارسی (3/134).
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:352.txt">آيه  282</a><a class="text" href="w:text:353.txt">‏ترجمه</a></body></html>آيه  282
‏متن آيه : ‏
‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلاَ يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلاَ يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإن كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لاَ يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُواْ شَهِيدَيْنِ من رِّجَالِكُمْ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاء أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى وَلاَ يَأْبَ الشُّهَدَاء إِذَا مَا دُعُواْ وَلاَ تَسْأَمُوْاْ أَن تَكْتُبُوْهُ صَغِيراً أَو كَبِيراً إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ اللّهِ وَأَقْومُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلاَّ تَرْتَابُواْ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوْاْ إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلاَ يُضَآرَّ كَاتِبٌ وَلاَ شَهِيدٌ وَإِن تَفْعَلُواْ فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللّهُ وَاللّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ‏
 
‏ترجمه : ‏
اين‌ آيه‌ كريمه‌ كه‌ به‌ آيه‌ «تداين‌» معروف‌ است، با (172) كلمه‌ و (579) حرف، بلندترين‌ آيه‌ قرآن‌ كريم‌ مي‌باشد.
«اي‌ مؤمنان‌! اگر تا ميعادي‌ مقرر با يك‌ديگر به‌ دين‌ معامله‌ كرديد». «عين‌» در نزداعراب‌ عبارت‌ از مالي‌ است‌ كه‌ حاضر باشد و «دين‌» مالي‌ است‌ كه‌ غايب‌ باشد. از قيد: (تا ميعادي‌ مقرر)، استدلال‌ شده‌ است‌ به‌ اين‌ كه: قيد نكردن‌ زمان‌ در معاملات‌ مدت‌دار جايز نيست‌ و مخصوصا زمان‌ معامله‌ «سلم‌» بايد معين‌ باشد.«سلم‌»، يا «سلف‌» فروش‌ نسيه‌ به‌ نقد است‌ و «سلف‌» بر وام‌ نيز اطلاق‌ مي‌شود.آري‌! اگر با يك‌ديگر به‌ وام‌ و قرض‌ معامله‌ كرديد، پس‌ بايد «آن‌ را بنويسيد» يعني: معامله‌ دين‌ را با زمان‌ و سررسيد آن‌ بنويسيد زيرا نوشتن‌ چنين‌ معامله‌اي، به ‌دفع‌ هرنوع‌ نزاع‌ و قطع