اشته باشد(1) . در تاریخ ذکر می‌کنند که رومیان، بیش از سیصد کشتی جنگی را در سواحل اسکندریه مستقر کردند تا در طول این حمله عظیم از نیروهای روم حمایت نمایند، تنها یک گام دیگر لازم بود تا آتش جنگ شعله‌ور شود و این گام، نقض صلحنامه میان رومیان و مسلمانان بود(2) . اما عثمان بن عفّان(رض) تمام این خطرات و تهدیدات را با تدابیری حکیمانه و مناسب برطرف نمود و توطئه‌های دشمنان اسلام را یکی پس از دیگری خنثی کرد. در واقع، مهمترین طرح‌ها و برنامه‌های عثمان بن عفان در جهت مقابله با این تهدیدات همه جانبه را می‌توان در موارد زیر خلاصه نمود: 
1-	شکست دادن سپاهیان فارس و روم. 
2-	تداوم جهاد در آن‌سوی مرزهای قلمرو حکومت اسلامی و خنثی نمودن تهدیدات و توطئه‌های دشمنان اسلام و حفظ آن مرزها. 
3-	ایجاد پایگاه‌ها و مراکزی ثابت و مستحکم در مرزها جهت مقابله با حملات گاه و بی‌گاه دشمنان اسلام و حفظ آن مرزها. 
4-	تأسیس نیروی دریایی که در آن شرایط حساس، که سپاهیان اسلام، به شدت بدان نیازمند بود.(3)  که در حمایت از دولت و تقویت و تداوم روند فتوحات نقش بسیار مهمی ایفا نمودند. از جمله این مراکز می‌توان کوفه و بصره در عراق، دمشق در شام و فسطاط در مصر را نام برد که بعدها به مهمترین شهرهای قلمرو اسلامی و عمده‌ترین مراکز نشر و گسترش اسلام مبدّل شدند.(4)  
------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) الخلافة و الخلفاء الراشدون، ص221. 
2) جوله تاریخیة فی عصر الخلفاء الراشدین، ص324. 
3) الخلافة و الخلفاء الراشدون، ص222. 
4) عثمان بن عفان، صادق عرجون، ص199-200. <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:27.txt">1- ازدواج با أمّ کلثوم در سال سوم بعد از هجرت</a><a class="text" href="w:text:28.txt">2- وفات عبدالله بن عثمان</a><a class="text" href="w:text:29.txt">3- وفات ام کلثوم(رض)</a></body></html><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:261.txt">نخست: فتوحات کوفیان در آذربایجان در سال24 ه</a><a class="text" href="w:text:262.txt">دوم: سهیم بودن کوفیان در شکست سپاهیان روم</a><a class="text" href="w:text:263.txt">سوم: جنگ‌های سعید بن عاص در طبرستان30 ه</a><a class="text" href="w:text:264.txt">چهارم: فرار یزگرد پادشاه ایران به خراسان</a><a class="text" href="w:text:265.txt">پنجم: قتل یزگرد به سال31 ه</a><a class="text" href="w:text:266.txt">ششم: مسیحیان بعد از مرگ یزگرد اعلام عزا می‌کنند</a><a class="text" href="w:text:267.txt">هفتم: فتوحات عبدالله بن عامر در سال31 ه</a><a class="folder" href="w:html:268.xml">هشتم: نبرد «الباب» و «بلنجر» در سال32 ه</a><a class="text" href="w:text:275.txt">نهم: اولین اختلافاتی که میان سپاهیان کوفه و شام پیش آمد</a><a class="text" href="w:text:276.txt">دهم: فتوحات ابن عامر در سال سی و دوم بعد از هجرت</a><a class="text" href="w:text:277.txt">یازدهم: جنگ میان سپاه احنف بن قیس و مردم طغارستان، جوزجان، طالقان و فاریاب</a><a class="text" href="w:text:278.txt">دوازدهم: صلح احنف بن قیس با مردم بلخ</a><a class="text" href="w:text:279.txt">سیزدهم: به شکرانه این فتوحات از همین جا احرام حج را میبندم و به مکه می‌روم</a><a class="text" href="w:text:280.txt">چهاردهم: شکست «قارن» در خراسان</a><a class="folder" href="w:html:281.xml">پانزدهم: از جمله فرماندهان عثمان(رض) در فتح سرزمینهای شرق</a></body></html>کوفیان در دو جبهه ریّ در مرکز فارس وآذربایجان در غرب آن بلاد به نبرد با دشمنان اسلام می‌پرداختند، پادگان کوفه متشکل از چهل هزار سرباز بود که هر سال، هزار نفر از آنان به میادین نبرد اعزام می‌شدند، این نیروها در آذربایجان و چهل هزار نفر دیگر در ری مستقر می‌شدند. چون عثمان، بعد از عزل ابوموسی اشعری(رض)، ولید بن عقبه را والی کوفه نمود، مردم آذربایجان دست به طغیان زدند و بر حاکم آن‌جا، عقبه بن فرقد شوریدند و پیمان صلح خویش با حذیفه بن یمان(رض) را زیر پا نهادند ولید نیز سلمان بن ربیعه باهلی را با لشکری به عنوان پیش‌قراول سپاه خود به جانب آنان گسیل داشت. مردم آذربایجان چون از قضیه خبردار شدند نمایندگانی نزد ولید فرستادند و از رفتار خود اظهار ندامت نمودند و خواستار رعایت صلح‌نامه آنان با حذیفه شدند، ولید نیز این خواسته آنان را پذیرفت. سپس ولید به اعزام نیرو به مناطق اطراف پرداخت تا شورش‌های دیگر مناطق را سرکوب کند. او عبدالله بن شبیل احمسی را با چهار هزار سرباز به جانب موقان، ببر و طیلسان روانه کرد و آنان نیز توانستند با سرکوب شورش‌های آن‌جا، غنایم و اسرای بسیاری را نصیب خود سازند هر چند به دلیل فرار شورشیان از سپاه او، نتوانست به طور کامل، آنان را سرکوب نماید. سپس ولید، سلمان بن ربیعه باهلی را با دوازده هزار نیرو به ارمنستان گسیل داشت. سلمان نیز در عین به دست آوردن غنایم بسیاري، توانست مردم آن دیار را به اطاعت دولت در آورد. پس از این نبردها، ولید به کوفه بازگشت(1) . اما مردم آذربایجان بار دیگر دست به شورش زدند. اشعث بن قیس، والی آذربایجان، از ولید درخواست کمک کرد و ولید نیز سپاهیانی را به جانب آن‌جا اعزام کرد. هنگامی که اشعث توانست شورشیان را شکست دهد، آنان بار دیگر صلح‌نامه حذیفه را پیش کشیدند و براساس آن با اشعث مصالحه نمودند. اشعث چون می‌ترسیدند، مردم آن سرزمین بار دیگر طغیان کنند، قبیله‌ای از اعراب را در آن‌جا سکنی و با پرداخت پول و پاداش، آنان را مأمور نمود تا مردم آن دیار را به دین اسلام دعوت کنند. بعد از عزل ولید و انتصاب سعید بن عاص به ولایت کوفه، مردم آذربایجان مجددّاً سر به طغیان برداشتند و بر والی جدید خود شوریدند. سعید، جریر بن عبدالله بجلی را به جانب آنان گسیل داشت، او نیز توانست آنان را شکست دهد و فرمانده‌شان را به قتل رساند. به تدریج اکثریت ساکنان آن‌جا به اسلام گرویدند و به فراگیری قرآن کریم رو آوردند و بدین ترتیب اوضاع آذربایجان رو به آرامش و ثبات نهاد. 
در عهد ولایت ابوموسی اشعری بر کوفه نیز، یک بار مردمان ری دست به شورش زدند، ابوموسی نیز قریظه بن کعب انصاری را به مقابله و سرکوب آن شورش، بدان دیار اعزام کرد که او نیز در مأموریت خویش موفق شد و آن سرزمین را بار دیگر تحت سلطه حکومت اسلامی در آورد.(2)  
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تاریخ طبری (5/246). 
2) الخلافة و الخلفاء الراشدون، 224. هنگامی که ولید از نبردهای آذربایجان به جانب موصل بازگشت، نامه‌ای از جانب عثمان، به دست او رسید که در آن چنین آمده بود: معاویه بن ابو سفیان به من اطلاع داده است که رومیان سپاهیانی فراهم آورده و قصد حمله‌ای عظیم بر جبهه مسلمانان دارد. من نیز به همین دلیل، از تو می‌خواهم که سپاهی نزدیک به ده هزار سرباز شجاع و قدرتمند را به سوی آنان اعزام کنی(1) . ولید مردم را جمع نمود و پس از حمد و ثنای خداوند به آنان چنین خطاب کرد: ای مردم! خداوند با فتح و پیروزیی که در آذربایجان نصیب مسلمانان کرد، آنان را از امتحانی دیگر سر بلند خارج نمود، سرزمینی را که به کفر باز گشته و بر اسلام طغیان کرده بود به آنان باز گردانید، سرزمین‌های دیگر را به تصرف آنان در آورد، آنان 