ن می‌توانستند به اهداف شوم خود که همانا کاشتن بذر نامبارک نفاق و تفرقه بود در میان امت اسلام بکارند(5) . عثمان(رض) نیز که زمزمه این فتنه ویران‌گر را احساس می‌نمود، خطاب به امت چنین گفت: به خداوند سوگند که می‌بینیم چرخ‌های آسیاب فتنه و آشوب به گردش در آمده‌اند. آرزو می‌کنم که بمیرم اما آب به این آسیاب منحوس نریزم.(6) 
اما ابن سبأ، برای انجام نقشه‌های پلید خود، بنا به دلایلی مختلف، مصر را برگزید. او در آن‌جا قیام خود را سازماندهی کرد و مردم را تشویق نمود تا به جانب مدینه حرکت کنند. او ادعای باطل ظلم عثمان به علی و غصب خلافت از جانب او را اساس این حرکت مخرب خود قرار داد(7) . در کنار این تهمت ناروا، او به جعل نامه‌هایی پرداخت که در آن‌ها از زبان بزرگان صحابه، مردم تشویق می‌شوند تا به مدینه بیایند. اما چون مردم فریب خورده قدم به مدینه گذاشتند دیدند که هیچ یک از صحابه از آنان استقبال ننمود و خود را از حقیقت آن نامه‌ها مبرا اعلام کردند(8) . از طرف دیگر، عثمان به گفتگو و مناظره با آنان می‌پرداخت و حقایق را بر آنان آشکار می‌نمود. ذهبی بر این باور است که عبدالله بن سبأ عامل آشوب و بلوا در مصر بود و همو بود که بذر کینه و نفرت نسبت به والیان و امرای عثمان را در دل مردم کاشت و سپس مردم را علیه خود عثمان(رض) به عصیان و شورش واداشت(9) . اما باید دانست که ابن سبأ این سلسله کارها و اقدامات را به کمک شبکه‌ای از منافقان و توطئه‌گران انجام داد و با نیرنگ‌ها و دسیسه‌های بسیار توانست اعراب و مؤمنان متحجر و کم خرد را با خود همراه سازد و در راستای تحقق نقشه‌های خود به کار گیرد. ابن کثیر در این رابطه معتقد است که وجود شخصیتی بنام ابن سبأ و حضور او در مصر و عقاید باطلی که او در میان مردم رواج می‌داد از مهمترین عوامل شورش مردم علیه عثمان(رض) بود تا آن‌جا که این مرد شرور و فتنه‌انگیز توانست مردمان بسیاری را در مصر فریب دهد و با خود همراه سازد.(10) 
تمامی علما و مؤرخان بنام امت بر این مسأله اتفاق نظر دارند که شخصیتی بنام عبدالله بن سبأ در میان مسلمانان ظهور کرد و توانست با نشر افکار و عقاید خود در بین آنان، ایشان را از دین راستین و اطاعت امام عصر خویش منحرف ساخته و بذر تفرقه و اختلاف را در میان آنان بکارد. در این میان، آشوب طلبان و افراد فرصت طلب نیز گرد او جمع آمدند و فرقه سبئیت را شکل دادند که خود، از مهمترین عوامل قتل امام عصر امت بود، به طور خلاصه، آنچه از مطالعه در مورد این فرقه گمراه می‌توان فهیمد این است که آنان کاملاً منظم و سازمان یافته عمل می‌کردند و دلیل این ادعا مهارت و قدرت آنان در تفهیم و تبلیغ عقاید و افکار خود به دیگران است. همچنین آنان توانستند به طور وسیعی، دامنه فعالیت خود را به سرتاسر بلاد اسلامی و شهرهای مهمی چون بصره، کوفه و سرزمین مصر گسترش دهند و با سوء استفاده از تعصباب قبیله‌ای اعراب بادیه‌نشین و حس عدم تمکین آنان در برابر حکومت و نیز استفاده از احساسات و خواسته‌های بردگان و غیر عرب‌های نو مسلمان، توانستند آتش فتنه و آشوب و تفرقه و جنگ را در میان پيكر اسلام شعله‌ور سازند(11) .
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1) تحقیق مواقف الصحابة فی الفتنة (1/312). 
2) تاریخ طبری (5/347). 
3) همان (5/347). 
4) تاریخ طبری (5/348). 
5) الدولة الأمویة، یوسف العش، ص 68. 
6) تاریخ طبری (5/350). 
7) تحقیق مواقف الصحابة فی الفتنه (1/330)، تاریخ طبری (5/348). 
8) تحقیق مواقف الصحابة فی الفتنة (1/330)، تاریخ طبری (5/365). 
9) تحقیق مواقف الصحابة فی الفتنة (1/338). 
10) البدایة و النهایة (7/167-168). 
11) تحقیق مواقف الصحابة فی الفتنة (1/339). <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="folder" href="w:html:419.xml">گفتار نخست: آغاز فتنه</a><a class="folder" href="w:html:436.xml">گفتار دوم: روش عثمان(رض) در مواجهه با فتنه و آشوب</a><a class="folder" href="w:html:455.xml">گفتار سوم: شورشیان، مدینه را اشغال می‌کنند</a><a class="folder" href="w:html:498.xml">گفتار چهارم: مواضع صحابه(رض) در قبال شهادت عثمان(رض)</a></body></html><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html><body><a class="text" href="w:text:420.txt">مقدمه</a><a class="text" href="w:text:421.txt">نخست: دنیاخواهان و هواپرستان از اصلاحات سعید، احساس خطر می‌کنند</a><a class="text" href="w:text:422.txt">دوم: عبدالله بن سبأ سر سلسله گروه فتنه‌انگیزان</a><a class="text" href="w:text:423.txt">سوم: فتنه‌انگیزان، مجلس سعید بن عاص را به آشوب می‌کشند</a><a class="text" href="w:text:424.txt">چهارم: فتنه‌انگیزان به شام تبعید می‌شوند</a><a class="folder" href="w:html:425.xml">پنجم: عثمان(رض) آشوب طلبان را به جزیره تبعید می‌کند</a></body></html>از انس بن مالک(رض) روایت است که رسول خدا(ص) فرمود: 
«أَرْحَمُ أُمّتی أبوبکر، وَ أَشَدُّها فی دین الله عمرُ، وَ أَصْدَقُ حَیاءً عثمانُ، و أَعْلَمُها بالحَلال و الحَرام مُعاذُین جَبَلَ، و أَقْرأها لِلکتابِ اللهِ أُبَیُّ بن کَعْبَ، و أَعْلَمُها بالفَرائِضِ زَیدُ بن ثابتَ، و لکلّ أمّةٍ أَمینٌ، وَ أَمینُ هذه الأمّةِ أبوعُبَیْدةِ بنِ الجَرّاحِ.»(1) 
(مهربان‌ترین امّت من، ابوبکر است، سخت‌گیرترینشان در اجرای دین، عمر، با حیا‌ترین ایشان، عثمان، داناترین آنان به حلال و حرام، معاذ بن جبل می‌باشد، ابیّ بن کعب داناترین امت به قرائت قرآن است و زید بن ثابت آگاه‌ترینشان به مسايل تقسیم ارث، و هر امّتی را امینی است و امین امت من ابوعبیده بن جرّاح می‌باشد). 
-------------------------------------------------------------------------------------------------
1) فضائ الصحابة (1/604). پس از موفقیت کینه‌توزان دروغگو در عزل ولید بن عقبه از ولایت کوفه، عثمان(رض)، سعید بن عاص را به ولایت این شهر منصوب نمود. چون سعید به کوفه رسید، بر منبر رفت و خطاب به مردم اعلام نمود که او علی‌رغم میل خود و فقط به خاطر اجرای دستور عثمان این منصب را پذیرفته است. او همچنین خطاب به آنان گفت: که زمزمه فتنه و تمرد را در این شهر می‌شنود اما مردم باید بدانند که او با شدت به مقابله با آن بر خواهد خواست و در این مبارزه یا من آن‌را از میان خواهم برد و آن را در نطفه خفه می‌کنم و یا فتنه‌انگیزان خواهند توانست او را شکست دهند اما هرگز با ایشان مدارا و مصالحه نخواهد نمود(1) . سعید پس از مدت زمانی کوتاه دانست که اوضاع کوفه بسیار نابسامان است و کینه‌توزان و سفلگان و بد طینتان و اعراب بادیه‌نشین خشن و سنگدل بر اوضاع شهر مسلط هستند(2) .
از این‌رو سعید نامه‌ای به‌ امیرامؤمنین نگاشت و ضمن آن از اوضاع نابسامان کوفه‌ اطلاع داد که‌ اهل کوفه‌ در وضعیتی ناهنجار بسر می‌برند، چنان است که‌ افراد شریف و سابقین مغلوب واقع شده‌اند و پسینیان فرمان را به‌ دست گرفته‌اند و بر دیگران غالب آمده‌اند و و وضعیت طوری شده‌ که‌ هیچ‌گونه‌ توجهی به‌ تلاش‌گران و دعوت‌گران واقعی نمی‌شود و... .
عثمان(رض) نیز در جواب آن نامه، به او نوشت که باید تمام تلاش خود را در جهت سروسامان دادن به اوضاع آن شهر و باز گرداندن پیشگامان در اسلام و م