روزه
فضائل، فوائد، احکام و آداب
تأليف:
حسین تاجی گله داری
الحمد لله رب العالمين والصلاة والسلام على سيد المرسلين نبينا محمد وعلى آله وصحبه والتابعين. وبعد:
روزه یکی از پایههای پنجگانه اسلام است، وعبادتی است پنهان که ریا وخود نمایی در آن راه ندارد، وتنها خداوند از حقیقت آن آگاهی دارد و بدین خاطر است که خداوند در حدیث قدسی فرموده است: «الصَّوْمُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ» «روزه برای من است. ومن پاداش آن را میدهم».
فریضۀ روزه در تمام ادیان آسمانی وجود داشته، چنانکه قرآن به آن اشاره کرده است: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كتِبَ عَلَيۡكمُ ٱلصِّيَامُ كمَا كتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكمۡ لَعَلَّكمۡ تَتَّقُونَ ١٨٣﴾ [البقرة: ۱۸۳].
روزه حقیقی آن است که انسان علاوه از خودداری از خوردن و نوشیدن و آمیزش جنسی، از تمام اعمال و اقولی که روزه را خدشهدار میسازد اجتناب نماید.
خداوند متعال روزه را در ماه مبارک رمضان فرض گردانید، ماهی که کتاب زندگی و حیاتبخشِ قرآن کریم را در آن نازل کرده است: ﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ﴾ [البقرة: ۱۸۵].
آن کتابی که باید مشعل فروزان راه مسلمان باشد، کتابی که باید تلاوت نمود و به احکام و فرامینش جامه عمل پوشاند.
ماه مبارک رمضان ماه تجارت با خداوند است، ماهی است که در آن رحمت و مغفرت بهسوی انسانها سرازیر است. رمضان بهترین دانشگاه خودسازی است که در آن انسان صبر و بردباری و گذشت، اتحاد و یکپارچگی، بذل و انفاق، عدل و مساوات را آموزش میبیند.
کتابی که اکنون به شما خوانندگان گرامیتقدیم میدارم شامل فضایل، احکام و فواید و آنچه متعلق به روزه است، میباشد. که بهصورت مختصر، ساده و همراه با ذکر دلیل از قرآن و سنت جمعآوری نمودهام.
خدا را سپاس میگویم که این توفیق را به بنده عنایت فرمود.
از خداوند مسئلت دارم که این عمل را خالصانه برای رضای خویش بپذیرد. با امید اینکه برادران و خواهران مسلمان از آن بهرمند شوند، و ما را در دعاهای خیر خود شریک سازند.
التماس دعای خیر
حسین تاجی گلهداری
۲۵ رجب ۱۴۲هـ
صوم در لغت به معنی خودداری و پرهیز است.
و در قرآن آمده: ﴿إِنِّي نَذَرۡتُ لِلرَّحۡمَٰنِ صَوۡمٗا فَلَنۡ أُكلِّمَ ٱلۡيَوۡمَ إِنسِيّٗا﴾ [مریم: ۲۶]. «من برای خداوند رحمان روزهای نذر کردهام، بنا براین امروز با هیچ انسانی سخن نمیگویم».
و معنی شرعی صوم (روزه) عبارت است از: خودداری از خوردن و آشامیدن و آمیزش، از طلوع فجر تا غروب آفتاب، همراه با نیّت، و قصد تقرّب به خداوند بزرگ.
*****
﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ﴾ [البقرة: ۱۸۵]. «ماه رمضان، ماهی که قرآن برای راهنمایی و هدایت مردم و نشانههای هدایت و جدا کننده میان حق و باطل در آن نازل شده است، پس کسی که در ماه رمضان حاضر باشد، باید روزه بگیرد».
ماه رمضان، ماه عبادت و طاعت است، ماه نزول قرآن کریم است، دربارۀ این ماه پر برکت فضایل بسیاری آمده است، ما در اینجا به ذکر گوشههایی از این فضایل میپردازیم.
۱- ابوهریرهس میفرماید: رسول الله ج فرمود: «کسی که بر اساس ایمان به خدا و امید اجر و پاداش از او ماه رمضان را روزه بگیرد. گناهان گذشتهاش بخشیده میشود» [۱].
۲- و از ابوهریرهس روایت است که میگوید: رسول خدا ج فرمود: «خداوند عزوجل میفرماید: همۀ اعمال فرزندان آدم برای خودش است. مگر روزه که بهراستی برای من است. و من خودم پاداش آن را میدهم؛ روزه سپر است. پس هرگاه روزِ روزهداری یکی از شما بود، سخن زشت و ناسزا نگوید و فریاد نزند. و هرگاه کسی به او ناسزا گفت، یا با او درگیر شد، بگوید: من روزهام، قسم به خداوندی که جان محمد در دست او است، تغییر بوی دهان شخص روزهدار نزد خداوند از بوی مشک خوشبوتر است. و برای شخص روزهدار دو خوشحالی است که با آن خوشحال میگردد: هنگامیکه افطار میکند، به افطارش خوشحال میشود. و هنگامیکه پروردگارش را ملاقات میکند، به روزهاش خوشحال میشود» [۲].
۳- از سهل بن سعدس روایت است که میگوید: رسول الله ج فرمود: «همانا در بهشت دروازهای است که به آن «ریّان» گفته میشود. در روز قیامت تنها روزهداران از آن وارد میشوند. ندا داده میشود: روزهداران کجا هستند؟ آنگاه بر میخیزند. و از آن دروازه وارد میشوند. پس از آنکه وارد شدند. دروازه بسته میشود. و کسی دیگر از آن وارد نمیشود» [۳].
۴- از ابو هریرهس روایت است که میگوید: رسول خدا ج میفرماید: «هرگاه ماه رمضان فرا رسد درهای بهشت گشوده میشود و درهای دوزخ بسته میگردد و شیاطین در بند و زنجیر میشوند» [۴].
۵- و در روایتی دیگر آمده: «هرگاه ماه رمضان فرا رسد درهای رحمت باز میشود و درهای دوزخ بسته میگردد و شیاطین به زنجیر کشیده میشوند» [۵].
۶- و در روایت امام ترمذی، در دنبالۀ حدیث چنین آمده است: «و ندا دهندهای ندا میدهد: ای کسی که خواهان خیر و خوبی هستی! جلو بیا. وای کسی که خواهان شر و بدی هستی دست بردار. و خداوند بندگانی را از اتش آزاد میکند و این در همه شبهای رمضان است» [۶].
همچنانکه گفتیم احادیث بسیاری دربارۀ فضیلت روزه و ماه مبارک رمضان آمده است که ما در اینجا به همین قدر اکتفا میکنیم. امید است که خداوند توفیق دهد تا به این احادیث عمل نمائیم.
********
[۱] امام بخاری (۱۹۰۱) ومسلم (۷۶۰) روایت كردهاند. [۲] امام بخاری (۱۹۰۴) ومسلم (۱۱۵۱) روایت كردهاند. [۳] امام بخاری (۱۸۹۶) ومسلم (۱۱۵۲) روایت كردهاند. [۴] امام بخاری (۱۸۹۸) ومسلم (۱۰۷۹). [۵] صحیح مسلم (۱۰۷۹/۲). [۶] سنن ترمذی (۶۸۲).
۱- ماه رمضان ماه بخشش گناهان است، کسی که بر اساس ایمان به خدا و طلب اجر و پاداش، این ماه مبارک را روزه بگیرید و رکن چهارم اسلام را بجای آورد و شبهای آن را با قیام و تهجد سپری کند، گناهانش بخشیده میگردد.
۲- ماه رمضان ماهی است که عظیم ترین کتاب الهی قرآن کریم کتابی که: ﴿هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِ﴾ [البقرة: ۱۸۵]. «راهنمای مردم، ونشانههای هدایت. وجدا کننده میان حق و باطل است». بر پیامبر اسلام ج نازل شده است.
۳- در ماه رمضان شبی وجود دارد که آن شب از هزار ماه یعنی، ۸۳ سال و چهار ماه بهتر است، آن شب، شب قدر است. ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةِ ٱلۡقَدۡرِ١ وَمَآ أَدۡرَىٰك مَا لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ ٢ لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ خَيۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ ٣ تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كلِّ أَمۡرٖ ٤ سَلَٰمٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطۡلَعِ ٱلۡفَجۡرِ ٥﴾ [القدر: ۱-۵]. «شب قدر بهتر از هزار ماه است. فرشتگان و روح (جبرئیل) در آن شب به اجازۀ پروردگارشان برای هر کاری فرود میآیند. آن شب تا طلوع فجر سلام و سلامتی است».
۴- بزرگترین معرکهای که میان اهل توحید و اهل شرک واقع گردید، و اهل توحید بر اهل شرک پیروز شدند و خداوند میان حق و باطل جدایی انداخت، غزوۀ بدرِ کبری بود که در هفدهم ماه رمضان اتفاق افتاد.
۵- فتح مکه، در ماه رمضان صورت گرفته است.
۶- بجای آوردن نمازهای سنت در ماه رمضان، ثوابش برابر با نماز فریضه در غیر رمضان است، و نمازهای فریضه، برابر با هفتاد فریضه در غیر رمضان میباشد [۷].
۷- ماه رمضان ماهی است که در وازهای رحمت، و بهشت باز میشود، و دروازههای دوزخ بسته میگردد و شیاطین در زنجیرها بسته میشوند.
۸- در هر شب از شبهای رمضان منادیای از آسمان ندا میدهد: ای کسی که خواهان خیر و خوبی هستی جلو بیا، و ای کسی که خواهان شر و بدی هستی دست بردار.
۹- در شبهای رمضان خداوند بزرگ بندگانش را از آتش جهنم آزاد میکند.
۱۰- رمضان ماهی است که اولش رحمت، و دهۀ وسطش مغفرت، و آخرش آزادی و رهایی از آتش است.
۱۱- رمضان ماه صبر و بردباری است، پاداش صبر بهشت است.
۱۲- ثواب انجام دادن عمره در ماه رمضان، مانند ثواب انجام دادن حج همراه رسول الله ج است.
۱۳- ماه رمضان ماه بخشش و احسان است.
۱۴- در شب آخر رمضان خداوند گناه روزهداران را میبخشد، چنانکه گارگر بعد از به پایان رساندن کارش مزدش را دریافت میکند.
[۷] به صحیح ابن خزیمه (۳/۱۹) و شعب الإیمان بیهقی (۳/۳۰۵) رجوع شود.
ماه مبارک رمضان به دو گونه اثبات میشود:
رویت هلال ماه رمضان: اگر یک فرد عادل و راستگو هلال ماه رمضان را ببیند، گواهی او برای اثبات هلال کافی است.
این در صورتی است که آسمان صاف باشد و اگر آسمان ابری بود و ماه رویت نشد، باید سی روز ماه شعبان را کامل نمود.
پیامبر ج میفرماید: «با دیدن ماه روزه بگیرید و با دیدنش افطار کنید، پس اگر (بهخاطر ابری بودن آسمان) هلال بر شما پوشیده بود، سی روز ماه شعبان را کامل کنید».
لازم به ذکر است که برای اثبات هلال شوال گواهی یک نفر کافی نیست، بلکه باید دو نفر عادل گواهی دهند، و در صورت دیده نشدن ماه، باید سی روز روزهگرفت.
روزۀ رمضان پایه و رکن چهارم اسلام است، و بر همه کسانی که شرایط لازم را داشته باشند فرض و واجب است. روزه در ماه شعبان سال دوم هجری واجب گردید. و وجوب روزه با نص صریح قرآن و سنت رسول الله ج ثابت است.
قرآن کریم میفرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كتِبَ عَلَيۡكمُ ٱلصِّيَامُ كمَا كتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكمۡ لَعَلَّكمۡ تَتَّقُونَ ١٨٣﴾ [البقرة: ۱۸۳].
«ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما فرض شده، همانگونه که بر کسانی که قبل از شما بودند، فرض شده بود، تا پرهیزگار شوید».
و میفرماید: ﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُۖ وَمَن كانَ مَرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُكۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّةَ وَلِتُكبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكمۡ وَلَعَلَّكمۡ تَشۡكرُونَ ١٨٥﴾ [البقرة: ۱۸۵]. «ماه رمضان، ماهی است که قرآن برای راهنمایی و هدایت مردم و نشانههای هدایت، و جدا کننده میان حق و باطل در آن نازل شده است. پس کسی که در ماه رمضان حاضر باشد، باید روزه بگیرد، و آن کسی که بیمار یا در سفر است، روزهای دیگری را بجای آن، «روزه بگیرد» خداوند برای شما آسانی میخواهد، سختی و زحمت شما را نمیخواهد، برای اینکه این روزها را کامل کنید، و خدا را بهخاطر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بشمرید، باشد که سپاسگذاری کنید».
و رسول الله ج میفرماید:
«بُنِيَ الإِسْلاَمُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكاةِ، وَالحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ» [۸].
اسلام بر پنج پایه و اساس بنا شده است:
۱- گواهی دادن به اینکه نیست معبودی به حق بجز خدای یکتا و اینکه محمد ج فرستاده خداست.
۲- برپا داشتن نماز.
۲- پرداخت زکات.
۳- حج خانۀ خدا.
۴- روزۀ رمضان.
و همچنین امت اسلامیبر واجب بودن روزۀ رمضان اجماع و اتفاق دارند، و یکی از ارکان و پایههای اساسی اسلام، و از مسلّمات و ضروریات دین بهشمار میآید.
و کسی که آن را انکار کند کافر و از دین اسلام مرتد میگردد.
********
[۸] امام بخاری (۸) و مسلم (۱۶) روایت كرده اند.
مسلمانان صدر اسلام از صحابۀ کرام و تابعینش به ماه رمضان اهتمام ویژهای میدادند، از خداوند میخواستند که آنها را تا ماه رمضان زنده نگه دارد تا اینکه بتوانند این ماه پر فیض را روزه بگیرند، و با قدوم رمضان خوشحال میشدند، روزهای آن را روزه و شبهایش را با نماز شب و تلاوت قرآن زنده نگه میداشتند، و در این ماه با انجام انواع طاعات، نفس خود را تزکیه و پاک مینمودند. همچنین خود را برای جهاد با دشمنان آماده میکردند. و همچنانکه ذکر کردیم بزرگترین غزوه و جنگ یعنی جنگ بدر در ماه رمضان اتفاق افتاد، فتح مکه نیز در ماه رمضان بود.
آنها میدانستند که ماه رمضان ماه کسالت و تنبلی و خواب نیست، چنانکه برخی چنین گمان میکنند، بلکه باید گفت ماه رمضان ماه عبادت، جهاد و عمل است، پس باید این ماه پر برکت را گرامیبداریم و این فرصت را غنیمت بشماریم و این ایام را با انواع عبادات و طاعات از ذکر و تلاوت سپری کنیم.
* قبل از هر چیز باید بهسوی خدا برگردیم و خالصانه از تمام گناهان توبه کنیم، و با خدای خویش عهد ببندیم که بهسوی گناهان باز نخواهیم گشت و بندۀ مخلص و فرمانبری خواهیم بود، در این ماه کوشا باشیم که به واجبات و مستحبات عمل کنیم و از محرّمات و مکروهات اجتناب ورزیم.
* باید تمام اعضای بدن ما در این ماه روزه باشد، بهطوری که زبان از غیبت و سخنچینی و کلام زشت و حرام، چشم از نگاه به نامحرم، و گوش از شنیدن سخنان حرام امثال غیبت، آواز و ترانه، و دست و پا از انجام دادن اعمال حرام، مصون و روزهدار باشد.
* روزه و نمازهای تراویح در ماه رمضان باید از روی اخلاص و ایمان و امید اجر و پاداش از خداوند باشد، نه بهخاطر پیروی از مردم یا ترس از آنها روزه گرفت.
چنانچه پیامبر ج فرموده است: «کسی که بر اساس ایمان به خدا و امید اجر از وی روزه گرفت گناهان گذشتهاش بخشیده میشود». وفرموده: «کسی که بر اساس ایمان و اخلاص و طلب اجر از خداوند در ماه رمضان به نماز و شب زندهداری بپردازد، گناهان گذشتهاش بخشیده میشود».
* برادران مسلمان باید توجه داشته باشند که شایسته است که در نمازهای تراویح با جماعت شرکت کنند و همراه امام نماز بخوانند، تا اینکه امام از نماز منصرف و فارغ شود، تا اینکه اجر و پاداش قیام شب را بهدست آورند.
رسول الله ج میفرماید: «کسی که همراه امام به نماز ایستاد، تا اینکه امام از نماز فارغ شد، برایش قیام شب نوشته میشود».۳
* در ماه مبارک رمضان شب قدر را فراموش نکنیم، آن شب مبارکی که از هزار ماه یعنی ۸۳ سال و چهار ماه افضل و بهتراست، این شب مبارک در ده روز اخیر رمضان است، که بازنده داری این ده شب اخیر، با ذکر و دعا و استغفار و تلاوت قرآن بتوانیم فضیلت شب قدر را دریابیم.
* از اعتکاف در ماه رمضان بخصوص ده روز آخر غافل نباشیم.
* ماه رمضان ماه احسان و نیکوکاری است، ماهی است که باید به فکر دیگران بود. پس با انفاق و بخشش و با صدقه دادن به مستمندان به یاد آنها باشیم.
* ماه رمضان ماه نزول قرآن است، پس اوقات خود را با تلاوت قرآن کریم سپری کنیم و در این ماه با کلام الهی انس بگیریم، و در آیاتش تدبر و تفکر بکنیم و بدانیم که قرآن کریم در روز قیامت برای انسان شفاعت میکند.
* عزیزان، عمر انسان کوتاه و محدود است پس این ایام فرخنده و گرامی را با لهو و لعب و سرگرمیهای بیهوده تلف نکنیم، و بدانیم که روز قیامت از این او قات پرسیده میشویم.
********
شرایط وجوب روزه عبارت است از:
۱- اسلام؛ پس بر فردی که کافر است روزه واجب نیست تا اینکه مسلمان شود.
۲- عقل؛ پس بر شخص دیوانه روزه واجب نیست، زیرا که تکلیف از وی برداشته شده است.
رسول الله ج فرموده است: «قلم تکلیف از سه نفر برداشته شده است: شخص دیوانه تا زمانی که بهبودی یابد. کسی که خوابیده تا زمانی که بیدار گردد، و از کودک تا زمانی که بالغ شود».
۳- بلوغ؛ پس بر کودکان روزه واجب نیست، تا زمانی که بالغ شوند، اما اگر توانایی داشته باشند خوب است که آنها را به روزه امر کرد تا اینکه عادت بگیرند.
۴- توانایی بر روزه گرفتن؛ پس شخصی که بهخاطر بزرگسالی یا بیماری مزمن توانایی روزه گرفتن ندارد، بر وی واجب نیست، و در ازای هر روز به یک نفر مسکین غذا بدهد.
********
شرایط صحت و درست بودن روزه عبارت است از:
۱- اسلام، پس روزه شخص کافر صحیح نیست.
۲- عقل، روزه انسان دیوانه صحیح نمیباشد.
۳- تمییز، پس روزه کودک غیر ممیز درست نیست.
۴- پاک بودن از موانع شرعی، مثل: حیض، و نفاس که در صورت وجود آن، روزه درست نیست. پس روزه خانمهای درست است که از عادت ماهیانه و از خون بعد از زایمان پاک باشند.
۵- نیت، باید در شب و پیش از طلوع فجر نیت روزه داشته باشد.
و جای نیت در قلب است. و بدون نیت روزه درست نیست.
********
۱- نیت: روزهدار باید در شب و قبل از طلوع فجر نیت و قصد روزۀ فردا را داشته باشد، و با زبان نیت کردن لزومی ندارد، زیرا از رسول خدا ج ثابت نشده است و از آنجایی که نیت جز اعمال قلب بهشمار میآید، بلند شدن در شب برای سحری خوردن، جزء نیت محسوب میگردد.
پیامبر ج میفرماید: «إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّات» «همانا کردارها به قصد نیت بستگی دارد» [۹].
ام المؤمنین حفصهل روایت میکند که رسول الله ج فرمود: «کسی که (در شب) و قبل از طلوع فجر نیت و قصد روزه نکند. در حقیقت آن روز را روزه نگرفته است» [۱۰].
* آنچه ذکر شد در ارتباط با روزۀ فرض ماه رمضان بود، اما برای روزۀ سنت نیت کردن در شب لازم نیست، بلکه اگر از طلوع فجر چیزی نخورده باشد و با همسرش همبستری نکرده باشد، روزهاش درست است.
زیرا که: پیامبر ج به منزلش وارد میشد، و از همسران میپرسید، «آیا چیزی برای خوردن دارید؟ اگر آنها میگفتند خیر ایشان میفرمودند: پس من روزه هستم» [۱۱].
۲- خودداری از آنچه که روزه را باطل میکند، از خوردن، آشامیدن، و جماع، از طلوع فجر تا غروب آفتاب.
خداوند میفرماید: ﴿وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلۡخَيۡطُ ٱلۡأَبۡيَضُ مِنَ ٱلۡخَيۡطِ ٱلۡأَسۡوَدِ مِنَ ٱلۡفَجۡرِۖ ثُمَّ أَتِمُّواْ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيۡلِ﴾ [البقرة: ۱۸۷]. «بخورید و بیاشامید، تا زمانی که رشته سفید (فجر) از رشته سیاه (شب) برای شما معلوم و آشکار شود، سپس روزه را تا فرارسیدن شب کامل کنید».
********
[۹] امام بخاری (۱) و مسلم (۱۹۰۷) [۱۰] حدیث صحیح است امام احمد (۶/۲۸۷) و ابو داود (۲۴۵۴) و ترمذی (۷۳۰) و نسائی (۲۳۳۱) روایت كردهاند. [۱۱] امام مسلم (۱۱۵۴) و احمد (۶/۲۰۷) و ابو داود (۲۴۵۵)
روزه دارای مستحبات و سنتهایی است که رعایت آنها برای روزهدار مستحب است:
۱- سحری خوردن: حضرت انسس از پیامبر ج روایت میکند که میفرماید: «سحری بخورید زیرا که در سحری خوردن برکت است» [۱۲].
* این سنت با لقمهای نان و یا جرعهای آب تحقق مییابد.
ابو سعید خدریس میگوید، رسول خدا ج فرمود: «سحری خوردن برکت است، پس آن را ترک نکنید اگرچه با نوشیدن جرعهای آب باشد؛ زیرا خداوند و فرشتگانش برکسانی که سحری میخورند درود میفرستند» [۱۳].
* به تأخیر انداختن سحری مستحب است، حضرت زید بن ثابتس میفرماید: «ما همراه پیامبر ج سحری خوردیم، سپس برای نماز صبح بر خاستیم. (از زید پرسیده شد) فاصلۀ زمانی بین اذان و سحری چقدر بود؟ فرمود: به اندازه تلاوت۵۰ آیه بود» [۱۴].
* اگر شخصی در حال سحری خوردن، لقمه یا لیوان آب در دستش باشد و مؤذن اذان فجر بگوید، در این صورت میتواند آن لقمه را بخورد و لیوان آب را بنوشد، زیرا پیامبر ج فرموده است: «هرگاه یکی از شما صدای اذان را شنید در حالی که کاسه (غذا) در دستش است، تا زمانی که حاجت خود را برآورده نکرده آن را بر زمین نگذارد».
۲- تعجیل در افطار: پس از اینکه غروب آفتاب محقق گردید، مستحب است که روزهدار در افطار نمودن عجله و شتاب نماید. زیرا رسول خدا ج فرموده است: «مردم پیوسته در خیر و خوبی هستند تا زمانی که در افطار تعجیل و شتاب مینمایند» [۱۵].
۳- با رطب یا خرما افطار کردن، و اگر میسر نبود با آب، و در صورتی که آب در دسترس نداشته باشد با هر چیز حلالی که میسر شود افطار کند.
رسول الله ج فرموده است: «هرگاه یکی از شما خواست افطار کند. پس بهوسیله خرما افطار کند، زیرا که برکت است. و اگر خرما نیابد آنگاه با آب افطار نماید زیرا آب پاکیزه است» [۱۶].
حضرت انسس میفرماید: «رسول الله ج قبل از اینکه نماز (مغرب)را بخواند با چند دانه رطب افطار میکردند. پس اگر رطب در دسترس نبود با خرما و اگر آنهم نبود، با چند جرعه آب افطار میکردند» [۱۷].
* یکی از حکمتهای افطار کردن با رطب یا خرما اینست که شیرین میباشد، و شیرینی نیروی چشم را که بهسبب روزه ضعیف شده تقویت میکند، همچنین از خواص خرما اینست که اگر بعد از خالی بودن معده تناول شود به هضم آن کمک میکند و در مورد آب باید گفت که باعث تازه و ترشدن کبد میشود چونکه در هنگام روزه مقداری خشک شده است.
۴- دعا به هنگام افطار: برای روزهدار مستحب است که این دعا را بخواند:
«ذَهَبَ الظَّمَأُ، وَابْتَلَّتِ الْعُرُوقُ، وَثَبِّتِ الْأَجْرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ». «تشنگی رفت و رگها تر و سیراب شد و پاداش و اجر ثبت و محقق گردید، اگر خدا بخواهد» [۱۸].
* هنگام افطار، وقت اجابت دعا است و باید این وقت را غنیمت شمرد، عبدالله بن عمرو بن عاصب روایت میکند که پیامبر ج فرمود: «برای روزهدار به هنگام افطار دعایی است که رد نمیشود» [۱۹].
********
[۱۲] امام بخاری (۱۹۲۳) و امام مسلم (۱۹۰۵). [۱۳] حدیث صحیح است، امام احمد (۳/۱۲). [۱۴] امام بخاری (۱۹۲۱) و مسلم (۱۰۶۷). [۱۵] امام بخاری (۱۹۵۷) و مسلم (۱۰۹۸) روایت كردهاند. [۱۶] حدیث صحیح است. امام ابوداود (۲۳۵۵) و ابن ماجه (۱۶۹۹). [۱۷] حدیث صحیح است. امام ابوداود (۲۳۵۶) و ترمذی (۶۹۶) روایت كردهاند. [۱۸] امام ابو داود (۲۳۵۷) از عبدالله بن عمر ب روایت كرده است كه پیامبر ج هنگامی كه افطار میكردند این دعا را میخواندند. [۱۹] ابن ماجه (۱۷۵۳) وحاكم (۱/۴۲۲).
۱- نگهداری زبان از سخنان بیهوده: بر روزه دار واجب است که از دروغ، غیبت، سخنچینی، ناسزا گفتن و دشنامدادن به شدت پرهیز کند و زبان خود را به ذکر خدا و تلاوت قرآن مشغول نماید.
پیامبر ج میفرماید: «کسی که سخن زشت و ناروا و عمل کردن به آن را رها نکند، خداوند را به آب و غذا نخوردن وی نیازی نیست» [۲۰].
رسول اکرم ج میفرماید: «روزه سپر است، هرگاه روزه بودید زبان را به دشنام و ناسزا گفتن و نادانی، نگشایید. اگر کسی به او ناسزا گفت یا با وی درگیر شد پس در جواب بگوید من روزهام، من روزهام» [۲۱].
۲- حفظ و نگهداری چشم: بر روزهدار واجب است چشم خود را از نگاه کردن به حرام حفظ نماید، و سر به زیر باشد و نگاه خود را از نامحرم فرو بندد و بداند که نگاه تیری مسموم از تیرهای شیطان است.
۳- حفظ و نگهداری گوش: شخص روزهدار باید بکوشد که گوش خود را از شنیدن سخنان حرام، غیبت، سخنچینی، ترانه و موسیقی مصون و محفوظ بدارد و بجای اینها به تلاوت قرآن کریم گوش فرا دهد.
۴- دست و پا و سایر اعضای خود را از مرتکب شدنِ هر نوع گناه و معصیت و کارهای ناپسند محفوظ دارد. رسول الله ج میفرماید: «چهبسا روزهدارانی هستند که بجز گرسنگی و تشنگی از روزۀ خویش بهرهای ندارند» [۲۲].
از پُرخوری و اسراف هنگام افطار و سحری پرهیز کند، زیرا پُرخوری و اسراف منافع و حکمتهای روزه را از بین میبرد.
۵- افطاری دادن به روزه داران: پیامبر ج میفرماید: «کسی که به روزهداری افطاری دهد، پاداشی مانند پاداش روزهدار خواهد داشت. بدون اینکه از پاداش روزهدار کاسته شود» [۲۳].
شخصی که برای صرف افطار دعوت شده است، اگر عذری ندارد، باید دعوت را بپذیرد و بعد از افطار برای دعوت کننده چنین دعا کند: «أَفْطَرَ عِنْدَكُمُ الصَّائِمُونَ، وَأَكَلَ طَعَامَكُمُ الأَبْرَارُ، وَصَلَّتْ عَلَيْكُمُ الْـمَلَائِكَةُ» [۲۴]. «روزهداران نزد شما افطار کردند و نیکوکاران غذای شما را خوردند و فرشتگان بر شما درود فرستادند».
۶- بخشش و صدقه به مستمندان و احسان به خویشاوندان و ایتام: ماه رمضان ماه بذل و بخشش است، احسان و نیکی در این ماه فضیلت و ثواب خاصی دارد.
حضرت عبدالله بن عباس میفرماید: «رسول خدا ج بخشندهترینِ مردم بود، بخصوص در ماه رمضان هنگامیکه جبرئیل÷ وی را ملاقات میکرد. و جبرئیل در هر شبِ رمضان میآمد و با پیامبر ج قرآن را مدارسه و مذاکره میکرد. در آن هنگام بخشش و سخاوت پیامبر ج از باد صبا بیشتر و بهتر بود» [۲۵].
۷- تلاوت قرآن همراه با تدبر در آیاتش: زیرا ماه رمضان ماه نزول قرآن است، پیامبر ج میفرماید: «قرآن را بخوانید، زیرا که درروز قیامت برای یارانش شفاعت میکند» [۲۶].
در حدیث دیگر رسول خدا ج فرموده است: «روزه و قرآن در روز قیامت برای بندهگان شفاعت میکنند. روزه میگوید: پروردگارا، من مانع غذا خوردن و شهوتش بودم، پس مرا شفیع او قرار بده و آنگاه هر دو شفاعت میکنند» [۲۷].
۸- اکثار از طاعات و عبادات به ویژه در ده روز آخر: حضرت امالمومنین عایشهل روایت میکند که: «هرگاه ده روز آخر رمضان فرا میرسید. رسول الله ج (از همسرانش کناره میگرفت) سخت به عبادت مشغول میشد و شب زندهداری میکرد و اهل خانه را بیدار مینمود [۲۸].
********
[۲۰] امام بخاری (۱۹۰۳). [۲۱] امام بخاری (۱۹۰۱) و مسلم (۷۶۰). [۲۲] حدیث صحیح است، امام ابن ماجه (۱۶۹۰) و ابن خزیمه (۱۹۹۷). [۲۳] حدیث صحیح است، امام ترمذی (۸۰۷). [۲۴] حدیث صحیح است، ابو داود (۳۸۵۴) و ابن ماجه (۱۷۴۷). [۲۵] امام بخاری (۶) و مسلم (۲۳۰۸). [۲۶] امام مسلم (۸۰۴). [۲۷] حدیث صحیح است، امام احمد (۲/۱۷۴). [۲۸] امام بخاری (۲۰۲۴) و امام مسلم (۱۱۷۴).
روزه عبادتی است که فواید فراوانی را دربر دارد، ما در اینجا سعی میکنیم برخی از فواید روزه را ذکر کنیم:
۱- روزه راه رسیدن به تقوا است.
خداوند میفرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ ١٨٣﴾ [البقرة: ۱۸۳].
«ای کسانی که ایمان آوردید، روزه بر شما فرض شده، همانگونه که برکسانی که قبل از شما بودند، فرض شده بود، تا پرهیزگار شوید».
۲- روزه سپری است در مقابل گناهان در دنیا و همچنین در مقابل آتش جهنم در آخرت. چنانکه پیامبر ج فرموده است: «الصِّيَامُ جُنَّةٌ» «روزه سپر است».
۳- روزه سبب بخشش گناهان گذشته میشود.
۴- بهترین وسیله برای کنار گذاشتن و ترک انواع باطل میباشد، بطور مثال بهترین فرصت است برای کسانی که اهل دخانیات هستند که از این فرصت استفاده کنند و دخانیات را ترک کنند.
۵- شهوتها را تضعیف میکند، و انسان را بردبار و صبور به بار میآورد و ارادهاش را تقویت میکند.
۶- روزه بهترین دانشگاه خودسازی است که انسان در آن دانشگاه، اخلاص، صبر، وقت شناسی، نظم، طاعت، بخشش، و غیره را آموزش میبیند.
۷- روزه به امت اسلامی هماهنگی و اتحاد، عدل و مساوات، ایثار و از خود گذشتگی، و بخشش و همدردی با فقرا و مستمندان را یاد میدهد.
۸- روزه دستگاه گوارش را از کار پیدرپی راحت میگرداند، و همچنین معده را شستشو داده و آن را تمییز میکند.
۹- جسم و بدن را سالم و تندرست نگه میدارد.
۱۰- قلب را فارغ و راحت میگرداند، و آن را به کارهایی که سعادت و رستگاری انسان در آن نهفته است، از ذکر و عبادت و تلاوت قرآن، مشغول میسازد.
۱۱- روزه راههای گردش خون که راه ورود شیطان است تنگ میکند، چنانکه پیامبر ج میفرماید: «شیطان مانند خون در رگ فرزندان آدم جاری است» [۲۹].
* پس بهخاطر روزه است که میبینیم روان آرام میگیرد و خاطر انسان آسوده میشود، و وسوسههای شیطانی کم میشود و گاهی از بین میرود.
********
[۲۹] امام بخاری (۳۲۸۱) و مسلم (۲۱۷۴).
آنچه که روزه را باطل میکند بر دو قسم است:
الف: آنچه که روزه را باطل میکند و فقط قضای آن را واجب میگرداند:
۱- خوردن و آشامیدن بهطور عمدی، اما اگر کسی از روی فراموشی و یا اجبار چیزی خورد یا نوشید، روزهاش صحیح است.
پیامبر ج فرموده است: «کسی که روزه بود و فراموش کرد، آنگاه چیزی خورد یا نوشید، روزۀ خود را کامل کند زیرا که خداوند به وی غذا و آب داده است» [۳۰].
۲- استفراغ عمدی، زیرا که پیامبر ج فرموده است: «کسی که استفراغ بر او غلبه کرد بر وی قضا نیست. اما کسی که خود عمداً استفراغ کند. باید قضای آن روز را بگیرد» [۳۱].
۳- حیض و نفاس (خون بعد از ولادت) اگر چه یک لحظه قبل از غروب آفتاب باشد، روزه را باطل میکند.
۴- استمنا (جلق زدن) روزه را باطل میکند و قضای آن روزه را واجب میگرداند، اما اگر احتلام شد روزهاش صحیح است.
ب: آنچه روزه را باطل مینماید و قضا و کفاره را واجب میگرداند:
جماع، یعنی نزدیکی و همبستری کردن با همسر در نهار رمضان، که در این صورت روزه باطل میشود و قضا و کفاره هر دو واجب میشود.
(کفاره عبارت است از آزاد کردن غلام مسلمان، یا دو ماه پشت سر هم روزه گرفتن، یا به شصت نفر مسکین غذا دادن. این کفاره برحسب ترتیب پرداخت میشود).
* اگر زن و مرد از روی آگاهی و با اختیار خود و عمداً در نهار رمضان آمیزش جنسی کردند، بر هر دو قضا و کفاره لازم میگردد، اما اگر زن مجبور باشد بر وی کفاره نیست.
********
[۳۰] امام بخاری (۱۹۲۳) و مسلم (۱۱۵۵). [۳۱] حدیث صحیح است، امام ابو داود (۲۳۸۰) و ابن ماجه (۱۶۷۶) و ترمذی (۷۲۰).
۱- خوردن یا آشامیدن از روی فراموشی یا اجبار، کسی که از روی فراموشی یا اجبار چیزی بخورد یا بیاشامد روزهاش صحیح است.
۲- استفراغ غیر ارادی، و بدون قصد، روزه را باطل نمیکند.
۳- مضمضه (آب در دهان کردن) و استنشاق (آب در بینی کردن) هنگام وضو گرفتن، روزه را باطل نمیکند مشروط بر اینکه مبالغه و زیاده روی نکند.
۴- سرمه کشیدن در چشم، همچنین چکاندن قطره در گوش و چشم روزه را باطل نمیکند.
۵- چشیدن طعم غذا بهشرط اینکه از گلویش پایین نرود.
۶- فرو بردن آب دهان، روزه را باطل نمیکند.
۷- تزریق آمپول (وریدی و عضلانی) روزه را باطل نمیکند، اما سرم خوراکی باطل کننده است.
۸- مسواک زدن در هر وقتی که باشد اشکال ندارد، هر چند همراه با برس و خمیر دندان باشد.
۹- به تأخیر انداختن غسل جنابت یا غسل (حیض) عادت ماهیانه و نفاس، تا بعد از طلوع فجر بهتر است، حضرت عایشه و ام سلمه میفرمایند: «گاهی پیامبر ج صبح مینمودند (و فجر طلوع میکرد) در حالی که جنب بودند. آنگاه غسل میکردند و روزه میگرفتند» [۳۲].
۱۰- احتلام شدن در نهار رمضان روزه را باطل نمیکند.
۱۱- ریختن آب سرد روی سر و یا دوش گرفتن، هیچ اشکالی ندارد.
۱۲- حجامت و همچنین خون گرفتن، روزه را باطل نمیکند، زیرا که در حدیث چنین آمده است: «پیامبر ج در حالی که روزه بودند حجامت گرفتند» [۳۳].
۱۳- بوسیدن و در آغوش گرفتن همسر، برای کسی که بتواند خود را کنترل نماید، و به همبستری (جماع) منجر نشود اشکالی ندارد، هرچند که پرهیز کردن از این امور افضل و بهتر است.
ام المو منین عایشهل میفرماید: «پیامبر ج در حالی که روزه بود، همسران خود را در آغوش میگرفت. وهمچنین در حال روزه همسران را میبوسید؛ ولی ایشان خود را سخت در کنترل داشت» [۳۴].
۱۴- استعمال عطر، بُخور، و بوییدن گل و ریحان هیچ اشکالی ندارد.
۱۵- استفاده از بخاخ (اسپری مخصوص) برای کسانی که دچار بیماری (آسم) تنگی نفس هستند، اشکالی ندارد.
********
[۳۲] امام بخاری (۱۹۳۱) و مسلم (۱۰۹). [۳۳] امام بخاری (۱۹۳۹). [۳۴] امام بخاری (۱۹۲۸) و مسلم (۱۱۰۶).
۱- بیمار: خداوند متعال به شخص بیمار اجازه داده که (در صورتی که روزه باعث زیاد شدن یا طولانی شدن بیماریش شود، یا روزه برایش دشوار باشد) افطار کند، و هنگامیکه بهبود یافت آن ایام را قضا نماید: ﴿فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۚ﴾ [البقرة: ۱۸۴].
اما بیماری که امید بهبودی و شفا را ندارد، روزه نگیرد و افطار کند و بجای هر روز از روزۀ رمضان به یک نفر مسکین غذا بدهد.
۲- مسافر: خداوند به شخص مسافر اجازه داده که روزه نگیرد، ﴿فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَۚ﴾ [البقرة: ۱۸۴]. و همچنین پیامبر ج فرموده است: «روزهگرفتن در سفر از بِر و نیکی نیست» [۳۵].
پس افضل و بهتر اینست که انسان از اجازۀ خداوند استفاده نماید، ولی اگر شخصی روزه گرفت، روزهاش صحیح است.
۳- زنان باردار و شیرده: اگر خانمهای باردار و شیرده ترس آسیب دیدن داشته باشند و نگران خود باشند در این صورت روزه نگیرند، و آن را قضا نمایند.
اما اگر نگرانی آنها تنها برای فرزندانشان بود در این صورت علاوه از قضا فدیه نیز (که عبارت است از غذا دادن به یک نفر مستمند و مسکین) باید بپردازند.
۴- پیر مردان و پیر زنان: دین مبین اسلام به انسانهای سالخورده، که اصلاً توانایی روزه گرفتن ندارند، اجازه داده روزه نگیرند و فدیه بپردازند، و برای هر روز به یک نفر مسکین غذا بدهند.
خداوند میفرماید: ﴿وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدۡيَةٞ طَعَامُ مِسۡكِينٖۖ﴾ [البقرة: ۱۸۴]. «و برکسانی که روزه برای آنها طاقت فرسا ست و توان آن را ندارند. واجب است فدیه بدهند که (عبارت است از) غذا دادن به یک مسکین است».
حضرت عبدالله ابن عباسب فرموده است: «این آیه منسوخ نیست، پیر مرد و پیر زن سالخورده که نمیتوانند روزه بگیرند، به یک نفر مستمند غذا بدهند» [۳۶].
۵- خانمهایی که در عادت ماهیانه، یا نفاس هستند، باید روزه نگیرند، و بعد از رمضان قضا نمایند.
ام المومنین عایشهل میفرماید: «هرگاه به آن دچار میشدیم. به ما امر میشد که روزه را قضا کنیم، ولی به قضای نماز امر نمیشدیم» [۳۷].
********
[۳۵] «لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ» امام بخاری (۱۹۴۶) و مسلم (۱۱۱۵). [۳۶] امام بخاری (۴۵۰۵). [۳۷] امام بخاری (۳۲۱) و مسلم (۳۳۵).
شش روز از ماه شوال:
حضرت ابو ایوب انصاریس روایت میکند که پیامبر ج فرمود: «کسی که ماه رمضان را روزه بگیرد، آنگاه شش روز از ماه شوال بعد از آن را روزه بدارد مانند آن است که همۀ سال را روزه گرفته است» [۳۸].
روزهای دوشنبه و پنچ شنبه:
حضرت ابو قتاده انصاریس میگوید: از رسول خدا ج در مورد روزۀ روز دوشنبه پرسیده شد، ایشان فرمودند: «در آن روز من متولد شدهام و در آن روز بر من وحی نازل شده است» [۳۹].
و حضرت اسامه بن زیدس روایت میکند که: پیامبرج روزهای دوشنبه و پنجشنبه روزه میگرفتند، و در این مورد سوال شدند، ایشان فرمودند: «روز دوشنبه و پنجشنبه اعمال بندگان عرضه میشود» [۴۰].
سه روز در هر ماه
حضرت عبدالله بن عمروس میگوید: رسول خدا ج به من فرمود: «سه روز از هر ماه روزه بگیر، زیرا که خوبی به ده برابر آن میشود. و این مانند روزه گرفتن تمام سال میباشد» [۴۱].
* مستحب است که این سه روز: ۱۵، ۱۴، ۱۳، هر ماه باشد.
حضرت ابوذرس میگوید: رسول الله ج فرمود: «ای ابوذر هرگاه سه روز در ماه روزه گرفتی پس سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم روزه بگیر» [۴۲].
روزهای اول ماه ذی الحجه:
حضرت عبدالله ابن عباسب روایت میکند که پیامبر خدا ج فرموده است: «در هیچ یک از روزهای سال انجام مستحب آن قدر نزد خداوند محبوب نیست، که در دهۀ اول ذی الحجة محبوب است».
حضرت ابو قتادهس میگوید: از رسول الله ج دربارۀ روزۀ روز عرفه سوال شد؟ فرمودند: «امیدوارم که خداوند (بهخاطر روزۀ روز عرفه) گناهان سال قبل و بعدش را ببخشد» [۴۳].
روزۀ ماه محرم بهویژه تاسوعا و عاشورا:
حضرت ابو هریرهس روایت میکند که رسول الله ج فرمود: «بهترین روزه بعد از ماه رمضان ماه خدا محرم است، و بهترین نماز بعد از نمازهای پنجگانه نماز شب است» [۴۴].
حضرت عبدالله بن عباسب میگوید: هنگامیکه پیامبر ج روز عاشوراء را روزه گرفتند و دستور دادند که مسلمانان روزه بگیرند، عرض شد یا رسول الله، این روز روزی است که یهود و نصاری آن را بزرگ میدارند آنگاه ایشان فرمودند: «ان شاءالله سال آینده روز نهم (تاسوعا) را روزه خواهیم گرفت». اما قبل از آمدن سال آینده رسول خدا ج وفات کردند [۴۵].
و دربارۀ فضیلت آن فرموده است: «امیدوارم که خداوند روزۀ عاشورا را سبب کفاره گناهان سال گذشته قرار دهد» [۴۶].
روزه بیشتر ماه شعبان:
«رسول خدا ج بیشتر ماه شعبان را روزه میگرفتند» [۴۷].
ام المؤمنین عایشهل میفرماید: «من ندیدم که رسول خدا ج یکماه کامل روزه بگیرد، مگر ماه رمضان، و ندیدم که در ماهی بیشتر ایامش روزه باشد، مگر در ماه شعبان» [۴۸].
یک روز در میان:
حضرت عبدالله بن عمروب میگوید:
رسول الله ج فرمود: «محبوبترین روزه نزد خداوند روزه حضرت داود÷ است، او یک روز را روزه میگرفت و یک روز را افطار میکرد» [۴۹].
********
[۳۸] امام مسلم (۱۱۶۴). [۳۹] امام مسلم (۱۱۶۲/۱۹۸). [۴۰] حدیث صحیح است، امام ابوداود (۲۴۳۶). [۴۱] امام بخاری (۱۹۷۶) و مسلم (۱۱۵۹). [۴۲] حدیث صحیح است، امام ترمذی (۷۶۱) و نسائی (۴/۲۲۲). [۴۳] امام مسلم (۱۱۶۲) و ابو داود (۲۴۲۵). [۴۴] امام مسلم (۱۱۶۳) و ابو داود (۲۴۲۹). [۴۵] امام مسلم (۱۱۲۳) و ابو داود (۲۴۲۴). [۴۶] امام مسلم (۱۱۶۲) و ابودا.ود (۲۴۲۵). [۴۷] بخاری (۱۹۰۷) و مسلم (۱۱۵۶/۱۷۵). [۴۸] امام بخاری (۱۹۶۹) و مسلم (۱۱۵۶). [۴۹] امام بخاری (۱۱۳۱) و امام مسلم (۱۱۵۹).
۱- دو روز عید، عید سعید فطر، و عید قربان، حضرت امیرالمومنین عمر بن خطابس میفرماید: «رسول الله ج از روزه گرفتن این دو روز عید نهی کرده است، روز عید فطر، و روز عید قربان، که در آن از گوشت قربانی میخورید» [۵۰].
و همچنین حضرت ابو هریرهس روایت میکند که پیامبر ج «از روزۀ این دو روز، روز عید فطر و قربان، نهی کرده است» [۵۱].
۲- سه روز ایام تشریق، که عبارت است از یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ماه ذی الحجه.
حضرت ابو هریرهس روایت میکند که پیامبر ج عبدالله بن حذافهس را فرستاد تا اینکه در مِنی بگردد و به مردم بگوید که: «این سه روز را روزه نگیرید، زیرا که ایام خوردن و آشامیدن و ذکر خداوندأ است» [۵۲].
* لازم به تذکر است که حجاجی که متمتع یا قارن هستند اگر هدی قربانی نداشته باشند میتوانند در این ایام تشریق روزه بگیرند [۵۳].
۳- روز شک، آن روز سیام شعبان است که مردم بگو مگو درباره هلال رمضان دارند، اما بهخاطر ابر آلود بودن آسمان هلال رؤیت نشده است، پس روزه گرفتن در آن روز به قصد احتیاط درست نیست و حرام است.
حضرت عمار بن یاسرب میفرماید: «کسی که روز شک را روزه بگیرد، رسول خدا، اباالقاسم ج را نافرمانی کرده است» [۵۴].
۴- روزۀ مستحب زنان شوهردار، بدون اجازه شوهر حرام است. زن حق ندارد بدون رضایت و اجازۀ شوهر روزه سنت بگیرد.
حضرت ابو هریرهس روایت میکند که رسول الله ج فرموده است: «زن چنانچه شوهرش حاضر و مقیم باشد بدون رضایت و اجازهاش نباید روزه بگیرد» [۵۵].
********
[۵۰] امام بخاری (۱۹۹۰) و مسلم (۱۱۳۷). [۵۱] امام بخاری (۱۹۹۳) و مسلم (۱۱۳۸) روایت كردهاند ابو سعید خدری و عبدالله بن عمر و عایشه حدیث نهی از روزهگرفتن را در دو روز عید را روایت كردهاند. [۵۲] حدیث صحیح است امام احمد (۲/۵۱۳). [۵۳] امام بخاری (۱۹۹۷) از حضرت عایشه و عبدالله بن عمر روایت میكند كه: پیامبر ج اجازه روزه گرفتن در ایام تشريق را به كسی نداده، مگر كسانی كه هدی قربانی نداشته باشند. [۵۴] حدیث صحیح است. امام ترمذی (۶۸۶) و ابو داود (۲۳۳۴) و نسائی (۴/۱۵۳) و ابن ماجه (۱۶۴۵). [۵۵] امام بخاری (۵۳۶۰,۵۱۹۲) و مسلم (۱۰۲۶).
۱- روز جمعه، اختصاص روز جمعه برای روزه گرفتن کراهت دارد، مگر اینکه یک روز قبل و بعد آن روزه بگیرد.
حضرت ابو هریرهس روایت میکند که پیامبر ج فرموده است: «هیچ یک از شما روز جمعه روزه نگیرد مگر آنکه یک روز قبل یا بعد آن روزه بگیرد» [۵۶].
۲- روز شنبه: تنها روز شنبه روزه گرفتن کراهت دارد. زیرا روزی است که یهود آن را بزرگ میدارد، شایسته است که مسلمانان با آنها مخالفت نماید، پس اگر خواست روزه بگیرد باید قبل و بعد آن نیز روزه بگیرد.
عبدالله بن بسر سلمی از خواهرش صَمَّاء روایت میکند که پیامبر ج فرموده است: «روز شنبه را روزه نگیرید، مگر روزهای که برشما فرض و واجب شده است، اگر چیزی را (در روز شنبه) برای خوردن نیافتید، جز پوست انگور یا برگ درخت آن را بجوید و بخورید» [۵۷].
۳- یک روز یا دو روز قبل از رمضان روزه گرفتن، کراهت دارد، حتی برخی به حرام بودن آن قائل هستند، مگر برای کسی که برحسب عادت همیشگی خودش یک روز در میان روزه میگرفته است که با آن روز مصادف شده است مانعی ندارد.
پیامبر ج فرموده است: «با یک یا دو روز روزه گرفتن به استقبال رمضان نروید مگر کسی که آن روز بر حسب عادت روزه میگرفته، پس روزه بگیرد» [۵۸].
* در حدیث صحیح پیامبر ج از روزه گرفتن بعد از نیمه شعبان نهی فرموده است [۵۹].
۴- دو روز یا بیشتر پشت سر هم بدون افطار و سحری روزه گرفتن، وصال نامیده میشود، پس بدین صورت روزه گرفتن کراهت دارد.
پیامبر ج فرموده است: «از روزۀ وصال بپرهیزید».
صحابه عرض کردند: یا رسول الله شما خودتان روزه وصال میگیرید؟ در جواب فرمود: «همانا من مانند شما نیستم زیرا پروردگارم به من غذا و آب میدهد» [۶۰].
********
[۵۶] امام بخاری (۱۹۸۵) و مسلم (۱۱۴۴). [۵۷] حدیث صحیح است امام ابو داود (۲۴۲۱) و ترمذی (۷۴۴) و ابن ماجه (۱۷۲۶). [۵۸] امام بخاری (۱۹۱۴) و مسلم (۱۰۸۲). [۵۹] سنن ابو داود (۲۳۳۷) و ترمذی (۷۳۸). [۶۰] امام بخاری (۱۹۶۲) و(۱۹۶۵) و مسلم (۱۱۰۲) و (۱۱۰۳).
نماز تراویح سنت مؤکده است و ویژه شبهای رمضان میباشد که بعد از نماز عشاء با جماعت خوانده میشود.
پیامبر ج چندین شب همراه با اصحاب و یارانش بهصورت جماعت برگزار نمودند، ولی در شبهای بعد که صحابه در مسجد پیامبر حاضر شدند حضرت رسول الله ج برای نماز تراویح تشریف نیاوردند، هنگامیکه صبح نمودند پیامبر ج خطاب به صحابه فرمود: «من به این خاطر بیرون نشدم که مبادا این نماز بر شما فرض گردد» [۶۱].
در حدیث دیگر پیامبر ج امت اسلامی را به خواندن این نماز تشویق وترغیب نموده است: «هر کس براساس ایمان به خدا و امید اجر از وی، ماه رمضان را قیام کند (و نماز بخواند) گناهان گذشتهاش بخشیده میشود» [۶۲].
دربارۀ تعداد رکعتهای نماز تراویح نزد علما و فقهای اسلام اختلاف آراء وجود دارد.
برخی از علما قائل به یازده رکعت بودن آن هستند، یعنی هشت رکعت تراویح و سه رکعت نماز شفع و وتر، میگویند که پیامبر ج یازده رکعت خوانده همچنانکه حضرت عایشهل میفرماید: «پیامبر ج در ماه رمضان، وغیر رمضان بر یازده رکعت نمیافزودند» [۶۳].
پس افضل و بهتر آن است که یازده رکعت خوانده شود.
گروه دیگر از علما و فقهای امت میفرمایند: تعداد رکعتهای آن بیست رکعت میباشد و سه رکعت نماز شفع و وتر که مجموعا ۲۳ رکعت است زیرا که در زمان عمر بن الخطاب صحابه و تابعین بیست رکعت میخواندند [۶۴].
و برخی دیگر تعدادآن را ۳۶ رکعت گفتهاند.
از روایت و کلام علما چنین فهمیده میشود که نماز تراویح رکعات محدودی ندارد، بلکه نماز شب دو رکعت، دو رکعت است کم یا زیاد خواندن رکعات به طولانی بودن قرائت یا کوتاه بودن آن بستگی دارد، یعنی اگر قرائت کوتاه خواند، همراه با طمانینه و آرامش بر تعداد رکعات بیفزاید و اگر قرائت نماز طولانی نمود از تعداد رکعات بکاهد.
* لازم به یادآوری است که صحابۀ کرام و گذشتگان امتش نماز تراویح را آرام و بدون عجله و طولانی بجای میآوردند.
* باید توجه داشته باشیم که این مسئله نباید باعث افتراق و جدايی مسلمین گردد.
* برای بدست آوردن ثواب و اجر قیام تمام شب شایسته است که همراه امام جماعت نماز را خواند تا اینکه امام از نماز فارغ و منصرف گردد.
********
[۶۱] صحیح بخاری (۱۱۲۹) و صحیح مسلم (۷۶۱). [۶۲] امام بخار ی(۲۰۰۹) و مسلم (۷۵۹). [۶۳] امام بخاری (۱۱۴۷) و مسلم (۷۳۸). [۶۴] به موطأ امام مالك (۱/۱۱۵) و سنن بیهقی (۲/۴۹۶) رجوع شود.
اعتکاف در لغت به معنی ماندن و درنگ کردن است و در اصطلاح شرع یعنی: ماندن و نشستن در مسجد همراه با قصد و نیت به خداوند.
اعتکاف بر دو گونه است:
۱- اعتکاف واجب، آنکه شخص با نظر کردن بر خودش واجب گرداند.
۲- اعتکاف سنت، یعنی شخص مسلمان بهخاطر تقرب به خداوند و پیروی از رسول اکرم ج در مسجد اعتکاف مینشیند، بخصوص در ده روز آخر رمضان که تأکید بیشتری شده است.
قرآن کریم و سنت پیامبر ج و همچنین اجماع بر مشروعیت آن دلالت میکند.
قرآن کریم میفرماید: ﴿وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمۡ عَٰكِفُونَ فِي ٱلۡمَسَٰجِدِ﴾ [البقرة: ۱۸۷].
«هنگامیکه در مساجد به اعتکاف نشستهاید با همسرانتان آمیزش نکنید».
حضرت ام المؤمنین عایشهل میفرماید: «حضرت رسول الله ج همیشه ده روز آخر ماه رمضان به اعتکاف میپرداخت تا اینکه خداوند او را وفات داد، پس همسرانش بعد از وی به اعتکاف نشستند» [۶۵].
اما نووی میفرماید: مسلمانان بر استحباب اعتکاف اجماع دارند، بخصوص در ده روز آخر ماه رمضان که تأکید بیشتر دارد [۶۶].
[۶۵] امام بخاری (۲۰۲۶) و امام مسلم (۱۱۷۲) روایت كردهاند. [۶۶] شرح صحیح مسلم (۴/۳۲۴).
۱- نیت؛ ۲- ماندن در مسجد؛
شروط اعتکاف کننده:
۱- مسلمان باشد، پس اعتکاف کافر درست نیست؛
۲- عاقل وممیز باشد، اعتکاف شخص دیوانه و بچۀ غیر ممیز صحیح نیست؛
۳- پاکی از جنابت؛
۴- پاکی از حیض و نفاس (برای خانمها) و اعتکاف آنها باید با اجازه و رضایت همسران باشد؛
۵- ماندن در مسجد، و افضل و بهتر اینست که مسجد جامع باشد؛
آداب اعتکاف:
۲- خود را به نماز، ذکر و دعا و استغفار و تلاوت قرآن و درود برپیامبرج مشغول نماید.
۳- از سخنان بیهوده اجتناب کند و زبان خویش را جز به خوبی نگشاید.
۴- در غیر رمضان برای معتکف مستحب است که روزه باشد.
۵- در مسجد جامع باشد، تا اینکه برای شرکت در نماز جمعه از مسجد بیرون نشود.
حضرت ام المؤمنین عایشهل میفرماید:
«شخص معتکف نباید به عیادت بیمار برود و نه در تشیع جنازه شرکت کند و نه زنی را لمس کند و نه همخوابی کند، و از مسجد بجز برای کار ضروری و قضای حاجت بیرون نشود، و اعتکاف بدون روزه درست نیست، و اعتکاف جز در مسجد جامع صحیح نیست» [۶۷].
آنچه اعتکاف را باطل میکند:
۱- بیرون شدن بدون عذر و حاجت از مسجد.
۲- زایل شدن عقل. (دیوانگی و مستی).
۳- همبستری با همسران.
۴- شروع شدن دوره ماهیانه و خون نفاس، (پس برخانمها واجب است که در چنین حالتی فوری از مسجد بیرون شوند).
********
[۶۷] امام ابو داود (۲۴۷۳) و بیهقی (۴/۳۲۱) روایت كردهاند.
شب قدر بر همه شبهای سال فضیلت و برتری دارد بهخاطر اینکه قرآن کریم در آن شب نازل شده است.
خداوند میفرماید: ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةِ ٱلۡقَدۡرِ ١ وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ ٢ لَيۡلَةُ ٱلۡقَدۡرِ خَيۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ ٣ تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمۡرٖ ٤ سَلَٰمٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطۡلَعِ ٱلۡفَجۡرِ ٥﴾ [القدر: ۱-۵].
و در جای دیگر خداوند میفرماید: ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةٖ مُّبَٰرَكَةٍۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ ٣﴾ [الدخان: ۳].
«ما قرآن را در شبی مبارک و گرامینازل کردیم».
پیامبر ج درباره فضیلت این شب میفرماید: «کسی که در شب قدر براساس ایمان به خدا و امید اجر و پاداش از وی به نماز بایستد (و به عبادت مشغول شود) گناهان گذشتۀ او بخشیده میشود» [۶۸].
شب قدر در یکی از شبهای ده روز آخر رمضان است، بدین خاطر به زندهداری این ده روز آخر سفارش شده است. در حدیث آمده است: «شب قدر را در شبهای فرد ده شب آخر رمضان تلاش کنید» [۶۹].
پیامبر ج در ده روز آخر رمضان سخت به عبادت مشغول میشدند چنانکه ام المؤمنین عایشهل میفرماید: «هنگامیکه ده روز آخر ماه رمضان فرا میرسید رسول الله ج شب بیدار میماند و خانوادهاش را بیدار میکرد و سخت به عبادت مشغول میشد» [۷۰].
ازحضرت عایشهل روایت شده است که میفرماید: به رسول الله ج گفتم: اگر دانستم کدام شب قدر است چه بگویم ؟پیامبر ج فرمودند: بگو: «اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّي».
«پروردگارا: بیشک تو بسیار آمرزندهای و آمرزش را دوست میداری. پس مرا بیامرز» [۷۱].
********
[۶۸] امام بخاری (۲۰۱۴) و مسلم (۷۶۰) روایت كردهاند. [۶۹] امام بخاری (۲۰۱۷). [۷۰] امام بخاری (۲۰۲۴) و مسلم (۱۱۷۴). [۷۱] حدیث صحیح است امام ترمذی (۳۸۱۳) و ابن ماجه (۳۸۵۰) و احمد (۶/۱۷۱).
زکات فطر، بر همۀ مسلمانان، زن و مرد، کوچک و بزرگ، آزاد و برده واجب است. حضرت عبدالله بن عمرب میفرماید: «رسول الله ج زکات فطر را به مقدار یک «صاع» [۷۲] از خرما یا جو بر هر برده و آزاده، مرد و زن، کوچک و بزگ، از مسلمانان فرض گردانید. و امر فرمودند که پیش از بیرون رفتن مردم برای نماز (عید) پرداخت شود» [۷۳].
حکمت آن:
بهخاطر نقص، لغو و سخنان بیهوده و لغزشها و خللهایی که در روزۀ انسان بوجود آمده، و همچنین بهخاطر اینکه کمک و مددی باشد برای فقراء و مستمندان تا بتوانند در روز عید در جشن و شادی شریک باشند، پیامبر اسلام ج زکات فطر را واجب گردانیده است.
حضرت عبدالله بن عباسب میفرماید: «پیامبر خدا ج بهخاطر پاکیزگی و تزکیۀ روزهدار از امور بیهوده و ناشایست. بهخاطر اینکه غذا و رزقی برای مستمندان باشد، زکات فطر را واجب گردانید. پس کسی که قبل از نماز عید آن را ادا کند. زکات پذیرفته شده است. وکسی که آن را بعد از نماز ادا نماید، صدقهای ازصدقات محسوب میشود» [۷۴].
بر چه کسانی واجب است؟
برتمام کسانی که تا آخرین غروب آفتاب روز رمضان زنده هستند زکات فطر واجب است.
پس بر هرمسلمان واجب است که از خودش و همچنین کسانی که نفقۀ آنها برعهدهاش است مانند: فرزند و همسر، پدر و مادر، زکات فطر را پرداخت نماید. مشروط بر اینکه در شب عید علاوه از قوت و نیاز ضروری خود و فرزندانش چیزی اضافه داشته باشد.
مقدار و نوع آن:
مقدار زکات فطر یک صاع از غذا و قوتی است که مصرف آن در میان مردم بیشتر رواج دارد.
در احادیث برخی از انواع آنها ذکر شده مانند: «گندم، جو، کشمش، خرما، کشک» [۷۵].
*اکنون بیشتر مردم برنج مصرف میکنند میتوان برنج را بهعنوان زکات فطر پرداخت نمود.
*امام نووی میفرماید: «عموم فقها پرداخت قیمت زکات را جایز نمیدانند، ولی ابو حنیفه آن را جایز دانسته است» [۷۶].
زمان پرداخت:
جایزاست از اول ماه رمضان پرداخت گردد، و مستحب است که یکروز یا دو روز قبل از عید پرداخت شود، تا قبل از نماز عید میتوان پرداخت کرد، اما آگر تابعد از نماز عید تأخیر نمود صدقهای از صدقات بهشمار میآید.
*به کسانی که مستحق زکات هستند زکات فطر پرداخت میشود که عبارتند از هشت گروهی که قرآن کریم آنها را نام برده است:
﴿إِنَّمَا ٱلصَّدَقَٰتُ لِلۡفُقَرَآءِ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡعَٰمِلِينَ عَلَيۡهَا وَٱلۡمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمۡ وَفِي ٱلرِّقَابِ وَٱلۡغَٰرِمِينَ وَفِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِۖ فَرِيضَةٗ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٞ٦٠﴾ [التوبه:۶۰].
«زکاتها برای فقراء و مساکین و کارگزاران جمعآوری آن و کسانی که (برای گروید نشان به اسلام و همچنین پایداریشان بردین) جلب محبتشان میشود، برای (آزادی) بردگان، و (پرداخت بدهی) بدهکاران، و (به مجاهدان) در راه خدا، وواماندگان در راه میباشد».
********
[۷۲] پیمانه كیل است كه تقریبا برابربا ۲ كیلو و چهارصد و هشتاد گرام میباشد ولی برای احتیاط بهتر است كه ۳ كیلو پرداخت نماید. [۷۳] امام بخاری (۱۵۰۳) و مسلم (۹۸۴). [۷۴] حدیث حسن است، امام ابو داود (۱۶۰۹) و ابن ماجه (۱۸۲۷) روایت كردهاند. [۷۵] به صحیح مسلم (۹۸۵,۹۸۴) و شرح امام نووی (۴//۶۹) رجوع شود. [۷۶] شرح صحیح مسلم (۴/۶۹).
پس از پایان ماه رمضان، همۀ مسلمانان جشن میگیرند و برای ادای شکر پروردگار که به آنها توفیق روزۀ ماه رمضان داده است، نماز عید را ادا میکنند.
*نماز عید سنت مؤکده است، و برخی از علما قائل به وجوب آن هستند.
*مستحب است که نماز عید در عیدگاه خوانده شود، چنانکه پیامبر ج در عیدگاه نماز میخواندند، ولی اگر ضرورتی یا عذری باشد میتوان در مسجد خواند.
*نماز عید از شعائر دین اسلام است، شایسته است که زن و مرد مسلمان جهت ادای آن در جماعت شرکت کنند.
حضرت ام عطیهل میفرماید: «پیامبر ج به ما فرمان داد که در روز عید دختران بالغ و آنهایی که در خانههایشان پرده نشین هستند با خود به عیدگاه بیرون ببریم. اما آنهایی که در دورۀ ماهیانه هستند نماز نخوانند ولی در خیر و دعای مسلمانان شرکت کنند» [۷۷].
*نماز عید دورکعت است، که در رکعت اول بعد از تکبیرة الاحرام هفت بار، الله اکبر گفته میشود، ودر رکعت دوم بعد از بلند شدن از سجده و قبل از سوره فاتحه، پنج بار الله اکبر گفته میشود.
*بعد از ادای نماز امام به ایراد خطبه میپردازد.
آداب و مستحبات روز عید:
غسل کردن، پوشیدن لباس نو، استعمال خوشبو، گرفتن مو و ناخن، خوردن چند دانه خرما (در عید فطر، اما در عید قربان سنت است بعد از نماز از گوشت قربانی خود بخورد) تکبیر گویان بهسوی عیدگاه رفتن، صدقه دادن، رفتن از راهی و برگشتن از راه دیگر و همچنین تبریک گفتن به یکدیگر و اظهار سرور و خوشی در روز عید از جمله آداب و مستحبات روزعید بهشمار میآید.
در پایان از خدایأ مسئلت دارم که این عمل ناچیز را از بنده گنکارش بپذیرد و در نامه اعمالم قرار دهد و ذخیره روزی که ﴿يَوۡمَ لَا يَنفَعُ مَالٞ وَلَا بَنُونَ ٨٨ إِلَّا مَنۡ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلۡبٖ سَلِيمٖ ٨٩﴾ [الشعراء: ۸۸-۸۹]بگرداند و امیدوارم که از گناهان و لغزشهایم درگذرد.
﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَا...﴾. «پروردگارا! اگر فراموش یا خطا کردیم، ما را مؤاخذه نکن».
پروردگارا تو را براین توفیق، شکر و سپاس میگویم، و برفرستادهات محمد مصطفی ج درود وسلام میفرستم.
و الحمد لله رب العالمین
التماس دعای خیر
حسین تاجی گلهداری
۲۸ رجب ۱۴۲۲هـ
برابربا۲۴ مهر ماه ۱۳۸۰ش
[۷۷] امام بخاری (۱۹۰۳) روایت کرده است.